Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00452 010849 7465284 na godz. na dobę w sumie
Wpływ procesów komunikacyjnych na praktykę tworzenia i stosowania prawa - ebook/pdf
Wpływ procesów komunikacyjnych na praktykę tworzenia i stosowania prawa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 368
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5251-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Publikacja zawiera wyjątkowy w polskiej literaturze naukowej zbiór odpowiedzi na pytanie, czy i ewentualnie jak zmiany zachodzące w procesach komunikacyjnych wpływają na tradycyjne praktyki związane z tworzeniem i stosowaniem prawa. Książka przedstawia m.in.: - mechanizmy prowadzące do kryzysu tradycyjnych procesów tworzenia, stosowania i komunikacji prawa oraz do nieefektywności tradycyjnych sposobów ochrony lub realizacji wartości prawnych; - wpływ zmian wywołanych rozwojem technologii informacyjnych i komunikacyjnych na dyskurs prawny oraz na praktykę tworzenia i stosowania tekstów aktów prawnych; - związek formy podawczej informacji prawnej z warunkami jej skuteczności komunikacyjnej; - dylematy związane z postępującą informatyzacją prawa oraz praktyką jego tworzenia i stosowania. Prezentowane w opracowaniu ustalenia dokonywane są na podstawie analizy komunikacyjnej tradycyjnych modeli tworzenia i stosowania prawa. Rozważania poparte są przy tym bogatą literaturą oraz konkretnymi przykładami. Publikacja skierowana jest nie tylko do teoretyków, filozofów i socjologów prawa, lecz także do praktyków. Praca powinna zainteresować przede wszystkim osoby, które badają wpływ rozwoju technologicznego na prawo, wykorzystują w swojej praktyce prawniczej narzędzia elektroniczne, biorą udział w informatyzacji prawa lub procesów jego tworzenia i stosowania.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

WOJCIECH CYRUL WPŁYW PROCESÓW KOMUNIKACYJNYCH NA PRAKTYKĘ TWORZENIA I STOSOWANIA PRAWA Warszawa 2012 Spis treści Wykaz skrótów.......................................................................................... 9 Wprowadzenie........................................................................................ 11 Rozdział 1 Nauka o komunikacji............................................................................. 21 1.1..Transmisyjna.koncepcja.komunikacji........................................... 23 1.2..Konwergencyjna.koncepcja.komunikacji..................................... 29 1.3..Epistemologiczne założenia koncepcji komunikacyjnych............ 34 1.4..Analiza.komunikacyjna................................................................. 36 1.4.1..Metodologiczny.status.analizy.komunikacyjnej................. 37 1.4.2..Analiza.komunikacyjna.jako.metoda.. interpretacji.prawa............................................................. 43 1...Wnioski........................................................................................ 4 Rozdział 2 Zagadnienie komunikacji w prawoznawstwie...................................... 49 2.1..Wstęp............................................................................................ 49 2.2..Komunikacja.a.argumentacja.......................................................  2.2.1..Retoryka.i.analiza.retoryczna.w.prawie.............................. 9 2.2.2..Proceduralno-formalna.teoria.argumentacji.prawniczej...... 66 2.3..Komunikacja.a.socjologiczna.jurysprudencja............................... 73 2.3.1..Geneza.kierunku................................................................ 74 2.3.2..Komunikacyjny.zwrot.w.socjologii.prawa........................... 77 2.4..Komunikacja.a.hermeneutyka...................................................... 8 2.4.1..Hermeneutyka.a.problem zarządzania wiedzą.................. 92 2.4.2..Poznanie.a.technologia zarządzania wiedzą....................... 98 2...Wnioski...................................................................................... 111  Spis treści Rozdział 3 Dyskurs jako zdarzenie komunikacyjne............................................. 116 3.1..O pojęciu dyskursu..................................................................... 116 3.2..Dyskurs.a.kod.komunikacji........................................................ 119 3.2.1..Pojęcie języka................................................................... 119 3.2.2..Język a.kontekst............................................................... 121 3.2.3..Język prawny i.prawniczy................................................. 126 3.3..Dyskurs.a.technologia komunikacji............................................ 132 3.3.1..Technologia komunikacji a.struktura.dyskursu................ 134 3.3.2..Technologia komunikacji a.język...................................... 13 3.3.3..Technologia komunikacji a.uczestnicy.dyskursu.............. 136 3.3.4..Technologia komunikacji a.kontekst................................ 139 3.3...Technologia komunikacji a.racjonalność dyskursu........... 141 3.4..Dyskurs.a.tekst........................................................................... 142 3.4.1..Pojęcie tekstu................................................................... 14 3.4.2..Tekst.jako.produkt.dyskursu.a.tekst.jako.proces............. 147 3.4.3..Forma.podawcza.tekstu................................................... 148 3.4.4..Spójność i.koherentność tekstu....................................... 12 3.4...Intencjonalność tekstu..................................................... 18 3.4.6..Informacyjność tekstu...................................................... 162 3.4.7..Intertekstualność tekstu................................................... 163 3...Tekst prawa jako produkt dyskursów prawnych......................... 167 3..1..Spójność i.koherentność tekstu prawa............................. 170 3..2..Intertekstualność tekstu prawa........................................ 173 3..3..Intencjonalność tekstu prawa........................................... 178 3..4..Informatywność tekstu prawa.......................................... 181 3.6..Cel.i.struktura.dyskursu............................................................. 183 3.6.1..Warunki skuteczności komunikacyjnej dyskursu............. 18 3.6.2..Struktura.dyskursów........................................................ 187 3.6.3..Cel.i.struktura dyskursów transmisyjnych........................ 187 3.6.4..Cel.i.struktura dyskursów konwergencyjnych.................. 190 3.6...Spójność i.koherentność dyskursu................................... 191 3.7..Racjonalność dyskursu............................................................... 194 3.7.1..Racjonalność komunikacji transmisyjnej.......................... 197 3.7.2..Racjonalność komunikacji konwergencyjnej.................... 200 6 3.8..Dyskursy.prawne........................................................................ 20 3.8.1..Prawo.jako.dyskurs.a.dyskurs.o.prawie............................ 206 3.8.2..Prawo.a.technologia komunikacji.................................... 210 3.9..Wnioski...................................................................................... 219 Spis treści Rozdział 4 Tworzenie prawa w ujęciu komunikacyjnym...................................... 222 4.1..Cel.i.struktura dyskursów prawodawczych................................ 222 4.2..Modele.tworzenia.prawa............................................................ 229 4.2.1..Decyzyjne.modele.tworzenia.prawa................................. 231 4.2.2..Komunikacyjne.modele.tworzenia.prawa........................ 234 4.2.3..Model.informacyjny.tworzenia.prawa.............................. 236 4.3..Komunikacja.a.model.racjonalnego.tworzenia.prawa................ 237 4.3.1..Modele.racjonalnego.tworzenia.prawa............................. 242 4.3.2..Dyskurs.jako.racjonalny.ustawodawca............................. 244 4.4..Akt.prawny.w.ujęciu komunikacyjnym....................................... 248 4.4.1..Pojęcie aktu prawnego..................................................... 248 4.4.2..Tekst.aktu.prawnego........................................................ 249 4.4.3..Systematyka tekstów aktów prawnych............................. 21 4.4.4..Budowa.tekstu.aktu.prawnego.w.świetle . przepisów.prawa............................................................... 23 4.4...Tekst.jednolity.aktu.prawnego.a.tekst.ujednolicony.. aktu.prawnego.................................................................. 2 4...Tekst.prawa.jako.system.informacji.prawnej.............................. 26 4..1..Technologiczne uwarunkowania tworzenia prawa........... 26 4..2..Status.prawny.elektronicznej.formy.tekstów.aktów. prawnych.......................................................................... 29 4..3..Technologiczne uwarunkowania komunikacji aktu prawnego.......................................................................... 261 4..4..Metryka.aktu.prawnego................................................... 263 4....Tworzenie.prawa.w.schemacie XML................................ 263 4..6..Tekst prawa jako hipertekst.............................................. 269 4.6..Prawo.w.sieci.............................................................................. 27 4.7..Wnioski...................................................................................... 277 7 Spis treści Rozdział 5 Stosowanie prawa jako praktyka komunikacyjna.............................. 279 .1..Cel.i.struktura.dyskursów.w.procesie.stosowania.prawa............ 279 .2..Sądowe i.administracyjne.stosowanie.prawa.............................. 280 .3..Modele.stosowania.prawa.......................................................... 283 .3.1..Krytyka decyzyjnych modeli stosowania prawa................ 284 .3.2..Krytyka.informacyjnego.modelu.stosowania.prawa......... 288 .3.3..Krytyka.funkcjonalnego.modelu.stosowania.prawa......... 291 .4..Stosowanie.prawa.w.ujęciu komunikacyjnym............................ 292 .4.1..Cybernetyczne ujęcie stosowania prawa.......................... 293 .4.2..Dyskursywne ujęcie stosowania prawa............................. 297 ...Epistemologiczny.status.dyskursów.w.procesie.. stosowania.prawa........................................................................ 301 ..1..Stosowanie.prawa.a.dyskurs.teoretyczny......................... 302 ..2..Stosowanie.prawa.a.ogólny.dyskurs.praktyczny............... 307 ..3..Stosowanie.prawa.a.dyskurs.aplikacyjny.......................... 314 ..4..Stosowanie.prawa.jako.dyskurs.sui generis....................... 317 .6..Racjonalność stosowania prawa.................................................. 319 .6.1..Racjonalność decyzji stosowania prawa........................... 319 .6.2..Racjonalność rozstrzygania a.racjonalność . rozwiązywania sporu........................................................ 322 .7..Technologiczne uwarunkowania procesu stosowania prawa...... 326 .7.1..Cele.i.struktura elektronicznych procesów . stosowania.prawa............................................................. 328 .7.2..ICT.a.uczestnicy postępowania........................................ 329 .7.3..ICT.a.wytwarzanie.i.obieg.informacji.. w.procesie.stosowania.prawa............................................ 331 .7.4..ICT.a.decyzje.walidacyjne.i.dowodowe........................... 333 .8..ICT.a.zmiany.w.polskim postępowaniu sądowym i.administracyjnym...................................................................... 33 .9..Wnioski...................................................................................... 338 Zakończenie.......................................................................................... 341 Bibliografia............................................................................................ 347 8 Wykaz skrótów –..Akademia.Górniczo-Hutnicza –..alternative dispute resolution.(alternatywne.sposoby.roz- wiązywania sporów) Konstytucja.RP.. –..Konstytucja.Rzeczypospolitej.Polskiej.z.dnia.2.kwietnia. AGH.. ADR.. CBKE Dz..U... EADP k.p.a... k.p.c... k.p.k... IBL ICT.. IT.. UMK PWN PIW PAU SGH TK UAM – Centrum Badań Problemów Prawnych i.Ekonomicznych Komunikacji.Elektronicznej –..Dziennik.Ustaw – Edytor Aktów Prawnych EADP –..ustawa.z.dnia.14.czerwca.1960.r. – Kodeks postępowania administracyjnego.(tekst.jedn..Dz..U..z.2000.r..Nr.98,. poz..1071.z.późn. zm.) –..ustawa.z.dnia.17.listopada.1964.r. – Kodeks postępowa- nia.cywilnego.(Dz..U..Nr.43,.poz..296.z.późn. zm.) –..ustawa.z.dnia.6.czerwca.1997.r. – Kodeks postępowania karnego.(Dz..U..Nr.89,.poz...z.późn. zm.) 1997.r..(Dz..U..Nr.78,.poz..483.z.późn. zm.) – Instytut Badań Literackich –..Information and Communication Technologies.(elektro- niczne technologie komunikacyjne) –..Information Technology (technologia informatyczna) – Uniwersytet Mikołaja Kopernika – Państwowe Wydawnictwo Naukowe – Państwowy Instytut Wydawniczy – Polska Akademia Umiejętności – Szkoła Główna Handlowa – Trybunał Konstytucyjny – Uniwersytet.Adama.Mickiewicza 9 10 Wprowadzenie Niespełna pół wieku temu, w.pracy.pt..Pojęcie prawa, Hart postawił tezę, że to, co współcześnie nazywamy prawem, nie mogłoby w.ogóle.ist- nieć, gdyby nie dało się zakomunikować ogólnych wzorców postępowania w.sposób zrozumiały dla rzesz jednostek1..Same.jednak.zagadnienia,.co.czyni. prawo komunikowalnym oraz jak konkretna koncepcja prawa związana jest z.określonym sposobem komunikacji, nie były już w.jego.pracy.przedmiotem. pogłębionych analiz. Badając problem skuteczności procesu komunikacji prawa, oxfordzki filozof założył jedynie, że pewien stopień jego niepewności jest nieuchronną konsekwencją wewnętrznych ograniczeń języka, ludzkiej niewiedzy.o.zdarzeniach mogących zaistnieć w.przyszłości, a.tym.samym.rów- nież niedookreślonego charakteru celów regulacji prawnych2..Hart.wprawdzie. zwrócił uwagę na to, że świadomość tych ograniczeń powoduje przyjmowanie w.systemach prawnych pewnych instytucji lub sposobów regulacji, mających przeciwdziałać niepewności, nie zauważył jednak, że pewne regulacje powsta- ją z.powodu braku technicznych możliwości innego rozwiązania problemu. Umknęło więc jego uwadze to, że skuteczność prawa w.znacznym.stopniu. zależy również m.in. od sprawności, przewidywalności, wiarygodności i.bez- pieczeństwa samego procesu jego komunikacji. Spełnienie tych warunków może wymagać nie tylko określonych typów dyskursu lub form podawczych tekstu, ale także określonych sposobów zarządzania systemem udostępnia- nych informacji prawnych i.odpowiednich technologii komunikacyjnych3.. 1 Hart H.L.A., Pojęcie prawa,.Wydawnictwo.Naukowe.PWN:.Warszawa.1998,.s..171. 2 Należy jednak zaznaczyć, że Hart odrzuca koncepcję jurysprudencji mechanicznej, H.L.A. Hart, Pojęcie prawa..., s..176.i.n. 3.Np..korzystanie.z.technik legislacyjnych do skutecznego komunikowania reguł po- stępowania wyrażonych za pomocą ogólnych form językowych wymaga pisma. Por. J. Goody, 11 Wprowadzenie Kwestia ta nie byłaby może istotna, gdyby nie to, że każda z.metod.komuni- kacji zakłada nieco inny kontekst realizacji dyskursu, a.tym.samym.odmienne. źródła niepewności oraz różne sposoby jej przeciwdziałania. W rezultacie u.podstaw każdej z.nich leżą różne założenia co do sposobów skutecznego przekazywania wiedzy oraz kształtowania praktyk społecznych. Ograniczenie problemu skuteczności komunikacyjnej reguł prawa do wymiaru językowego czyni teorię Harta podatną na krytykę jeszcze z.jed- nego powodu. U jej podstaw leży bowiem ukryte założenie, zgodnie z.któ- rym.w.przypadku,.gdy.w.danej grupie społecznej, w.określonej dziedzinie, funkcjonuje wspólny system pojęciowy, to te same informacje językowe dostarczają wszystkim członkom grupy nie tylko tą samą ilość wiedzy, ale również wiedzę wystarczającą do podjęcia właściwych działań przez różne osoby.w.różnych sytuacjach. Rzecz w.tym, że tak nie jest i.to.nie.tylko.dlatego,. że reguły prawne nie określają precyzyjnie wszystkich przypadków swoich zastosowań, ale również dlatego, że język nie jest zdolny do komunikowania wielu umiejętności praktycznych. Ponadto skuteczność komunikatu zależy nie tylko od jego treści, ale również od jego formy i.metody udostępniania. Tym samym należy uznać, że problem warunków skutecznej komunikacji prawa jest znacznie bardziej złożony niż zakładał to Hart.. Powyższe uwagi stanowią punkt wyjścia dla rozważań prowadzonych w.niniejszej pracy. Uzasadniają one twierdzenie, że uznanie społecznej natury prawa pośrednio lub bezpośrednio uzależnia je od problematyki warunków skuteczności procesów komunikacyjnych. Można zatem zasadnie przypusz- czać, że dyskursy prawne oraz wytwarzane w.nich teksty, pomimo swojej spe- cyfiki, podlegają takim samym ograniczeniom, jakim poddane są wszystkie zdarzenia.komunikacyjne..Oznacza.to.w.szczególności, że różne metody lub cele komunikacji stawiać będą dyskursom prawnym, a.w.szczególności dys- kursom związanym z.tworzeniem.i.stosowaniem.prawa,.odmienne.wymogi. co do warunków ich skuteczności. The Logic of Writing and the Organization of Society,.Cambridge.University.Press:.Cambridge. 1986,.s..127–171; tenże, The Interface Between the Written and Oral,.Cambridge.University. Press:.Cambridge.1987,.s..28–290.i.n..Z.kolei.praktyczne.wykorzystanie.precedensów. sądowych do komunikowania reguł prawa wymaga technologii druku; por. E. Katsh, The Electronic Media and the Transformation of Law,.Oxford.University.Press:.New.York,.Oxford. 1989,.s..36.i.n.;.W..Cyrul,.Rede und Schrift. Die Informationsmedien im Recht (w:) J. Stelmach, R. Schmidt (red.), Krakauer-Augsburger Rechtsstudien: Information als Gegenstand des Rechts,. Zakamycze:.Kraków.2006,.s..11–2. 12 Wprowadzenie Mając powyższe na uwadze, w.niniejszej pracy podjęta zostaje próba odpowiedzi.na.pytanie,.czy,.i.ewentualnie.jak,.zmiany.w.procesach komunika- cyjnych, wynikające w.szczególności z.rozwoju technologii komunikacyjnych, wpływają na praktykę tworzenia i.stosowania prawa. Jednocześnie poniżej podjęta zostaje próba obrony tezy (T1), że zmiany w.procesach komuni- kacyjnych nie są neutralne ani dla praktyki tworzenia i.stosowania.prawa,. ani dla samego prawa. Uwzględniając sposoby oddziaływania technologii komunikacyjnych na procesy komunikacyjne, powyższą tezę można będzie uznać za uzasadnioną, o.ile uda się w.szczególności wykazać błędność poniż- szych twierdzeń szczegółowych. Zgodnie z.pierwszym (T2) procesy tworze- nia.i.stosowania prawa są niezależne od zmian zachodzących w.sposobach udostępniania informacji prawnej, wywołanych postępem technologicznym. Zgodnie.z.drugim (T3) zmiany, zachodzące w.obrębie form podawczych tekstu związane z.pojawieniem się nowych technologii informatycznych, nie mają wpływu ani na ilość, ani na jakość, ani na dostępność informacji zawartych w.tekstach prawnych. Zgodnie z.trzecim (T4) technologia komu- nikacji tekstów prawnych nie wpływa ani na percepcję teksu prawa, ani na sposób.tworzenia.i.interpretacji tekstów aktów prawnych, a.tym.samym.jest. neutralna dla procesu rozumienia zawartych w.nich informacji. Ostatecznie, zgodnie.z.piątym twierdzeniem (T5), te same cele i.wartości można równie skutecznie realizować w.dyskursach o.różnej strukturze lub przy wykorzy- staniu różnych technologii komunikacyjnych. Biorąc pod uwagę przedmiot oraz cel niniejszej rozprawy, rozważania nad.tworzeniem.i.stosowaniem prawa prowadzone będą przy pomocy meto- dologii.analizy.komunikacyjnej..W.konsekwencji.oba.te.procesy.traktowane. będą jako szczególne formy zdarzeń komunikacyjnych związanych z.okre- ślonymi sposobami wytwarzania, przetwarzania i.komunikacji.wytworzonej. w.nich wiedzy4. Oba będą więc analizowane pod kątem odpowiedzi na pytanie.o.to,.kto.jest.w.nich nadawcą i.odbiorcą, jak determinują one status oraz wzajemne relacje uczestników, jakie informacje oraz jakimi kanałami są w.nich komunikowane, a.także co ogranicza ich skuteczność. Sama analiza będzie prowadzona przy wykorzystaniu dwóch konkurencyjnych modeli komunikacji,.tj..modelu.transmisyjnego.i.modelu.konwergencyjnego..Na. tej podstawie podjęta będzie próba wykazania związków między dyskursa- mi.prawnymi.i.kodem komunikacji, między dyskursami prawnymi i.formą 4.Szerzej.o.analizie komunikacyjnej zob. rozdział 1.3. 13 Wprowadzenie podawczą informacji prawnej, między dyskursami prawnymi i.technologią komunikacji, między strukturą dyskursów prawnych i.ich celami oraz próba określenia relacji między strukturą dyskursów i.kryteriami oceny ich racjonal- ności. Należy przy tym podkreślić, że jeśli uda się wykazać, że technologia komunikacji oddziałuje na strukturę i.skuteczność dyskursu, to trzeba bę- dzie zweryfikować tradycyjne modele dyskursu prawnego, które całkowicie pomijają ten aspekt rozważań. Ostatecznie przecież, co nie jest możliwe, nie może być obowiązkiem. Mając powyższe na uwadze, problem, z.jakim przychodzi się nam zmierzyć, sprowadza się do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, czy istnieje związek między pojęciem komunikacji a.procesem.tworzenia.i.stosowania. prawa oraz jaki jest wpływ procesów komunikacji na skuteczność dyskur- sów.w.obu procesach. Oba te zagadnienia odpowiadają dwóm głównym płaszczyznom analizy szczegółowych problemów w.dalszej części pracy. Pierwsza to teoretyczna płaszczyzna rozważań, druga – empiryczna. Celem tej pierwszej jest pokazanie, że określone koncepcje regulacji procesów tworzenia.i.stosowania prawa uzależnione są od przyjęcia pewnych założeń na temat warunków skuteczności komunikacyjnej. W pracy podjęta jest więc próba wykazania, że struktura i.racjonalność obu procesów zależą zarówno od celów, jakie mają realizować, jak i.od dostępności oraz możliwości zasto- sowania.w.nich określonych technologii komunikacyjnych. Celem drugiej płaszczyzny rozważań jest zobrazowanie i.zweryfikowanie trafności doko- nanych ustaleń teoretycznych w.oparciu.o.wybrane przykłady konkretnych instytucji prawnych. Zarówno związki różnych teorii dyskursu prawnego z.konkurencyj- nymi.koncepcjami.komunikacji,.jak.i.wpływ procesów komunikacyjnych na.tworzenie.i.stosowanie prawa analizowane będą za pomocą kilku pod- stawowych pojęć, wykorzystywanych współcześnie zarówno w.badaniach nad.prawem,.jak.i.w.badaniach nad komunikacją. W szczególności chodzi o.pojęcie dyskursu, praktyki i.technologii, stanowiących oś, wokół której koncentrować się będą dalsze rozważania. Przy ich pomocy sformułowane są trzy podstawowe założenia na temat dyskursów prawnych definiowanych w.kategoriach zdarzeń komunikacyjnych. Zgodnie z.pierwszym założeniem dyskursy prawne są zinstytucjonalizowaną formą komunikacji. Zgodnie z.drugim założeniem dyskursy prawne mają charakter praktyczny, a.zgodnie. z.ostatnim są związane z.technologią zarządzania i.komunikacji.wiedzy.. Założenia te stanowią podstawę prowadzonych w.pracy.analiz.i.umożliwiają 14 Wprowadzenie zastosowanie instrumentarium teorii komunikacji do badań nad tworzeniem i.stosowaniem.prawa. Przyjęcie pierwszego założenia uzasadnia fakt, że dyskursy prawne przybierają formę ściśle skonwencjonalizowanych interakcji komunikacyj- nych. Pozwala to analizować je nie tylko jako sposoby realizacji kompetencji określonych jednostek, związane ze społecznymi mechanizmami agregacji i.przekazywania wiedzy, ale również jako procesy racjonalne. Przy czym racjonalność tych procesów można oceniać zarówno z.punktu.widzenia. efektywności kodowania, dekodowania i.transmisji.informacji,.jak.i.z.punktu. widzenia mechanizmów wytwarzania wypowiedzi intencjonalnie skutecznych w.określonych kontekstach. Odpowiednio szerokie ujęcie komunikacji po- zwala przy tym traktować dyskursy prawne zarówno jako szczególne procesy komunikacyjne,.jak.i.jako efekty konstytuujących się w.procesie ich prze- biegu stosunków. Dzięki temu możliwe jest przedyskutowanie ograniczeń określonych koncepcji tworzenia i.stosowania.prawa.w.kontekście relacji pomiędzy regułami definiującymi określone, idealne typy obu tych procesów a.czynnikami zewnętrznymi determinującymi ich skuteczność w.realizacji. określonych funkcji. Komunikacyjne ujęcie dyskursów prawnych zmierza przy tym do wyjaśnienia i.zrozumienia, jak przebiegają procesy komuni- kacji.w.praktyce społecznej, związanej z.tworzeniem.i.stosowaniem reguł prawnych. W rezultacie, komunikacyjna analiza dyskursów prawnych dąży w.szczególności do ustalenia reguł, jakich przestrzeganie gwarantuje instru- mentalną skuteczność określonych typów dyskursów prawnych z.perspekty- wy ich celów i.wartości oraz zmierza do ustalenia związków zachodzących pomiędzy określoną formą regulacji procesów komunikacyjnych, związanych z.tworzeniem.i.stosowaniem.prawa,.a.czynnikami ograniczającymi w.praktyce. skuteczność konkretnych dyskursów w.obu procesach. Przyjęcie założenia o.praktycznym charakterze dyskursów prawnych jest przynajmniej do pewnego stopnia konsekwencją założenia pierwszego. Jako forma komunikacyjnej praktyki społecznej, związana z.określonym kontekstem.realizacji,.w.którym pełni określoną rolę, dyskurs prawny jest procesem opartym na wiedzy, zmierzającym do sformułowania decyzji regu- lującej określone zagadnienie. Podkreśla to teleologiczną naturę dyskursów prawnych i.umożliwia analizowanie ich różnych typów nie tylko pod kątem celów ich uczestników, ale przede wszystkim pod kątem celów, którym służą. Przyjęcie założenia o.praktycznym charakterze dyskursów prawnych zmierza do określenia ograniczeń prawa wynikających z.intencjonalnej.i.instrumen- 1 Wprowadzenie talnej natury komunikacji. Powoduje to jednocześnie zwrot rozważań w.kie- runku praktycznej filozofii prawa, negującej przeciwstawianie teorii praktyce i.upatrującej rolę teorii prawa we wspieraniu i.rozwijaniu jakości praktyki jego.tworzenia.i.stosowania. Tym samym koncentrują się one na pytaniu, co należy czynić, a.nie nad problemem, jak jest lub jak być powinno6. Trzecie założenie dotyczy związku prawa z.technologią przetwarzania i.komunikacji wiedzy. W dyskursach prawnych wiedza jest nie tylko komuni- kowana, ale także przetwarzana, tzn. tworzona i.stosowana. Ponieważ meto- dy.komunikowania,.przetwarzania.i.zarządzania wiedzą są formami praktyk społecznych, oddziałującymi w.ogromnym zakresie na jej percepcję oraz na zachowania jednostek, pojawia się pytanie, czy mogą one mieć wpływ również na.proces.tworzenia.i.stosowania tekstów aktów prawnych. Za przyjęciem takiego założenia przemawia fakt, że technologia komunikacji jest elemen- tem kultury społecznej. Każda zmiana zachodząca w.obrębie technologii komunikacji zmienia język danej społeczności, sposoby przechowywania, przetwarzania.i.udostępniania wiedzy, a.w.rezultacie oddziałuje na percepcję wiedzy.przekazywanej.w.procesie komunikacji. Zmiany te wpływają z.kolei. na reguły samego dyskursu oraz na status i.funkcje.tekstów.w.nim.wytwarza- nych. Przeciw przyjęciu powyższej hipotezy przemawia realistyczna tradycja epistemologiczna, traktująca prawo jako wiedzę obiektywną, niezależną od medium informacji oraz od doświadczenia jednostki. Wstępne przyjęcie założenia o.potencjalnym wpływie technologii komunikacyjnych na dyskursy prawne ma na celu ustalenie ich wzajemnych relacji oraz określenie sposo- bów ewentualnego oddziaływania technologii komunikacyjnych zarówno na procesy.tworzenia.i.stosowania.prawa,.jak.i.na ich efekty. Przyjęcie powyższych założeń uzasadnia także fakt, że definiowanie prawa za pomocą pojęcia reguły nie wystarcza do wyjaśnienia problemów praktyki.jego.tworzenia.i.stosowania. W szczególności jest tak dlatego, że im bardziej wyczerpujące są regulacje i.im jest ich więcej, tym trudniej jest je spójnie zakomunikować w.sposób umożliwiający ich właściwe stosowanie. Ponadto im bardziej złożony staje się system informacji o.wzorcach powin- nego zachowania, tym mniejsza jest jego zdolność do spójnego zarządzania .Szerzej.o.praktycznej.roli.teorii.P..Bourdieu,.Outline of a Theory of Practice,.Cambridge. University.Press:.New.York.1977,.s..20,.72. 6 O różnicy między obydwoma podejściami w.filozofii praktycznej szerzej B. Brożek, Rationality and Discourse. Toward a Normative Model of Applying Law,.Wolters.Kluwer.Polska:. Warszawa.2007,.s..7.i.n..oraz.cyt..tam.lit. 16 Wprowadzenie zachowaniami różnych jednostek i.grup społecznych w.różnych kontekstach. Z jednej strony rośnie ryzyko nieprzewidzianych skutków wprowadzania nowych regulacji do systemu prawnego, a.z.drugiej wzrasta niepewność w.procesach stosowania prawa związana z.odszukaniem.i.wyborem.infor- macji.oraz.z.oceną trafności uzyskanych rezultatów. Wykazanie, że ograniczenia, związane z.konkretnymi mechanizmami zarządzania wiedzą oraz metodami wykorzystywanymi do jej komunikacji, warunkują zdolność prawa do realizowania określonych funkcji i.celów,. w.zgodzie.z.przyjętymi wartościami, oraz determinują jego skuteczność i.znaczenie, wymaga przeanalizowania genezy komunikacyjnych ograniczeń tworzenia.i.stosowania prawa oraz metod ich przełamywania lub neutralizacji. Biorąc pod uwagę fakt, że różnego typu dyskursy służą zazwyczaj realizacji różnych celów oraz zakładają różne sposoby tworzenia, utrwalania i.przekazy- wania wiedzy, można słusznie przypuszczać, że stosować będą one odmienne mechanizmy gwarantujące ich skuteczność. Analiza struktur podstawowych typów dyskursu prawnego pozwoli więc stwierdzić, czy i.ewentualnie.jak. różnią się one na poziomie założeń dotyczących skuteczności komunikacji oraz mechanizmów przeciwdziałania niepewności. W szczególności umożliwi to ustalenie wpływu struktury dyskursu i.technologii komunikacji na pewność lub zaufanie do informacji prawnej. Na tej podstawie można przeanalizować problem ewentualnego wpływu ograniczeń komunikacyjnych na strukturę dyskursów prawnych, a.tym samym pośrednio lub bezpośrednio na konkret- ny kształt oraz sposób funkcjonowania instytucji prawnych. Zasadne jest bowiem twierdzenie, że założenia na temat celów komunikacji, jak i.wiedza. o.mechanizmach ich skutecznego osiągania, stanowią istotny powód poja- wiania się oraz określonego funkcjonowania regulacji prawnych. Niniejsza praca składa się z.pięciu rozdziałów. Zadaniem pierwszego jest omówienie pojęcia komunikacji oraz dwóch podstawowych modeli ko- munikacji,.tj..transmisyjnego.i.konwergencyjnego. Następnie przedstawiona jest.koncepcja.analizy.komunikacyjnej,.jej.status.metodologiczny.oraz.atrak- cyjność tej metody badawczej w.badaniach nad prawem. Rozdział drugi po- kazuje znaczenie teorii komunikacji we współczesnej teorii i.filozofii.prawa.. Na podstawie krytycznej analizy trzech wybranych tradycji w.filozofii.prawa,. tj. teorii argumentacji prawniczej, hermeneutyki prawniczej i.socjologicznej. jurysprudencji, przedstawione zostają zalety badania tworzenia i.stosowania. prawa przy wykorzystaniu teorii komunikacji. Skoncentrowanie się na tych właśnie nurtach refleksji nad prawem nie jest przypadkowe. Wprawdzie 17 Wprowadzenie można zasadnie twierdzić, że większość współczesnych teorii prawa gotowa byłaby przyjąć komunikacyjny wymiar prawa, to jednak do problemu ko- munikacji wprost odwołują się właśnie te trzy wybrane. Co więcej, biorąc pod uwagę założenia i.metodologię przyjętą w.pracy,.taki.wybór.pozwala. na przeprowadzenie poprawnych analiz porównawczych oraz wyjaśnienie powodów uzasadniających przyjęcie teorii komunikacji jako podstawy ba- dań prowadzonych w.niniejszej pracy. Trzeci rozdział poświęcony jest, po pierwsze, wyjaśnianiu zmian zachodzących w.procesach komunikacyjnych w.związku z.rozwojem technologii komunikacyjnych, a.po drugie, służy wprowadzeniu centralnego dla pracy odróżnienia pojęcia dyskursu i.poję- cia.tekstu..Omawiany.jest.w.nim także wpływ technologii na podstawowe kategorie definiujące zdarzenie komunikacyjne oraz związki między celem i.strukturą dyskursu a.oceną jego racjonalności. Rozdział czwarty podejmuje zagadnienie tworzenia prawa. Na podstawie krytycznej analizy tradycyjnych modeli.tworzenia.pokazana.zostaje.komunikacyjna.specyfika.tego.procesu. oraz omawiany jest wpływ IT na tradycyjne mechanizmy tworzenia tekstów prawnych, na zarządzanie informacją w.tekstach prawnych oraz na sposoby udostępniania i.przetwarzania informacji prawnej. Piąty, ostatni rozdział poświęcony jest komunikacyjnej analizie procesu stosowania prawa. Kolejno omówiona zastaje relacja między celem i.strukturą dyskursów w.procesie. stosowania prawa. Następnie na podstawie krytyki tradycyjnych modeli sto- sowania prawa przedstawione jest komunikacyjne ujęcie tego procesu oraz analizowany.jest.problem.epistemologicznego.statusu.dyskursów.w.procesie. stosowania prawa. Na końcu omówiono różnego rodzaju racjonalności sto- sowania prawa oraz zaprezentowano technologiczne uwarunkowania tego procesu. *** Książka, jaką niniejszym oddaję Państwu pod osąd, nie powstałaby bez ludzi,.którzy.przez.wiele.lat.wspierali.i.inspirowali.mój.rozwój.oraz.studia. w.dziedzinie.teorii.i.filozofii.prawa.. Szczególne podziękowania kieruję do profesora Jerzego Stelmacha za wyrozumiałość i.pouczające dyskusje, a.przede wszystkim za umożliwienie mi.realizacji.projektu.w.Katedrze.Filozofii.Prawa.i.Etyki.Prawniczej.Uni- wersytetu Jagiellońskiego. Słowa wdzięczności kieruję również do profesora Tomasza Gizber- ta-Studnickiego oraz profesora Bartosza Brożka za czas poświęcony na 18 Wprowadzenie przeczytanie.manuskryptu.pracy.oraz.za.cenne.uwagi.i.komentarze..Za. dyskusje.nad.zagadnieniami.poruszanymi.w.pracy.oraz.za.wsparcie.w.chwi- lach zwątpienia dziękuję również profesor Janinie Czapskiej, profesorowi Andrzejowi.Grabowskiemu,.profesorowi.Peterowi.Jonesowi,.profesor.Beacie. Polanowskiej-Sygulskiej,.profesorowi.Markowi.van.Hoecke,.profesorowi. Lucowi Wintgensowi, profesorowi Wojciechowi Załuskiemu, doktor Urszuli Kosielińskiej-Grabowskiej oraz doktor Marcie Soniewickiej. Jednocześnie chciałbym podziękować całej mojej Rodzinie, a.w.szcze- gólności Mamie oraz Żonie, za cierpliwość i.pomoc, której udzielały mi w.trakcie prac nad książką. 19 20 Rozdział 1 Nauka o komunikacji Najogólniej rzecz ujmując, nauka o.komunikacji zajmuje się zagadnie- niem zarządzania informacją, jej tworzeniem, przesyłaniem, gromadzeniem, przetwarzaniem.i.odbiorem. Jej celem jest opracowanie teorii naukowych zawierających ogólne zasady pozwalające wyjaśnić zjawiska związane z.wy- twarzaniem,.przetwarzaniem.i.działaniem symboli oraz systemów sygnaliza- cyjnych7. Do tej pory nie ma jednak jednej, powszechnie przyjętej definicji komunikacji, więc można co najwyżej mówić o.pewnych nurtach rozważań o.komunikacji.lub.o.jej określonych koncepcjach. Niemniej, pomimo różnic istniejących pomiędzy nurtami badań nad komunikacją, wszystkie teorie po- sługują się zbiorem kilku wspólnych pojęć, pozwalających określić dziedzinę tej.dyscypliny.nauki8. Różnice pomiędzy poszczególnymi ujęciami, jakkolwiek doniosłe, wynikają w.głównej mierze z.rozłożenia akcentów oraz z.przyjętych założeń metodologicznych i.epistemologicznych. W każdym jednak przypad- ku,.w.bardziej lub mniej wyraźny sposób, ich problem badawczy związany jest z.zagadnieniem.kodowania.i.dekodowania informacji przy użyciu pewnego systemu.znaków.oraz.jej.skutecznej.transmisji.od.nadawcy.do.odbiorcy.przy. pomocy określonego medium. W zależności od znaczenia, jakie poszczególni autorzy nadają tym pojęciom, wpisują się oni albo w.nurt cybernetycznych i.in- formatycznych badań komunikacji, albo w.nurt badań społecznych. Pierwszy koncentruje się głównie na procesach zautomatyzowanego sterowania i.prze- 7 C.R. Berger, S.H. Chaffee, The study of communication as a science (w:) C.R. Berger, S.H. Chaffee (red.), Handbook of Communication Science,.SAGE:.Beverly.Hills.1987,.s..17. 8 Historyczny przegląd różnych teorii komunikacji zawiera praca A. Mattelart, M. Mat- telart,.Theories of Communication. A Short Introduction, SAGE Publications: London 2004. 21 Rozdział 1. Nauka o komunikacji twarzania informacji przy użyciu metod formalnych. Ujęcia cybernetyczne kładą przy tym nacisk na problemy związane z.automatycznymi.procesami. komunikacji,.kontroli.i.sterowania9,.a.ujęcia informatyczne koncentrują się bardziej na problemach związanych ze zautomatyzowanymi procesami wy- szukiwania.i.przetwarzania różnych typów informacji10..Natomiast.w.nurcie. badań społecznych, odwołującym się do metod badawczych wypracowanych w.obrębie socjologii, antropologii i.psychologii oraz ogólnie rozumianej hu- manistyki, akcent położony jest na wymiarze praktycznym, symbolicznym lub perswazyjnym komunikacji oraz na jej konstytutywnych i.konwergencyjnych funkcjach w.systemie społecznym11.. Powszechna zgoda co do elementów definiujących proces komunikacji umożliwia nie tylko mówienie o.pewnej ogólnej idei komunikacji, ale również o.komunikacji jako odrębnym przedmiocie badań. Jednocześnie różnice co do.istoty.i.funkcji procesów komunikacyjnych w.poszczególnych teoriach powodują, że można mówić o.dwóch zasadniczo różnych koncepcjach ko- munikacji..W.przypadku.tzw..koncepcji.konwergencyjnej.proces.komunikacji. definiuje się jako proces dwustronny, cyrkularny i.ze.swej.istoty.konwergen- cyjny,.natomiast.w.tzw..koncepcji.transmisyjnej.jako.proces.jednostronny. i.transmisyjny, do opisu którego nie ma konieczności uwzględniania kwe- stii wymiany ról komunikacyjnych pomiędzy uczestnikami. Odpowiednio, w.pierwszym.przypadku.komunikacja.jest.wynikiem.aktywnej.kooperacji. i.interakcji pomiędzy różnymi uczestnikami, a.w.drugim jest powtarzalną sekwencją czynności nadawcy, zmierzających do wywołania określonej reakcji odbiorcy.i.dostosowujących się do osiągniętego rezultatu. Innymi słowy, w.ujęciu konwergencyjnym komunikujące się jednostki są jednocześnie nadawcami.i.odbiorcami wzajemnie nakierowanych, intencjonalnych działań komunikacyjnych. Dzięki temu np. milczenie może komunikować gotowość słuchania. Co więcej, w.przeciwieństwie do ujęcia transmisyjnego, w.którym. to.nadawca.jednostronnie.ustala.zarówno.cele,.jak.i.treść komunikacji, w.uję- ciu konwergencyjnym obie kwestie uczestnicy komunikacji ustalają razem. W ujęciu transmisyjnym reakcje odbiorcy są efektem działań nadawcy, a.nie. 9.N..Wiener,.Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine,. s..24. 22 MIT.Press:.Cambridge.196,.s..11.i.n. 10.J..Petzel, Informatyka prawnicza. Zagadnienia teorii i praktyki, Liber: Warszawa 1999, 11.Szerzej.D.R. Roskos., J.L. Monahan (red.), Communication and Social Cognition. Theories and Methods, Lawrence Erlbaum Associates Inc.: Mahwah 2007. 1.1. Transmisyjna koncepcja komunikacji działaniami komunikacyjnymi. W konsekwencji ich wartość informacyjna dla nadawcy zależy nie tyle od ich znaczenia, co od przewidywanego praw- dopodobieństwa ich zaistnienia. 1.1. Transmisyjna koncepcja komunikacji W ujęciu transmisyjnym komunikacja przedstawiona jest jako proces przebiegający od źródła informacji do źródła przeznaczenia12..Proces.ko- munikacji.jest.liniowy.i.sprowadza się do jednokierunkowego zarządzania odbiorcami przy pomocy wysyłanych wiadomości13, co zakłada jego uporząd- kowany przebieg. Zaczyna się on od kodowania informacji lub sekwencji informacji, jakie mają zostać zakomunikowane odbiorcy przez źródło infor- macji,.a.następnie transmiter, odpowiedzialny za produkcję sygnału właściwą do jego transmisji przez określony kanał komunikacji, transmituje sygnał. Sam kanał komunikacji jest sprowadzony do medium użytego do transmisji sygnału z.nadajnika.do.odbiornika.i.mogą nim być m.in. dźwięk, światło, fale.radiowe.lub.akustyczne..Zakodowana.w.formie sygnałów informacja jest następnie odbierana i.dekodowana przez odbiornik, który dokonuje operację odwrotną do nadajnika i.udostępnia informację źródłu przeznaczenia14. Biorąc pod uwagę powyższy model, należy podkreślić, że transmisyjna koncepcja.komunikacji.wymaga,.aby.niesiona.przez.komunikat.informacja. była wyróżniana zarówno przez nadawcę, jak i.przez odbiorcę. Oznacza to, że transmitowana informacja musi mieć stricte obiektywny charakter, tzn. że jest ona niezależna od obserwatora1. Obiektywny charakter informacji zakłada więc, że jest ona cechą fizyczną lub strukturalną jakiegoś obiektu lub pewną miarą. Nie oznacza to jednak, że musi mieć ona zawsze takie samo znaczenie dla różnych odbiorców. Informacja jest realna, chociaż ma niematerialny.status.. 12 Transmisyjna koncepcja komunikacji jest niewątpliwie znacznie starsza niż koncepcja cybernetyczna, ale ta ostatnia stanowi jej najbardziej rozwiniętą formę. O genezie i.rozwoju. cybernetyki.szerzej.zob..N..Wiener,.Human use of Human Beings. Cybernetics and Society,.Da. Cappo.Press:.New.York.1988,.rozdz..1. 13.Por..N..Wiener,.Human use of Human Beings...,.s..16.i.n. 14 Por. C.E. Shannon, A Mathematical Theory of Communication, http://cm.bell-labs. com/cm/ms/what/shannonday/shannon1948.pdf (przedruk z.poprawkami z: The Bell System Technical Journal (27) 1948, s..379–423, 623–656), s..2. 1.B..Stefanowicz,.Informacja,.SGH:.Warszawa.2004,.s..17. 23 Rozdział 1. Nauka o komunikacji Kodowanie Dekodowanie (cid:189)ród(cid:239)o informacji Nadajnik Kana(cid:239) Odbiornik Cel przeznaczenia Wiadomo(cid:258)(cid:202) Wiadomo(cid:258)(cid:202) Sygna(cid:239) nadany Sygna(cid:239) odebrany (cid:189)ród(cid:239)o zak(cid:239)óce(cid:241) Rys. 1. Model Shannona Przekazywana wiadomość może być analizowana na różnych pozio- mach16, jednak koncepcje transmisyjne komunikacji koncentrują się głównie na jej poziomie formalnym. Z inżynieryjnego punktu widzenia uwzględnienie jej.aspektu.semantycznego.i.pragmatycznego.nie.jest.bowiem.konieczne.do. transmisji.formalnej.reprezentacji.wiedzy17. Abstrahowanie od pozostałych wymiarów analizy wiadomości pozwala przy tym uniknąć trudności związa- nych z.ich formalizacją18. W przypadku dyskursu takie podejście powoduje wprawdzie kłopoty z.wyjaśnieniem motywacyjnego i.sprawczego.aspektu. wiadomości19, niemniej podkreśla wpływ zagadnienia formalnej reprezen- tacji wiedzy oraz technologii jej udostępniania na percepcję i.interpretację przekazanej wiedzy przez jednostkę. Dotychczasowe rozważania pozwalają na stwierdzenie, że w.ujęciu transmisyjnym pojęciu informacji nadaje się czysto formalną interpretację. Informacja to nie opis jakiegoś stanu rzeczy sformułowany w.systemie.po- jęciowym języka naturalnego, ale pewna formalna cecha lub wielkość, która 16 Tradycyjnie wyróżnia się formalny, semantyczny i.pragmatyczny.poziom.interpretacji. informacji. Por. W.R. Wiewiórkowski, G. Wierczyński, Informatyka prawnicza..Technologia informacyjna dla prawników i administracji publicznej, Wolters.Kluwer.Polska:.Warszawa. 2008,.s..30. 17 Por. C.E. Shannon, A Mathematical Theory...,.s..1. 18.Szerzej.B..Abbott,.The formal approach to meaning: Formal semantics and its re- cent developments, Journal of Foreign Languages 119 (1) 1999, s..2–20 (https://www.msu. edu/~abbottb/formal.htm). 19.F..Studnicki,.Wprowadzenie do informatyki prawniczej,.PWN:.Warszawa.1978,. s..7.i.n. 24 1.1. Transmisyjna koncepcja komunikacji może być przechowywana, przetwarzana i.przesyłana w.układzie oraz stoso- wana.do.sterowania.nim20. Innymi słowy, informacją może być każdy czynnik zmniejszający stopień niewiedzy o.danym zjawisku lub stopień niepewności jego wystąpienia w.układzie, umożliwiający jednocześnie instrumentalnie skuteczne nim zarządzanie. Przez pojęcie układu rozumie się przy tym pe- wien wyodrębniony fragment rzeczywistości, będący przedmiotem badania, a.więc np. maszynę, żywy organizm albo zespół jednych lub drugich21. Mając to na uwadze, transmisyjna koncepcja komunikacji zakłada, że informacja jest nie tylko obiektywna, ale również mierzalna. W takim ujęciu informacja może być po prostu miarą zorganizowania układu, przy czym ilość informa- cji jest tym większa, im większa jest liczba alternatyw, jakie ma do wyboru nadawca. Innymi słowy, im mniejsze jest prawdopodobieństwo wystąpienia danej informacji, tym większa jest jej wartość informacyjna. Biorąc to pod uwagę, należy stwierdzić, że w.transmisyjnym ujęciu dyskursu wartość in- formacyjna reakcji odbiorcy na działania nadawcy zależy do stanu niewiedzy nadawcy na temat zachowań odbiorcy. Wielkość niewiedzy odpowiada w.tym. przypadku niepewności, jak zachowa się odbiorca w.wyniku określonego działania nadawcy. Zatem, jeśli reakcja odbiorcy na działanie nadawcy jest pewna, to jej informacyjna wartość jest dla nadawcy równa zeru, natomiast w.innym przypadku wartość informacyjna reakcji jest dla nadawcy tym większa, im mniejsze jest prawdopodobieństwo jej wystąpienia. Warto przy tym zaznaczyć, że w.przypadku różnych odbiorców prawdopodobieństwo wystąpienia określonej reakcji może być różne. Zastosowanie formalnych kryteriów oceny efektywności układów ste- rowania umożliwia wzbogacenie ocen skuteczności prawa o.kryteria.nie- związane z.funkcją użyteczności społecznej22. Ocena tekstu prawa może np. zostać uzależniona od ilości operacji, jakie trzeba wykonać, aby znaleźć wszystkie.relewantne.informacje,.konieczne.do.jednoznacznej.odpowiedzi. 20.Por..J..Petzel, Informatyka prawnicza...,.s..38. 21 W cybernetyce odróżnia się jednak wyraźnie układy o.charakterze względnie od- osobnionym.i.bezwzględnie odosobnionym. W tym pierwszym przypadku układ wchodzi z.otoczeniem.w.interakcję, tzn., że układ jednocześnie pozostaje pod wpływem otoczenia i.może oddziaływać na otoczenie. W drugim przypadku między układem a.środowiskiem nie ma żadnych połączeń. Szerzej Z. Wojnicki, Informacja i informowanie (w:) J. Wróblewski (red.), Wstęp do informatyki prawniczej,.PWN:.Warszawa.198,.s..7.i.n.. 22 Szerzej W. Załuski, Über zwei mathematische Definitionen von Information und deren Nutzen für juristische Erwägungen (w:) J. Stelmach, R. Schmidt (red.) Krakauer-Augsburger Rechtstudien: Information als Gegenstand des Rechts,.Zakamycze:.Kraków.2006,.s..7.i.n. 2 Rozdział 1. Nauka o komunikacji na określone pytanie prawne23. Co więcej, kwantyfikowalne ujęcie informa- cji umożliwia również wzbogacanie analiz jakościowych tekstu analizami ilościowymi. Dzięki temu możliwe jest ustalenie wartości informacyjnej każdego pojęcia użytego w.dowolnej.jednostce.redakcyjnej.oraz.ustalenie. wartości informacyjnej poszczególnych jednostek redakcyjnych tekstu aktu prawnego24..Posiadanie.tej.wiedzy.pozwala.w.precyzyjny sposób oceniać efektywność zarządzania wiedzą prawną w.systemie.informacji,.a.poprzez. obniżenie redundancji informacji podnosić skuteczność informacyjną całego systemu. Odwołanie się do cybernetyki w.kontekście badań nad dyskursami prawnymi może wydawać się prawnikowi zabiegiem nie do końca zrozumia- łym, bowiem dotychczas źródeł problemów związanych z.prawem.upatry- wano.w.jakości treści informacji zawartej w.tekstach prawnych, a.nie.w.jej. ilości i.formie udostępniania. Myślenie o.dyskursach prawnych w.kategoriach układów sterowania nie jest jednak obce teorii prawa, a.rozważania na ten temat są wciąż aktualne2. Ciągły wzrost liczby przepisów prawnych sprawia, że coraz trudniejsze staje się nie tylko wyszukiwanie i.selekcja.informacji. prawnej, ale również jej ocena26. Generuje to naturalną tendencję do stoso- wania rozwiązań umożliwiających zautomatyzowanie wielu procesów zwią- zanych m.in. z.tworzeniem tekstów aktów prawnych oraz z.wyszukiwaniem. informacji prawnej. Zresztą twierdzenie, że do wyjaśnienia zmian, jakie zachodzą w.procesach zarządzania wiedzą prawną w.wyniku.zastosowania. narzędzi informatycznych, potrzebne jest zrozumienie, jak bardzo różnią się one od narzędzi stosowanych dotychczas, nie wymaga dowodu. Odwołanie się w.tym zakresie do ustaleń cybernetyki i.informatyki niewątpliwie stanowi 23 O miarach skuteczności systemów informatycznych wyszukiwania informacji szerzej zob..J..Petzel, Informatyka prawnicza...,.s..17.i.n. 24.Por..A..Malinowski,.Polski język prawny. Wybrane zagadnienia, Lexis Nexis: Warszwa 2006,.s..206.i.n. 2 Pod wpływem prac F. Studnickiego (m.in. Cybernetyka a prawo,.Warszawa.1969. oraz.Wprowadzenie do informatyki prawniczej, PWN: Warszawa 1978) w.polskiej.teorii.prawa. doszło dość wcześnie do wyodrębnienia cybernetycznej płaszczyzny badań nad prawem. Takie podejście do prawa znajdziemy m.in. już w.pracach A. Kisza, Model cybernetyczny powstawania i działania prawa, Ossolineum: Wrocław 1970; H. Rota, System prawa – model cybernetyczny, Państwo i.Prawo (1) 1965; A. Malinowskiego, Wstęp do badań cybernetycznych w prawoznawstwie,.PWN:.Warszawa.1977. 26.O.kryzysie.informatycznym.w.dziedzinie.prawa.szerzej.F..Studnicki,.Wprowadzenie do informatyki prawniczej...,.s..1.i.n.. 26 1.1. Transmisyjna koncepcja komunikacji krok.w.dobrym kierunku. W znacznym stopniu uławia to również wyjaś- nienie związków zachodzących między medium dyskursu i.mechanizmami zarządzania wiedzą prawną. Dzięki temu możliwe jest lepsze wyjaśnienie powodów uzasadniających tezę, że prawo związane jest z.technologią komu- nikacji,.co.czyni.praktyki.jego.tworzenia.i.stosowania wrażliwymi na wszelkie zmiany zachodzące w.tym.obszarze.. Mass medium (cid:189)ród(cid:239)o Transmiter Kana(cid:239) Odbiornik Odbiorca Szum Odbiorca Odbiornik Kana(cid:239) Transmiter (cid:189)ród(cid:239)o . Medium reakcji Rys..2..Model.De.Fleura Uwzględniając przyjętą w.pracy metodę, polegającą m.in. na analizie porównawczej wpływu różnych struktur komunikacji na status dyskursów prawnych oraz wytwarzanych w.nich tekstów, nawiązanie do cybernetycznej koncepcji komunikacji pozwala wyjaśnić wiele teoretycznoprawnych proble- mów,.a.w.szczególności problemy wynikające z.próby łączenia w.określonych dyskursach reguł gwarantujących komunikacyjną skuteczność przesyłanych informacji.z.regułami determinującymi ich legalność. Nie ma wątpliwości, że kwestia intencjonalnej skuteczności komunika- cji.wykracza.poza.zagadnienie.skutecznej.transmisji.formalnej.reprezentacji. 27 Rozdział 1. Nauka o komunikacji wiedzy. Nauka praktyczna zajmuje się problemem warunków komunikacji, gwarantujących porozumiewanie się uczestników dyskursu, a.nie.proble- mem.izomorfizmu.formy.informacji.zakodowanej.i.odkodowanej..Ponadto,. w.przypadku analizy dyskursów ich jakość jest oceniana nie tylko przez pry- zmat ich wartości informacyjnej lub zdolność do generowania u.adresatów. określonych zachowań, ale także ze względu na ich zdolność do ochrony pewnych wartości. W przeciwieństwie jednak do ujęcia konwergencyjne- go, podkreślającego ten praktyczny i.pragmatyczny.wymiar.komunikacji,. ujęcie transmisyjne komunikacji redukuje interakcje komunikacyjne do sekwencji.etapów.kodowania,.transmisji.i.dekodowania informacji pomię- dzy jej uczestnikami, co przedstawia model De Fleura (rys. 2)27..Uzasadnia. to przyjęcie twierdzenia, że obie koncepcje komunikacji odwołują się do zasadniczo różnych kryteriów oceny jej skuteczności. Tym samym pojawia się wątpliwość, czy oba modele komunikacji są w.ogóle.porównywalne.. Mając na uwadze tą kwestię, model transmisyjny komunikacji służyć będzie w.niniejszej pracy głównie do uwypuklenia technologicznych uwarunkowań komunikacji. Zastosowanie tego narzędzia do interpretacji dyskursu ma jed- nak na celu również wyjaśnienie konsekwencji przyjęcia jednokierunkowego modelu.dyskursu.prawnego..Patrzenie.na.dyskurs.prawny.przez.pryzmat. założeń transmisyjnego modelu komunikacji pozwala wyjaśnić w.szczegól- ności wpływ struktury dyskursu na cel komunikacji oraz na jej przedmiot, a.w.konsekwencji wykazać tezę przeciwną do T5, poprzez pokazanie, że skuteczność komunikacyjna dyskursów prawnych zależy nie tylko od celów ich uczestników, ale przede wszystkim od celów, do jakich realizacji dyskursy te służą. Umożliwia to wykazanie nie tylko zależności skuteczności procesów tworzenia.i.stosowania prawa od ich komunikacyjnej struktury, ale także od zastosowanych w.nich metod i.technologii zarządzania i.udostępniania wie- dzy. Co więcej, pozwala to analizować strukturę dyskursów prawnych oraz zastosowane.w.nich technologie komunikacyjne pod kątem ich zdolności do realizacji określonych wartości lub celów28. 27 Za D. McQuail, S. Windahl, Communication Models, Longman: London, New York 28 Zasadność takich badań potwierdzają m.in. analizy statystyczne języka prawnego pod kątem jego zrozumiałości. Określony sposób redagowania przepisów może nie tylko naruszać zasady techniki legislacyjnej, ale również uniemożliwiać realizację celów prawodawcy. Szerzej A..Malinowski,.Polski język prawny...,.s..200.i.n. 1993,.s..18. 28 1.2. Konwergencyjna koncepcja komunikacji 1.2. Konwergencyjna koncepcja komunikacji Z oczywistych powodów zrozumienie roli mechanizmów komunikacyj- nych w.dyskursach prawnych wymaga objęcia analizą kwestii wykraczających poza zagadnienia ilościowe, związane z.oceną ich komunikacyjnej lub in- strumentalnej skuteczności. Równie ważna jest możliwość oceny dyskursów zarówno pod kątem ich zdolności do realizacji formalnych wartości prawa, jak.i.zdolności do spełniania pewnych funkcji społecznych. Dyskursy praw- ne nie ograniczają się przecież do zarządzania konfliktami interesów, ale są również formą praktyki społecznej mającej za zadanie m.in. realizacje funkcji wychowawczej, integracyjnej, dystrybucyjnej i.organizacyjnej. Mając powyższe na uwadze, dobrym punktem wyjścia dla dalszych rozważań jest ogólny model komunikacji Gebnera (rys. 3)29.. M E1 Wymiar percepcyjny. Relacja mi(cid:218)dzy uczestnikiem komunikacji a zdarzeniem Selekcja Kontekst Dost(cid:218)pno(cid:258)(cid:202) E Zdarzenie Kana(cid:239) Medium Kontrola Wymiar kontroli i (cid:258)rodków. Relacja mi(cid:218)dzy agentem komunikacji i produktem komunikacji E S Rys. 3. Ogólny model komunikacji Gebnera: M (człowiek lub maszyna) postrzega E.jako.E1. Istotną zaletą modelu Gebnera jest to, że umożliwia on wprowadzenie rozróżnienia między zdarzeniem będącym przedmiotem percepcji a.per- 29 Źródło: D. McQuail, S. Windahl, Communication Models...,.s..24. 29 Rozdział 1. Nauka o komunikacji cepcją tego zdarzenia przez uczestnika komunikacji. Omawiany model wyraźnie zakłada, że percepcja zdarzenia przez jednostkę jest uzależniona od kontekstu oraz od jej kognitywnych możliwości. Te ostatnie determino- wane są jednak nie tylko psychosomatycznie, ale również przez mechanizmy determinujące selekcję informacji, w.tym przez kategorie samego języka komunikacji. Chociaż model Gebnera wprost o.tym.nie.mówi,.to.selekcja. informacji dokonująca się w.procesach percepcyjnych uwarunkowana może być również przez mechanizmy preselekcji związane z.ograniczeniami.okre- ślonych technologii komunikacyjnych. W rezultacie treść i.forma.informacji. uzależniona jest nie tylko od czynników określanych tradycyjnie pojęciem kontekstu, ale również od możliwości technicznych użytej technologii do kontrolowania transmisji informacji. Biorąc to wszystko pod uwagę, należy stwierdzić, że informacja nadana nie jest tożsama z.obiektem.lub.zdarzeniem,. o.którym.komunikuje. Powyższa teza ma istotne znaczenie z.punktu.widzenia.dyskursów. o.prawie. Jeśli informacja nie jest tożsama z.obiektem/zdarzeniem, które komunikuje, to możliwe staje się odróżnienie prawa od ustawy lub normy od przepisu. Podobne rozróżnienie w.ujęciu transmisyjnym jest dość kłopotliwe, ponieważ, jak już wspomniano wcześniej, w.tym.przypadku.ani.problem. semantycznego.znaczenia.informacji,.ani.problem.jej.subiektywnego.sensu. nie odgrywa istotnej roli. W rezultacie konwergencyjne ujęcie komunikacji zakłada, że prawo jest szczególnym rodzajem wiedzy, a.jego.tworzenie.i.sto- sowanie jest szczególną praktyką związaną ze sposobami zarządzania wiedzą oraz.z.metodami.jej.przetwarzania.i.komunikacji..Dodatkowo,.w.ujęciu kon- wergencyjnym wiedza nie jest redukowana do jej językowej reprezentacji, ale jest również umiejętnością praktyczną nabywaną w.dyskursie.i.wymagającą od jednostki rozwijania określonych zdolności. Jeśli informacja nadana nie jest tożsama z.obiektem.lub.zdarzeniem,. o.którym informuje, to jako przedmiot percepcji odbiorcy jest czymś innym niż zdarzenie będące przedmiotem percepcji nadawcy. Przedmiotem per- cepcji nadawcy jest albo formalna reprezentacja wiedzy, albo obiekt należący do rzeczywistości pozadyskursywnej. Przedmiotem percepcji odbiorcy jest natomiast zawsze zespół informacji tworzących w.jego świadomości formal- nie wyodrębnioną całość, tworzącą komunikat nadawcy. W tym kontekście konwergencyjny model dyskursu powinien uwzględniać nie tylko zmianę, jaka.wynika.z.relacji pomiędzy uczestnikiem komunikacji a.światem zdarzeń, ale również jaką wywołuje werbalizacja lub uznakowienie percepcji. Sam 30 1.2. Konwergencyjna koncepcja komunikacji proces.werbalizacji.percepcji.pewnego.obiektu,.w.celu.komunikacji.infor- macji na jego temat, wymaga dokonania wielu wyborów interpretacyjnych. Prawidłowość tego procesu może wymagać znajomości reguł kwalifikowania określonych zdarzeń w.określony sposób. Warto przy tym zwrócić uwagę na fakt, że umiejętność kwalifikowania określonych zdarzeń, jako zdarzeń wywołujących skutki prawne, nie jest identyczna z.umiejętnością interpretacji reguł prawnych. Potwierdza to powszechnie akceptowane w.teorii.prawa. odróżnienie wykładni doktrynalnej od wykładni sądowej. Ta pierwsza ogra- nicza się do analizy pojęciowej, podczas gdy ta druga wymaga dodatkowo umiejętności podciągania określonych stanów faktycznych pod informację zawartą w.przepisach prawa. Nadawca Percepcja Werbalizacja E1 M1 E1 E2 Wymiar percepcyjny. Relacja mi(cid:218)dzy uczestnikiem M1 a (cid:258)wiatem zdarze(cid:241) Dost(cid:218)p Kontekst Selekcja E Zdarzenie Transmisja S E2 Forma Tre(cid:258)(cid:202) Komunikat Dost(cid:218)p Kontekst Selekcja Wymiar percepcyjny. Relacja mi(cid:218)dzy uczestnikiem M2 a wypowiedzi(cid:200) i a c r o b d O i z d e i w o p y w a j c p e c r e P a j c a t e r p r e t n I E4 E3 M2 Rys..4..Model.ogólny.dyskursu:.adaptacja.modelu.Gebnera Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, należy stwierdzić, że E (zda- rzenie/obiekt) nie jest tożsame z.E1 (percepcją zdarzenia/obiektu), podobnie jak E1 nie jest tożsame z.E2 (interpretacją percepcji w.kategoriach systemu pojęciowego). Metaforycznie można więc powiedzieć, że podmiot ani nie 31 Rozdział 1. Nauka o komunikacji doświadcza, ani nie komunikuje rzeczywistości jako takiej, ale nieuchronnie nadaje.jej.znaczenie.w.granicach wyznaczanych przez swoją percepcję oraz narzucanych przez system pojęciowy, jakiego używa do jej zoperacjonalizo- wania. Tym samym interpretacja E2 zależy nie tyle od cech doświadczanego obiektu, co od sposobu ich ujawniania się doświadczeniu jednostki oraz od możliwości ich wpasowania w.kategorie systemu pojęciowego, jakim jednostka się posługuje. Podsumowując, konwergencyjne koncepcje komunikacji zakładają, że rozumienie (interpretacja) ma percepcyjną naturę. Percepcja może zależeć od relacji między obiektem i.podmiotem, od przyjętego punktu widzenia, od komunikacyjnych i.językowych kompetencji podmiotu, a.także od szeroko rozumianego kontekstu społeczno-kulturowego, w.jakim.ten.funkcjonuje.. Wszystkie te elementy wpływają również na ocenę i.wybory.interpretacyjne. jednostki, które znajdują swoje odzwierciedlenie zarówno w.formie.i.treści nadanego.komunikatu,.jak.i.w.sposobie jego odczytania. Powyższe rozwa- żania ilustruje rys. 4. Rysunek.4.w.sposób schematyczny i.uproszczony.ilustruje.przebieg. dyskursu ograniczony do jednej wypowiedzi, dotyczącej jakiegoś zdarze- nia.komunikacyjnego.lub.obiektu.w.rzeczywistości pozajęzykowej30..Warto. przy tym pamiętać, że w.przypadku.rzeczywistego.dialogu.lub.konwersacji,. a.więc dyskursów charakteryzujących się bezpośrednią i.skierowaną reakcją zwrotną odbiorcy na wypowiedź nadawcy, przedmiotem percepcji odbior- cy jest wypowiedź nadawcy, a.nie.tylko.semantyczno-syntaktyczny.aspekt. zdania.wypowiedzianego.przez.tego.ostatniego..Dlatego.model.dyskursu. konwergencyjnego należałoby przedstawić w.trzech wymiarach. W wyniku tego zabiegu kolejne moduły podstawowe tworzyłyby pnącą się ku górze spiralę, w.której percepcja wypowiedzi wcześniejszej warunkuje kształt wy- powiedzi późniejszej (rys. 5). W takim modelu każda kolejna wypowiedź jest uwarunkowana zarówno poprzez dotychczasowe reakcje odbiorcy na wypowiedzi wcześniejsze, jak i.przez oczekiwane przez nadawcę reakcje na kolejną wypowiedź. Innymi słowy, każda wypowiedź determinuje przynaj- mniej.w.pewnym stopniu zbiór potencjalnych odpowiedzi, a.założenia doty- czące możliwych odpowiedzi wpływają jednocześnie na treść i.formę każdej kolejnej wypowiedzi. W tym sensie konwergencyjny charakter dyskursu jest 30 W przypadku gdy przedmiotem komunikacji jest wypowiedź lub tekst, a.nie.obiekt. należący do rzeczywistości pozajęzykowej, interpretacja zastępuje proces werbalizacji. 32 1.2. Konwergencyjna koncepcja komunikacji wynikiem dwustronnego oddziaływania na jego przebieg jednocześnie przez wszystkich jego uczestników. Przy czym fakt, że wszyscy uczestnicy dyskursu jednocześnie oddziałują na kształt i.przebieg.dyskursu.nie.oznacza.od.razu,. że każdy z.uczestników musi mieć taki sam lub ten sam wpływ na przebieg dyskursu. Konwergencyjny model komunikacji podkreśla jedynie, że dyskurs jest determinowany jednocześnie przez komunikacyjne działania nadawcy i.odbiorcy..Tym.samy.prawo.w.ujęciu konwergencyjnym nie zależy wyłącznie ani od indywidualnej woli prawodawcy, ani od nieskrępowanej interpretacji organów stosujących prawo. R4 R2 R4 R3 R1 Rys....Spirala.konwergencji W ujęciu konwergencyjnym, zarówno oczekiwania prawodawcy na temat możliwych interpretacji jego wypowiedzi, jak i.konkretne.interpretacje. organów państwa są pochodną ich historycznego doświadczenia o.skutkach wcześniejszych interakcji komunikacyjnych zachodzących między nimi. Pra- wo.w.takim ujęciu jest więc wynikiem dynamicznego procesu poszukiwania stanu.równowagi.w.systemie,.w.obrębie którego zachodzą interakcje ko- munikacyjne.. 33 Rozdział 1. Nauka o komunikacji Konwergencyjna koncepcja komunikacji uwzględnia nie tylko instru- mentalno-techniczny, ale również szerszy, teleologiczno-aksjologiczny wy- miar komunikacji. Uwzględnienie tego aspektu komunikacji pozwala na objęcie analizą mechanizmów przyjętych w.konkretnych typach dyskursu, służących do korygowania ich przebiegu pod kątem realizacji określonych zadań z.punktu widzenia ochrony określonych wartości. Tym samym konwer- gencyjna koncepcja komunikacji zakłada związek struktury dyskursu z.jego. celem, co powoduje, że skuteczność i.racjonalność określonego dyskursu nie jest oceniana na podstawie apriorycznych i.transcendentalnych warun- ków.idealnej.sytuacji.mowy,.lecz.na.podstawie.stopnia.realizacji.warunków. racjonalności związanych z.przynależnością do określonego typu dyskursu, wyróżnionego ze względu na cel, do którego realizacji on służy. 1.3. Epistemologiczne założenia koncepcji komunikacyjnych U podstaw obu powyżej omawianych koncepcji komunikacji leżą za- sadniczo różne założenia epistemologiczne. W przypadku ujęć transmi- syjnych komunikacja dokonuje się za pomocą obiektywnych informacji, a.jej celem jest skuteczne zarządzanie jakimś układem. W przypadku ujęć konwergencyjnych komunikacja ma charakter dynamicznej interakcji między podmiotami,.a.jej celem jest osiągnięcie między nimi porozumienia31. Ujęcie konwergencyjne nawiązuje więc do etymologii słowa „komunikować”, a.więc do łacińskiego czasownika communicare – czynić wspólnym – i.dopuszcza. konstytutywny charakter komunikacji dla rzeczywistości, natomiast kon- cepcja transmisyjna nawiązuje do sensu łacińskiego czasownika transmittere – przesyłać, przenosić, przekazywać – ograniczając rozważania o.komunikacji. do.zagadnienia.procesów.kodowania,.dekodowania.i.transmisji.informacji,. a.więc formalnego aspektu komunikatu. W koncepcji konwergencyjnej akcent rozważań kładzie się na percepcji wiadomości i.na wpływie jej rozumienia na przebieg procesu komunikacji oraz.na.jego.efekty32. Inaczej niż koncepcja transmisyjna, która zasadni- 31 Por. D. McQuail, S. Windahl, Communication Models...,.s... 32 Szerzej W. Schramm, How Communication Works (w:) W. Schramm (red.), The Pro- cess and Effects of Mass Communication,.University.of.Illinois.Press:.Urbana.194,.s..1–64;.. 34 1.3. Epistemologiczne założenia koncepcji komunikacyjnych czo pomijając problematykę sensu oraz rodzaju komunikowanej wiedzy, koncentruje się jedynie na wpływie komunikatu na zachowania odbiorców, koncepcja konwergencyjna podkreśla doniosłość obu tych zagadnień. Ujęcie transmisyjne akcentuje problem transmisji informacji niesionej przez język komunikatu, podczas gdy ujęcie konwergencyjne stara się objąć również wiedzę cichą, związaną z.doświadczeniem i.umiejętnościami indywidualnego podmiotu.. Konwergencyjne ujęcie komunikacji
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wpływ procesów komunikacyjnych na praktykę tworzenia i stosowania prawa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: