Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00070 006363 11244817 na godz. na dobę w sumie
Wpływ kryzysu gospodarczego na działanie systemu politycznego. Analiza przypadku Grecji, Hiszpanii i Włoch - ebook/pdf
Wpływ kryzysu gospodarczego na działanie systemu politycznego. Analiza przypadku Grecji, Hiszpanii i Włoch - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 260
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3226-3134-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Prezentowana publikacja zawiera wyniki badań prowadzonych przez trzy lata przez Tomasza Kubina, Małgorzatę Lorencką i Małgorzatę Myśliwiec w ramach projektu sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/09/B/HS5/00021). Podstawowym celem naukowym pracy jest pokazanie wpływu kryzysu gospodarczego na funkcjonowanie systemu politycznego. Przedmiotem szczegółowych prac badawczych były systemy polityczne Grecji, Hiszpanii i Włoch, ponieważ to właśnie w tych państwach Unii Europejskiej skutki światowego kryzysu gospodarczego wydają się mieć największy wpływ na działanie najważniejszych elementów tworzących system polityczny. Wiodącą hipotezą badawczą jest założenie, że w warunkach demokracji przedstawicielskiej sytuacja ekonomiczna państwa jest jednym z najistotniejszych czynników warunkujących stabilność i trwałość systemu politycznego. Im lepsza sytuacja gospodarcza państwa, tym większa stabilność funkcjonowania i możliwość przetrwania systemu politycznego. Natomiast w sytuacji kryzysu gospodarczego stabilność i trwałość systemu politycznego jest poważnie zagrożona.

Analiza wpływu kryzysu gospodarczego na funkcjonowanie systemów politycznych skłoniła autorów do postawienia następujących hipotez szczegółowych:

  1. Działania ośrodków podejmujących decyzje polityczne w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech w zakresie kwestii gospodarczych – zarówno na szczeblu centralnym, jak i na szczeblach regionalnych – doprowadziły do poważnych zakłóceń w zakresie funkcjonowania systemów politycznych.
  2. Kryzys gospodarczy w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech zakłócił w poważny sposób rytm cykli wyborczych.
  3. Kryzys gospodarczy w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech wpłynął na funkcjonowanie systemów partyjnych owych państw.
  4. Kryzys gospodarczy w Hiszpanii i we Włoszech w znaczący stopniu wpłynął na nasilenie się tendencji odśrodkowych w owych państwach.
  5. Kryzys gospodarczy w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech wpłynął na nasilenie się procesu formułowania postulatów antysystemowych przez wybrane ugrupowania polityczne.

 

We wstępie zostały przedstawione założenia merytoryczne i metodologiczne przeprowadzonych badań. W rozdziale pierwszym przeanalizowane zostały problemy związane z genezą, przebiegiem i konsekwencjami kryzysu gospodarczego 2008 roku, ze szczególnym uwzględnieniem przebiegu zdarzeń w Grecji, Hiszpanii i Włoszech. Kolejne trzy rozdziały zawierają analizę konsekwencji owego kryzysu dla działania systemów politycznych Grecji, Hiszpanii i Włoch. W zakończeniu zawarte zostały wnioski ogólne, wynikające z przeprowadzonego procesu badawczego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wpływ kryzysu gospodarczego na działanie systemu politycznego Analiza przypadku Grecji, Hiszpanii i Włoch Tomasz Kubin Małgorzata Lorencka Małgorzata Myśliwiec Wpływ kryzysu gospodarczego na działanie systemu politycznego Analiza przypadku Grecji, Hiszpanii i Włoch Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2017 Redaktor serii: Nauki Polityczne Mariusz Kolczyński Recenzent Radosław Grabowski Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC ‑2013/09/B/HS5/00021 Spis treści Założenia badawcze i metodologiczne Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec Bibliografia Rozd ział 1 Kryzys gospodarczy w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech Tomasz Kubin 1.1. Uwagi wstępne 1.2. Ogólne przyczyny kryzysu gospodarczego 2008 roku 1.3. Przyczyny i gospodarcze przejawy kryzysu w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech 1.4. Grecja, Hiszpania i Włochy w walce z gospodarczymi skutkami kryzysu 1.5. Wnioski Bibliografia Rozd ział 2 Wpływ kryzysu gospodarczego na funkcjonowanie systemu politycznego Grecji Małgorzata Lorencka 2.1. Uwagi wstępne 2.2. Historyczne uwarunkowania kryzysów gospodarczych w Grecji 2.3. Radykalizacja nastrojów społecznych 2.4. Spadek zaufania do instytucji państwa 2.5. Wzrost poparcia dla radykalnych ugrupowań politycznych 2.6. Referendum z 5 lipca 2015 roku 2.7. Reformy struktury państwa 2.8. Wnioski Bibliografia 7 22 23 23 25 29 65 82 84 90 90 93 97 101 108 118 120 121 129 6 Spis treści Rozd ział 3 Wpływ kryzysu gospodarczego 2008 roku na działanie systemu politycz‑ nego współczesnej Hiszpanii Małgorzata Myśliwiec 3.1. Uwagi wstępne 3.2. Czynniki gospodarcze a kształt systemu politycznego po 1978 roku 3.3. Spadek zaufania do instytucji państwa po 2008 roku 3.4. Pojawienie się nowych ruchów społecznych i partii politycznych 3.5. Wybory do Kortezów Generalnych z 20 grudnia 2015 roku i ich polityczne kon‑ sekwencje 3.6. Projekty zmiany konstytucji Hiszpanii 3.7. Wzrost tendencji odśrodkowych 3.8. Wnioski Bibliografia Rozd ział 4 Wpływ kryzysu gospodarczego na funkcjonowanie systemu politycznego Włoch Małgorzata Lorencka 4.1. Wstęp 4.2. Czynniki społeczno ‑gospodarcze a kształtowanie się systemu politycznego Włoch 4.3. Ku trójblokowej rywalizacji politycznej 4.4. Znaczenie instytucji prezydenta Republiki Włoskiej i Trybunału Konstytucyj‑ nego w okresie kryzysu 4.5. Zmiana ordynacji wyborczej i reforma konstytucyjna rządu Matteo Renziego 4.6. Racjonalizacja modelu państwa zdecentralizowanego 4.7. Wnioski Bibliografia Weryfikacja założeń badawczych Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec Bibliografia Wykaz wykresów Wykaz tabel Wykaz rycin Noty o autorach Summary Riassunto Σύνοψη Resumen 133 133 134 139 152 166 169 173 177 182 185 185 187 196 206 216 222 227 232 239 246 247 249 251 253 255 256 257 258 Założenia badawcze i metodologiczne Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec Globalny kryzys gospodarczy, którego symbolicznym początkiem był upa‑ dek banku Lehman Brothers we wrześniu 2008 roku, dał początek wielu nowym zjawiskom gospodarczym, społecznym i politycznym. Dlatego też u progu dru‑ giej dekady XXI wieku badacze reprezentujący różne dziedziny nauki zaczę‑ li analizować jego konsekwencje. Prace poświęcone temu zagadnieniu podjęto także na gruncie nauk o polityce. Jednym z najciekawszych pól badawczych wykazujących bardzo dużą dynamikę zmian okazały się współczesne systemy polityczne1. Procesy następujące w ich obrębie będące konsekwencją oddziały‑ wania otoczenia, w którym funkcjonują, nie mogły ujść uwadze naukowców. Przyczyn takiego stanu rzeczy należy upatrywać już w samej naturze analizy systemowej. Jak bowiem zauważa Adam Jamróz, przytaczając na gruncie pol‑ skiej literatury przedmiotu stanowisko Michaela Croziera i Erharda Frediberga, „[…] istota rozumowania systemowego polega na traktowaniu jakiegoś zjawiska jako ustrukturalizowanej całości, której elementy są współzależne i skoordyno‑ wane w swym działaniu”2. Cechą charakterystyczną myślenia systemowego jest natomiast posługiwanie się schematem „przyczynowości systemowej”, która „za‑ kłada współzależność skutków i przyczyn w ramach pewnego systemu, którego właściwości […] pozwalają wyjaśniać i przewidywać rezultaty jego działania”3. 1 Szczegółowej analizy stanu literatury przedmiotu poświęconej dynamice zmian w za‑ kresie działania systemów politycznych, które nastąpiły po wybuchu kryzysu gospodarczego w 2008 roku, dokonała Carolina Plaza Colodro w publikacji Los efectos de la crisis económica en los sistemas políticos europeos. „Revista de estudios políticos”, núm. 170/2015, s. 317—336. 2 A. Jamróz: Wprowadzenie. Struktura i mechanizm funkcjonowania burżuazyjnych syste‑ mów politycznych. W: Systemy polityczne wysoko rozwiniętych krajów kapitalistycznych. Red. A. Jamróz. Warszawa 1989, s. 6. 3 Ibidem. 8 Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec Zastosowanie analizy systemowej obliguje zatem badacza do określenia co naj‑ mniej dwóch kwestii. Pierwszą z nich jest wskazanie przynajmniej kilku współ‑ zależności, jakie istnieją pomiędzy elementami tworzącymi system, który jest pojmowany jako pewna całość, po drugie natomiast konieczne jest „[…] zary‑ sowanie granicy między ową ustrukturalizowaną całością, stanowiącą właściwy obszar systemu, a zewnętrznymi warunkami jego funkcjonowania, tworzącymi otoczenie systemu”4. Zadania te wynikają z faktu, że koncepcja analizy sys‑ temowej obejmuje dwa podstawowe założenia. Pierwsze z nich przyjmuje, że źródło wszelkich zmian i przekształceń tkwi w samym systemie, drugie zaś wskazuje na to, że „[…] wszelkie zmiany zachodzące w obrębie systemu są rezultatem relacji o charakterze sprzężenia zwrotnego między systemem a jego otoczeniem”5. Takimi samymi przesłankami kierowali się autorzy niniejszego opracowa‑ nia. Rozpoczęcie badań musiał poprzedzić dokładny wybór pola badawczego oraz określenie opisanych powyżej składników charakterystycznych dla analizy systemowej. W pierwszej kolejności postanowiono zatem o wyborze państw, których systemy polityczne miały zostać poddane procesowi badawczemu. Wy‑ bór objął trzy państwa Europy Południowej, czyli Grecję, Hiszpanię i Włochy, ponieważ w przekonaniu autorów kryzys gospodarczy, którego początki sięgają 2008 roku, dotknął je w sposób najpoważniejszy ze wszystkich państw Unii Europejskiej. Kolejnym wyzwaniem było określenie zespołu uwarunkowań politycznych, historycznych, geograficznych, społecznych i gospodarczych, które tworzą oto‑ czenie wybranych do analizy systemów politycznych. Czynnikiem o pierwszo‑ rzędnym znaczeniu dla charakteru planowanych prac był niewątpliwie dominują‑ cy czynnik gospodarczy, czyli wspomniany wyżej kryzys. Pierwsze obserwacje poprzedzające wybór pola badawczego pokazały, że bardzo poważne zmiany w działaniu wszystkich trzech systemów politycznych nastąpiły po pojawieniu się kryzysu, czyli po 2008 roku, przeprowadzenie dokładnej analizy problemu wymagało zatem uprzedniego scharakteryzowania jego przyczyn, przebiegu i skutków. Należy bowiem wyraźnie podkreślić, że kluczowe znaczenie uwa‑ runkowań gospodarczych jako elementu otoczenia wpływającego na system po‑ lityczny jest powszechnie przyjęte w nauce o polityce. Nie sposób nie zgodzić się ze stanowiskiem Edwarda Haliżaka, że „prawda o zjawiskach społecznych ma charakter interdyscyplinarny, co sprawia, że zamykanie się w obrębie jednej tylko dyscypliny badawczej uniemożliwia pełne jej poznanie”6 i dlatego „roz‑ dzielenie polityki i ekonomii ma charakter czysto analityczny”7. 4 Ibidem, s. 7. 5 Ibidem. 6 E. Haliżak: Polityka i ekonomia. O potrzebie rozwijania badań w duchu ekonomii poli‑ tycznej. „Studia Nauk Politycznych”. R. 1/2004, nr 1, seria 2, s. 167. 7 Ibidem, s. 173. Założenia badawcze i metodologiczne 9 Kreśląc najogólniej ramy relacji pomiędzy polityką a gospodarką8 (w wy‑ miarze teoretycznym: nauką o polityce a ekonomią), należy stwierdzić, że ekonomię można rozumieć jako naukę o tym, w jaki sposób najefektywniej wykorzystywać ograniczone zasoby będące do dyspozycji ludzi. Biorąc pod uwagę dążenie do możliwie optymalnego ich wykorzystania, sytuacja idealna polegałaby na tym, że jedynym kryterium podejmowania wszelkich decyzji w jakimkolwiek stopniu dotyczących gospodarki byłaby ich maksymalna efek‑ tywność z ekonomicznego punktu widzenia. Taki stan rzeczy to oczywiście swoisty „typ idealny”, z którym nigdy w historii nie mieliśmy do czynienia. W relacjach polityka — gospodarka mielibyśmy do czynienia z absolutnym prymatem gospodarki nad polityką. W drugim skrajnym przypadku — zupełnej dominacji polityki nad gospodarką — wszelkie decyzje dotyczące gospodarki podejmowane byłyby bez żadnego uwzględniania istniejących uwarunkowań i ograniczeń o charakterze ekonomicznym. W praktyce, jeśli taka sytuacja jest możliwa, to tylko przez relatywnie krótki czas. W dłuższym okresie jest to niemożliwe, jak pisał bowiem Michał Dobroczyński: „czynnik polityczny okresowo przeważa nad żywiołem procesów ekonomicznych, z kolei jednak te ostatnie — zwłaszcza w czasie dłuższym — powodują odwrócenie sytuacji zależności, przechodząc do nadrzędności nad prymitywnie rozumianą potrze‑ bą władzy administracyjnej”9. W praktyce, w układzie zależności pomiędzy polityką a gospodarką istniejącym w danym momencie w jakimś państwie, mamy do czynienia z całym spektrum różnych stanów pośrednich będących następstwem bardzo wielu czynników, takich jak np. uwarunkowania histo‑ ryczne, system polityczny, system gospodarczy, poziom rozwoju gospodar‑ czego, znaczące w danym społeczeństwie wartości ideologiczne, członkostwo państwa w organizacjach międzynarodowych, szeroko rozumiane uwarunko‑ wania międzynarodowe etc. Walter Hallstein pisał, że „istotą polityki jest wybór”10. Decyzje związane z wyborem określonych celów w polityce i środków ich realizacji, w tym oczy‑ wiście także tych dotyczących gospodarki, dokonywane są „w oparciu o okreś‑ lony system wartości. Wartości społeczne, wokół których ścierają się dążenia społeczne, a które mogą jednoczyć lub dezintegrować wielką grupę społeczną jako całość, są wartościami politycznymi”11. Ogniwem pośredniczącym pomię‑ dzy polityką a gospodarką „są wartości ideologiczne. Jednostki i grupy społecz‑ ne zawsze w przygotowaniu swych działań poddają wartościowaniu oczekiwa‑ ne przez nich rezultaty. Wartościowaniu poddawane są również projektowane 8 Zob. T. kubin: Polityczne implikacje wprowadzenia unii walutowej w Europie. Katowice 2007, s. 21—25. 9 M. Dobroczyński: Międzynarodowe związki gospodarki z polityką. Toruń 2003, s. 56. 10 W. HallsTEin: United Europe. Challenge and Opportunity. Cambridge 1962, s. 58. 11 a. boDnar: Ekonomika i polityka. Warszawa 1978, s. 14. 10 Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec środki, których użycie przyczyni się do osiągnięcia celu”12. W ten sposób dzia‑ łania i decyzje w sferze gospodarki są podejmowane na podstawie przesłanek ekonomicznych, ale równie ważną rolę odgrywają uwarunkowania polityczne, będące m.in. wyrazem preferencji różnych grup interesu13 — „polityka makro‑ ekonomiczna jest ściśle związana z różnymi ideologiami i programami różnych partii politycznych”14. Mówiąc innymi słowy: „rozdział dochodów i bogactwa jest siłą napędową procesu politycznego”15. Dlatego też bardzo rzadko decyzje mające wpływ na np. wysokość nierówności w poziomie dochodów pomiędzy ludźmi, poziom inflacji, wielkość redystrybucji dochodów, tego, co (praca, ka‑ pitał, konsumpcja) i na jakim poziomie powinno być opodatkowane itp., mogą być podejmowane i wyjaśniane tylko na podstawie danych czy przesłanek o charakterze ekonomicznym. Nie można ich zatem traktować i analizować wyłącznie jako decyzji ściśle „technicznych”, ale należy pamiętać o określo‑ nych uwarunkowaniach i okolicznościach politycznych towarzyszących ich po‑ dejmowaniu i o tym, że pociągają one za sobą konsekwencje dla różnych grup społecznych (grup interesu). Dana grupa może wskutek określonej decyzji lub działania (bądź braku decyzji albo zaniechania) zyskać lub stracić konkretne zasoby. W konsekwencji jej sytuacja w porównaniu do innych grup może ulec poprawie lub pogorszeniu. Ma to zatem znaczenie nie tylko gospodarcze, ale także polityczne. Ponadto taki „zysk” lub „strata” w oczywisty sposób wpły‑ wają na zachowania polityczne owej grupy. Jak zauważa bowiem Artur Bodnar: „wszystkie działania ekonomiczne, bezpośrednio uwikłane w interesy wielkich grup społecznych, są działaniami doniosłymi politycznie, zaś decyzje inicjujące te działania lub je korygujące na skalę powszechną są decyzjami politycznymi o charakterze ekonomicznym”16. Bardzo wyraźnie w odniesieniu do jednego z kluczowych aspektów dotyczących polityki gospodarczej, jakim jest podział bogactwa pomiędzy ludźmi, pisze Thomas Piketty: […] historia podziału bogactw jest zawsze historią głęboko polityczną i nie może być sprowadzona do mechanizmów czysto ekonomicznych. […] Histo‑ ria nierówności zależy od wyobrażenia aktorów gospodarczych, politycznych i społecznych na temat tego, co jest sprawiedliwe, a co nie jest, od stosunku sił między tymi aktorami i wreszcie od zbiorowych decyzji, które z tego wy‑ nikają; jest tym, czym uczynią ją wszyscy zainteresowani aktorzy17. 12 Ibidem, s. 206. 13 E. Haliżak: Polityka i ekonomia…, s. 172. 14 k.r. McnaMara: The Currency of Ideas. Monetary Politics in the European Union. New York 1998, s. 2. 15 b. sTEunEnbErg, H.J. bloMMEsTEin: Governments and Markets: An Introduction. In: Go‑ vernments and Markets. Establishing a Democratic Constitutional Order and a Market Economy in Former Socialist Countries. Eds. H.J. bloMMEsTEin, b. sTEunEnbErg. Dordrecht 1994, s. 7. 16 a. boDnar: Ekonomika i polityka…, s. 199. 17 T. PikETTy: Kapitał w XXI wieku. Przeł. A. bilik. Warszawa 2015, s. 35. Założenia badawcze i metodologiczne 11 Zależności pomiędzy gospodarką a polityką czy też, innymi słowy, wpływ otoczenia gospodarczego na system polityczny ma największe znaczenie w pań‑ stwach demokratycznych, w których wpływ poszczególnych grup społecznych (grup interesu) na podejmowane decyzje polityczne jest, przynajmniej teore‑ tycznie, największy. W tym wymiarze demokracja jest systemem, który w naj‑ większym stopniu sprzyja „upolitycznieniu” decyzji sprawiających wrażenie czysto ekonomicznych i „technicznych”. Podmioty sprawujące władzę w demo‑ kratycznym systemie politycznym w dążeniu do reelekcji podejmują takie de‑ cyzje dotyczące sfery gospodarki, aby zwiększyć prawdopodobieństwo ponow‑ nego wyboru. Z kolei podmioty dążące do objęcia władzy krytykują te decyzje i starają się przekonać jak najszerszą grupę wyborców, że decyzje podejmowane przez nich po objęciu władzy będą lepiej służyć ich interesom. Oprócz interesów, idei (ideologii) oraz wartości reprezentowanych przez różne grupy społeczne innym czynnikiem, który „wiąże” politykę i gospodar‑ kę, są działające w obrębie systemu politycznego instytucje. Każda działalność polityczna oraz gospodarcza regulowana jest przez określone organy władz pu‑ blicznych ustalające ramy prawne tej działalności, formułujące cele, sposoby i instrumenty ich osiągania, działające na rzecz osiągnięcia tych celów, kontro‑ lujące ich osiągnięcie czy kontrolujące zgodność tych wszystkich działań pod względem prawnym. Bardziej skonkretyzowanym i najistotniejszym współcześnie wymia‑ rem ogólnego układu zależności i oddziaływań na linii polityka — gospo‑ darka są relacje państwo — rynek. Problemy celowości, miejsc, skali czy sposobów ingerencji organów władz publicznych w gospodarkę to jedno z kluczowych zagadnień w refleksji ekonomicznej i politycznej oraz kwe‑ stia fundamentalna dla praktyki sprawowania władzy politycznej. Z ingero‑ waniem państwa w gospodarkę mamy do czynienia od początku istnienia samego państwa. Jeśli chodzi o poglądy i praktykę dotyczącą zasadności takiej ingerencji, to, oczywiście w pewnym uproszczeniu, na swoistej osi re‑ lacji państwo — rynek na jednym krańcu znajduje się stanowisko, zgodnie z którym rynek powinien dominować maksymalnie, a rola państwa w go‑ spodarce powinna być ograniczona do absolutnego minimum. Państwo po‑ winno zająć się tylko i wyłącznie zapewnieniem ludziom i przedsiębiorstwom odpowiednich warunków do prowadzenia działalności gospodarczej, tj. sta‑ bilnego i niekrępującego swobodnej przedsiębiorczości prawa, skutecznego jego egzekwowania, odpowiedniej infrastruktury technicznej, stabilnego pie‑ niądza czy bezpieczeństwa. Zgodnie z takim sposobem myślenia wszelkiego rodzaju podatki powinny być jak najniższe, państwo nie powinno np. angażo‑ wać się w produkcję i wymianę dóbr i usług, ingerować w umowy zawierane na wolnym rynku czy zajmować się redystrybucją dochodów itp. Drugi skraj‑ ny pogląd to stanowisko, zgodnie z którym organy władz publicznych powin‑ ny zdecydowanie dominować nad siłami rynkowymi, a nawet, że rynek jako 12 Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec sposób alokacji i podziału zasobów powinien zostać całkowicie albo niemal całkowicie wyeliminowany. Wszelkie środki produkcji powinny być w rękach państwa, przedsiębiorstwa znajdujące się pod pełną kontrolą organów władz publicznych powinny zajmować się produkcją i dystrybucją wszelkich dóbr i usług, prywatna przedsiębiorczość powinna być ograniczona do minimum albo wręcz zupełnie wyeliminowana. W zupełnie skrajnym poglądzie nie mia‑ łaby istnieć nie tylko prywatna własność środków produkcji, ale także prywat‑ na własności niczego lub prawie niczego: wszystkie dobra byłby własnością — w zależności od przyjętej retoryki — wspólną, publiczną, społeczną itp. Podobnie jak w odniesieniu do relacji polityka — gospodarka, tak też i po‑ wyższe poglądy na rolę państwa w gospodarce są poglądami teoretycznymi. W rzeczywistości mieliśmy i mamy do czynienia z bardzo wieloma warianta‑ mi pośrednimi, tzn. z różnym stopniem ingerencji państwa w gospodarkę za‑ sadniczo wolnorynkową albo też z pozostawianiem mniejszego czy większego zakresu wolności działalności gospodarczej w gospodarce centralnie planowa‑ nej (socjalistycznej, komunistycznej). Dla lepszego zarysowania kontekstu tego zagadnienia warto zauważyć, że z bardzo wyraźnym wzrostem roli państwa w gospodarce mamy do czynienia od mniej więcej stu lat. Najbardziej synte‑ tycznym wskaźnikiem jest tutaj chyba wysokość udziału wpływów z podatków w dochodzie narodowym państwa. W XIX wieku aż do wybuchu I wojny świa‑ towej w najbogatszych państwach było to nie więcej niż 10 , z czego finanso‑ wano przede wszystkim takie wydatki, jak obrona, bezpieczeństwo i porządek publiczny, wymiar sprawiedliwości, administracja oraz, w relatywnie niewiel‑ kim stopniu, inwestycje w infrastrukturę czy utrzymanie pewnej liczby szkół, uniwersytetów i szpitali. Od lat 20. do 70. XX wieku udział podatków w pań‑ stwach najbogatszych wzrósł kilkukrotnie — do poziomu od ok. 30 (USA) do 55 (Szwecja) dochodu narodowego. Od lat 80. XX wieku aż do czasów nam współczesnych poziom ten pozostaje mniej więcej stabilny. Środki publiczne wydawane są przede wszystkim na finansowanie systemów edukacji, zdrowia, emerytalno ‑rentowych oraz na budowę i utrzymanie infrastruktury18. Relacje zachodzące pomiędzy polityką a gospodarką mogą być badane w kilku płaszczyznach. Jak wskazuje Grażyna Ulicka, pierwsza dotyczy wspo‑ mnianych już zależności między gospodarką a polityką traktowanymi jako od‑ rębne, ale jednocześnie ściśle powiązane i wzajemnie na siebie oddziaływujące sfery życia społecznego. Druga dotyczy również kwestii już sygnalizowanej, czyli relacji pomiędzy podmiotami władzy politycznej a gospodarką w różnych systemach społeczno ‑gospodarczych. Najistotniejsze z punktu widzenia tematu prezentowanej książki są dwie jeszcze inne płaszczyzny zależności pomiędzy polityką a gospodarką. Chodzi tutaj o wpływ różnych wskaźników (i dynamiki ich zmian) obrazujących sytuację gospodarczą (i jej zmiany) danego państwa na 18 T. PikETTy: Kapitał…, s. 585—587. Założenia badawcze i metodologiczne 13 jego system polityczny, tzn. na stabilność tego systemu oraz zachodzące w nim procesy i zmiany. Wreszcie, można próbować wyjaśniać, w jaki sposób okreś‑ lona polityka gospodarcza i/lub stan gospodarki wpływają na proces politycz‑ ny, postrzeganie elit władzy, większości rządzącej19. Biorąc pod uwagę temat niniejszej pracy, dobrym przykładem jest dotknięta kryzysem Grecja, której większość mieszkańców jest zdania, że kryzys został wywołany przez „między‑ narodowe siły po to, aby kontrolować gospodarkę, bogactwo i rząd” tego pań‑ stwa20. Coraz więcej Greków było zdania, że dwie największe partie polityczne w Grecji — PASOK i Nowa Demokracja — były kontrolowane przez owe siły międzynarodowe21. Przedstawione powyżej rozważania wskazują niewątpliwie na fakt, że czynniki natury ekonomicznej w istotny sposób wpływają na funkcjonowanie współczesnych systemów politycznych, nie są jednak jedynymi wpływowymi elementami ich otoczenia. Wstępna analiza problemu pokazała także, iż w spo‑ sób istotny oddziałują na nie również uwarunkowania historyczne, geograficzne i społeczne. Burzliwa przeszłość polityczna i gospodarcza, szczególne usytu‑ owanie geograficzne na południowych peryferiach Europy oraz istotne zmiany społeczne będące konsekwencjami globalnego kryzysu gospodarczego z 2008 roku stały się kolejnymi punktami wyjścia do dalszych rozważań. W końcu istotnym problemem do rozwiązania przed przystąpieniem do zasadniczych prac było wskazanie tych elementów i podsystemów wybranych systemów politycznych, które miały stać się przedmiotem szczegółowej ana‑ lizy. Wstępnie przyjęto założenie, że analizie poddane zostaną trzy segmenty władzy znajdujące się w układzie horyzontalnym (czyli władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza) oraz ośrodki władzy publicznej funkcjonujące na trzech szczeblach w układzie wertykalnym (czyli na poziomie państwowym, regionalnym i lokalnym), zmiany zachodzące w ich obrębach wykazywały bo‑ wiem największą dynamikę, niespotykaną w tych państwach od bardzo dłu‑ giego czasu. Szczególną uwagę przyciągały przy tym systemy partyjne będące podsystemami wybranych do badań systemów politycznych. Tak ogólnie nakreślony plan działania stanowi swoiste tło dla głównego tematu prezentowanej książki. Jest nim to, w jaki sposób przejawy i następstwa globalnego kryzysu gospodarczego, który zaczął się w 2008 roku, wpłynęły na funkcjonowanie systemów politycznych Grecji, Hiszpanii i Włoch. Analiza wpływu kryzysu gospodarczego na funkcjonowanie wybranych systemów politycznych wymagała jednak uprzedniego postawienia szeregu py‑ tań badawczych. Najważniejsze z nich brzmią następująco: 19 g. ulicka: Determinanty polityki. W: Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce. Red. b. szMulik, M. żMigroDzki. Lublin 2002, s. 313. 20 a. ioannis: The Greek Tragedy. The European Financial Crisis in Simple Words. [b.m.w.] 2015, s. 39. 21 Ibidem. 14 Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec 1. Jakimi cechami wyróżnia się kryzys gospodarczy i jak rozpoznać jego obja‑ wy w gospodarce państwa? 2. Jakie były przyczyny trwającego obecnie w Europie kryzysu gospodarczego? 3. Dlaczego kryzys gospodarczy dotknął w tak znaczącym stopniu Grecję, Hiszpanię i Włochy? 4. Jaką rolę w pojawieniu się i poważnym nasileniu kryzysu gospodarczego w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech odegrały poszczególne ośrodki podejmują‑ ce decyzje polityczne w tych państwach (rządy centralne i rządy regionalne)? 5. Jaki wpływ na rytm cykli wyborczych w badanych państwach wywarł kry‑ 6. Jaki wpływ na funkcjonowanie systemów partyjnych w badanych państwach 7. Jaki wpływ wywarł kryzys gospodarczy na nasilenie się tendencji odśrodko‑ zys gospodarczy? wywarł kryzys gospodarczy? wych w badanych państwach? 8. Jaki wpływ na nasilenie się politycznych postulatów antysystemowych w ba‑ danych państwach wywarł kryzys gospodarczy? Konieczność poszukania odpowiedzi na tak postawione pytania i uznanie ich wagi dla rozważanego problemu badawczego skłoniła autorów niniejszej pracy do przyjęcia szeregu hipotez szczegółowych. Biorąc pod uwagę specyfikę wybranego pola badawczego, zostały one sformułowane w następujący sposób: 1. Działania ośrodków podejmujących decyzje polityczne w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech w zakresie kwestii gospodarczych — zarówno na szczeblu centralnym, jak i na szczeblach regionalnych — doprowadziły do poważnych zakłóceń w zakresie funkcjonowania systemów politycznych. 2. Kryzys gospodarczy w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech zakłócił w poważny sposób rytm cykli wyborczych. 3. Kryzys gospodarczy w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech wpłynął na funkcjo‑ nowanie systemów partyjnych owych państw. 4. Kryzys gospodarczy w Hiszpanii i we Włoszech w znaczącym stopniu wpły‑ nął na nasilenie się tendencji odśrodkowych w owych państwach. 5. Kryzys gospodarczy w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech wpłynął na nasile‑ nie się procesu formułowania postulatów antysystemowych przez wybrane ugrupowania polityczne. Weryfikacja przedstawionych powyżej hipotez szczegółowych sformu‑ łowanych w oparciu o postawione uprzednio pytania badawcze ma pozwolić na sprawdzenie prawdziwości wiodącej hipotezy badawczej zakładającej, że w warunkach demokracji przedstawicielskiej sytuacja gospodarcza państwa jest jednym z najistotniejszych czynników warunkujących stabilność i trwałość systemu politycznego. Im lepsza sytuacja gospodarcza państwa, tym większa stabilność funkcjonowania i możliwość przetrwania systemu politycznego, na‑ tomiast w sytuacji kryzysu gospodarczego stabilność i trwałość systemu poli‑ tycznego jest poważnie zagrożona. Założenia badawcze i metodologiczne 15 Ramy czasowe pracy wyznaczają lata 2008—2016. Cezura początkowa to umowny początek światowego kryzysu gospodarczego, którego konsekwen‑ cje w znaczącym stopniu wpłynęły na działanie systemów politycznych ba‑ danych państw, cezurę końcową wyznacza rok 2016, w którym miały miejsce wydarzenia politycznie niezwykle istotne, szczególnie dla Hiszpanii i Włoch. W Hiszpanii po raz pierwszy od czasu ustanowienia porządku konstytucyjnego w 1978 roku nie udało się powołać po wyborach rządu centralnego i przepro‑ wadzono powtórne wybory, we Włoszech natomiast parlament przyjął projekt zmiany konstytucji. Ze względu na charakter materiału badawczego autorzy zastosują w swo‑ jej pracy kilka metod badawczych. Najważniejszą ze względu na komparaty‑ styczny charakter proponowanych badań będzie metoda porównawcza. Przy jej zastosowaniu autorzy będą mogli pokazać podobieństwa i różnice w zakresie funkcjonowania wybranych systemów politycznych w warunkach kryzysu go‑ spodarczego. Badanie rozwiązań prawnych przyjętych na gruncie greckim, hisz‑ pańskim i włoskim odnoszące się do działania systemów politycznych będzie przeprowadzone przy zastosowaniu metody analizy instytucjonalno ‑prawnej. Zastosowanie wspomnianej wyżej metody analizy systemowej umożliwi osią‑ gnięcie zamierzonych celów poprzez zastosowanie zarówno analizy makrosys‑ temowej (dla zbadania systemów politycznych jako spójnych całości), analizy średniego rzędu (np. dla zbadania działania systemów partyjnych), jak i analizy mikrosystemowej (np. dla przedstawienia wpływu pojedynczych partii politycz‑ nych na działanie całego systemu politycznego). Rozpatrzenie zjawisk i proce‑ sów społeczno ‑politycznych przez pryzmat ośrodków podejmujących decyzje polityczne dokonane zostanie przy zastosowaniu metody decyzyjnej. Natomiast dla zarysowania tła historycznego badanych zjawisk niezbędna będzie także metoda historyczna. Przedmiotem rozdziału pierwszego jest kryzys gospodarczy w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech, którego przejawy zaczęły być powszechnie widocz‑ ne mniej więcej w 2008 roku. Celem tej części pracy jest zbadanie, jakie były gospodarcze przyczyny i przejawy kryzysu w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech i w jaki sposób kryzys ów wpłynął na sytuację gospodarczą badanych państw. Część ta ma stanowić punkt wyjścia oraz swoiste tło dla analizy przedstawionej w kolejnych rozdziałach, tzn. tego, czy i w jaki sposób skutki kryzysu gospo‑ darczego wpłynęły na funkcjonowanie systemów politycznych Grecji, Hiszpanii i Włoch. Na początku rozdziału pierwszego wymienione zostały te przyczyny kry‑ zysu, które z punktu widzenia badanych państw miały charakter „zewnętrz‑ ny”, tzn. wskazywane w literaturze przedmiotu globalne przyczyny kryzysu, na których wystąpienie Grecja, Hiszpania i Włochy nie miały w istocie wpły‑ wu. Druga część rozdziału pierwszego poświęcona jest przyczynom i gospo‑ 16 Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec darczym następstwom kryzysu w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech. Wskazane w nim zostały okoliczności, uwarunkowania, wydarzenia, dane itp. wynikające z członkostwa owych państw w Unii Europejskiej oraz specyficzne dla każde‑ go badanego państwa z osobna. Aby jak najlepiej i jak najpełniej zobrazować to, jak zmieniała się sytuacja gospodarcza w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech w czasie kryzysu, w tej części przedstawiono kilkanaście różnego rodzaju zesta‑ wień danych statystycznych obrazujących zmiany sytuacji makroekonomicznej. Dane te dotyczą okresu bezpośrednio przed początkiem kryzysu i po roku 2008, najczęściej do roku 2015 włącznie. Jako że nie istnieje w literaturze przedmiotu jakiś powszechnie akceptowany zestaw wskaźników obrazujących stan i zmiany w systemie gospodarczym państwa, a rozbieżność w tym temacie jest dosyć duża22, dobór tych wskaźników ma charakter autorski. Najczęściej wykorzy‑ stywanym źródłem danych był tutaj Eurostat. Uzupełnieniem owych danych są zestawienia, które pokazują dynamikę zmian pozycji Grecji, Hiszpanii i Włoch w rankingach konkurencyjności gospodarczej. Są one przygotowywane przez kilka instytucji i organizacji międzynarodowych, cyklicznie publikowane w for‑ mie raportów i mają charakter syntez, w których uwzględniono kilkadziesiąt albo nawet kilkaset różnego rodzaju wskaźników, czynników, zmiennych, da‑ nych itp. Ich uwzględnienie ma na celu zbadanie i pokazanie tego, jak oceniane były różne aspekty konkurencyjności gospodarczej Grecji, Hiszpanii i Włoch w czasie kryzysu czy też w jaki sposób kryzys wpłynął na ową konkurencyj‑ ność. Rankingi tego rodzaju akcentują nieco inne uwarunkowania wpływające na konkurencyjność gospodarki (rozmaicie przecież rozumianą), przygotowy‑ wane są według różnych metodologii, uwzględniają wiele czynników, danych itp., dlatego dla pełniejszego obrazu w opracowaniu uwzględniono rankingi zawarte w raportach czterech instytucji i organizacji międzynarodowych (The Heritage Foundation, World Economic Forum, International Institute for Mana‑ gement Development, grupa Banku Światowego), których przygotowana oce‑ na końcowa jest wynikiem analiz i ocen bardzo kompleksowych. Inną istotną w praktyce, syntetyczną ocenę stanu gospodarki i jego zmian stanowią także rekomendacje wystawiane przez agencje ratingowe. W opracowaniu zostały one również uwzględnione, tzn. zawarto zestawienie pokazujące długoterminowe ratingi Grecji, Hiszpanii i Włoch wystawiane przez agencje Moody’s, Stan‑ dard Poor’s oraz Fitch Ratings. Uzupełnieniem zestawień mających na celu zobrazowanie sytuacji gospodarczej w badanych państwach w czasie kryzysu są tabele zawierające indeks postrzegania korupcji (wyznaczany przez Trans‑ parency International) oraz szacunki dotyczące rozmiaru tzw. szarej strefy (na podstawie badań Friedricha Schneidera z Uniwersytetu w Linzu). Dla lepszego zaobserwowania skali zmian w sytuacji gospodarczej Grecji, Hiszpanii i Włoch 22 Zob. np. T. kubin: Economic System of the European Union. Between Particularism and Universalism. „Studia Politicae Universitatis Silesiensis”. T. 14/2015, s. 25—27. Założenia badawcze i metodologiczne 17 w większości przypadków ewolucja ta została zaprezentowana na tle pozosta‑ łych państw Unii Europejskiej. W rozdziale pierwszym pokazano także dzia‑ łania podjęte przede wszystkim w Grecji i Hiszpanii, których celem miało być łagodzenie skutków kryzysu gospodarczego i poprawa sytuacji makroekono‑ micznej. Oprócz już wskazanych inne źródła wykorzystane w tej partii książki to akty prawne UE i dokumenty instytucji UE oraz poddana krytycznej selekcji literatura przedmiotu. Rozdział drugi poświęcony jest problematyce działania systemu politycz‑ nego współczesnej Grecji. Punktem wyjścia są w nim słowa premiera Alek‑ sisa Tsiprasa wypowiedziane w parlamencie w pierwszym przemówieniu po wygranych wyborach z 25 stycznia 2015 roku: „Kryzys nie jest tylko grecki. Kryzys jest europejski”23. Zwraca w nich uwagę fakt, że była to niezwykle istotna deklaracja, po raz pierwszy bowiem od upadku reżimu czarnych puł‑ kowników w 1974 roku władzę w Grecji objęła Syriza, ugrupowanie reprezen‑ tujące radykalną lewicę, tworząc koalicję z nacjonalistyczną partią Niezależ‑ nych Greków. W obliczu głębokiego kryzysu gospodarczego, trwającej kilka lat recesji i widma bankructwa państwa po 2008 roku obydwie siły polityczne reprezentowały stanowisko przeciwne polityce oszczędności i cięć finansowych, do której zobowiązały się rządzące do tej pory gabinety socjalistów z PASOK i konserwatystów z Nowej Demokracji. Spośród państw Europy Południowej, które w huntingtonowskiej trzeciej fali demokratyzacji stworzyły skonsolidowany system demokratyczny, to Grecja najdotkliwiej odczuła skutki kryzysu gospodarczego po 2008 roku i jego wpływ na funkcjonowanie współczesnego systemu politycznego skonstruowanego na podstawie przepisów konstytucji z 1975 roku. Tylko zagraniczna pomoc finan‑ sowa uchroniła Grecję przed formalnym ogłoszeniem bankructwa, jednak ceną otrzymania kolejnych pakietów pożyczek (w 2010, 2012 oraz 2015 roku) była jeszcze dalej idąca (niż wynika to tylko z członkostwa w Unii Europejskiej) utrata możliwości podejmowania przez grecki rząd samodzielnych decyzji do‑ tyczących gospodarki. Każda pożyczka była związana z realizacją konkretnych reform strukturalnych, kontrolą ich wykonania oraz możliwością wstrzymania pomocy przez tzw. troikę, czyli Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Komisję Europejską oraz Europejski Bank Centralny. Nawet odwołanie się do woli su‑ werena w referendum z 5 lipca 2015 roku i odrzucenie w nim kolejnej transak‑ cji wiązanej (pomoc finansowa w zamian za kolejne reformy i cięcia), łącznie z groźbą tzw. grexitu (tzn. wyjścia Grecji ze strefy euro), nie wpłynęło zna‑ cząco na warunki kolejnego kredytu. W tej sytuacji parlament był zmuszony 23 Przemówienie premiera Aleksisa Tsiprasa do Izby Deputowanych z 8 lutego 2015 roku: Προγραμματικές Δηλώσεις: Ομιλία του Πρωθυπουργού Α. Τσίπρα (08/02/2015), http://primemi nister.gr/2015/02/08/13322 [dostęp: 10.02.2015]. 18 Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec przyjąć proponowany pakiet pomocy wraz z konsekwencjami w ciągu 48 go‑ dzin, bez przeprowadzenia dłuższej debaty w Izbie Deputowanych. Z tych wy‑ darzeń wysunięto hipotezę badawczą, iż pogłębiający się kryzys gospodarczy i konieczność ubiegania się o kolejne środki finansowe doprowadziły instytucje polityczne państwa greckiego do jeszcze dalej idącego ograniczenia suwerenno‑ ści na rzecz organizacji międzynarodowych, której skutkiem była dalsza rady‑ kalizacja nastrojów społecznych oraz wzrost znaczenia ugrupowań o skrajnych poglądach. W celu zweryfikowania tak sformułowanej hipotezy postanowiono sprawdzić najpierw prawdziwość bardziej szczegółowych założeń badawczych. Rozważono zatem kolejno kilka istotnych problemów. W pierwszej kolejności postawiono pytanie, w jakim stopniu powtarzające się bankructwa finansów w historii Grecji po odzyskaniu niepodległości w 1830 roku wpłynęły na obec‑ ną sytuację polityczną w państwie. Założono następnie, że brak silnej tradycji państwowości w sytuacji, gdy Grecja „w erę nowożytną weszła jako prowin‑ cja imperium osmańskiego, w której krajowe elity były rekrutowane do pracy dla pozbawionej legitymizacji obcej potęgi”24, spowodował brak silnej tradycji społeczeństwa obywatelskiego. W założeniach autorów ten stan rzeczy przy‑ czynił się w konsekwencji do rozrostu aparatu państwowego, korupcji, nepoty‑ zmu oraz utrwalenia systemu klientelistycznego, który był przyczyną stagnacji politycznej i braku niezbędnych reform, do których przeprowadzenia nie były zdolne dwie główne partie polityczne: PASOK i Nowa Demokracja. Krytycz‑ na sytuacja godspodarcza państwa po 2008 roku i polityka austerity pogłębi‑ ły ponadto tradycyjnie już niski poziom zaufania do instytucji państwowych, przyczyniając się do radykalizacji nastrojów społecznych. Zauważono także, iż długotrwały kryzys gospodarczy oraz prowadzona polityka oszczędności i cięć finansowych były przyczyną powstania nowego podziału socjopolitycznego: za/ przeciw warunkowej pomocy finansowej z zagranicy, na bazie którego wzrosło znaczenie radykalnych ugrupowań politycznych, takich jak lewicowa Syriza czy neofaszystowski Złoty Świt. Elementem rozważań prowadzonych w rozdziale drugim jest także stwierdzenie, że brak stabilności gospodarczej w Grecji wią‑ zał się z niestabilnością polityczną gabinetów rządowych i koniecznością prze‑ prowadzenia szóstych z rzędu przedterminowych wyborów parlamentarnych, torując w 2015 roku drogę do władzy ugrupowaniom radykalnym. Autorka roz‑ działu zauważyła także, iż w przypadku Grecji niezwykle istotnym procesem pogłębiającym kryzys gospodarczo ‑polityczny był wzrost napływu imigrantów z państw Bliskiego Wschodu oraz Afryki Północnej w efekcie toczących się tam działań zbrojnych. Rozważania zawarte w rozdziale drugim zostają podsumo‑ wane w jego końcowej części. 24 F. FukuyaMa: Ład polityczny i polityczny regres. Od rewolucji przemysłowej do globali‑ zacji demokracji. Przeł. J. Pyka. Poznań 2015, s. 124. Założenia badawcze i metodologiczne 19 Rozdział trzeci poświęcony jest działaniu systemu politycznego Hiszpanii po 2008 roku. Punktem wyjścia dla podjętych rozważań jest przywołanie wy‑ darzeń z przełomu 2015 i 2016 roku, kiedy to w wyniku wyborów do Kongresu Deputowanych wyłonił się zupełnie nowy układ sił politycznych w izbie niższej hiszpańskiego parlamentu. Jego specyfika, a także rozbieżne interesy politycz‑ ne prezentowane przez polityków poszczególnych ugrupowań, doprowadziły do najpoważniejszego kryzysu rządowego w tym państwie od czasu ustanowienia demokratycznego porządku konstytucyjnego w 1978 roku. Konstrukcja rozdziału oparta jest na szeregu hipotez szczegółowych oraz na przyjętej hipotezie ogólnej. Hipotezy te — postawione we wstępnej części roz‑ działu — korespondują z pytaniami i hipotezami szczegółowymi oraz hipotezą główną zamieszczonymi we wstępie do niniejszego opracowania. W pierwszej części rozdziału rozważony został problem, na ile następujące po sobie kolejno w historii Hiszpanii kryzysy gospodarcze wpłynęły na proces ukształtowania systemu politycznego tego państwa w drugiej połowie XX wieku. Następnie zbadano, w jakim stopniu głęboki kryzys gospodarczy 2008 roku spowodował spadek zaufania obywateli do instytucji państwa hiszpańskiego ukształtowa‑ nych w drugiej połowie XX wieku. Kolejne elementy rozdziału ukazują kon‑ sekwencje owego spadku zaufania: pojawienie się nowych ruchów społecznych występujących w obronie praw osób ponoszących najpoważniejsze koszty kry‑ zysu gospodarczego, wykorzystanie ich społecznego oddziaływania do budowy pozycji politycznej nowych hiszpańskich state ‑wide ‑parties, uzyskanie przez nie znaczącej liczby mandatów w Kongresie Deputowanych i bezprecedensowe uniemożliwienie utworzenia rządu w politycznym centrum, a także wysuwane przez głównych aktorów nowej sceny partyjnej propozycje dotyczące koniecz‑ ności zmiany konstytucji z 1978 roku. Zawarta w rozdziale trzecim analiza obejmuje również problemy związane ze znaczącym wzrostem tendencji od‑ środkowych w Katalonii. Podsumowanie rozdziału trzeciego zawiera wnioski płynące z przeprowa‑ dzonego procesu badawczego ujęte w postaci weryfikacji postawionych hipotez szczegółowych i hipotezy głównej. Rozdział czwarty poświęcony jest problemowi wpływu kryzysu gospodar‑ czego po 2008 roku na działanie systemu politycznego współczesnych Włoch. Podejmując rozważania w tym obszarze, przyjęto założenie, że analizowany kryzys gospodarczy dotknął państwo włoskie w znacznie mniejszym stopniu niż inne kraje Europy Południowej. Tym niemniej jego skutki wpłynęły w zna‑ czący sposób na aktualny proces przebudowy sceny partyjnej, podjęte stopnio‑ wo reformy społeczno ‑gospodarcze oraz przygotowanie projektu zmiany kon‑ stytucji uchwalonej przez parlament w 2016 roku. Włochy, w przeciwieństwie do Grecji czy Hiszpanii, nie musiały zwracać się o zewnętrzną pomoc finansową, ale głównie pod naciskiem Unii Europej‑ 20 Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec skiej, opinii publicznej oraz spadku w notowaniach agencji ratingowych zo‑ stały zobowiązane do podjęcia działań antykryzysowych (m.in. zmniejszenia deficytu budżetowego, rosnącego zadłużenia kraju, ograniczenia wysokiego po‑ ziomu bezrobocia wśród młodych ludzi), przeprowadzenia koniecznych reform strukturalnych oraz stymulacji warunków do wzrostu gospodarczego. W 2012 roku została uchwalona zmiana art. 81 konstytucji Włoch, wprowadzając zasadę zrównoważonego budżetu. W sferze politycznej bezpośrednim efektem niewy‑ starczających działań w kierunku sanacji włoskiej gospodarki była dymisja cen‑ troprawicowego rządu Silvio Berlusconiego 12 listopada 2011 roku wybranego w wyborach parlamentarnych z 2008 roku, proces rozpadu Ludu Wolności Ber‑ lusconiego oraz powołanie bezpartyjnego rządu technokratów Mario Montiego. Skutki kryzysu gospodarczego pogłębiały już istniejące niezadowolenie ze sta‑ gnacji elit politycznych, przyczyniając się do powstania nowego ugrupowania o nazwie Ruch Pięciu Gwiazd jako wyrazu rozczarowania wobec bipolarnej rywalizacji politycznej oraz dojściu do władzy nowej generacji polityków na czele z 40 ‑letnim premierem Matteo Renzim w lutym 2014 roku. Na potrzeby rozważań podjętych w rozdziale czwartym przyjęto zatem założenie, że po roku 2008 kryzys gospodarczy we Włoszech stał się akceleratorem przemian poli‑ tycznych, którym jednak towarzyszyły tradycyjne problemy natury społeczno‑ ‑ekonomicznej. Weryfikacji tak postawionej hipotezy badawczej miało pomóc uprzednie sprawdzenie poprawności kilku założeń szczegółowych. Pierwsze z nich zakładało, że od momentu zjednoczenia Włoch w 1861 roku w sferze społeczno ‑gospodarczej utrzymuje podział na biedne Mezzogiorno i zamożną część północną kraju. Tak skonstruowany podział społeczno ‑ekonomiczny jest nadal głównym czynnikiem warunkującym słaby rozwój społeczeństwa oby‑ watelskiego na południu państwa i związanej z tym większej nieufności wobec instytucji państwowych oraz działalności organizacji przestępczych typu mafij‑ nego (np. w Rzymie tzw. mafia capitale). W takiej sytuacji liczne afery korup‑ cyjne, niewydolny wymiar sprawiedliwości, system klientelistyczny oraz wciąż rozbudowany aparat biurokratyczny spowalniają lub wręcz uniemożliwiają pro‑ ces koniecznych reform. Wywołane wymienionymi czynnikami niezadowole‑ nie społeczne przyczyniło się w główniej mierze do powołania rządu techno‑ kratycznego Mario Montiego, natomiast wymuszona kryzysem gospodarczym dymisja centroprawicowego rządu w 2011 roku doprowadziła do konieczności współpracy między ugrupowaniami politycznymi oraz osłabienia występującego po 1993 roku podziału politycznego polegającego na popieraniu lub przeciwsta‑ wianiu się polityce prowadzonej przez Silvio Berlusconiego. Założono także, że niezadowolenie społeczne było głównym czynnikiem umożliwiającym powsta‑ nie nowego ugrupowania populistycznego i antysystemowego o nazwie Ruch Pięciu Gwiazd oraz zmianę rywalizacji politycznej w kierunku trójblokowej. Kolejne założenie badawcze przyjmuje, że wymuszona kryzysem restruktury‑ zacja systemu partyjnego przyczyniła się do tworzenia niestabilnych gabinetów Założenia badawcze i metodologiczne 21 rządowych formowanych z ugrupowań centroprawicowych i centrolewicowych po wyborach parlamentarnych z 2013 roku. Ponadto to właśnie kryzys gospo‑ darczy i niestabilność polityczna przyczyniły się do większej roli i znaczenia w tym okresie instytucji prezydenta Republiki Włoskiej Giorgio Napolitano (wybranego jako jedynego w historii Włoch na drugą kadencję) oraz Trybunału Konstytucyjnego (np. orzeczenie o niekonstytucyjności ordynacji wyborczej do parlamentu w 2014 roku). Rozważono także, na ile kryzys gospodarczy po 2008 roku przyczynił się do likwidacji prowincji, czyli drugiego szczebla samorządu terytorialnego we Włoszech, a tym samym do zahamowania procesu decentra‑ lizacji. Podobnie jak w poprzednich rozdziałach i w tym przypadku przyjęte założenia badawcze zostają zweryfikowane w jego końcowej części. Podsumowanie rozważań, odpowiedzi na postawione pytania badawcze oraz weryfikacja lub falsyfikacja przyjętych hipotez szczegółowych zawarte zostały w rozdziale weryfikacji założeń badawczych. Ze względu na problemowy układ tomu i w celu większej przejrzystości wykorzystana w pracy bibliografia po‑ dzielona została tematycznie i umieszczona po każdym z rozdziałów książki. Autorzy chcieliby skierować szczególne słowa podziękowania do osób, bez których pomocy i życzliwości powstanie niniejszej pracy byłoby znacznie trud‑ niejsze. Część poświęcona systemowi politycznemu Grecji byłaby uboższa, gdyby nie uwagi prof. Kostasa Mavriasa oraz dr Marianthi G. Kalyviotou z Rady Na‑ ukowej Parlamentu w Grecji, prof. Dimitriosa A. Sotiropoulosa z Uniwersyte‑ tu Ateńskiego, dr Giulii Aravantinou Leonidi z Uniwersytetu „La Sapienza” w Rzymie oraz Pana Alexandrosa Andrikopoulosa. Za możliwość przeprowadzenia niezwykle ciekawych rozmów i pomoc w zrozumieniu sytuacji wewnętrznej w Hiszpanii po 2008 roku dziękujemy ambasadorowi Hiszpanii w Polsce Jego Ekscelencji Agustínowi Núñezowi Mar‑ tínezowi oraz radcy ds. informacji Ambasady Hiszpanii w Polsce Pani Carmen Batres Rodríguez. Ostateczny kształt rozdziału poświęconego systemowi politycznemu Włoch powstał dzięki inspiracji pracami prof. Zbigniewa Witkowskiego z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, prof. Fulco Lanchestera z Uniwersytetu „La Sa‑ pienza” w Rzymie oraz prof. Filiberto Agostiniego z Uniwersytetu w Padwie. Szczególne słowa podziękowania autorzy kierują także do dr Joanny Ciesielskiej ‑Klikowskiej z Uniwersytetu Łódzkiego oraz do dr. Sławomira Cze‑ cha z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach za możliwość podjęcia na‑ ukowej dyskusji na temat skutków kryzysu gospodarczego z 2008 roku w pań‑ stwach Europy Południowej oraz w Niemczech i Szwecji. 22 Tomasz Kubin, Małgorzata Lorencka, Małgorzata Myśliwiec Bibliografia boDnar A.: Ekonomika i polityka. Warszawa 1978. Dobroczyński M.: Międzynarodowe związki gospodarki z polityką. Toruń 2003. FukuyaMa F.: Ład polityczny i polityczny regres. Od rewolucji przemysłowej do globalizacji demokracji. Przeł. J. Pyka. Poznań 2015. Haliżak E.: Polityka i ekonomia. O potrzebie rozwijania badań w duchu ekonomii politycznej. „Studia Nauk Politycznych”. R. 1/2004, nr 1, seria 2. HallsTEin W.: United Europe. Challenge and Opportunity. Cambridge 1962. ioannis A.: The Greek Tragedy. The European Financial Crisis in Simple Words. [b.m.w.] 2015. 1998. Jamróz A.: Wprowadzenie. Struktura i mechanizm funkcjonowania burżuazyjnych systemów politycznych. W: Systemy polityczne wysoko rozwiniętych krajów kapitalistycznych. Red. A. Jamróz. Warszawa 1989. kubin T.: Economic System of the European Union. Between Particularism and Universalism. „Studia Politicae Universitatis Silesiensis”. T. 14/2015. kubin T.: Polityczne implikacje wprowadzenia unii walutowej w Europie. Katowice 2007. McnaMara K.R.: The Currency of Ideas. Monetary Politics in the European Union. New York PikETTy T.: Kapitał w XXI wieku. Przeł. A. bilik. Warszawa 2015, s. 35. Plaza c oloDro C.: Los efectos de la crisis económica en los sistemas políticos europeos. „Re‑ vista de estudios políticos”, núm. 170/2015. sTEunEnbErg b., bloMMEsTEin H.J.: Governments and Markets: An Introduction. In: Governments and Markets. Establishing a Democratic Constitutional Order and a Market Economy in Former Socialist Countries. Eds. H.J. bloMMEsTEin, b. sTEunEnbErg. Dordrecht 1994. ulicka G.: Determinanty polityki. W: Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce. Red. B. szMulik, M. żMigroDzki. Lublin 2002. The Impact of an Economic Crisis on the Functioning of a Political System A Case Study of Greece, Spain and Italy Sum mar y The main scientific goal of the following study is to show the impact of an economic crisis on the functioning of a political system. The object of detailed research studies was the political systems of Greece, Spain and Italy. It was in these European Union countries that the effects of the worldwide economic crisis seemed to have had the biggest influence on the workings of the constituent elements of the political system. The leading research hypothesis is that, under the conditions of representative democracy, the economic situation of a state is one of the major determinants of the stability and continu‑ ity of its political system. The better the economic condition of a state, the bigger its political system’s functional stability and ability to endure. On the other hand, under the conditions of a political crisis, this stability and continuity are seriously compromised. The analysis of the impact of the economic crisis on the functioning of political systems led the authors to the formulation of the following detailed hypotheses: The operations of political decision‑making centres in Greece, Spain and Italy pertaining to economic issues — both on the central and local level — caused serious disruptions to the functioning of their political systems. 1. The economic crisis in Greece, Spain and Italy caused considerable disruption to the rhythm 2. The economic crisis in Greece, Spain and Italy affected the functioning of the party systems of election cycles. in these countries. 3. The economic crisis in Spain and Italy considerably influenced an intensification of decen‑ tralising tendencies in these countries. 4. The economic crisis in Greece, Spain and Italy influenced an intensification of the process of formulating anti‑system postulates by certain political groups. In the introduction, the subject related and methodological assumptions of the conducted research were put forward. Chapter one contains an analysis of problems related to the origins, course and consequences of the economic crisis of 2008. The next three chapters contain an analysis of the consequences of this crisis for the functioning of the political systems of Greece, Spain and Italy. The closing chapter contains general conclusions resulting from the conducted research process. L’impatto della crisi economica sul funzionamento del sistema politico L’analisi dei casi studio della Grecia, della Spagna e dell’Italia R iassunto Il principale obiettivo scientifico del lavoro è quello di mettere in luce l’impatto della crisi economica sul funzionamento del sistema politico. Il tema della ricerca dettagliata sono i sistemi politici della Grecia, della Spagna e dell’Italia, perché proprio in questi paesi dell’Unione Eu‑ ropea, le conseguenze della crisi economica mondiale sembrano avere il maggiore impatto sul funzionamento dei principali elementi costitutivi del sistema politico. L’ipotesi fondamentale della ricerca è il presupposto che in una democrazia rappresentativa, la situazione economica dello stato è uno dei fattori più importanti che determinano la stabilità e la perseveranza del sistema politico. Quanto migliore è la situazione economica dello Stato, tanto maggiore è la stabilità del funzionamento e la sostenibilità del sistema politico. Tuttavia, nella situazione di crisi economica, la stabilità e la durata del sistema politico sono seriamente in pericolo. L’analisi dell’impatto della crisi economica sul funzionamento dei sistemi politici ha spinto gli autori ad avanzare le seguenti ipotesi specifiche: 1. Le azioni delle istituzioni responsabili per le decisioni politiche in Grecia, Spagna e Italia nell’ambito delle questioni economiche — sia a livello centrale che regionale — hanno portato a gravi interruzioni nel funzionamento dei sistemi politici di questi paesi. 2. La crisi economica in Grecia, Spagna e Italia ha interrotto seriamente le scadenze dei cicli elettorali. 3. La crisi economica in Grecia, Spagna e Italia ha influenzato grandemente il funzionamento 4. La crisi economica ha contribuito in modo significativo alla intensificazione delle tendenze dei sistemi politici di questi paesi. centrifughe in Spagna e in Italia. 5. La crisi economica in Grecia, Spagna e Italia ha contribuito alla intensificazione del processo di formulazione delle richieste di antisistema da parte di gruppi politici selezionati. All’introduzione di questo lavoro, ci sono stati presentati i sostanziali presupposti e gli studi metodologici fatti. Nel primo capitolo sono stati analizzati i problemi connessi alla genesi, al corso e alle conseguenze della crisi economica del’anno 2008. I tre capitoli successivi forniscono un’analisi dei risultati di questa crisi sul funzionamento dei sistemi politici in Grecia, Spagna e Italia. Alla fine del libro sono state raccolte conclusioni generali derivanti da ricerca. Tłumaczenie Małgorzata Lorencka Η επίδραση της οικονομικής κρίσης στην λειτουργία του πολιτικού συστήματος Η ανάλυση της περίπτωσης της Ελλάδας, της Ισπανίας και της Ιταλίας Σύνοψη Ο βασικός σκοπός αυτής της επιστημονικής εργασίας είναι να αποδείξει την επίδραση της οικονομικής κρίσης στο πολιτικό σύστημα. Το κύριο θέμα της λεπτομερούς έρευνας ήταν τα πολιτικά συστήματα της Ελλάδας, της Ισπανίας και της Ιταλίας, επειδή σ’αυτά τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι συνέπειες της παγκόσμιας κρίσης φαίνεται να έχουν την πιο ισχυρή επίδραση στην λειτουργία των σημαντικότερων στοιχείων του πολιτικού συστήματος. Η βασική ερευνητική υπόθεση είναι το ότι στις συνθήκες μιας αντιπροσωπευτικής δημο‑ κρατίας η οικονομική κατάσταση του κράτους είναι ένας από τους πιο σημαντικούς παράγοντες που καθορίζουν την ισορροπία και σταθερότητα του πολιτικού συστήματος. Όσο πιο καλή είναι αυτή, τόσο πιο σταθερή είναι η λειτουργία και η δυνατότητα επιβίωσης του πολιτικού συστή‑ ματος. Σε περίπτωση οικονομικής κρίσης η βιωσιμότητα και η σταθερότητα του συστήματος κινδυνεύουν σοβαρά. Η ανάλυση των επιδράσεων της οικονομικής κρίσης στη λειτουργία των πολιτικών συ‑ στημάτων έπεισε τους ερευνητές να προτείνουν τις παρακάτω λεπτομερείς ερευνητικές προϋ‑ ποθέσεις: 1. Οι δράσεις των κέντρων των πολιτικών αποφάσεων στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία όσων αφορά τα οικονομικά — τόσο σε κεντρικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο — δημι‑ ούργησαν σοβαρά προβλήματα στην λειτουργία του συστήματος. 2. Η οικονομική κρίση στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία διατάραξε σοβαρά τον ρυθμό επανάληψης των εκλογικών αναμετρήσεων. 3. Η οικονομική κρίση στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία επιρρέασε σημαντικά την λειτουργία των πολιτικών κομμάτων (σε όλα αυτά τα κράτη). 4. Η οικονομική κρίση στην Ισπανία και την Ιταλία αύξησε σημαντικά τις φυγόκεντρες τάσεις 5. Η οικονομική κρίση στην Ισπανία και την Ιταλία αύξησε σημαντικά τα αντισυστημικά αιτή‑ στα κράτη αυτά. ματα από μερικά πολιτικά κόμματα. Στην εισαγωγή παρουσιάστηκαν οι ουσιαστικές και μεθοδολογικές υποθέσεις των ερευνών που έγιναν. Στο πρώτο κεφάλαιο αναλύθηκαν τα προβλήματα που αφορούν την γένεση, την πορεία και τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης του 2008. Τα ακόλουθα τρία κεφάλαια περι‑ λαμβάνουν την ανάλυση των συνεπειών της κρίσης για τα πολιτικά συστήματα στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία. Ο επίλογος περιέχει τα γενικά συμπεράσματα που προκύπτουν από την έρευνα. Tłumaczenie Małgorzata Lorencka El impacto de la crisis económica sobre el sistema politico El análisis del caso de Grecia, España e Italia Resumen El principal objetivo científico del trabajo es mostrar el impacto de la crisis económica so‑ bre el funcionamiento del sistema político. La investigación detallada estaba concentrada en los sistemas políticos de Grecia, España e Italia como los países de la Unión Europea más afectados por la crisis económica mundial de 2008. Los autores mostran que la crisis tuvó el impacto sig‑ nificativo en el funcionamiento de los subsistemas de los sistemas políticos de estos países. La hipótesis principal de la investigación supone que en una democracia representativa la condición económica del estado es uno de los factores más importantes que determinan la estabilidad y la durabilidad del sistema político. Buena situación económica del país garantiza la estabilidad de la operación y la viabilidad del sistema político. Sin embargo, en la situación de la crisis económica la estabilidad y la durabilidad del sistema político se ve seriamente vul‑ nerable. Análisis del impacto de la crisis económica sobre el funcionamiento de los sistemas políti‑ cos ha llevado a los autores a presentar las siguientes hipótesis específicas: 1. Decisiones de los centros políticos responsables de las cuestiones económicas en Grecia, España e Italia — tanto a nivel central como regional — provocó fuertes perturbaciones en el funcionamiento de estos sistemas políticos. 2. La crisis económica en Grecia, España e Italia interrumpó el ritmo de los ciclos electorales. 3. La crisis económica en Grecia, España e Italia afectó al funcionamiento de los sistemas de los partidos políticos de estos países. cias centrífugas en esos países. 4. La crisis económica en España e Italia provocó la significativa intensificación de las tenden‑ 5. La crisis económica en Grecia, España e Italia provocó la intensificación del proceso de for‑ mulación de las propuestas de cambio de las constituciones. En la introdución los autores presentan las hipótesis principal de la investigación y los asuntos metodol
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wpływ kryzysu gospodarczego na działanie systemu politycznego. Analiza przypadku Grecji, Hiszpanii i Włoch
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: