Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00335 006028 14496336 na godz. na dobę w sumie
Wpływ otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw - ebook/pdf
Wpływ otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 631
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-6027-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> bankowość i finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana rozprawa przedstawia badania poświęcone oddziaływaniu otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw. Wśród elementów tego otoczenia analizą objęto głównie ich trzy rodzaje:

W monografii dokonano powyższej analizy zarówno w ujęciu teoretycznym, jak i w świetle badań empirycznych oraz zaprezentowano modele pozwalające hierarchicznie uporządkować, porównać i ocenić wpływ, jaki wywierają poszczególne instrumenty.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Publikacja dofinansowana przez Wydział Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego Recenzenci Prof. dr hab. Aurelia Bielawska Prof. dr hab. Jan Śliwa Wydawca Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Korekta i łamanie www.wydawnictwojak.pl Projekt okładki Barbara Widłak Zdjęcie wykorzystane na okładce © DrHitch – Fotolia.com Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy prawo i własność. Więcej na www.legalnakultura.pl Polska Izba Książki © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA 2013 All rights reserved. ISBN 978-83-264-4283-4 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział 1. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw oraz ich otoczenie finansowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.1. Pojęcie, cechy i rola małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . 19 1.2. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . 29 1.3. Otoczenie finansowe małych i średnich przedsiębiorstw . . . . 42 Rozdział 2. Oddziaływanie zewnętrznych źródeł finansowania oraz ubezpieczeń na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 2.1. Stopień wykorzystania poszczególnych źródeł finansowania przez małe i średnie przedsiębiorstwa . . . . . . . . . . . . . . 64 2.2. Znaczenie kredytu dla konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 2.3. Poręczenia kredytowe i pożyczki z sektora pozabankowego w kontekście konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 2.4. Znaczenie leasingu dla konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 2.5. Środki z funduszy venture capital a konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 2.6. Emisja akcji i obligacji na rynku giełdowym i pozagiełdowym a konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . 154 2.7. Znaczenie faktoringu dla konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 2.8. Ubezpieczenia gospodarcze jako zabezpieczenie sytuacji finansowej małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . 178 6 Spis treści Rozdział 3. Środki budżetowe i środki z Unii Europejskiej w kontekście konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . 195 3.1. Środki budżetowe a konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 3.2. Środki z Unii Europejskiej pod kątem konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . 218 Rozdział 4. Obciążenia publicznoprawne małych i średnich przedsiębiorstw a ich konkurencyjność . . . . . . . . . . . . . . 243 4.1. Istota obciążeń publicznoprawnych w stosunku do małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 4.2. Polityka państwa w zakresie obciążeń publicznoprawnych w stosunku do małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . 244 4.3. Polityka podatkowa w stosunku do małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 4.4. Polityka w zakresie ubezpieczeń społecznych w stosunku do małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . 277 4.5. Polityka w zakresie ubezpieczeń zdrowotnych w stosunku do małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . 280 4.6. Inne obciążenia publicznoprawne a konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 4.7. Ogólna ocena obciążeń publicznoprawnych pod kątem konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . 283 4.8. Wpływ obciążeń publicznoprawnych na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw w świetle stosowania tych świadczeń przez niewielkie podmioty . . . . . . . . . . . . . . 286 4.9. Obciążenia publicznoprawne a konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw w świetle badań opinii niewielkich podmiotów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 Rozdział 5. Wpływ otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw w świetle badań empirycznych . . . 313 5.1. Oddziaływanie otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw na podstawie badań przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 5.2. Oddziaływanie otoczenia finansowego na konku rencyjność małych i średnich przedsiębiorstw na podstawie badań instytucji z ich otoczenia finansowego . . . 373 5.3. Oddziaływanie otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw na podstawie badań empirycznych – analiza ogólna, podsumowanie, wnioski . . . . 418 Spis treści 7 Rozdział 6. Oddziaływanie otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw na podstawie badań teoretycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 6.1. Założenia dokonania oceny teoretycznej wpływu otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 6.2. Ocena wpływu otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw na podstawie badań teoretycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 6.3. Model teoretyczny wpływu otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw . . . . 465 6.4. Porównanie modelu teoretycznego z modelem empirycznym . . 490 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 Spis literatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 497 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509 Spis rysunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 515 Spis wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 516 Załączniki 1. Kwestionariusz badania przeprowadzonego wśród małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 523 2. Kwestionariusze do badania instytucji z otoczenia finansowego małych i średnich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567 Wstęp Konkurencyjność to jeden z głównych czynników określających możliwości rozwojowe podmiotów gospodarczych; oznacza ich dążenie do realizacji swoich interesów poprzez korzystniejszą ofertę ceny, jakości, warunków do- stawy, płatności i innych ważnych dla nabywcy elementów transakcji. Poziom konkurencyjności danego przedsiębiorstwa wyróżnia osiągany zysk, udział w rynku, znaczenie w gałęzi czy gospodarce. Realizacja tych celów pozwala przedsiębiorstwu utrzymać bądź zwiększyć własną konkurencyjność na rynku. Można wyróżnić wiele czynników wpływających na poziom konkurencyjności przedsiębiorstw. Część z nich należy do otoczenia finansowego przedsiębior- stwa. W niniejszej pracy przyjęto, że otoczenie finansowe przedsiębiorstwa są to uregulowania finansowe oraz instytucje finansowe istniejące w jego otoczeniu i oddziałujące na jego decyzje dotyczące działalności bieżącej i rozwojowej. Otoczenie finansowe oddziałuje na każdą sferę działalności przedsiębiorstwa z uwagi na wymiar finansowy wszelkich działań w przedsiębiorstwie. Dla przedsiębiorstwa jest źródłem zarówno szans, jak i zagrożeń, w zależności od charakteru danej regulacji czy instytucji finansowej oraz zachowania przedsię- biorstwa w stosunku do tych regulacji czy instytucji. Czynniki z otoczenia finansowego oddziałują bezpośrednio, jak i pośrednio na konkurencyjność przedsiębiorstw. Do czynników bezpośrednio oddziałują- cych na konkurencyjność należy dostęp do kapitału, który obejmuje dostępność, rolę, stopień wykorzystania poszczególnych źródeł finansowania działalności gospodarczej oraz czynniki zabezpieczające finansowo prowadzenie tej działal- ności. Natomiast do czynników pośrednio oddziałujących na konkurencyjność przedsiębiorstw należą czynniki prawne, wśród których w otoczeniu finansowym występują uregulowania dotyczące podatków, składek z tytułu ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczeń gospodarczych, opłat, innych danin publicznych czy prywatnych. 10 Wstęp Przedmiot pracy i problem naukowy Przedmiotem pracy jest wpływ otoczenia finansowego na konkurencyjność ma- łych i średnich przedsiębiorstw (MŚP). W otoczeniu finansowym instrumenty finansowe, które w największym stopniu oddziałują na konkurencyjność MŚP, to regulacje dotyczące obciążeń publicznoprawnych przedsiębiorstwa, źródła kapitału obcego oraz instrumenty zabezpieczające finansowo przedsiębiorstwo. Problem naukowy, jaki w pracy został poddany próbie rozwiązania, pole- ga na ilościowym i jakościowym określeniu stopnia oddziaływania otoczenia finansowego, w tym poszczególnych jego instrumentów, na konkurencyjność MŚP. Temu celowi służy określenie: • wpływu poszczególnych obciążeń publicznoprawnych na konkurencyjność MŚP, • postawy instytucji dostarczających kapitałów obcych MŚP, dostępu MŚP do kapitałów obcych oraz postawy MŚP wobec tego kapitału przez pryzmat poziomu konkurencyjności MŚP, • działań MŚP służących zabezpieczeniu finansowemu prowadzonej działal- ności. Istotą tego problemu naukowego jest konieczność specyficznego traktowa- nia MŚP przez poszczególne instrumenty otoczenia finansowego. Taka potrzeba wynika z cech charakterystycznych dla sektora niewielkich przedsiębiorstw. Wśród tych cech należy wymienić dysponowanie niewielkimi kapitałami, niechęć do kapitałów obcych wynikającą z samodzielności ekonomicznej i prawnej wła- ściciela MŚP, niewielki majątek, brak specjalistycznej wiedzy finansowej. Cechy te świadczą o tym, że dla MŚP powinny być stworzone oddzielne procedury postępowania przez instytucje zajmujące się poszczególnymi instrumentami w otoczeniu finansowym. Małe i średnie przedsiębiorstwa stały się przedmiotem badań naukowych od lat 70. XX wieku głównie w krajach Europy Zachodniej oraz w Stanach Zjed- noczonych. Zwrócono wówczas uwagę na ich rolę w gospodarce i pozytywny wpływ na stosunki społeczno-gospodarcze. We wcześniejszych latach uwaga badaczy skupiała się na dużych przedsiębiorstwach, w których upatrywano główną siłę rozwoju gospodarczego. Prowadzone badania dotyczą wszelkich aspektów związanych z działalnością gospodarczą MŚP, ich specyfiką, spo- sobem postępowania. Badania w szerokim zakresie dotyczą kwestii finanso- wych MŚP. W omawianym okresie opublikowano liczne prace na podstawie badań MŚP, powstało wiele czasopism naukowych zajmujących się małymi i średnimi przedsiębiorstwami. Badania MŚP w Polsce prowadzone są od lat 90. XX wieku. Po przemia- nach ustrojowych w 1989 r. i stworzeniu podstaw funkcjonowania gospodarki Wstęp 11 rynkowej powstało wiele MŚP – stały się one głównym stabilizatorem przemian społeczno-gospodarczych w Polsce w pierwszej połowie lat 90. XX wieku. Wraz z tą „eksplozją przedsiębiorczości” w szybkim tempie MŚP stały się przedmio- tem badań naukowych. Badania te skupiają się na określeniu specyfiki działania polskich MŚP, zidentyfikowaniu szans i zagrożeń związanych z ich działalnością, stworzeniu zasad identyfikujących polskie niewielkie przedsiębiorstwo. Rozwiązanie postawionego problemu badawczego przyczyni się do dalsze- go rozwoju stanu badań nad małymi i średnimi przedsiębiorstwami w Polsce. Badania prowadzone w Polsce, jak i na świecie dotyczą wpływu instrumentów finansowych na działalność MŚP – jest to problem poruszany przy badaniach MŚP. W ramach realizacji niniejszej pracy przeprowadzono badania poświęcone ocenie wpływu otoczenia finansowego MŚP na ich konkurencyjność. Oryginal- nym wkładem tych badań jest właśnie określenie wpływu na konkurencyjność MŚP, a nie tylko na ich ogólną działalność. Uzasadnienie wyboru tematu Podjęcie tematu dotyczącego wpływu otoczenia finansowego na konkuren- cyjność małych i średnich przedsiębiorstw jest uzasadnione z kilku powodów. W pierwszej kolejności należy wskazać na potencjał segmentu MŚP, który wynika głównie z pozycji i roli tego sektora w gospodarce. W Polsce w 2010 r. funkcjonowało aktywnie 1 726 663 przedsiębiorstw, z czego 99,82 stanowiły małe i średnie – są one zatem najliczniejszą grupą podmiotów w gospodar- ce1. MŚP najszybciej przystosowują się do zmieniającego się otoczenia oraz zmiennych warunków rynkowych, mają możliwość przeprowadzenia szybkich zmian profilu działalności gospodarczej, ponadto cechują się mobilnością i elastycznością. Przedsiębiorstwa te stanowią fundament stabilnego rozwoju oraz kształtowania się klasy średniej w społeczeństwie, skutecznie potrafią też wchodzić w tzw. nisze rynkowe i błyskawicznie przystosowywać się do gustów konsumenckich. Ich rola w gospodarce potwierdzona jest między innymi udzia- łem tego sektora w wytworzonym PKB (w 2010 r. udział ten wyniósł 47,6 ) oraz we wskaźniku określającym wielkość zatrudnienia (w 2010 r. w MŚP było zatrudnionych 68,3 wszystkich pracowników)2. Analiza ta pokazuje znaczną rolę MŚP w polskiej gospodarce, dlatego istotne znaczenie ma stopień ich rozwoju, a więc również poziom konkurencyjności. Drugą kwestią, uzasadniającą podjęcie tematu i ściśle z nim związaną, jest duże znaczenie instrumentów w otoczeniu finansowym MŚP wpływających 1 Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce w latach 2010–2011, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa 2012, s. 23. 2 Ibidem, s. 18 i 27. 12 Wstęp na stan finansów MŚP, a przez to na ich konkurencyjność. Jest tak z uwagi na utrudnienia w pozyskaniu kapitałów obcych przez MŚP, preferowanie kapitału własnego i niechęć MŚP do kapitałów obcych, w konsekwencji dysponowanie niewielkimi kapitałami. Sytuacja ta zostanie poniżej szerzej przedstawiona. Literatura przedmiotu poświęcona małym i średnim przedsiębiorstwom, w tym przede wszystkim przeprowadzone badania dotyczące źródeł finan- sowania małych i średnich przedsiębiorstw, wskazują, że głównym źródłem finansowania działalności przez MŚP są środki własne. Kapitał własny odgrywa kluczową rolę w niewielkich przedsiębiorstwach, jest podstawowym źródłem finansowania zarówno działalności bieżącej, jak i działalności inwestycyjnej. Jako główne źródło finansowania ma istotne znaczenie dla poziomu konkuren- cyjności przedsiębiorstwa. Dlatego duże znaczenie należy przypisać elementom otoczenia finansowego MŚP wpływającym na stan kapitałów własnych tych przedsiębiorstw i w ten sposób oddziałującym na ich konkurencyjność. Wśród tych elementów należy zwrócić uwagę głównie na ich trzy rodzaje: • obciążenia publicznoprawne, które uszczuplają środki własne przedsiębior- stwa, np. podatki, składki z tytułu ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczeń zdrowotnych, instrumenty zabezpieczające finansowo przedsiębiorstwo przed negatyw- nymi skutkami zdarzeń wynikających z prowadzonej działalności: ubezpie- czenia gospodarcze, • • źródła kapitału obcego, który może być wykorzystany do finansowania wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstwa poprzez finansowanie jego roz- woju w miejsce kapitału własnego oraz w przypadku trudności związanych z niedoborem finansowania własnego. Obciążenia publicznoprawne bezpośrednio oddziałują na przedsiębior- stwo, ich oddziaływanie jest powszechne – dotyczy wszystkich przedsiębiorstw, są narzucone przedsiębiorstwu, ze ściśle określonymi regułami stosowania. W konsekwencji regulacje prawne dotyczące obciążeń publicznoprawnych poprzez bezpośredni wpływ na stan kapitałów własnych wpływają na poziom konkurencyjności MŚP. Ubezpieczenia gospodarcze pozwalają przedsiębiorstwu zachować zdol- ność finansową w razie negatywnych skutków zdarzeń w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Zapewniają wówczas MŚP finansowe możliwości prowadzenia działalności, bycia konkurencyjnym na rynku. Literatura przedmiotu oraz badania MŚP wskazują na niewielkie wyko- rzystanie kapitałów obcych przez tę grupę przedsiębiorstw. Ten fakt ogranicza rozwój niewielkich podmiotów, gdyż taka struktura finansowania nie pozwala im na korzystanie z dźwigni finansowej, a tym samym na zwiększanie możli- wości działania i podnoszenie stopy zwrotu z zainwestowanego kapitału, co Wstęp 13 w konsekwencji powoduje, że MŚP nie inwestują wystarczająco dużego kapita- łu w rozwój czynników, które pozwoliłyby im na istotną zmianę ich potencjału konkurencyjnego. Oznacza to w praktyce, że MŚP rozwijają się wolniej, niż mogłyby, i tracą dystans w stosunku do dużych podmiotów. W tym kontekście dużego znaczenia nabiera określenie przyczyn niskiego wykorzystania kapitału obcego przez MŚP i wpływu tego faktu na poziom konkurencyjności tych przedsiębiorstw. Literatura przedmiotu wskazuje na dwa główne źródła takiego stanu rzeczy. Pierwsze z nich to trudność pozyskania kapitałów obcych przez tę grupę podmiotów. Utrudniony dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania może uniemożliwiać bądź zniechęcać MŚP do korzystania z nich. To utrudnienie dotyczy głównie źródeł finansujących inwestycje, czyli działania w największym stopniu poprawiające konkurencyjność przedsiębiorstwa na rynku. Mają tutaj znaczenie zasady działania instytucji dostarczających środków MŚP – ich po- dejście do niewielkich przedsiębiorstw, stawiane wymagania, koszty pozyskania kapitału, procedury administracyjne. Druga przyczyna związana jest z postawą samych małych i średnich przed- siębiorstw. Mianowicie postawa właściciela MŚP wobec kapitału własnego i obcego jest odmienna – kapitał własny jest preferowany, zaś do kapitału obcego podchodzi on z niechęcią i lękiem. Taka postawa to silne dążenie właściciela MŚP do utrzymania swojej prawnej i ekonomicznej samodzielności m.in. w kontaktach z otoczeniem finansowym. Takie podejście właściciela MŚP wynika z negatywnych konsekwencji użycia kapitału obcego dla niewielkiego przedsiębiorstwa i jego właściciela. Chodzi tutaj o konieczność poniesienia kosztów na jego obsługę, dostosowania własnej polityki finansowej do jego spłaty, ujawnienia instytucji pożyczającej środki sytuacji finansowej i planów działalności, co prowadzi do ryzyka ograniczenia samodzielności właścicie- la MŚP. Cel pracy, hipoteza, metody badawcze Mając powyższe na uwadze, za cel naukowy pracy przyjęto określenie – w ujęciu teoretycznym i w świetle badań empirycznych – wpływu instrumentów z oto- czenia finansowego MŚP na konkurencyjność tej grupy przedsiębiorstw oraz opracowanie modeli pozwalających hierarchicznie uporządkować, dokonać oceny i porównania wpływu poszczególnych instrumentów. Osiągnięciu tego celu służy realizacja następujących celów pomocniczych: • analiza cech poszczególnych instrumentów z otoczenia finansowego MŚP pod kątem konkurencyjności tej grupy przedsiębiorstw, • analiza stopnia wykorzystania przez MŚP poszczególnych instrumentów z otoczenia finansowego, 14 Wstęp • analiza wyników badań, danych statystycznych dotyczących relacji pomiędzy MŚP a instrumentami z otoczenia finansowego z punktu widzenia konku- rencyjności MŚP, • analiza postawy instytucji z otoczenia finansowego wobec MŚP przez pry- zmat wpływu na ich konkurencyjność, • analiza postawy MŚP wobec poszczególnych instrumentów z otoczenia finansowego, • opracowanie modeli ukazujących wpływ otoczenia finansowego na konku- rencyjność MŚP. W pracy sformułowano następującą hipotezę badawczą: Wpływ instrumentów z otoczenia finansowego na konkurencyjność MŚP jest niski lub umiarkowany oraz istnieje rozbieżność pomiędzy dekla- racjami MŚP a stanem faktycznym oddziaływania otoczenia finansowego na ich konkurencyjność. W pracy przyjęto wielopoziomową analizę wpływu otoczenia finansowego na konkurencyjność MŚP, obejmującą badania teoretyczne i empiryczne, z punktu widzenia MŚP i instytucji finansowych, stan rzeczywisty oraz stan deklarowany. Podjęty problem naukowy został rozwiązany przy wykorzystaniu następu- jących metod badawczych: • badania literaturowe: analiza literatury polskiej i zagranicznej poświęconej związkom MŚP z ich otoczeniem finansowym, • badania danych wtórnych: analiza dostępnych danych statystycznych oraz danych wynikających z przeprowadzonych badań MŚP w zakresie relacji MŚP z ich otoczeniem finansowym, • przeprowadzenie badań własnych poświęconych wpływowi otoczenia finan- sowego na konkurencyjność MŚP na reprezentatywnej grupie MŚP oraz wśród wybranych instytucji z ich otoczenia finansowego. Największy wkład w rozwiązanie postawionego problemu naukowego, re- alizację celu pracy i udowodnienie hipotezy pracy ma badanie własne. Składa się ono z dwóch części: 1) Pierwsza część badania polega na zbadaniu na reprezentatywnej grupie małych i średnich przedsiębiorstw poziomu ich konkurencyjności, czynników wpływających na ich konkurencyjność, wpływu instrumentów z ich otoczenia finansowego (kapitałów obcych, obciążeń publicznoprawnych, instrumentów zabezpieczających finanse przedsiębiorstwa) na ich konkurencyjność. Realizacja tego badania odbyła się w następujący sposób: Próba: reprezentatywna grupa 235 przedsiębiorstw z sektora małych i śred- nich przedsiębiorstw z obszaru całej Polski, w podziale na następujące grupy (warstwy): Wstęp 15 – mikroprzedsiębiorstwa z wyłączeniem zatrudniających 0–1 pracowników (2–9 pracowników), – małe przedsiębiorstwa (10–49 pracowników), – średnie przedsiębiorstwa (50–249 pracowników). Próba: losowo-warstwowa (warstwy nałożone na wielkość przedsiębiorstwa, warstwy równoliczne – jednakowa liczba wywiadów w każdej warstwie), w obrębie każdej warstwy próba reprezentatywna ze względu na region i zgrupowane przedsiębiorstwa według Polskiej Klasyfikacji Działalności (kilka kategorii, np. handel, usługi, produkcja, inne). Metoda: wywiady bezpośrednie wspomagane komputerowo (CAPI), wywiad – 60 minut. Przeprowadzenie badania w formie wywiadów bezpośrednich jest konieczne, aby zapewnić reprezentatywność badania, co daje podstawę do wykorzysta- nia wyników badań do budowy modeli statystycznych. Wybór 235 przedsiębiorstw do badania wynika z faktu, iż jest to optymalna liczba, biorąc pod uwagę możliwości sfinansowania tego badania. Pominięcie w badaniu przedsiębiorstw zatrudniających 0 i 1 pracowników poprawia jakość wyników badania w grupie mikroprzedsiębiorstw. 2) Druga część badania obejmuje wybrane instytucje z otoczenia finansowego małych i średnich przedsiębiorstw. Badanie poświęcone jest metodom ich działania oraz postawie wobec MŚP, postrzeganiu MŚP, ocenie poziomu konkurencyjności MŚP. Realizacja tego badania odbyła się w następujący sposób: Próba: wywiady z przedstawicielami instytucji – banki, przedsiębiorstwa leasingowe, przedsiębiorstwa faktoringowe, fundusze pożyczkowe, fundusze poręczeniowe, fundusze venture capital, zakłady ubezpieczeń, instytucje pań- stwowe (związane z dotacjami z UE, dotacjami budżetowymi, emisją akcji i obligacji, obciążeniami publicznoprawnymi); po 4–6 wywiadów w każdej grupie. Próba dobrana w następujący sposób: dana grupa instytucji została podzie- lona na 4–6 części według cechy lub cech istotnych (np. wielkość kapitału, obszar i zakres działania), następnie z każdej części został wylosowany jeden podmiot do badania. Metoda: badanie CATI, wywiad telefoniczny: 10 minut. Efektem końcowym przeprowadzonych badań są modele empiryczne wpływu otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przed- siębiorstw. Określają one wzajemne zależności pomiędzy poszczególnymi in- strumentami otoczenia finansowego MŚP a poziomem konkurencyjności tych przedsiębiorstw. Ukazują siłę oddziaływania poszczególnych instrumentów 16 Wstęp na konkurencyjność MŚP oraz działania MŚP mające na celu wykorzystanie poszczególnych instrumentów dla poprawy własnej konkurencyjności. Przeprowadzenie powyższych dwóch rodzajów badań pozwoliło na poznanie opinii małych i średnich przedsiębiorstw oraz instytucji tworzących otoczenie finansowe MŚP na temat kwestii wpływu otoczenia finansowego na poziom konkurencyjności MŚP, dzięki czemu uzyskano pełne i obiektywne spojrzenie na to zagadnienie. Wykorzystanie literatury przedmiotu i danych wtórnych oraz przeprowadzonych badań dało podstawę do realizacji celu pracy. Opracowanie przyczynia się do rozwoju nauk o zarządzaniu, w szczególności pogłębia wiedzę na temat specyfiki działania małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce. Ukazuje sieć wzajemnych zależności pomiędzy instytucjami i instru- mentami z otoczenia finansowego MŚP a samymi przedsiębiorstwami. Pozwala tym samym na lepsze zrozumienie przyczyn wzajemnej relacji MŚP i dostar- czycieli kapitałów obcych. Duże znaczenie ma również zgłębienie zagadnienia konkurencyjności MŚP pod kątem aspektów finansowych. Założenia badawcze W toku pisania pracy przyjęto następujące założenia badawcze: 1) Definicja małych i średnich przedsiębiorstw została przyjęta na podstawie kryterium liczby zatrudnionych, analogicznie do ustawy o swobodzie dzia- łalności gospodarczej. Jest to uzasadnione tym, że większość informacji na temat MŚP bazuje na tym podziale. W pracy pojęcie „małe i średnie przedsiębiorstwa” obejmuje mikroprzedsiębiorstwa, małe przedsiębiorstwa i średnie przedsiębiorstwa i jest stosowane zamiennie z nazewnictwem: MŚP, niewielkie podmioty, niewielkie przedsiębiorstwa. 2) Przytoczone w pracy wartości w złotych, np. kwota udzielonych kredytów, nie były dyskontowane pomiędzy poszczególnymi latami, lecz są to wartości nominalne. Takie założenie uzasadnione jest faktem, że wartości te służą do określenia ogólnych tendencji, porównania ze sobą poszczególnych instrumentów, nie zaś do dokładnej ilościowej analizy. Taka analiza byłaby faktycznie niemożliwa z uwagi na brak pełnych danych odnoszących się do sektora MŚP. Dyskontowanie danych wartościowych dodatkowo skompli- kowałoby rozważania, nie wnosząc do opracowania nowych treści. 3) Analiza w pracy jest ograniczona do instrumentów z otoczenia finansowego MŚP. Wszystkie instrumenty leżące poza otoczeniem finansowym, nawet mające wiele wspólnego z analizowanym obszarem, np. kredyt kupiecki, franchising, zostały pominięte, dla zachowania spójności i jednorodności pracy. Instrumenty te powinny jednak być przedmiotem dalszych rozważań i badań prowadzonych pod kątem ich znaczenia dla konkurencyjności MŚP. Wstęp 17 4) Analiza skupia się przede wszystkim na badaniu związku konkurencyjności MŚP z ich otoczeniem finansowym w Polsce, z pominięciem dokonywania porównania z sytuacją w innych krajach. Takie posunięcie wynika z obszerne- go materiału badawczego oraz szerokiego zakresu badań prowadzonych tyl- ko w Polsce. Włączenie do analizy sytuacji w innych krajach i porównanie jej do panującej w Polsce dodatkowo zwiększyłoby i tak szeroki zakres badanego materiału. Analiza taka powinna być przedmiotem dalszych rozważań i badań. 5) Praca ma charakter rozprawy naukowej i nie definiuje podstawowych pojęć dotyczących instrumentów finansowych będących przedmiotem analizy, jak kredyt, pożyczka, poręczenie, dotacja, podatek, opłata itp. Pojęcia te są szeroko omówione w literaturze przedmiotu. 6) Określeń „empiryczny” i „teoretyczny” przy nazwach opracowanych modeli nie należy rozumieć dosłownie; użyto ich jedynie w celu odróżnienia tych modeli od siebie. Model empiryczny bazuje na wynikach badań własnych. Model teoretyczny został opracowany na podstawie wszelkich danych z wy- łączeniem badań własnych – są to dane statystyczne, cechy poszczególnych instrumentów, wyniki badań wtórnych, zakres wykorzystania poszczególnych instrumentów itd. – czyli wiele zmiennych, zarówno o charakterze teore- tycznym, jak i praktycznym. Układ pracy Praca składa się ze wstępu, sześciu rozdziałów merytorycznych i zakończenia. Jej układ został podporządkowany celowi – rozwiązaniu problemu badawczego i udowodnieniu hipotezy pracy. Rozdział pierwszy ma charakter teoretyczny. Poświęcony jest istocie ma- łych i średnich przedsiębiorstw, konkurencyjności przedsiębiorstw i otoczeniu finansowemu przedsiębiorstwa. Przedstawiono pojęcie MŚP, ich cechy i rolę w gospodarce. Omawiając zagadnienie konkurencyjności, zdefiniowano to po- jęcie, określono czynniki wpływające na poziom konkurencyjności i pokazano specyfikę MŚP w kontekście konkurencyjności. Następnie omówiono otoczenie finansowe przedsiębiorstwa – definicję tego pojęcia, jego typologię, instrumenty tworzące otoczenie finansowe. Rozdziały od drugiego do czwartego poświęcone są omówieniu poszcze- gólnych instrumentów z otoczenia finansowego MŚP pod kątem wpływu na poziom ich konkurencyjności. Do analizy przeprowadzonej w tych rozdziałach wykorzystano: • cechy charakterystyczne instrumentów z otoczenia finansowego MŚP, • wyniki badań, dane statystyczne poświęcone związkom MŚP z instrumentami z ich otoczenia finansowego, 18 Wstęp • stopień wykorzystania poszczególnych instrumentów przez MŚP, • ofertę rynkową poszczególnych instrumentów skierowaną do MŚP. Rozdziały drugi i trzeci obejmują instrumenty będące źródłami finanso- wania MŚP oraz ubezpieczenia gospodarcze. W rozdziale trzecim oddzielnie omówiono dotacje budżetowe i dotacje z UE z uwagi na ich specyfikę, wiele cech wspólnych oraz różnice w stosunku do pozostałych źródeł finansowania z otoczenia finansowego. Rozdział czwarty poświęcony jest obciążeniom pu- blicznoprawnym. Rozdziały piąty i szósty to część empiryczna pracy – zawierają metodę, opis i wyniki badań własnych oraz modele określające wpływ otoczenia finansowego na konkurencyjność MŚP. Rozdział piąty przedstawia zrealizowane badanie własne, wyniki tego badania, wnioski i opracowane na jego podstawie modele empiryczne dotyczące wpływu otoczenia finansowego na konkurencyjność MŚP. Rozdział szósty prezentuje ocenę teoretyczną wpływu otoczenia finansowego na konkurencyjność MŚP oraz stworzony na jej podstawie model teoretyczny3. Ocena ta i model zostały stworzone na podstawie analizy zawartej w rozdziałach od drugiego do czwartego. W rozdziale tym również dokonano porównania modeli empirycznych z modelem teoretycznym. 3 Użyto słowa „teoretyczny” w celu odróżnienia od analizy i modelu empirycznego opartego na badaniach własnych. Należy mieć jednak na uwadze, że analiza i model opierają się na wielu kryteriach o charakterze teoretycznym i praktycznym. Rozdział 1 Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw oraz ich otoczenie finansowe 1.1. Pojęcie, cechy i rola małych i średnich przedsiębiorstw 1.1.1. Definicja małych i średnich przedsiębiorstw W polskiej i zagranicznej literaturze dotyczącej problematyki związanej z ma- łymi i średnimi przedsiębiorstwami podkreśla się trudność zdefiniowania tej kategorii podmiotów gospodarczych. Nie istnieje uniwersalna, powszechnie akceptowana definicja małego czy średniego przedsiębiorstwa, gdyż takich definicji można przytoczyć bardzo wiele1. W związku z tym nie ma podstaw do jednoznacznego wyodrębnienia tych podmiotów na płaszczyźnie gospodarczej. Łączne traktowanie małych i średnich przedsiębiorstw w większości krajów świadczy o wielu wspólnych cechach tych dwóch grup podmiotów, ale także o istotnych różnicach w stosunku do dużych przedsiębiorstw. Potraktowanie ich jako przedsiębiorstwa niebędące zdecydowanie dużymi pokazuje niemożliwość 1 A. Herman i B. Wójcik stwierdzają, że przyczyną takiego stanu jest różnorodność i ciągły rozwój tego sektora gospodarki, dlatego żadne kryteria nie są dostatecznie precyzyjne. Poza tym poszczególne definicje zależą od szczególnych potrzeb, dla których są tworzone, oraz kontekstu, w jakim są używane. A. Herman, B. Wójcik, Small business as tool of development in the former eastern bloc, 22 International Small Business Congress, Tel Aviv 1995. Por. także: K.J. Gantzel, Wesen und Begriff der mittelstandischen Unternehmungen, „Abhandlungen zur Mittelstandsfor- schung”, Köln-Opladen 1962, nr 4, s. 293 i n.; R. Krisam, Der Mittelstand im hochindustrialisierten Wirtschaftsraum, [w:] Forschungsberichte des Landes Nordrhein–Westfalen, Köln-Opladen 1965, nr 1538, s. 25 i n.; K. Poznańska, Uwarunkowania innowacji w małych i średnich przedsiębiorstwach, Warszawa 1998, s. 11. 20 1. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw... określenia zakresu małych i średnich przedsiębiorstw. Kategoria tych podmio- tów ma zawsze charakter subiektywny, zależy w głównej mierze od rozmiaru narodowego rynku. Nie ma racjonalnych przesłanek do arbitralnego określenia kryteriów odróżniających poszczególne grupy przedsiębiorstw2. Wielkość (rozmiar) przedsiębiorstwa jest kategorią ilościową. Jednak zmiany wielkości prowadzą do przemian jakościowych. Dopiero suma (wypadkowa) jednych i drugich wpływa na zmiany wyników, zachowania, roli poszczególnych przedsiębiorstw. W efekcie mamy do czynienia z: • problemem doboru kryteriów – ich liczby, struktury (ilościowe/jakościowe) i konfiguracji, • kwestią mierników (w przypadku kryteriów ilościowych) i sposobów ocen (w przypadku kryteriów jakościowych), • problemem określenia progów/pułapów (kryteria ilościowe) i granic (punk- tów krytycznych), których przekroczenie powoduje zmianę zakwalifikowania przedsiębiorstwa do innej klasy wielkości3. Mając powyższe na uwadze, do wyodrębnienia MŚP wykorzystuje się kryteria ilościowe, jakościowe lub oba rodzaje jednocześnie. Kryteria ilościowe są stosowane przy formalnym definiowaniu sektora ma- łych i średnich przedsiębiorstw na potrzeby różnych dziedzin, np. statystyki, rachunkowości, pomocy publicznej. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest ich mierzalność, w przeciwieństwie do kryteriów jakościowych. Wśród najczęściej wykorzystywanych kryteriów ilościowych należy wyróżnić liczbę osób zatrudnio- nych w MŚP, wielkość rocznego obrotu oraz wartość majątku przedsiębiorstwa, czyli sumę aktywów. Cechy jakościowe odnoszą się do istoty samego przedsiębiorstwa. Są niemie- rzalne lub trudno mierzalne, ale pokazują, w jaki sposób się przedsiębiorstwa charakteryzuje i wyróżnia. Kryteria te wyodrębniają kluczowe czynniki dla przedsiębiorstw z sektora MŚP. Zwracają one uwagę na strukturę przedsiębior- stwa, cechy jego właściciela i samego przedsiębiorstwa, sposób finansowania, niezależność, formę prawną. Przechodząc do formalnych, obowiązujących prawnie definicji małych i średnich przedsiębiorstw, należy przede wszystkim zaznaczyć, że zostały one utworzone na potrzeby polityki prowadzonej przez Unię Europejską. Kierując swoje działania do tych przedsiębiorstw, UE jednocześnie definiuje adresatów własnych działań. Uregulowania UE w tej materii odnoszą się do wszystkich krajów członkowskich, dlatego również definicje MŚP obowiązujące w Polsce 2 M. Kokocińska, Małe i średnie przedsiębiorstwa w okresie transformacji gospodarki polskiej, Zeszyty Naukowe – Seria II, Poznań 1993, s. 41. 3 P. Dominiak, Sektor MSP we współczesnej gospodarce, Warszawa 2005, s. 27. Pojęcie, cechy i rola małych i średnich przedsiębiorstw 21 najczęściej są wzorowane i odpowiadają określonym we Wspólnocie. Z tego powodu definicje w Polsce i UE zostaną omówione łącznie. W UE normy określające małe i średnie przedsiębiorstwa w celu zapew- nienia unifikacji przepisów we Wspólnocie pojawiły się w 1989 r. Do 1998 r. obowiązywały założenia wynikające z dokumentów Komisji EWG sporządzo- nych w 1989 r., w których stwierdzono, że „(...) MŚP mogą mieć nie więcej niż 500 zatrudnionych i nakłady kapitałowe netto najwyżej 75 mln EUR. Poza tym nie więcej niż jedną trzecią swojego kapitału mogą otrzymać od dużych przedsiębiorstw”4. Zasady te zostały zmienione oraz bardziej szczegółowo określone rekomen- dacją Komisji Europejskiej 96/280/WE z dnia 3 kwietnia 1996 r. w sprawie defi- nicji małych i średnich przedsiębiorstw (Dz. Urz. WE L 107 z 30.04.1996, s. 4), która zaczęła obowiązywać od 1998 r. Właśnie na podstawie tej rekomendacji powstała pierwsza, obowiązująca w Polsce od 2001 r., definicja małych i średnich przedsiębiorstw. Stało się tak wraz z uchwaleniem ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 101 poz. 1178 z późn. zm.). W artykule 54 tej ustawy zdefiniowano małe, zaś w art. 55 – średnie przedsię- biorstwa. Definicja ta odpowiada wcześniej zaprezentowanej identyfikacji MŚP w Unii Europejskiej, przy czym w polskiej regulacji w ogóle nie przyjęto defi- nicji mikroprzedsiębiorstw. Sposób zdefiniowania MŚP według rekomendacji Komisji Europejskiej z dnia 3 kwietnia 1996 r. oraz zgodnie z ustawą z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo działalności gospodarczej przedstawia tabela 1. Tabela 1. Sektor MŚP według rekomendacji Komisji Europejskiej z dnia 3 kwietnia 1996 r. oraz zgodnie z ustawą z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo działalności gospodarczej Kryteria Mikroprzedsię- biorstwa Małe przedsiębiorstwa Średnie przedsiębiorstwa Maksymalne zatrudnienie Maksymalny roczny obrót Maksymalna wysokość rocznego zestawienia wszystkich aktywów Maksymalny procent własności albo prawa głosu, skupionych w jednym ręku, lub wspólnej własności 10 – – – 50 7 mln euro 5 mln euro 250 40 mln euro 27 mln euro 25 25 Źródło: rekomendacja Komisji Europejskiej 96/280/WE z dnia 3 kwietnia 1996 r. Zgodnie z rekomendacją, przedsiębiorstwo może być zaliczone do MŚP, gdy spełnia kryterium zatrudnienia i niezależności (w dwóch przypadkach może ono 4 Komission der EG: Unternehmer in Europa. Ein Handbuch für kleine und mittlere Unternehmen Deutschland, Brussels-Luxemburg 1989, s. 3. 22 1. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw... być przekroczone) oraz co najmniej jedno z dwóch pozostałych dotyczących rocznego obrotu i wartości aktywów. Kolejny, zmieniony sposób definiowania MŚP w UE nastąpił wraz z uchwa- leniem rekomendacji Komisji Europejskiej 2003/361/WE z dnia 6 maja 2003 r. w sprawie definicji mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw (Dz. Urz. UE L 124 z 20.05.2003, s. 36) (zastąpiła ona rekomendację Komisji Europejskiej 96/280/WE z dnia 3 kwietnia 1996 r.). Rekomendacja ta została wdrożona przez Komisję Europejską w drodze rozporządzenia Komisji (WE) nr 364/2004 z dnia 25 lutego 2004 r. zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 70/2001 i rozszerza- jącego jego zakres w celu włączenia pomocy dla badań i rozwoju (Dz. Urz. UE L 63 z 28.02.2004, s. 22; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 8, t. 3, s. 64) i obowiązywała bezpośrednio na obszarze wszystkich państw człon- kowskich UE od 1 stycznia 2005 r. Następnie od 29 września 2008 r. definicja ta została uregulowana w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 800/2008 z dnia 6 sierpnia 2008 r. uznającym niektóre rodzaje pomocy za zgodne ze wspólnym rynkiem w zastosowaniu art. 87 i 88 Traktatu (Dz. Urz. UE L 214 z 9.08.2008, s. 3) (tabela 2). Definicję wzorowaną na powyższej unijnej wprowadzono w Polsce w ustawie z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 z późn. zm.). Obowiązuje ona formalnie w Polsce od 1 stycznia 2005 r. Tabela 2. Definicja małych i średnich przedsiębiorstw według rozporządzenia Komisji Wspólnoty Europejskiej 800/2008 Kryteria Mikroprzedsię- biorstwa Małe przedsiębiorstwa Średnie przedsiębiorstwa Maksymalne zatrudnienie Maksymalny roczny obrót Maksymalna wysokość rocznego zestawienia wszystkich aktywów Powiązania 9 2 mln euro 2 mln euro 49 10 mln euro 10 mln euro 249 50 mln euro 43 mln euro • przedsiębiorstwo niezależne (samodzielne) • przedsiębiorstwo partnerskie • przedsiębiorstwo związane Źródło: rozporządzenie Komisji Wspólnoty Europejskiej nr 800/2008 z dnia 6 sierpnia 2008 r. Nowa definicja małego i średniego przedsiębiorcy wprowadza kilka istot- nych zmian. Po pierwsze, poszerza kategorie o mikroprzedsiębiorstwa, tzn. takie, które zatrudniają mniej niż 10 pracowników i których roczny obrót i/lub całkowity bilans roczny nie przekracza 2 mln euro. Ponadto, w celu obliczania danych dotyczących poziomu zatrudnienia oraz danych finansowych, rozróżnia przedsiębiorstwa: niezależne, partnerskie i związane5. 5 Definicje i znaczenie przedsiębiorstw niezależnych, partnerskich i związanych podane są w rozporządzeniu Komisji Wspólnoty Europejskiej nr 800/2008 z dnia 6 sierpnia 2008 r. Pojęcie, cechy i rola małych i średnich przedsiębiorstw 23 Istotne znaczenie z punktu widzenia tematyki pracy ma podział przed- siębiorstw stosowany w badaniach statystycznych. Przedsiębiorstwa są wy- odrębniane w opracowaniach dotyczących tego sektora prowadzonych przez GUS – za kryterium przyjmuje się jedynie liczbę pracujących. Pogrupowano je w następujący sposób: • małe przedsiębiorstwa: jednostki o liczbie pracujących do 49 osób (z wyod- rębnieniem mikroprzedsiębiorstw – do 9 osób pracujących), • średnie przedsiębiorstwa: jednostki o liczbie pracujących 50–249 osób, • duże przedsiębiorstwa: jednostki o liczbie pracujących powyżej 249 osób. Definicja niewielkich podmiotów na potrzeby badań statystycznych jest do- stosowana do powszechnie obowiązującej definicji MŚP w Polsce, wynikającej z prawa działalności gospodarczej. Taka definicja jest nadal stosowana w bada- niach statystycznych i naukowych prowadzonych przez GUS, ale również przez inne podmioty, np. Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości. Dane o obec- nym stanie sektora MŚP oparte są na powyższym podziale przedsiębiorstw. Podstawowym kryterium podziału przedsiębiorstw ze względu na wielkość jest poziom zatrudnienia. Małe i średnie przedsiębiorstwa są wydzielane z ogółu przedsiębiorstw głównie na podstawie tego kryterium, jest ono również decy- dujące dla podziału MŚP na mikro-, małe i średnie podmioty. Mając tę prawidłowość na względzie, również w niniejszej pracy za mikro-, małe i średnie przedsiębiorstwa przyjęto podmioty spełniające warunki okreś- lone w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 800/2008 oraz w ustawie o swobodzie działalności gospodarczej. Podział MŚP ze względu na kryterium zatrudnienia jest uzasadniony z na- stępujących powodów: • zatrudnienie jest prostym, łatwym do ustalenia kryterium, • zatrudnienie jest kryterium najłatwiej mierzalnym, • zostanie zapewniona porównywalność pomiędzy badaniami przeprowa- dzonymi w ramach niniejszej pracy a wynikami badań MŚP prowadzonymi przez inne instytucje czy osoby. Należy mieć również na względzie ograniczenia zastosowania tego kryte- rium. Nie idzie ono w parze z postępem technologicznym, nie przekłada się również na rozwój przedsiębiorstwa. Pomimo ograniczeń jest najpowszechniej stosowanym kryterium wyodrębnienia MŚP. 1.1.2. Cechy małych i średnich przedsiębiorstw Kluczowe znaczenie dla zrozumienia istoty niewielkich przedsiębiorstw, ich specyfiki i sposobów zachowania ma omówienie cech jakościowych małych i średnich przedsiębiorstw. Powszechnie w literaturze przedmiotu przyjmuje się, że istnieje katalog cech właściwych tylko MŚP. Opiera on się na poglądzie, 24 1. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw... że zasadnicza różnica pomiędzy różnymi klasami wielkości przedsiębiorstw tkwi w sposobie kierowania przedsiębiorstwem, stosunkach wewnętrznych i relacjach z otoczeniem. Przesądzają o tym fizyczne rozmiary przedsiębiorstwa, fakt sprawowania funkcji kierowniczych przez właścicieli oraz pozycja rynkowa6. Dla określenia cech jakościowych należy spojrzeć na przedsiębiorstwo „od wewnątrz”, biorąc pod uwagę jego niemierzalne cechy bądź cechy osób z nim bezpośrednio związanych. Podstawowa cecha jakościowa MŚP związana jest z osobą przedsiębiorcy – właściciela małego czy średniego przedsiębiorstwa, dotyczy zaś jego osobo- wości, charyzmy, zaangażowania w przedsiębiorstwo, poczucia sprawiedliwości, skłonności do ponoszenia ryzyka, zdolności do skupiania ludzi wokół swoich pomysłów i idei. W MŚP podstawowe znaczenie przypisuje się potencjałowi zarządzania, przez który rozumie się przyjęte wartości przedsiębiorstwa, jego cele i strate- gie rozwoju, jego umiejętności dostosowywania się do zmian występujących na rynku, a więc przedsiębiorczość i innowacyjność7. Tworzeniem i rozwojem tego potencjału w MŚP zajmuje się przede wszystkim właściciel, gdyż trak- tujemy je głównie jako przedsiębiorstwa prywatne. Analiza powyższych cech przedsiębiorcy może wskazać, czy możemy mówić o małym bądź średnim przedsiębiorstwie. Jest, tak gdy: • przedsiębiorstwo zostało „stworzone” i określone przez właściciela, rozwija się dzięki niemu, jest częścią jego życia, jego osobistej sytuacji, w związku z czym cechy osobiste właściciela, takie jak zdrowie, wiek, sytuacja rodzinna wpływają na funkcjonowanie przedsiębiorstwa, • właściciel jest związany przez całe życie ze swoim przedsiębiorstwem, nie może być zastąpiony, przez co podejmuje decyzje samodzielnie i ponosi pełną odpowiedzialność za swoje postępowanie, los właściciela i jego przedsiębiorstwa są ściśle ze sobą skorelowane, ewen- tualna strata przedsiębiorstwa powoduje straty osobiste i rodzinne. • Właściciel kreuje swoje przedsiębiorstwo – codziennie, aktywnie, intensyw- nie oddziałuje na wszelkie jego funkcje, wpływa na każdą decyzję, kształtuje stosunki z pracownikami. Osobowość właściciela przedsiębiorcy kreuje małe i średnie przedsiębiorstwo. Właściciel MŚP powinien cechować się przedsiębiorczością – inicjatywą i pomysłowością, zapewniającą przedsiębiorstwu sukces na rynku. Przedsię- biorczość to cecha osobowości, skłonność, zdolność do przejawiania ducha 6 K. Safin (red.), Zarządzanie małym i średnim przedsiębiorstwem, Wrocław 2008, s. 37. 7 W. Gabrusewicz, Znaczenie potencjału zarządzania w rozwoju przedsiębiorstw przemysłu drob- nego [w:] Rozwój przemysłu drobnego w warunkach gospodarki rynkowej. Materiały pokonferencyjne pod redakcją Ewy Bittnerowej, Poznań-Biedrusko 1993, s. 51. Pojęcie, cechy i rola małych i średnich przedsiębiorstw 25 inicjatywy i zaradności oraz proces podejmowania wszechstronnych działań związanych z przystosowaniem się do reguł i wymogów gospodarki rynkowej8. Przedstawione rozważania uzasadniają pogląd, że przede wszystkim oso- bista odpowiedzialność i gotowość do ryzyka, jak i osobiste zaangażowanie właściciela małego lub średniego przedsiębiorstwa stanowią podstawowe cechy charakteryzujące te podmioty9. Kolejną istotną cechą jakościową MŚP, powiązaną w dużym stopniu z po- przednią, jest samodzielność ekonomiczna i prawna właściciela przedsiębior- stwa. Rozumie się przez nią taki stan, w którym właściciel – opierając się na prawie własności – może de iure i de facto wprowadzić w życie swoją inicjatywę i w którym na własne ryzyko pełni on wszystkie rozstrzygające funkcje kierow- nicze i zarządzające, niezależnie od woli i kontroli osób trzecich10. Omawiana cecha jest uważana za najważniejszą przez właścicieli MŚP. Taką samodzielność decyzyjną daje tylko prowadzenie działalności gospodarczej, w której właściciel osobiście pracuje w przedsiębiorstwie i w którą jest w pełni zaangażowany. Dlatego cecha ta jest głównym motywem zakładania przedsię- biorstw. Uniezależnienie od innych podmiotów oraz skupienie decyzji w swoim ręku pozwalają właścicielowi w pełni zaangażować się (swój czas, kapitały, wiedzę, umiejętności) w prowadzenie przedsiębiorstwa, zapewnienie mu prze- trwania, utrzymania i rozwoju na rynku. Właściciel ma wówczas świadomość, że wszystkie działania w przedsiębiorstwie zależą od niego. Sukces związany z prowadzeniem przedsiębiorstwa jest źródłem satysfakcji, samorealizacji, korzyści finansowych dla samego właściciela, jego rodziny, jak i pracowników. Jednocześnie niepowodzenie przy jego prowadzeniu to strata osobista i eko- nomiczna dla właściciela i jego rodziny. Następną cechą MŚP jest jego specyficzna gospodarka finansowa. Chodzi przede wszystkim o sposób finansowania bieżącej działalności i rozwoju. Posta- wa właściciela MŚP wobec kapitału własnego i obcego jest odmienna – kapitał własny jest preferowany, zaś do kapitału obcego podchodzi on z niechęcią i lę- kiem. Dlatego też podstawowym źródłem finansowania MŚP są kapitały własne. Powyższe podejście wyjaśnia mentalność kredytowa właściciela MŚP11. Główną przyczyną pomijania kapitału obcego jest silne dążenie właściciela do utrzymania swojej prawnej i ekonomicznej samodzielności. Korzystanie z kapitału obcego, a w szczególności uzależnienie się od niego, może prowa- 8 G. Sobczyk, Strategie konkurencji małych i średnich przedsiębiorstw, Lublin 2006, s. 18. Szerzej na temat przedsiębiorczości: B. Glinka, Kulturowe uwarunkowania przedsiębiorczości w Polsce, Warszawa 2008; B. Glinka, S. Gudkova, Przedsiębiorczość, Warszawa 2011. 9 A. Bielawska, Podatek dochodowy w sterowaniu działalnością inwestycyjną małych i średnich przedsiębiorstw, Szczecin 1993, s. 29. 10 T. Łuczka, Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie, Warszawa – Poznań 2001, s. 16. 11 Szerzej na ten temat: ibidem, s. 51 i n. 26 1. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw... dzić do ograniczenia, całkowitej utraty samodzielności, a nawet bankructwa przedsiębiorstwa. Takie podejście właściciela MŚP wynika z negatywnych konsekwencji korzystania z kapitału obcego dla niewielkiego przedsiębiorstwa i jego właściciela, wśród których należy wymienić: • konieczność poniesienia kosztów (oprocentowanie) na obsługę kapitału obcego, • dostosowanie własnej polityki finansowej do spłaty kapitału obcego, • ujawnienie pożyczkodawcy sytuacji finansowej i planów działalności, • obowiązek terminowego zwrotu kapitału. Powyższe wymogi – utrudnienia i zobowiązania finansowe powstałe na skutek korzystania z kapitału obcego – w konsekwencji oznaczają ryzyko ogra- niczenia samodzielności właściciela MŚP. Kluczowe znaczenie w omawianej sytuacji ma system wartości właściciela MŚP – utrzymanie pełnej niezależności i samodzielności decyzyjnej stanowi dla niego wyższą wartość niż korzystanie z kapitału obcego w celu rozwoju przedsię- biorstwa, poprawy sytuacji finansowej, a nawet uratowania przed upadkiem. Wła- ściciel MŚP za wszelką cenę dąży do prowadzenia gospodarki finansowej przed- siębiorstwa w oparciu o kapitał własny, nawet jeśli nie jest to działanie racjonalne. Specyfika gospodarki finansowej MŚP polega również na utrudnionym dostępie tych przedsiębiorstw do kapitału obcego. Trudny dostęp wynika z na- stępujących powodów: • wymogi skorzystania z danego źródła finansowania, np. emisja papierów wartościowych na giełdzie, • warunki stawiane przez dostarczyciela kapitału, dotyczące m.in. zabezpie- czenia spłaty kapitału, kosztów pozyskania kapitału, • wysokie ryzyko przyznawania wsparcia finansowego MŚP, szczególnie naj- mniejszym podmiotom i nowo utworzonym, ze względu na duży odsetek upadłości tych przedsiębiorstw. Niewielkim podmiotom, napotykającym barierę zdobycia zewnętrznego finansowania, pozostaje finansowanie działalności głównie środkami własnymi. Kolejną cechą MŚP jest charakterystyczna struktura organizacyjna. Za- leży ona od wielkości przedsiębiorstwa; ogólnie rzecz biorąc, u MŚP jest ona prosta, przejrzysta i elastyczna. W najmniejszych podmiotach (najczęściej do 10 pracowników) praktycznie nie ma podziału pracy. Główną rolę odgrywa właś- ciciel, który wszystkim kieruje. W miarę wzrostu rozmiarów przedsiębiorstwa struktura staje się bardziej „rozwinięta”, ale zawsze większą rolę odgrywa sam właściciel niż formalne zależności. Istnieje jedno centrum decyzyjne skupione wokół właściciela, co eliminuje konflikt celów i interesów. Ma miejsce szybka i bezpośrednia komunikacja oraz efektywny przepływ informacji. W konse- Pojęcie, cechy i rola małych i średnich przedsiębiorstw 27 kwencji sposób kształtowania struktury organizacyjnej daje MŚP mobilność, elastyczność, zdolność do szybkiej zmiany profilu działalności gospodarczej, możliwość przystosowania się do zmiennych warunków rynkowych oraz przyj- mowania nowych rozwiązań organizacyjnych12. Kolejna cecha MŚP dotyczy ich formy prawnej. MŚP mogą przyjąć dowolną formę prawną, jednak zdecydowana większość z nich ma formę podmiotu niepo- siadającego osobowości prawnej. MŚP w postaci spółek kapitałowych występują rzadko. Przeważa własność jednoosobowa lub spółka osobowa, sektor ten składa się z zakładów osób fizycznych. Oznacza to, że MŚP przyjmują najprostsze formy organizacyjne z punktu widzenia założenia i późniejszego działania przedsię- biorstwa, niewymagające tworzenia wewnętrznych struktur, oznaczające pełnię władzy i odpowiedzialności po stronie właściciela. Jednocześnie dają one możli- wość korzystania z preferencyjnych rozwiązań np. w podatkach, rachunkowości, ubezpieczeniach społecznych, właśnie dla nich przewidzianych. 1.1.3. Rola małych i średnich przedsiębiorstw w gospodarce Wcześniejsza analiza pozwala stwierdzić, że MŚP najszybciej spośród przed- siębiorstw przystosowują się do zmieniającego się otoczenia oraz zmiennych warunków rynkowych, mają możliwość przeprowadzenia szybkich zmian profilu działalności gospodarczej, cechują się mobilnością i elastycznością. Stanowią fundament stabilnego rozwoju oraz kształtowania się klasy średniej w społeczeństwie, najskuteczniej potrafią też wchodzić w tzw. nisze rynkowe i błyskawicznie przystosowywać się do gustów konsumenckich. Dlatego istotne jest określenie faktycznej roli tej grupy przedsiębiorstw w gospodarce. Znaczenie MŚP w polskiej gospodarce można określić, badając następujące liczba aktywnie działających MŚP, wskaźniki: • • udział MŚP w tworzeniu PKB, • udział MŚP w wielkości zatrudnienia, • udział MŚP w eksporcie, • zakres inwestycji prowadzonych przez MŚP, • poziom innowacyjności MŚP. Informacje na temat kształtowania się tych wskaźników w latach 1996–2010 znajdują się w Raportach o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce13. Analiza tych wskaźników pokazuje tendencje rozwojowe zachodzące 12 R. Wolański, Opodatkowanie małych i średnich przedsiębiorstw, Warszawa 2002, s. 21. 13 Raporty o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce w latach od 1996/1997 do 2010/2011, Warszawa 1998–2012. 28 1. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw... wśród MŚP i pozwala przedstawić następujące wnioski związane z rolą MŚP w polskiej gospodarce: a) Małe i średnie przedsiębiorstwa mają istotne znaczenie dla poziomu roz- woju gospodarczego. Na koniec 2010 r. aktywnie funkcjonowało w Polsce 1 726 663 przedsiębiorstw, z czego 99,8 stanowiły małe i średnie – są one zatem najliczniejszą grupą podmiotów w gospodarce. Ich znaczenie potwierdzone jest między innymi udziałem tego sektora w wytworzonym PKB (w 2009 r. udział ten wyniósł 47,6 ), wskaźnikiem określającym wiel- kość zatrudnienia (w 2010 r. w MŚP było zatrudnionych 68,3 wszystkich pracowników), udziałem w poniesionych inwestycjach (w 2010 r. udział ten wyniósł 50,2 ). Małe i średnie przedsiębiorstwa działają głównie na rynku krajowym – pomimo to ich udział w eksporcie przedsiębiorstw w 2010 r. wy- niósł 26,3 . Duże znaczenie tego sektora dla gospodarki w Polsce podkreśla się również w literaturze poświęconej małym i średnim przedsiębiorstwom14. a) Rola MŚP w polskiej gospodarce wzrosła w latach 1996–2009. Udział MŚP w tworzeniu PKB wzrósł o 7,6 , w liczbie pracujących o 9,6 , w eksporcie o 4,5 , zaś w inwestycjach o 13,1 . Należy jednak podkreślić, że wzrost tej roli jest widoczny głównie w latach 1996–2000 i 2006–2007 – wówczas nastąpiły przyrosty powyższych wskaźników. Natomiast w okresie 2000– 2005 wskaźniki te dla MŚP obniżyły się – udział w tworzeniu PKB o 1,6 , w eksporcie o 3,2 , zaś w inwestycjach o 6,1 . Wzrósł jedynie udział MŚP w liczbie pracujących. b) Przy określaniu roli MŚP w gospodarce szczególne znaczenie należy przypi- sać prowadzonym inwestycjom. W latach 1996–2010 przedsiębiorstwa z tego sektora przeznaczyły na realizację inwestycji ponad 723 mld zł i osiągnęły 47-procentowy udział w inwestycjach ogółu przedsiębiorstw. Postawa MŚP wobec działań inwestycyjnych potwierdza znaczenie tego sektora w gospo- 14 P. Dominiak, Sektor MSP..., s. 65 i n.; G. Sobczyk, Strategie konkurencji ..., s. 29–46; R. Wo- lański, Czynniki wpływające na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw na tle dużych firm [w:] Tendencje innowacyjnego rozwoju polskich przedsiębiorstw, pod red. E. Okoń-Horodyńskiej i A. Za- chorowskiej-Mazurkiewicz, Warszawa 2008, s. 147–167; R. Wolański, Rozwój małych i średnich przedsiębiorstw w polskiej gospodarce – zmiany, tendencje, prognoza [w:] Strategie zarządzania mikro- i małymi przedsiębiorstwami, pod red. A. Bielawskiej i A. Szopy, Zeszyt Naukowy nr 585, Szczecin 2010, s. 423–431; R. Wolański, Rozwój małych i średnich przedsiębiorstw dźwignią rozwoju lokalnego i regionalnego [w:] Rozwój lokalny i regionalny po wejściu Polski do Unii Europejskiej, pod red. A. Barcik i R. Barcika, t. 1, Bielsko-Biała 2006, s. 148–162; R. Wolański, Rozwój małych i średnich przedsiębiorstw – postęp czy stagnacja [w:] Koniunktura gospodarcza a reakcje podmio- tów gospodarujących, pod red. J. Czech-Rogosz, Katowice 2009, s. 223–237; R. Wolański, Zakres i efektywność prowadzonych inwestycji w małych i średnich przedsiębiorstwach [w:] Uwarunkowania i prawidłowości gospodarcze wywierające wpływ na efektywność funkcjonowania przedsiębiorstw, pod red. T. Dudycza, Wrocław 2008, s. 121–128. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw 29 darce. Zmienna dynamika przyrostu inwestycji wskazuje, że na zachowanie MŚP w dużym stopniu wpływa sytuacja gospodarcza w kraju – przy poprawie koniunktury znacznie rosną wydatki inwestycyjne, zaś pogorszenie koniunk- tury oznacza ich spadek. c) Na podkreślenie zasługuje słaba pozycja niewielkich podmiotów w zakresie prowadzonych działań innowacyjnych15. Ten fakt ma duże znaczenie, gdyż innowacje są uznawane za podstawowy warunek utrzymania i wzmocnienia pozycji przedsiębiorstwa na rynku, a w konsekwencji jego roli w gospodarce. 1.2. Konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw 1.2.1. Pojęcie konkurencyjności przedsiębiorstw Zdefiniowanie pojęcia konkurencyjności nastręcza wiele problemów. Nie jest to cecha absolutna, czyli taka, którą można byłoby określić bez odniesienia do innych obiektów czy systemów. W zależności od tego, w jakim kontekście używa się tego pojęcia, nabiera ono innego znaczenia. Konkurencyjność16 jest pojęciem nieostrym, relatywnym, przybierającym różną postać uwarunkowaną cechami, jakimi dysponują podmioty w określonym miejscu i czasie17. Konkurencyjność jest cechą relatywną, a więc taką, której istnienie zakła- da występowanie relacji łączącej dany obiekt (pracownika, przedsiębiorstwo, gałąź przemysłu czy gospodarkę narodową) z jakimś innym obiektem18. Mó- wiąc o konkurencyjności określonego poziomu lub precyzyjniej – obiektu lokowanego na określonym poziomie, mamy zawsze na myśli to, czy jest tak 15 Poziom innowacyjności MŚP określono na podstawie: Raporty: Innowacyjność 2010, Innowacyjność 2008, Innowacyjność 2006, Warszawa 2008-12, Działalność innowacyjna przedsię- biorstw w latach 2004-06, 2006-08, 2008-10, Warszawa 2008-12. Taki wniosek również uzyskano na podstawie analizy bibliometrycznej: K. Klincewicz, Polska innowacyjność. Analiza bibliome- tryczna, Warszawa 2008, s. 73–76, 199–204. Szerzej na temat innowacji w MŚP: R. Wolański, Wiedza i innowacje w małych i średnich przedsiębiorstwach – postęp czy stagnacja? [w:] Innowacje w rozwoju gospodarki i przedsiębiorstw: siły i motoryczne i bariery, pod red. E. Okoń-Horodyńskiej i A. Zachorowskiej-Mazurkiewicz, Warszawa 2007, s. 233–250. 16 Na temat pochodzenia pojęcia konkurencyjności, jego ewolucji, rozumienia: A. Nehring(red.), Rozwój i konkur
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wpływ otoczenia finansowego na konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: