Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00130 009851 7515744 na godz. na dobę w sumie
Wpływ procesów globalizacyjnych na polskie prawo karne - ebook/pdf
Wpływ procesów globalizacyjnych na polskie prawo karne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 420
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7838-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia przedstawia kompleksową i wielopłaszczyznową analizę oraz ocenę dotychczasowego wpływu procesów globalizacyjnych na prawo karne, w tym polskie prawo karne.

Zasadnicza część zagadnień zaprezentowanych w książce dotyczy procesu umiędzynarodowienia prawa karnego - w ujęciu teoretycznym i na przykładzie prawa polskiego. Szczegółowo omówiono zmiany polskiego kodeksu karnego od czasu jego wejścia w życie w perspektywie mieszania się systemów prawnych na świecie. Zawarte w opracowaniu rozważania odnoszące się do wpływu globalizacji na prawo karne oraz do teorii umiędzynarodowienia mają dużą wartość z punktu widzenia oceny prawa krajowego i krajowej polityki kryminalnej, zaś analiza procesu zmiany prawa krajowego stanowi ilustrację zjawisk składających się na globalny trend przeobrażeń systemów prawnych.

Adresaci:
Publikacja przeznaczona jest zarówno dla praktyków prawa - sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych, jak i dla przedstawicieli nauki.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

WPŁYW PROCESÓW GLOBALIZACYJNYCH NA POLSKIE PRAWO KARNE Celina Nowak Warszawa 2014 Publikacja dofi nansowana ze środków fi nansowych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na naukę Stan prawny na 1 września 2014 r. Recenzent Dr hab. Andrzej Sakowicz, prof. UwB Wydawca Magdalena Przek-Ślesicka Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Agata Czuj Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 © Copyright by Akademia Leona Koźmińskiego, 2014 ISBN 978-83-264-3487-7 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 17 Rozdział I Globalizacja a prawo – zagadnienia podstawowe / 29 Charakterystyka zjawiska / 29 Próba definicji pojęcia „globalizacja” / 34 Pojęcie i charakterystyka globalizacji / 29 1.1. 1.2. Globalizacja a prawo – poszukiwanie narzędzi badawczych / 38 2.1. 2.2. 2.3. Pluralizm prawny / 39 Zmiany modelu systemu prawa / 47 Procesy transformacyjne / 50 Globalizacja prawa / 50 2.3.1. Internacjonalizacja prawa / 52 2.3.2. 2.3.2.1. 2.3.2.2. Pojęcie internacjonalizacji prawa / 52 Przebieg internacjonalizacji / 55 2.3.2.2.1. 2.3.2.2.2. 2.3.2.2.3. Współpraca / 55 Harmonizacja / 56 Unifikacja / 59 Hybrydyzacja systemów prawnych / 61 2.4.1. 2.4.2. Koncepcja mieszanych systemów prawnych / 63 Przeszczepy prawne jako narzędzie hybrydyzacji / 66 2.4.2.1. 2.4.2.2. 2.4.2.3. Pojęcie i terminologia / 66 Geneza przeszczepów prawnych / 69 Próba typologii przeszczepów prawnych / 73 Kryteria oceny sukcesu przeszczepów prawnych / 75 2.4.2.4. 1. 2. 2.4. 5 Powstawanie światowego systemu normatywnego / 79 3.1. Nowe formy działalności międzynarodowej krajowych instytucji publicznych / 80 Rozwój legislacji międzynarodowej i ponadnarodowej i nowe formy działalności organizacji międzynarodowych / 83 Rola podmiotów niepaństwowych w rozwoju systemów normatywnych / 89 3.3.1. 3.3.2. Sektor prywatny / 89 Organizacje trzeciego sektora / 94 3.2. 3.3. Rola międzynarodowych i krajowych organów sądowniczych w kontekście procesów globalizacyjnych / 95 4.1. Nowo utworzone międzynarodowe organy jurysdykcyjne / 95 Działalność organów jurysdykcyjnych a rozwój światowego systemu normatywnego / 97 4.2. Procesy globalizacyjne z perspektywy prawa karnego / 99 5.1. 5.2. Globalizacja a fenomen przestępczości / 99 Wpływ globalizacji na krajowe prawo karne – zarys problematyki / 102 5.2.1. Geneza zmian krajowego i ponadpaństwowego prawa karnego / 103 Zakres zmian krajowego prawa karnego / 107 5.2.2. Procesy globalizacyjne a międzynarodowa współpraca w ściganiu przestępczości / 109 5.3.1. 5.3. 5.3.2. 5.3.3. Rozwój form współpracy międzynarodowej w sprawach karnych / 109 Zinstytucjonalizowane formy współpracy w sprawach karnych / 112 5.3.2.1. 5.3.2.2. Współpraca policyjna / 112 Rozwój nowych instytucji zajmujących się współpracą w sprawach karnych / 115 Inne formy współpracy międzynarodowej w sprawach karnych / 116 5.3.3.1. 5.3.3.2. Jawne formy współpracy / 116 Ukryte formy współpracy / 117 Spis treści 3. 4. 5. 6. 6 Globalizacja a prawa człowieka / 120 5.4. Podsumowanie / 122 Spis treści 2. 1. Rozdział II Internacjonalizacja jako czynnik zmiany prawa karnego / 125 Ewolucja paradygmatu kształtowania normy prawnokarnej jako istota procesu internacjonalizacji / 125 Nowy paradygmat kształtowania normy prawnokarnej a problem suwerenności / 129 Przesłanki procesu internacjonalizacji po 1990 r. / 136 3.1. Sekurytyzacja jako przesłanka rozwoju obszaru penalnego w prawie ponadpaństwowym / 137 Warunkowanie jako przesłanka procesu umiędzynarodowienia prawa karnego / 141 3.2. 3. 4. 5. 6. 6.2. 6.3. Podmioty biorące udział w procesie internacjonalizacji / 149 4.1. 4.2. 4.3. Państwa narodowe / 149 Organizacje międzynarodowe / 154 Norm entrepreneurs / 158 4.3.1. 4.3.2. Organizacje pozarządowe / 160 Podmioty sektora prywatnego / 163 5.2. Zakres przedmiotowy procesu internacjonalizacji prawa karnego / 164 5.1. Umiędzynarodowienie – między globalizacją ekonomiczną a uniwersalizmem praw człowieka / 164 Dziedziny prawa objęte internacjonalizacją – zarys problematyki / 167 Międzynarodowe prawo karne / 171 5.3. Transnarodowe prawo karne / 173 5.4. Prawo karne Unii Europejskiej / 174 5.5. Przebieg procesu internacjonalizacji / 176 6.1. Internacjonalizacja prawa karnego jako transnarodowy proces prawny / 176 Kształtowanie normy internacjonalizującej / 178 6.2.1. 6.2.2. Ratio internacjonalizacji / 178 Zasady kryminalizacji w procesie umiędzynarodowienia / 181 Sposób kształtowania normy internacjonalizującej / 185 Treść normy internacjonalizacyjnej / 193 6.2.3. 6.2.4. Metody internacjonalizacji / 195 6.3.1. 6.3.2. Harmonizacja / 195 Unifikacja / 199 7 Spis treści Realizacja obowiązku implementacyjnego / 201 6.4. Kontrowersje związane z procesem umiędzynarodowienia prawa karnego / 212 7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Podsumowanie / 221 Legitymizacja / 212 Fragmentaryczność / 218 Brak synchronizacji / 220 Jakość implementacji / 221 7. 8. Rozdział III Transformacja współczesnego polskiego prawa karnego / 227 Czynniki zmiany polskiego prawa karnego – próba klasyfikacji / 227 Zmiany indukowane zewnętrznie / 230 Zmiany indukowane wewnętrznie / 232 3.1. Zmiany związane z procesami globalizacyjnymi / 232 3.1.1. 3.2. Zmiany niezwiązane z procesami globalizacyjnymi / 259 3.2.1. Usunięcie usterek wcześniej obowiązujących unormowań / 259 Nowelizacje kodeksu karnego wynikające ze zmiany aksjologii / 265 Zmiany podyktowane względami pragmatycznymi / 269 3.2.2. 3.2.3. Podsumowanie / 271 3.1.2. 3.1.3. Zmiany wynikające ze względów technologicznych / 232 Dyfuzja unormowań kryminalizacyjnych jako przykład unifikującego wpływu procesów globalizacyjnych na polskie prawo karne / 237 Populizm penalny a przeobrażenia polskiego prawa karnego / 242 3.1.3.1. Przykład rozwiązań z zakresu prawa karnego wroga / 246 Przykład rozwiązania gwarantującego satysfakcję sentymentalno-emocjonalną / 252 Przykład rozwiązania ukierunkowanego na zwiększenie surowości karania / 257 3.1.3.2. 3.1.3.3. 1. 2. 3. 4. 8 Spis treści Rozdział IV Proces internacjonalizacji jako czynnik zmiany polskiego prawa karnego / 275 1. Wpływ przepisów ponadpaństwowych na część ogólną polskiego kodeksu karnego / 275 1.1. Zasady odpowiedzialności za przestępstwo i zasady jurysdykcji / 275 1.1.1. Zasady odpowiedzialności za przestępstwo i zasady jurysdykcji w unormowaniach ponadpaństwowych / 275 Przeobrażenia w prawie polskim / 281 1.1.2.1. 1.1.2.2. Zmiany co do zasad odpowiedzialności / 282 Zmiany co do zasad jurysdykcji / 282 1.1.2. 2. 1.2. Katalog sankcji, zasady wymiaru kar i inne unormowania odnoszące się do kar / 286 1.2.1. Sankcje, zasady wymiaru kary i inne regulacje dotyczące kar w unormowaniach ponadpaństwowych / 286 Zmiany w prawie polskim co do sankcji i zasad wymiaru kar / 292 1.2.2. Wpływ przepisów ponadpaństwowych na część szczególną polskiego kodeksu karnego / 297 2.1. 2.2. Systematyka typów przestępstw międzynarodowych / 297 Kryminalizacja zbrodni międzynarodowych / 299 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. Zbrodnie wojenne / 300 Zbrodnie przeciwko ludzkości / 304 Ludobójstwo / 305 Zbrodnia agresji / 308 Kryminalizacja zbrodni międzynarodowych w prawie polskim / 311 Kryminalizacja innych czynów – przestępstwa transnarodowe i europejskie / 315 2.3.1. Czyny godzące w prawa człowieka i bezpieczeństwo obywateli / 316 2.3.1.1. 2.3.1.2. 2.3.1.3. 2.3.1.4. Terroryzm / 316 Przestępczość zorganizowana / 323 Przestępstwa komputerowe / 327 Wykorzystywanie seksualne nieletnich / 332 2.3. 9 Niewolnictwo, handel ludźmi i przemyt ludzi / 336 Przemoc w rodzinie / 344 Propagowanie rasizmu i ksenofobii / 345 2.3.1.6. 2.3.1.7. Przestępstwa ekonomiczne / 347 2.3.2.1. 2.3.2.2. 2.3.2.3. Pranie pieniędzy / 347 Korupcja / 352 Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej / 354 Fałszowanie pieniędzy i ochrona obrotu środkami płatniczymi / 357 2.3.2.4. Inne typy przestępstw / 358 2.3.3.1. 2.3.3.2. Przestępstwa przeciwko środowisku / 358 Przestępstwa związane z narkotykami / 362 2.3.2. 2.3.3. Spis treści 2.3.1.5. 2.4. Obszary internacjonalizacji nieuwzględnione przez Polskę / 367 Rysujące się tendencje w zakresie kryminalizacji / 369 2.5. Podsumowanie / 369 3. Zakończenie / 377 Literatura / 385 Wykaz skrótów EKPC FCPA k.k. k.k. z 1969 r. k.k.s. k.w. MPPOiP TFUE TUE Akty prawne Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) Foreign Corrupt Practices Act z dnia 19 grud- nia 1977 r. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykro- czeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 482 z późn. zm.) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 16 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 326 z 20.10.2012, s. 47) Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsoli- dowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 13) 11 Wykaz skrótów ACLR AJCL AJIL ALR ARLSS BCTLJ BJS Case W.Re.JIL CILJ CJEL CJTL CLF CLI CLR CL SC ColLR CPKiNP CYELS Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE ECLR EJC EJCCLCJ EJIL EJLR ELJ Periodyki American Criminal Law Review American Journal of Comparative Law American Journal of International Law Alberta Law Review Annual Review of Law Social Science Boston College Third Law Journal British Journal of Sociology Case Western Reserve Journal of International Law Cornell International Law Journal Columbia Journal of European Law Columbia Journal of Transnational Law Criminal Law Forum Current Legal Issues Cardozo Law Review Crime, Law Social Change Columbia Law Review Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych Cambridge Yearbook of European Legal Stu- dies Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich European Constitutional Law Review European Journal of Communication European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice European Journal of International Law European Journal of Law Reform European Law Journal 12 EPS GLJ GWLR HHRJ HILJ ICLQ IFLR IJGLS IL JCMS JEPP JIA JICJ JLP LJIL LSR LUCLJ MJECL MLR Mon. Praw. MPYIL NCLR NebLR NIULR NJECL NJIL OSNKW OSNwSK Wykaz skrótów Europejski Przegląd Sądowy Georgetown Law Journal George Washington Law Review Harvard Human Rights Journal Harvard International Law Journal International and Comparative Law Quarterly International Financial Law Review Indiana Journal of Global Legal Studies International Lawyer Journal of Common Market Studies Journal of European Public Policy Journal of International Affairs Journal of International Criminal Justice Journal of Legal Pluralism Leiden Journal of International Law Law Society Review Loyola University Chicago Law Journal Maastricht Journal of European and Compara- tive Law Modern Law Review Monitor Prawniczy Max Planck Yearbook of International Law New Criminal Law Review Nebraska Law Review Northern Illinois University Law Review New Journal of European Criminal Law Nordic Journal of International Law Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych 13 Wykaz skrótów PiP PLAR PPK PPKon. Prok. i Pr. PS PUG RBDI RIEJ RSC SCLR SE SLR SYIL TICLJ TILJ TJCIL TLCP UPJIEL VJIL WPP WUGLSR YJIL YLJ Państwo i Prawo Political and Legal Anthropology Review Przegląd Prawa Karnego Przegląd Prawa Konstytucyjnego Prokuratura i Prawo Przegląd Sądowy Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Revue belge de droit international Revue interdisciplinaire d études juridiques Revue de science criminelle et de droit pénal comparé Southern California Law Review Studia Europejskie Sydney Law Review Singapore Yearbook of International Law Temple International and Comparative Law Journal Texas International Law Journal Tulsa Journal of Comparative and Internatio- nal Law Transnational Law Contemporary Problems University of Pennsylvania Journal of Interna- tional Economic Law Virginia Journal of International Law Wojskowy Przegląd Prawniczy Washington University Global Legal Studies Review Yale Journal of International Law Yale Law Journal 14 Wykaz skrótów Inne ETPC MFW MOP MTK MTS OECD ONZ RE SA SN TK TS UE Europejski Trybunał Praw Człowieka Międzynarodowy Fundusz Walutowy Międzynarodowa Organizacja Pracy Międzynarodowy Trybunał Karny Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości Organizacja Współpracy Gospodarczej i Roz- woju Organizacja Narodów Zjednoczonych Rada Europy sąd apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej 15 Wstęp 1. Praca poświęcona jest problematyce relacji między globalizacją a prawem karnym, ze szczególnym uwzględnieniem polskiego prawa karnego. W związku z tym przedmiotem rozważań będą dwa podsta- wowe zagadnienia – przeobrażenia systemów prawa ponadpaństwowego w kontekście problematyki prawnokarnej oraz polskiego prawa karnego pod wpływem procesów globalizacyjnych. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat na świecie zachodziły wyjąt- kowo intensywne i daleko idące zmiany w strukturze i relacjach spo- łecznych, technice, kulturze. Zjawiska te, które zbiorczo nazywa się globalizacją, dotyczą coraz liczniejszych, jeśli wręcz nie wszystkich sfer życia gospodarczego, politycznego i społecznego. Nie pozostają one także bez wpływu na prawo1, w tym prawo karne. W historycznym ujęciu prawo karne i prawo do karania stanowiły wyraz suwerennej kompetencji poszczególnych państw i były jedną z najbardziej istotnych prerogatyw państwowych. Nie oznacza to jednak, że system krajowego prawa karnego funkcjonował w pustce. Nie można nie zauważyć, że regulacje prawne obowiązujące w danym państwie często wzorowane są na rozwiązaniach stosowanych w innych narodo- wych systemach prawa. Także polskie prawo karne w istocie nigdy nie było jednorodne, w takim sensie, że właściwie w każdym okresie histo- rycznym polskie rozwiązania instytucjonalne pozostawały pod wpływem przepisów obowiązujących w innych systemach prawa. Tytułem przy- kładu można wskazać, że autorzy polskich projektów aktów prawnych w epoce przedrozbiorowej pozostawali pod wpływem myśli oświecenio- wej2. W okresie rozbiorów na ziemiach polskich obowiązywało ustawo- 1 J.B. Auby, La globalisation, le droit et l Etat, Paris 2003, s. 23 i n. Tak samo A. Zieliński, Prawo a globalizacja (w:) Księga jubileuszowa prof. dr. hab. Tadeusza Smy- czyńskiego, red. M. Andrzejewski, Toruń 2008, s. 904. 2 Zob. W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2010, s. 64–65. 17 Wstęp dawstwo zaborców3. Po odzyskaniu niepodległości podjęto wysiłek unifikacji i kodyfikacji polskiego prawa karnego, zakończony przyjęciem kodeksu karnego z 1932 r. Jednak i ten akt prawny, w znaczącej części przygotowany przez prof. Juliusza Makarewicza, który wiele uwagi poświęcał badaniom komparatystycznym4, w pewnym stopniu wzoro- wany był na rozwiązaniach obcych5. Choć zatem przenikanie się systemów prawa i wpływ rozwiązań pochodzących z jednego systemu na unormowania obowiązujące w innym nie jest zjawiskiem nowym, to jednak po przemianach poli- tycznych i gospodarczych na świecie, zapoczątkowanych w Polsce w 1989 r., proces ten uległ znacznemu przyspieszeniu. Intensyfikacja wzajemnych zależności, która stanowi istotę globalizacji, objęła również systemy prawne. Wzmógł się zatem rozwój obszaru penalnego w prawie ponadpaństwowym i równoległy proces modyfikacji krajowego prawa karnego. Zmiany spowodowane procesami globalizacyjnymi zaszły również w prawie polskim. Warto zauważyć, że intensyfikację procesów globa- lizacyjnych na świecie wywołały te same przemiany polityczne, które zapoczątkowały okres demokratycznych przemian w Polsce. W 1989 r. rozpoczął się w naszym kraju proces transformacji prawa, dostosowy- wania go do nowych warunków ustrojowych, gospodarczych i społecz- nych6. Rozmach modyfikacji był tak duży, że „zakres reform prawnych podjętych w gospodarkach przejściowych (transition economies) w tym czasie był przyrównywany do ustawodawczego tornado”7. Proces ten wpłynął również na prawo karne. Okres przeobrażeń polskiego prawa karnego po 1989 r. można podzielić na dwa etapy. W latach 1989–1997 trwała przemiana polskiego prawa karnego z prawa karnego funkcjonującego w systemie niedemo- 3 Zob. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia państwa i prawa polskiego, 4 Por. szeroko Prawo karne w poglądach Profesora Juliusza Makarewicza, Warszawa 1976, s. 448 i n. red. A. Grześkowiak, Lublin 2005. 5 Zob. W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne..., s. 69. 6 O relacji między transformacją a globalizacją w kontekście prawnym zob. J. Wawrzyniak, Transformacja – globalizacja – konstytucja (uwagi na marginesie dotych- czasowych przemian) (w:) Prawo w XXI wieku. Księga pamiątkowa 50-lecia Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, red. W. Czapliński, Warszawa 2006, s. 1011 i n. 7 Zob. D. Berkowitz, K. Pistor, J.F. Richard, The Transplant Effect, AJCL 2003, Vol. 51, s. 164. 18 Wstęp kratycznym8, w wielu elementach wzorującego się na prawie karnym radzieckim9, w prawo karne demokratycznego państwa prawa, opartego na poszanowaniu praw człowieka i godności ludzkiej. Zbyt daleko idące byłoby stwierdzenie, że w tym okresie nastąpiła całkowita wymia- na systemu prawa karnego, bowiem liczne dotychczasowe unormowania utrzymano w nowych przepisach. Zasadnicze zręby odpowiedzialności karnej pozostały bez zmian. Usunięto jednak uregulowania i instytucje o charakterze ideologicznym, wywodzące się z poprzedniego systemu ustrojowego, jak na przykład wzmocnioną ochronę własności państwo- wej czy przepisy odnoszące się do występku o charakterze chuligańskim, zmodyfikowano kryminalizację różnych czynów, na przykład przeciwko porządkowi publicznemu. Dostosowano także prawo karne do zachod- niego standardu cywilizacyjnego, usuwając z systemu karę śmierci. Będący owocem i podsumowaniem prac transformacyjnych nowy ko- deks karny z 1997 r. stanowił zatem efekt fundamentalnej rekonstrukcji ideologicznej. Drugi etap zmian prawa karnego w Polsce należy natomiast wiązać, w moim przekonaniu, z procesami globalizacyjnymi. Ich wpływ na przepisy polskiego kodeksu karnego z 1997 r. w pierwotnym brzmieniu, a zatem w pierwszym etapie transformacji, był nieznaczny. Dokonano kryminalizacji procederu prania pieniędzy, podtrzymano karalność udziału w związku przestępczym, unowocześniono terminologię. Poza tym jednak procesy globalizacyjne i związana z nimi internacjonalizacja prawa karnego, która już trwała na płaszczyźnie ponadpaństwowej, pozostały poza polem zainteresowania polskiego prawodawcy. Jest to oczywiście zrozumiałe; pierwszoplanowym zadaniem stojącym bowiem przed kodyfikatorami w latach 90. XX w. było zerwanie łączności prawa karnego z poprzednim ustrojem. Gdy nowy kodeks karny wchodził w życie w 1998 r., wydawało się, że okres transformacji prawa karnego w Polsce jest zakończony. Szybko jednak okazało się, że polskie prawo karne wymaga dalszych modyfika- cji, tym razem indukowanych przez konieczność dostosowania unor- mowań prawnokarnych do regulacji ponadpaństwowych oraz do zmieniających się pod wpływem procesów globalizacyjnych warunków społecznych. Okres po 1998 r., a właściwie od 2000 r., to zatem w dużej 8 Zob. A. Zoll, Konstytucyjne aspekty prawa karnego (w:) System prawa karnego, t. 2, Źródła prawa karnego, red. J. Bojarski, Warszawa 2011, s. 221 i n. 9 Por. A. Marek, Prawo karne, wyd. 7, Warszawa 2006, s. 19 i n.; W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne..., s. 70 i n. 19 Wstęp mierze czas umiędzynarodawiania prawa karnego i przeprowadzania innych modyfikacji, które w mojej ocenie spowodowane były właśnie procesami globalizacyjnymi. Symboliczną datą w ramach tego okresu przeobrażeń polskiego prawa karnego jest 1 maja 2004 r., dzień przy- stąpienia Polski do Unii Europejskiej, z czym wiązały się ekstensywne zmiany polskiego prawa, w tym prawa karnego. 2. Celem tej pracy jest zatem próba dokonania kompleksowej i wielopłaszczyznowej analizy i oceny dotychczasowego wpływu proce- sów globalizacyjnych na prawo karne, w tym polskie prawo karne. Z tego względu użyteczne było zbadanie równolegle dwóch wątków. Najpierw ogólnej analizie poddano problematykę relacji procesów globalizacyjnych i prawa, w tym prawa karnego, ze szczególnym uwzględnieniem procesu internacjonalizacji (umiędzynarodowienia) prawa karnego. Rozważania o charakterze ogólnym pozwoliły następnie przejść do analiz zmian polskiego prawa karnego i ukazania wpływu procesów globalizacyjnych na prawo krajowe, zwłaszcza w kontekście procesu umiędzynarodowienia. Ten wątek pracy jest próbą uchwycenia dynamiki przeobrażeń polskiego prawa karnego, ukazania stopnia jego transformacji. Oba te wątki rozważań są za sobą powiązane – rozważania odnoszące się do wpływu globalizacji na prawo karne oraz do teorii umiędzynarodowienia mają dużą wartość z punktu widzenia oceny prawa krajowego, zaś analiza procesu zmiany prawa krajowego stanowi ilustrację zjawisk składających się na globalny trend przeobrażeń syste- mów prawnych. Uzasadnieniem dla podjęcia badań nad tymi zagadnieniami było niewystarczające opracowanie ich w dotychczasowej literaturze, także światowej. Jednocześnie znaczenie pracy w aspekcie prawa polskiego oddaje fakt, że w okresie obowiązywania kodeksu karnego z 1997 r. konieczność dostosowania prawa krajowego do przepisów międzyna- rodowych i ponadnarodowych była jednym z istotniejszych czynników zmiany polskiego prawa karnego. Wystarczy zauważyć, że co najmniej jedna czwarta z ponad 60 ustaw nowelizujących kodeks karny została uchwalona ze względu na konieczność implementacji przepisów mię- dzynarodowych i ponadnarodowych10. 3. Odnosząc się do zagadnień metodologicznych, należy wskazać, że badanie przeobrażeń systemów prawnych na poziomie ponadpań- 10 Co wynika z treści uzasadnień do projektów ustaw nowelizacyjnych. Por. niżej rozdział III. 20 Wstęp stwowym i lokalnym pod wpływem procesów globalizacyjnych stanowi – ze względu na ich złożoność – znaczące wyzwanie metodologiczne11 i teoretyczne12. Z tego względu w pracy zastosowano różnorodne metody badawcze. Oprócz metody dogmatycznej wykorzystano, z uwagi na wielopłaszczy- znową analizę problematyki, także metodę interdyscyplinarną13. Nie można bowiem dokonać analizy wpływu procesów globalizacyjnych na prawo, w tym mówić o kształtowaniu się prawa ponadpaństwowego, bez sięgania do dorobku socjologii oraz nauki o stosunkach międzyna- rodowych. Ze względu na przedmiot pracy równie duże znaczenie dla prowadzonych analiz ma jednak także metoda porównawcza, wykorzy- stująca instrumenty badawcze opracowane w komparatystyce14, w szczególności teorię przeszczepów prawnych. Użycie tego narzędzia do studiowania relacji między systemami prawa ponadpaństwowego a prawa krajowego pozwoli, w mojej ocenie, na bardziej wszechstronne i pogłębione spojrzenie na przeobrażenia w zakresie polskiego prawa karnego15. Pomocniczo wykorzystywano w pracy metodę historyczną. 4. Dla jasności wykładu należy wskazać, że choć w pracy posłużono się pojęciami „globalizacja” i „procesy globalizacyjne”, definiując je na początku rozdziału I, konieczne wydaje się doprecyzowanie, że przyjęta w pracy perspektywa badawcza jest siłą rzeczy perspektywą badacza pochodzącego z Polski, która jest członkiem Unii Europejskiej i Rady Europy. Jest to zatem nieuchronnie perspektywa europocentryczna. Analizowane w pracy procesy globalizacyjne mogłyby się inaczej pre- zentować, gdyby były badane z innej perspektywy lokalnej czy regional- nej. Jak wskazano wyżej, celem tej pracy jest analiza relacji między procesami globalizacyjnymi a prawem karnym, ze szczególnym uwzględnieniem procesu internacjonalizacji prawa karnego i jego 11 Zob. D. Nelken, Comparative criminal justice, London 2010, s. 79 i n. 12 S. Cassese, The Globalization of Law, Journal of Legal Education 2005, Vol. 37, s. 990 i n. 1995, s. 15. 13 S. Erhlich, Wiążące wzory zachowania. Rzecz o wielości systemów norm, Warszawa 14 Na temat tego pojęcia zob. R. Tokarczyk, Komparatystyka prawnicza, Warszawa 2008, s. 23 i n. 15 Zob. M. Rybicki, Badania prawnoporównawcze, ich znaczenie dla rozwoju nauk prawnych i dla praktyki (w:) Metody badania prawa. Materiały sympozjum, Warszawa, 28–29 czerwca 1971, red. A. Łopatka, Warszawa 1973, s. 40; M. Ancel, Znaczenie i metody prawa porównawczego, Warszawa 1979, s. 18 i n. 21 Wstęp wpływu na kształt polskiego prawa karnego. Tak zakreślona problema- tyka badawcza wymagała przeprowadzenia badań nie tylko polskiego prawa karnego, lecz także prawa międzynarodowego i prawa Unii Eu- ropejskiej. Jednakże pole badawcze odnoszące się do płaszczyzny po- nadnarodowej zostało ograniczone do tych instrumentów prawnych, które zostały przyjęte przez organizacje międzynarodowe, których Polska jest członkiem. Jakkolwiek niekiedy rozważania poświęcone prawu ponadpaństwowemu będą się odnosiły do okresu wcześniejszego, to za datę graniczną dla analiz przeobrażeń w prawie ponadpaństwowym uznano rok 1990. Charakterystyka i zakres procesów globalizacyjnych uległy bowiem tak głębokiej zmianie w ciągu ostatnich 25 lat, że wska- zanie takiej cezury wydaje się uzasadnione i usprawiedliwione. Rozważania odnosić się będą tylko do wiążących aktów prawnych. Nie kwestionując możliwości kształtowania prawa karnego wewnętrz- nego pod wpływem instrumentów niewiążących (soft law)16, w pracy skupiono się jednak na instrumentach wiążących, one bowiem stanowią najważniejszy czynnik zmiany prawa krajowego. Dla porządku należy zauważyć, że pojęcie „prawo karne” będzie w tej pracy odróżniane od innych dziedzin prawa za pomocą kryterium formalnego17, co sprawia, że analiza odnosić się będzie tylko do tych unormowań, które z formalnego punktu widzenia uznawane są za prawo karne w Polsce. Proces internacjonalizacji wywarł znaczący wpływ na polskie prawo karne sensu largo. Niemniej poniższa analiza będzie dotyczyła tylko prawa karnego materialnego, nie byłoby bowiem możliwe rzetelne zbadanie w jednej pracy wpływu procesów globalizacyjnych na prawo karne procesowe18 i wykonawcze, a także na dziedziny szczególne prawa karnego, to jest prawo karne wojskowe i prawo karne skarbowe19. Ba- dając przeobrażenia w zakresie prawa karnego materialnego, należy 16 W kontekście prawnokarnym mają one szczególne znaczenie dla rozwoju prawa karnego wykonawczego. Zob. S. Pawela, Prawo karne wykonawcze. Zarys wykładu, Warszawa 2007, s. 49 i n.; J. Hołda, Z. Hołda, Prawo karne wykonawcze, Warszawa 2006, s. 57 i n. 17 Zob. A. Marek, Prawo karne, s. 7. Zob. także interesujące rozważania M. Szwarc-Kuczer na ten temat w kontekście prawa UE, M. Szwarc-Kuczer, Kompetencje Unii Europejskiej w dziedzinie harmonizacji prawa karnego materialnego, Warszawa 2011, s. 33 i n. 18 Ta problematyka jest częściowo przedmiotem opracowania A. Gereckiej-Żołyń- skiej, Internacjonalizacja współczesnego procesu karnego w Polsce, Warszawa 2009. 19 Problematyka ta będzie przedmiotem analizy jedynie punktowo. 22 Wstęp wskazać, że zmianie uległo zarówno prawo kodeksowe, jak i pozako- deksowe – nie można w szczególności zapominać o unormowaniach odnoszących się do problematyki gospodarczej. Jednakże z uwagi na różnorodność prawa pozakodeksowego podjęto decyzję o ograniczeniu analiz odnoszących się do prawa polskiego do prawa karnego kodekso- wego. Dodatkowo podjęto decyzję o potraktowaniu unormowań kodek- su karnego z 1997 r. w wersji pierwotnej jako punktu wyjściowego do badań. Rozważania w pracy jedynie wyjątkowo odnosić się zatem będą do rozwiązań obowiązujących wcześniej. Taki wybór cezury czasowej do analiz polskiego prawa podyktowany jest przeświadczeniem – jak wspomniano wyżej – że okres do wejścia w życie nowej kodyfikacji karnej to przede wszystkim czas, w którym ustawodawca usiłował po- zbyć się pozostałości ideologicznych starego systemu i dostosowywał prawo karne do standardów demokratycznego państwa prawa. Wydaje się zatem, że oddzielenie zmian wynikających z odejścia od ideologii PRL od zmian wynikających z procesów globalizacyjnych w ogólności nie byłoby możliwe. Zmiany wynikające z procesów globalizacyjnych dotknęły także tzw. prawo represyjne, do polskiego systemu prawa wprowadzono bo- wiem odpowiedzialność podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary20. Zmiana ta oznaczała rozszerzenie odpowiedzialności za czyny zabronione na nową kategorię podmiotów, to jest osoby prawne. Wynikała ona jednoznacznie z konieczności implementacji przepisów UE i międzynarodowych21. Ponieważ jednak problematyka ta nie leży w sferze prawa karnego w sensie ścisłym, podjęto decyzję o pozostawieniu jej poza obszarem badań w tej pracy. Dodatkowo należy wskazać, że proces internacjonalizacji ujmowany jest w tej pracy jedynie na płaszczyźnie stanowienia prawa. To bowiem treść i sposób tworzenia unormowań uległy w największym stopniu zmianie w toku procesu umiędzynarodowienia. Z tego względu pojęcie „implementacja” używane będzie poniżej jedynie na określenie działań legislacyjnych umożliwiających stosowanie aktu prawa ponadpaństwo- 20 Ustawa z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbioro- wych za czyny zabronione pod groźbą kary, tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 768 z późn. zm.; weszła w życie 28 listopada 2003 r. 21 Zob. uzasadnienie do projektu ustawy z dnia 8 lipca 2002 r., druk sejmowy nr 706, Sejm IV kadencji, s. 21 i n. 23 Wstęp wego w krajowym systemie prawnym22. Dla porządku należy także za- znaczyć, że poniższe rozważania odnosić się będą do stanowienia prawa w systemach prawa ustawowego, a nie common law23. Nie można jednak zapominać, że umiędzynarodowieniu podlega również praktyka stosowania prawa. W szczególności sądy krajowe coraz częściej uwzględniają normy prawa międzynarodowego i ponadna- rodowego w swoim orzecznictwie24, na ich judykaty wpływa w coraz większym stopniu dorobek sądów międzynarodowych, w kontekście penalnym nie do przecenienia jest zwłaszcza rola orzecznictwa Euro- pejskiego Trybunału Praw Człowieka. Analiza tych, jakże ważnych, interakcji wymagałaby jednak osobnego opracowania i z tego względu została wyłączona poza zakres badań w tej pracy. 5. Niezbędne jest w tym miejscu ustosunkowanie się do kilku kwestii terminologicznych. Ponieważ praca ma charakter przekrojowy i odnosi się do kilku dziedzin prawa, na określenie których będą używa- ne różne terminy, wyjaśnienie ich znaczenia wydaje się użyteczne dla jasności wykładu. Podstawowy problem dotyczy rozróżnienia prawa międzynarodowego i prawa ponadnarodowego. Prawo międzynarodowe publiczne (international law) będzie tu rozumiane jako „zespół norm regulujących stosunki międzynarodowe w szerokim znaczeniu”25, nie tylko – choć głównie – między państwami, ale i między państwami a innymi podmiotami. Natomiast przez pojęcie prawa ponadnarodo- wego (supranational law) należy rozumieć zespół norm opracowywany przez organizację ponadnarodową, przy czym organizacja ponadnaro- dowa to organizacja, która ma uprawnienie do wydawania decyzji wiążących państwa członkowskie, a także wydawania norm bezpośred- 22 W znaczeniu szerszym, obejmującym proces podejmowania wszystkich niezbęd- nych działań – głównie, ale nie tylko legislacyjnych, które zapewnią warunki dla efektyw- nego stosowania i kontroli przestrzegania unormowań obcych w krajowym porządku prawnym, używa tego pojęcia C. Mik. Por. C. Mik, Metodologia implementacji europej- skiego prawa wspólnotowego w krajowych porządkach prawnych (w:) Implementacja prawa integracji europejskiej w krajowych porządkach prawnych, red. C. Mik, Toruń 1998, s. 24–30, zwłaszcza s. 29; tenże, Europejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia teorii i praktyki, t. 1, Warszawa 2000, s. 653. 23 Por. J. Wróblewski, Teoria racjonalnego tworzenia prawa, Wrocław 1985, s. 8. 24 Zob. np. Stosowanie prawa Unii Europejskiej przez sądy, t. I, red. A. Wróbel, 25 Zob. W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2010. Warszawa 2009, s. 16. 24 Wstęp nio wiążących obywateli tych państw26. Dodatkowo, szczególną cechą prawa ponadnarodowego jest poddanie się przez państwa członkowskie osądowi niezależnego trybunału niekrajowego. Za najbardziej rozwi- nięty przykład systemu prawa ponadnarodowego należy uznać prawo Unii Europejskiej, która jest organizacją międzynarodową o szczegól- nym charakterze27. Pojęcie „prawo ponadnarodowe” będzie w tej pracy używane tylko na określenie prawa Unii Europejskiej. Ze względów językowych na zbiorcze określenie prawa międzynarodowego i prawa unijnego będzie jednak w publikacji używane także pojęcie „prawo ponadpaństwowe”. Termin „organizacja międzynarodowa” będzie w tej monografii używany jedynie na określenie organizacji międzyrządowych, w tym Unii Europejskiej, a nie organizacji pozarządowych28. Okazjonalnie, ze względów językowych stosowane będzie pojęcie „organizacja ponad- państwowa” – na określenie Unii Europejskiej. 6. Przedstawiona w pracy problematyka badawcza determinuje jej strukturę. Praca składa się z czterech rozdziałów, z których dwa pierwsze poświęcone są analizie teoretycznej ogólnych relacji między procesami globalizacyjnymi a prawem, w tym prawem karnym, zaś dwa kolejne – wpływowi procesów globalizacyjnych na modyfikacje zachodzące w ostatnich 16 latach w polskim prawie karnym. W rozdziale I zaprezentowano podstawowe zagadnienia odnoszące się do problematyki badawczej. Podjęto próbę sformułowania definicji pojęcia „globalizacja” na potrzeby pracy, a następnie dokonano prze- glądu narzędzi badawczych wypracowanych w naukach prawnych, które najlepiej mogą służyć do analizy wpływu procesów globalizacyj- nych na system prawny i przemian prawa pod ich wpływem. Przedsta- wiony katalog narzędzi badawczych nie ma charakteru wyczerpującego, jest raczej autorskim przeglądem tych koncepcji, które wydają się naj- ciekawsze i najbardziej przydatne do badania transformacji polskiego prawa karnego. W szczególności dużo miejsca poświęcono teorii prze- szczepów prawnych, używanej w komparatystyce do analizy przepływu 26 Na temat cech organizacji ponadnarodowej zob. H.G. Schermers, N.M. Blokker, International Institutional Law. Unity within Diversity, Boston–Leiden 2003, s. 46–47. 27 Tamże, s. 25 i 47; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe pub- liczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2014, s. 435–437. 28 Zob. art. 2 ust. 1 i konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów. Zob. także. J. Menkes, A. Wasilkowski, Organizacje międzynarodowe. Prawo instytucjonalne, War- szawa 2006, s. 54 i n. 25 Wstęp treści normatywnych między systemami prawnymi, która w dalszej części pracy wykorzystywana jest do analizy prawa polskiego, jak rów- nież wstępnemu zarysowaniu problematyki umiędzynarodowienia jako procesu transformacji prawa. Dalszą część tego rozdziału poświęcono zarysowaniu wybranych, najważniejszych obszarów pluralizmu norma- tywnego na świecie, które wraz z prawem państwowym stanowią, być może, zalążek światowego systemu normatywnego. W ostatniej części rozdziału I podjęto problem wpływu procesów globalizacyjnych na przestępczość i prawo karne w ogólności. W rozdziale II podjęto próbę zbudowania teorii procesu interna- cjonalizacji jako procesu współcześnie transformującego prawo karne. Internacjonalizację uznano bowiem za najważniejszy czynnik zmiany prawa karnego, także w perspektywie prawa polskiego. Wskazane było zatem dokonanie analizy ogólnej charakterystyki tego zjawiska, zwłaszcza jego istoty, przesłanek, zakresu, przebiegu, uczestników. Rozdział III pracy stanowi wprowadzenie do problematyki umię- dzynarodowienia polskiego prawa karnego i z uwagi na to dotyczy ogólnie modyfikacji polskiego kodeksu karnego z 1997 r. Za zasadne uznano przy tym zaprezentowanie możliwie kompleksowego obrazu zmian ustawy karnej, zatem nie tylko modyfikacji wynikających z pro- cesów globalizacyjnych, ale i płynących z zapotrzebowania wewnątrz- krajowego, bez związku z globalizacją. Natomiast rozważania w rozdzia- le IV odnoszą się już tylko do tego procesu transformacji prawa, który w pracy uznano za najważniejszy czynnik modyfikacji polskiego prawa karnego, to jest do procesu internacjonalizacji. W tej części zaprezento- wano zatem kompleksowo zmiany, jakie wprowadzono zarówno do części ogólnej, jak i szczególnej kodeksu karnego z 1997 r. pod wpływem prawa międzynarodowego i unijnego. W pierwszej kolejności każdora- zowo badano stan regulacji w prawie ponadpaństwowym, aby na tym tle dokonać analizy przeobrażeń, jakie zaszły w danym obszarze w ko- deksie karnym. Zakończenie jest podsumowaniem rozważań. Podjęto w nim do- datkowo próbę sformułowania wniosków, które mogłyby mieć wpływ na sposób kształtowania polskiego, ale i ponadpaństwowego prawa karnego oraz polityki kryminalnej w aspekcie legislacyjnym29. 29 Pojęcie polityki kryminalnej jest zwykle rozumiane w piśmiennictwie na dwa sposoby (inaczej ujęte dwa sposoby rozumienia tego pojęcia przedstawia także L. Lernell, Podstawy nauki polityki kryminalnej. Studia z zagadnień przestępstwa, odpowiedzialności i kary, Warszawa 1967, s. 9 i n.). W wąskim ujęciu polityka kryminalna to całokształt 26 Wstęp *** Praca ta nie powstałaby, gdyby nie pomoc wielu osób. Chciałabym jednak w tym miejscu szczególnie podziękować tym osobom, które w największym stopniu wpłynęły na kierunek moich badań i ostateczny kształt tej monografii. W pierwszej kolejności słowa podziękowania kieruję do prof. dr. hab. Leszka Kubickiego za wieloletnią opiekę nauko- wą oraz okazywaną mi życzliwość i dobroć. Chciałabym także wyrazić wdzięczność prof. dr hab. Jolancie Jakubowskiej-Harze i prof. dr hab. Eleonorze Zielińskiej za serdeczność i pomoc, na jaką zawsze mogę z ich strony liczyć. Pragnę również podziękować prof. dr. hab. Ulrichowi Sieberowi, dyrektorowi Instytutu Maxa Plancka Prawa Karnego Zagra- nicznego i Międzynarodowego we Freiburgu Bryzgowijskim, który zwrócił moją uwagę na teorie dotyczące pluralizmu prawnego i prze- szczepów prawnych, w dużej mierze stanowiące teoretyczną podbudowę tej pracy, a także zawsze okazywał mi przychylność. Wyrazy wdzięcz- ności kieruję także do prof. dr. hab. Andrzeja Sakowicza, który zgodził się podjąć zadania zrecenzowania tej pracy. Za pomoc i życzliwość pragnę podziękować Dyrekcji Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk. Publikacja tej pracy nie byłaby możliwa bez wsparcia finansowego uzyskanego od Akademii Leona Koźmińskiego, za co jestem wdzięczna jej władzom. Serdeczne wyrazy podziękowania należą się także moim kolegom, z których pomocy korzystałam w czasie pisania tej książki. W szczegól- ności chciałabym tu wymienić dr. Janusza Bojarskiego, dr Agnieszkę Doczekalską, dr. Jacka Kosonogę i dr Małgorzatę Skórzewską-Amberg. Na koniec chciałabym podziękować za wszystko i zadedykować tę pracę mojemu mężowi, dzieciom – Marysi i Józiowi, oraz rodzicom. reakcji państwa na fenomen przestępczości. Zob. A. Krukowski, Wybrane zagadnienia nauki polityki kryminalnej, Warszawa 1991, s. 14. Tak samo L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2011. W szerszym ujęciu natomiast polityka kryminalna obejmuje „zespół metod, za pomocą których społeczeństwo organizuje odpowiedź na zjawisko przestęp- czości” (M. Delmas-Marty, Les grandes systèmes de politique criminelle, Paris 1992, s. 13; tak samo A. Marek, Prawo karne, s. 36), a zatem także metod pozapaństwowych. Ze względu na przedmiot tej pracy zdecydowano skupić się na jednym elemencie polityki kryminalnej w wąskim ujęciu, to jest polityce ustawodawczej w zakresie tworzenia prawa (por. L. Gardocki, Prawo karne, s. 5), która w dużej mierze pokrywa się z polityką krymi- nalizacyjną i dekryminalizacyjną, to jest polityką podejmowania decyzji o uznawaniu zachowań za przestępstwa lub o zaprzestaniu uznawania zachowań za przestępstwa. 27 Rozdział I Globalizacja a prawo – zagadnienia podstawowe 1. Pojęcie i charakterystyka globalizacji 1.1. Charakterystyka zjawiska Słowo „globalizacja” jest bardzo często używane w dyskursie pub- licznym1. Wskazuje się, że w piśmiennictwie angielskim pojęcie „globa- lizacja” pojawiło się w 1959 r., a po dwóch latach znalazło się w słowniku języka angielskiego2. W języku polskim słowo to zaczęło być stosowane w latach 90. XX w. Jednocześnie jednak, choć jest ono tak często uży- wane, są mu nadawane w kontekście naukowym różne znaczenia, za- leżnie od dyscypliny, jaką uprawia autor. Tylko niektórzy autorzy ak- centują interdyscyplinarny charakter procesów globalizacyjnych jako zagadnienia badawczego3. Próba skonstruowania definicji globalizacji powinna zacząć się od wskazania konturów zjawiska, które nazywa się „globalizacją”. Proces zacieśniania się relacji między społecznościami ludzkimi trwa od stule- ci4. Jednakże w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat na świecie zachodziły wyjątkowo intensywne i daleko idące przeobrażenia w strukturze spo- łecznej, w polityce, technice i w życiu gospodarczym. Na kontynencie europejskim integracja ekonomiczna między państwami zachodnimi rozpoczęła się w latach 50. XX w., wraz z utworzeniem Europejskich 1 G.W. Kołodko, Wędrujący świat, Warszawa 2013, s. 93. 2 J.A. Scholte, Defining Globalisation, The World Economy 2008, s. 1472. 3 Zob. L.W. Zacher, Globalizacja jako zagadnienie interdyscyplinarne (w:) Ekono- 2006, s. 98 i n.; także W. Anioł, Paradoksy globalizacji, Warszawa 2002, s. 39 i n. miczne i społeczne aspekty globalizacji, red. K. Kuciński, Warszawa 2004, s. 93 i n. 4 Zob. na ten temat J.A. Scholte, Globalizacja. Krytyczne wprowadzenie, Sosnowiec 29 Rozdział I. Globalizacja a prawo – zagadnienia podstawowe Wspólnot: Węgla i Stali, Energii Atomowej, a potem Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Towarzyszyły im procesy integracyjne zacho- dzące między państwami na wschodzie kontynentu. Wówczas jednak procesy integracji miały charakter bardziej regionalny, ograniczony, także przedmiotowo. Zyskały one nowy wymiar w związku ze zmianami politycznymi zachodzącymi na świecie, a konkretnie upadkiem reżimu komunistycznego i dekonstrukcją tzw. bloku wschodniego. Otwarcie się dawnych państw socjalistycznych na demokrację jako model ustroju politycznego oraz na kapitalizm w postaci liberalizmu gospo- darczego, który – jak głoszono – miał być jedynym właściwym modelem ustroju gospodarczego, zaowocowało intensywnym rozwojem handlu transgranicznego. Byłe państwa socjalistyczne okazały się chłonnym i spragnionym nowości rynkiem dla producentów z państw zachodnich. Spowodowało to, że prowadzona przez tych producentów działalność gospodarcza na skalę międzynarodową bardzo się rozwinęła. Nowe możliwości dla podmiotów gospodarczych tworzyły się w miarę libera- lizacji życia społecznego i ekonomicznego, jaka dokonywała się w Chinach, odstępujących od polityki izolacjonistycznej i wspierających wszelkie inicjatywy reform gospodarczych. Demokratyzacji i liberalizacji życia w państwach zza żelaznej kur- tyny towarzyszył również bezprecedensowy rozwój technologiczny na świecie. Miał on przebieg wielotorowy, ale jak się wydaje, największe znaczenie odegrał postęp w zakresie technik komunikacyjnych, elektro- niki i środków transportu. Jeszcze nie tak dawno ludzkość nie znała środków komunikacji na odległość. Wielkim przełomem w tej dziedzinie było wynalezienie tele- grafu w latach 30. XIX w., a potem telefonu. Od tej pory postęp w za- kresie technik telekomunikacyjnych w zasadzie nie zwalnia tempa. Dzisiejsze technologie pozwalają skontaktować się natychmiastowo z dowolną osobą na Ziemi. Rewolucyjne w tym zakresie było także stworzenie i upowszechnienie Internetu, który par excellence stanowi technologię globalną. Tak szybką komunikację ułatwiają nowe techno- logie informacyjne5. Wynalezienie mikroprocesora w latach 70. XX w. pozwoliło na zmniejszenie rozmiarów komputerów, na wprowadzenie ich do domów, do osobistego użytku ludzi. Obecnie doświadczamy dalszego etapu rozwoju komputeryzacji, charakteryzującego się używa- niem urządzeń wielofunkcyjnych, z których dostęp do Internetu zapew- 5 Zob. M. Castells, Społeczeństwo sieci, Warszawa 2010, s. 76 i n. 30 1. Pojęcie i charakterystyka globalizacji niony jest – dzięki rozwojowi sieci bezprzewodowych – właściwie w dowolnym miejscu. Niemal każdy jest zatem potencjalnie osiągalny wszędzie, w czasie realnym i natychmiast. Postęp nauki, w tym i elek- troniki, pozwolił także na rozwój w zakresie technologii transportu. Świat stał się dostępny jak nigdy wcześniej. Wszystkie omówione tu procesy, zarówno polityczne, jak i w zakre- sie techniki, doprowadziły do głębokich zmian w życiu społecznym. Ich wpływ na relacje społeczne można rozpatrywać wielopłaszczyznowo. Po pierwsze, przeobrażeniu uległy pojęcia czasu i przestrzeni. Nastąpił proces kompresji czasu i przestrzeni (time-space compression)6. Zmienił się paradygmat komunikowania się jednostek. Skoro nowe technologie polegające na dostępności wysokiej jakości komputerów i powszechno- ści Internetu umożliwiły sprawne, szybkie i tanie kontaktowanie się na wielkie odległości, to obecnie rozmowa w czasie rzeczywistym z osobą przebywającą na innym kontynencie nie stanowi najmniejszego proble- mu. Zmienił się przez to sposób funkcjonowania człowieka w przestrze- ni. Odległość geograficzna przestała mieć znaczenie. Jak pisał jeszcze w latach 60. XX w. M. McLuhan, świat stał się globalną wioską. Rozwój i dostępność technologii związanych z przemieszczaniem się spowodowały, że ludzkość nigdy jeszcze tak bardzo nie migrowała jak w ciągu ostatnich 20 lat. Dzisiaj część osób migruje dobrowolnie, dla przyjemności, część zaś w poszukiwaniu lepszego życia, możliwości rozwoju. Grupy ludzi przemieszczają się, nie bacząc na granice, albo próbują się przemieszczać mimo granic. Z jednej strony uprzywilejo- wana grupa ludzi może się udać dokądkolwiek zechce. Z drugiej strony – nie ma takiej potrzeby, bo informacja, obraz miejsca, do którego mieliby się udać, są dostępne na wyciągnięcie ręki. To doprowadziło do zmiany pojęcia lokalności i globalności. Obecnie wszystko jest jedno- cześnie lokalne i globalne. Życie upływa nam w rozpięciu między lokal- nością a globalnością7. Wskazuje się jednak przy tym, że pojęcie lokalności utraciło sens, bo przestało być elementem budowania tożsamości jednostki. Stało się tak, ponieważ aktywność ludzka oderwała się od miejsca, w którym 6 Por. D. Harvey, The Condition of Postmodernity. An Inquiry into the Origins of i n. Cultural Change, Oxford 1990, s. 260 i n. 7 Zob. Z. Bauman, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, Warszawa 2000, s. 6 31 Rozdział I. Globalizacja a prawo – zagadnienia podstawowe tradycyjnie człowiek mieszkał czy pracował, została zdelokalizowana8. Oderwanie się od lokalności i przemieszczanie się dużych grup ludzi powodują, że na znaczeniu zyskują globalne miasta9. Stykają się w nich przedstawiciele klasy uprzywilejowanej i defaworyzowanej, z czego bierze się dwoista natura globalnego miasta, jego podział i chęć ograni- czania możliwości zetknięcia się tych dwóch społeczności10. Zdelokalizowanie nadało także znaczenie społecznościom wirtual- nym, tworzącym się w sieciach komputerowych. Gromadzą one ludzi nie dlatego, że są geograficznie zlokalizowani blisko siebie, na przykład jako sąsiedzi, choć to też może stanowić powód nawiązania kontaktu, ale dlatego, że mają wspólne zainteresowania, zbierają się wokół jakiegoś problemu. Narodziło się oparte na wiedzy społeczeństwo sieciowe11. Rozwój nowych technologii komunikacyjnych, w szczególności Internetu, miał wpływ także na życie gospodarcze12. Z jednej strony poszerzyły się możliwości techniczne prowadzenia działalności gospo- darczej. Z drugiej strony pojawiły się zupełnie nowe formy działalności gospodarczej, wcześniej nieistniejące z powodu braku możliwości technicznych. Chodzi tu w szczególności o wirtualny obrót papierami wartościowymi, pieniędzmi, instrumentami finansowymi. Przepływy finansowe między kontynentami nagle stały się możliwe i, co ważniejsze, opłacalne. Rośnie jednak stopień skomplikowania nowych form zara- biania pieniędzy. Dodatkowo, niektóre państwa zaczęły zarabiać na nowych technologiach komunikacyjnych w ten sposób, że przyciągały do siebie inwestorów zagranicznych, obniżając im podatki lub budując centra finansowe off-shore. Stały się atrakcyjnymi miejscami dla formal- nej lokalizacji działalności gospodarczej, mimo że handel z nimi wcześniej się nie opłacał ze względu na oddalenie geograficzne i tech- nologiczne. 8 Zob. S. Sassen, Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, Kraków 2007, s. 14. 9 Szeroko na ten temat S. Sassen, Globalizacja..., passim. Tak samo M. Castells, Społeczeństwo sieci, s. 407 i n.; także S. Sassen, New frontiers facing urban sociology at the millennium, BJS 2000, Vol. 51, No 1, s. 143 i n. Przybliżenie dorobku twórców pojęcia „urban sociology” w: K. Franko Aas, Globalization and Crime, Los Angeles–London–New Delhi–Singapore–Washington DC 2007, s. 52 i n. 10 Por. S. Sassen, Globalizacja..., passim. 11 Konceptualizację tych pojęć proponuje M. Castells, Społeczeństwo sieci, s. 491 12 Szeroko na ten temat: tamże, s. 131 i n. i n. 32 1. Pojęcie i charakterystyka globalizacji Rozwój technologiczny wywołał ponadto popyt na nowego rodzaju materiały, surowce, niezbędne do budowy nowych szybkich procesorów komputerowych, nowych urządzeń. Chodzi tu przede wszystkim o metale rzadkie. Pozyskiwanie ich jest nierzadko możliwe tylko w państwach oddalonych geograficznie od państw zachodnich będących w centrum opisywanych procesów, co sprzyja zacieśnianiu między nimi więzi gospodarczych i politycznych. Opisane wyżej procesy przyczyniły się do rosnącej unifikacji w skali globalnej wzorców kulturowych. Dominująca pozycja Stanów Zjednoczonych w zakresie przemysłu rozrywkowego powoduje, że niemal wszyscy dziś na świecie oglądają filmy fabularne wyprodukowane w USA, czytają amerykańskie książki. Sporo osób aspiruje do wzorców zaczerpniętych z amerykańskich seriali telewizyjnych. Mówi się wobec tego o amerykanizacji13 oraz mcdonaldyzacji14 procesów społecznych, także w kontekście prawnokarnym15. Bez wątpienia można również mówić o westernizacji wzorców społecznych, polegającej, ogólnie biorąc, na eksportowaniu zachodnich wartości do krajów mniej rozwiniętych16. Z drugiej jednak strony obserwuje się, że analizowane procesy są daleko bardziej skomplikowane i że przepływy wzorców nie przebiegają tylko w jedną stronę – z góry, rozumianej jako Stany Zjednoczone lub pań- stwa rozwinięte, do dołu, postrzeganego jako państwa mniej rozwinięte. Wskazuje się, że globalna homogeniczność kulturowa jest tylko mitem17. Mówi się o globalizacji oddolnej, samorzutnych ruchach obywatelskich, w reakcji na globalizację odgórną, to jest narzucanie wzorców przez najsilniejsze państwa18. U. Beck wskazuje nawet na nawrót do lokalności, który nazywa relokalizacją; odnosi ten proces do tradycji lokalnych, 13 Por. The americanization of the global village: essays in comparative popular cul- ture, ed. R. Rollin, Bowling Green 1989. 14 Por. G. Ritzer, Makdonaldyzacja społeczeństwa, Warszawa 2009. 15 Por. W.F. McDonald, American and European Paths to International Law Enforce- ment Cooperation: McDonaldization, Implosion, and Terrorism (w:) Transnational Crime, ed. J. Albanese, Ontario 2005, s. 128 i n. 16 Zob. J. Heath, Liberalization, modernization, westernization, Philosophy and Social Criticism 2004, No 5–6, s. 667. i n. 17 Zob. M. Ferguson, The Mythology About Globalization, EJC 1992, Vol. 7, s. 79 18 Pojęcia globalizacji oddolnej i globalizacji odgórnej użyte przez R. Falka, zob. wywiad z R. Falkiem, Peace Magazine, Nov–Dec 1994, s. 11 i n., http: // peacemagazine. org/ archive/ v10n6p11. htm (dostęp 20 maja 2014 r.); także R. Falk, Predatory Globalization: A Critique, Oxford 1999. 33 Rozdział I. Globalizacja a prawo – zagadnienia podstawowe które odrywają się od swych lokalności i pojawiają w kontekście global- nym19. 1.2. Próba definicji pojęcia „globalizacja” Przystępując do konstruowania definicji pojęcia „globalizacja”, można na wstępie przywołać tezę H. Shams, która zwraca uwagę20, że prawnicy zajmujący się problematyką globalizacji przyjmują trzy stra- tegie. Niektórzy autorzy nie definiują pojęcia „globalizacja”, uznając je za tłumaczące się samo przez się21. Inni wymieniają przejawy globalizacji i używają tego pojęcia na ich określenie. Jeszcze inni rzeczywiście zaj- mują się kwestią definicji i przyjmują taką, która im odpowiada. Ze względu na przedmiot tej pracy i przyjętą tu perspektywę badaw- czą za wskazane uznano jednak podjęcie próby skonstruowania roboczej definicji zjawiska globalizacji. Jest to zadanie niełatwe, ale warto je podjąć, mimo tezy W. Twininga, który słusznie, acz przewrotnie, stwierdza, że: „»słowa na g« są niejasne i używane w sposób bardzo swobodny. Są nadużywane i za często używane na wiele sposobów, nierzadko jako elementy uogólnień, które są fałszywe, przesadzone, mylące, pozbawione treści, powierzchowne, etnocentryczne albo zawie- rające wszystkie te elementy”22. Takie stanowisko jak zacytowanego W. Twininga wynika z faktu, że definiowanie globalizacji stanowi zadanie o wyjątkowym stopniu trudności, przede wszystkim z powodu skomplikowania procesów, które się na nią składają i możliwych do przyjęcia zróżnicowanych perspektyw analitycznych. Jak trafnie wskazują J. Guść i K. Łokucijew- ski, „definicje globalizacji podzielić można w dużym uproszczeniu na dwie grupy. Pierwsze ujmują globalizację wyłącznie jako proces ekono- miczny (...). Druga grupa definicji – nazwijmy je... egzystencjonalnymi – ma szeroki zakres. W tym ujęciu globalizacja to złożony proces, który przenika wszystkie kultury i systemy społeczne współczesnego świata 19 Zob. U. Beck, What Is Globalization?, Oxford 2000, s. 46–47. 20 Zob. H. Shams, Legal Globalization: Money Laundering Law and Other Cases, 21 Zob. V. Mitsilegas, The European Union and the Globalisation of Criminal Law, CYELS 2009–2010, Vol. 12, s. 337 i n. 22 W. Twining, General Jurisprudence. Understanding Law from a Global Perspective, London 2004, s. 100. Oxford 2009, s. 14. 34 1. Pojęcie i charakterystyka globalizacji oraz zmienia życie jednostek”23. Choć być może istotnie globalizacja najsilniej wywiera wpływ na sferę życia gospodarczego, postrzeganie jej tylko w takiej perspektywie jest, w moim przekonaniu i w kontekście tej pracy, zubażające. W związku z tym w poniższych rozważaniach skupię się na definicjach należących do drugiej ze wskazanych grup. Najkrótszą, choć oddającą istotę rzeczy definicję tego pojęcia zna- leźć można w pracach G. Kołodki, który podnosi, że „globalizacja to inaczej »uświatowienie«, stawanie się czegoś bądź czynienie czegoś światowym, ogólnoświatowym, czyli globalnym właśnie”24. Próbę zbudowania definicji na potrzeby tej pracy można natomiast zacząć od wskazania, za J.A. Scholtem25, czym globalizacja nie jest, to jest – co odróżnia ją od innych zachodzących na świecie procesów. Autor ten stwierdza, że pojęcie „globalizacja” używane jest często zamiennie z czterema innymi, które jednak nie są synonimami i oznaczają coś odrębnego, mniej rozległego niż proces globalizacji. Po pierwsze, J.A. Scholte wskazuje, że globalizacja bywa mylona z internacjonalizacją, jest uznawana za wymianę informacji, dóbr, ludzi między państwami narodowymi, za „bardziej intensywną formę internacjonalizacji”26. Jego zdaniem takie podejście nie uwzględnia rosnącego znaczenia podmiotów niepaństwowych w wymianie międzynarodowej. Podobnie G.R. Walker i M.A. Fox wskazują, że globalizacja oznacza „proces denacjonalizacji, podczas gdy internacjonalizacja odnosi się do kooperacyjnych inicjatyw podmiotów narodowych”27. Globalizacja bywa także utożsamiana z li- beralizacją28, ale to może prowadzić do uznania neoliberalizmu jako jedynej właściwej polityki ekonomicznej. Globalizacją nazywa się czasem uniwersalizację, ale i to pojęcie nie oddaje w całości kompleksu zjawisk, o jakie chodzi. Wreszcie J.A. Scholte wskazuje, że globalizacja mylona jest z westernizacją, co nie pozwala jednak na objęcie refleksją procesów 23 J. Guść, K. Łokucijewski, Globalizacja a jurydyzacja. O wpływie globalizacji na skalę prawotwórstwa w liberalnym państwie demokratycznym (w:) Filozofia prawa wobec globalizmu, red. J. Stelmach, Kraków 2003, s. 27–28. 24 G.W. Kołodko, Dokąd zmierza świat. Ekonomia polityczna przyszłości, Warszawa 2013, s. 94. 25 Zob. J.A. Scholte, Globalizacja..., s. 60 i n.; tenże, Defining Globalisation, The World Economy 2008, s. 1471 i n. 26 J.A. Scholte, Defining..., s. 1474. 27 G.R. Walker, M.A. Fox, Globalization: An Analytical Framework, IJGLS 1996, Vol. 3, No 2, s. 380. 28 Zob. W. Twining, General Jurisprudence..., s. 13 i 337. 35 Rozdział I. Globalizacja a prawo – zagadnienia podstawowe globalizacyjnych zachodzących obok wpływów cywilizacji zachodniej (tzw. globalizacji oddolnej, o której była wyżej mowa)29. Zdaniem J.A. Scholte a, globalizacja oznacza natomiast „rozwój transplanetarnych – a w ostatnich latach także bardziej specyficznie supraterytorialnych – powiązań między ludźmi. (...) Wraz z globalizacją rośnie zdolność ludzi do wchodzenia ze sobą w kontakt – w sensie fi- zycznym, prawnym, językowym, kulturowym i psychologicznym – niezależnie od tego, gdzie znajdują się na powierzchni naszej planety”30. Zasadniczym elementem tej definicji jest akcentowanie ponadteryto- rialnego charakteru procesów globalizacyjnych, ich oderwanie od tery- torium państwa narodowego i traktowanie całej planety jak jednego miejsca. Nie oznacza to oczywiście, że pojęcie „terytorium” zupełnie utraciło znaczenie. Jednak odwoływanie się tylko do terytorium nie pozwala już na opisanie całości relacji zachodzących dziś na świecie, w szczególności „znaczącego wzrostu transplanetarnej – i często także ponadterytorialnej – łączności”31. Warto jednak zauważyć, że ponieważ dla J.A. Scholte a jedynym nowym elementem globalizacji jest jej oderwanie od terytorium pań- stwowego, i taki obraz może wydawać się nadmiernie uproszczony. W większym stopniu stopień skomplikowania zachodzących na świecie przemian oddaje definicja zaproponowana w pracy Global Transforma- tions: Politics, Economics, and Culture32. Zdaniem jej autorów globali- zację charakteryzują cztery elementy. Trzy z nich odnoszą się do mię- dzyludzkich relacji o charakterze globalnym, w szczególności do ich ekstensywnego zakresu, intensywności i prędkości. Czwarty element dotyczy pomieszania lokalności i globalności, a polega na tym, że z jednej strony, czasem wydarzenia lokalne mogą mieć globalne skutki, a z drugiej – globalne zdarzenia manifestują się lokalnie. W tym ujęciu aktualnie zachodzące procesy globalizacyjne nie są pierwszymi w historii ludzkości, ale bez wątpienia pierwszymi, które w tak dużym zakresie spełniają wszystkie cztery elementy definicyjne. Opierając się na takim ujęciu zjawiska globalizacji, D. Held proponuje definiować globalizację 29 Na temat globalizacji oddolnej zob. K. Franko Aas, Globalization and Crime, s. 5–6 i cyt. tam literatura. 30 J.A. Scholte, Globalizacja..., s. 65. 31 J.A. Scholte, Defining..., s. 1499. 32 Zob. D. Held, A. McGrew, D. Goldblatt, J. Perraton, Global Transformations: Politics, Economics, and Culture, Stanford 1999, s. 14–28. Zob. także A Globalizing World? Culture, Economics, Politics, ed. D. Held, London–New York 2004, s. 15 i n. 36 1. Pojęcie i charakterystyka globalizacji jako „wzrastającą wzajemną zależność państw i społeczeństw” oraz „stopniowe zazębianie się ze sobą ludzkich wspólnot”33. W definicji tej trafnie kładzie się akcent na najważniejszy wymiar procesów globaliza- cyjnych: zmianę charakteru i jakości relacji społecznych. Bazując na wskazanych definicjach, można zaproponować przyjęcie na potrzeby tej pracy definicji, zgodnie z którą globalizacja to proces intensyfikacji wzajemnych zależności między państwami, społeczno- ściami i jednostkami w skali całej planety. W zaproponowanej definicji ważne wydaje się zwłaszcza wyraźnie jakościowe oddzielenie zjawisk nazywanych globalizacją od innych procesów społecznych, takich jak liberalizacja, internacjonalizacja, westernizacja i uniwersalizacja, akcentowanie ich oderwania od lokal- ności i tym samym ich ponadterytorialnego charakteru, a także inten- sywności relacji między społecznościami ludzkimi na świecie. Zaproponowana definicja globalizacji nie aspiruje do bycia jedyną właściwą ani też nie jest definicją zupełną. Ma ona charakter roboczy, jej celem jest przybliżenie czytelnikowi analizowanych zjawisk, wyzna- czenie konturów zjawiska, procesu, który przecież nie jest zakończony. Można bowiem zasadnie podnosić, że globalizacja to także stan, w którym wszystko będzie globalne34, a takiego etapu jeszcze w rozwoju społecznym, gospodarczym, politycznym, technologicznym, kulturo- wym na świecie nie osiągnęliśmy. Ze względu na stopień skomplikowania opisywanych zjawisk, a zwłaszcza stosunków społecznych na świecie, i kontrowersje związane z różnymi znaczeniami przypisywanymi pojęciu „globalizacja” wydaje się jednak słuszne posługiwanie się zbiorczym pojęciem „procesy glo- balizacyjne”, trafniej oddającym złożoność analizowanych procesów, jak to uczyniono w tytule tej pra
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wpływ procesów globalizacyjnych na polskie prawo karne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: