Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00298 006684 13422059 na godz. na dobę w sumie
Wpływ statutu rzeczowego na rozstrzyganie spraw spadkowych - na styku statutów - ebook/pdf
Wpływ statutu rzeczowego na rozstrzyganie spraw spadkowych - na styku statutów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 480
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8610-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przedmiotem niniejszej monografii jest analiza relacji zachodzących między statutem spadkowym a statutem rzeczowym poszczególnych składników spadku.

Podobnie jak prawo spadkowe w merytorycznym prawie cywilnym, także miarodajne dla spraw spadkowych normy kolizyjne prawa prywatnego międzynarodowego, wyodrębnione zostały z uwagi na specyfikę problemów towarzyszących określeniu wpływu śmierci osoby fizycznej na losy zgromadzonego przez nią majątku,  a nie ze względu na naturę praw podmiotowych, dla których prawa właściwego poszukujemy za ich pośrednictwem. W rezultacie wśród związanych z dziedziczeniem zagadnień znajdują się również i takie, które – jak np. ocena zawartości spadku, sposób jego przejścia na następców prawnych, urzeczywistnienie skutków rozporządzających zapisu, wspólność majątku spadkowego oraz dział spadku, losy tzw. spadku bezdziedzicznego czy też rozrządzenie przez spadkodawcę majątkiem z wykorzystaniem konstrukcji trustu – pozostają, ze względu na swoją naturę, również w orbicie zainteresowania leges causae poszczególnych składników majątku zmarłego. W przypadku rzeczy chodzi tu o ich statut rzeczowy. Co do zasady to przecież właśnie on decyduje o rodzaju praw podmiotowych, których dana rzecz może stać się przedmiotem, sposobach oraz przesłankach ich nabycia, obowiązku i skutkach ich ujawnienia w rejestrze publicznym, ich treści, przenoszalności na inne osoby, dopuszczalności i charakterze prawnym oraz reżimie ich ewentualnej wspólności i jej zniesienia czy też losie rzeczy niczyich. Gdy kwestie te ujawnią się w związku z dziedziczeniem, może powstać wątpliwość, czy ich ocena powinna odbywać się na podstawie prawa wskazanego za pośrednictwem normy kolizyjnej miarodajnej dla spraw spadkowych, przepisów statutu rzeczowego poszczególnych składników ocenianego majątku, czy może raczej należy umieścić je w zakresie odrębnej, poświęconej wyłącznie im normy kolizyjnej.

Sytuacji tej nie rozwiązuje w kompleksowy i satysfakcjonujący sposób obowiązujące w większości państw członkowskich UE rozporządzenie Parlamentu i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4.07.2012 r. - W sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego. Jego normy wywołują szereg wątpliwości interpretacyjnych a w związku z tym wymagają wyjaśnienia a niekiedy wręcz propozycji stosownych zmian. Ponadto znajdują zastosowanie jedynie do spadków po osobach zmarłych począwszy od dnia 17.08.2015 r.

Niniejsza monografia jest próbą odpowiedzi na pytanie o wpływ statutu rzeczowego poszczególnych składników spadku na rozstrzyganie spraw spadkowych. Zmierza ona do identyfikacji przyczyn występowania kolizji między statutem rzeczowym i spadkowym, rozgraniczenia ich zakresów przy ocenie losów majątku zmarłej osoby fizycznej oraz wskazania metod postępowania na wypadek sprzeczności rozwiązań wprowadzanych przepisami każdego z nich, w odniesieniu do podlegających mu spraw.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Wprowadzenie § 1. Uwagi wprowadzające Okres ostatnich dziesięcioleci to czas gwałtownie zachodzących zmian w funkcjonowaniu społeczeństw. Przemiany polityczne, towarzyszący im roz- wój współpracy międzynarodowej i, będące ich skutkiem, otwarcie granic, a także wynikające z rozwoju techniki i nowych technologii, ułatwienia komu- nikacyjne sprawiają, że coraz więcej osób dokonuje świadomego wyboru, a gdy zachodzi taka potrzeba: zmiany centrum swoich interesów życiowych, a także inwestuje posiadane środki, nabywając dobra majątkowe na terytorium róż- nych państw. Zjawisko to ze szczególną intensywnością obserwować można na obszarze Unii Europejskiej, czemu sprzyja gwarantowana przepisami Traktatu o Funk- cjonowaniu Unii Europejskiej, swoboda przepływu osób, usług i kapitału. Znaczna część osób mających miejsce zwykłego pobytu w Unii Europejskiej posiada obywatelstwo innego państwa niż to, na którego obszarze aktualnie stale przebywa i gdzie na co dzień uczestniczy w obrocie cywilnoprawnym, nawiązując stosunki z innymi podmiotami1. Wielu Europejczyków włada ma- jątkiem zlokalizowanym na terytorium państw (niejednokrotnie wielu, w tym także spoza Unii Europejskiej), z którymi nie łączy ich więź obywatelstwa czy miejsca zwykłego pobytu. Chodzi przy tym nie tylko o depozyty bankowe czy wierzytelności, ale również o rzeczy w tym – coraz częściej – nieruchomości. Z drugiej zaś strony, państwa członkowskie Unii są atrakcyjnym rynkiem dla inwestorów spoza jej obszaru. Zjawisko to zaobserwować można w ostatnich latach także w naszym kraju2. Jak wynika z danych GUS, w końcu 2016 r. poza granicami Polski prze- 1 Por. dane Eurostatu dostępne na stronie http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-expla- ined/index.php/Migration_and_migrant_population_statistics, dostęp w dniu 29.3.2018 r. 2 J. Wiśniewski, „Emigrować i wracać”. Migracje zarobkowe Polaków po 1 maja 2004 r., In- stytut Spraw Publicznych, wrzesień 2006 r.; A. Bobrowska, Migracje Polaków po przystąpieniu do Unii Europejskiej, Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych Kwartalnik 2/2013, s. 49–64. 1 Rozdział I. Wprowadzenie bywało czasowo ok. 2515 tys. jej mieszkańców, z czego ok. 2096 tys. – w kra- jach członkowskich UE3. Jeśli dodać do tego tych, którzy w związku z wyjaz- dem zagranicznym dokonali wymeldowania z pobytu stałego w Polsce, liczba polskich obywateli przebywających za granicą staje się jeszcze bardziej zna- cząca. Co godne podkreślenia, opisywane ruchy migracyjne wykraczają poza obszar państw członkowskich UE. Szczególnie liczna grupa osób pochodzenia polskiego przebywa na terenie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Jak można przypuszczać, znaczna część spośród nich nabywa dobra majątkowe w państwach swojego aktualnego pobytu, posiadając równocześnie nadal ma- jątek na terenie naszego kraju. W obu państwach uczestniczy także w obrocie cywilnoprawnym. Z drugiej natomiast strony, znacząco zwiększył się w ostatnich latach na- pływ do naszego kraju obywateli innych państw, także spoza UE. W przypadku wielu z nich można z pewnością mówić o obraniu Polski jako nowego miejsca zwykłego pobytu. Osoby te uczestniczą w stosunkach cywilnoprawnych na te- renie naszego kraju, zarazem utrzymując w dalszym ciągu więzi z państwem swego pochodzenia. W obu państwach nabywają też różnego rodzaju dobra majątkowe, nie wyłączając nieruchomości. Opisywane powyżej sytuacje sprzyjają gromadzeniu przez osoby fizyczne majątków rozproszonych na obszarze różnych państw, których systemy prawne mogą znacząco różnić się od siebie zarówno, gdy chodzi o metody wy- znaczania jurysdykcji krajowej, jak i kształt norm kolizyjnych, służących wska- zaniu prawa właściwego dla poszczególnych kategorii stosunków czy też re- gulacji merytorycznoprawnych, znajdujących do nich zastosowanie. Taki stan rzeczy wywołuje trudności już przy ocenie skutków zdarzeń, zachodzących za życia osoby uprawnionej i odnoszących się do poszczególnych składników jej majątku traktowanych z osobna. Tym większe komplikacje pojawiają się wówczas, gdy w związku ze śmiercią uprawnionego, przysługujące mu za życia prawa i obowiązki majątkowe stają się spadkiem a to samo zdarzenie, jakim jest kres ludzkiego życia, wymaga oceny pod kątem skutków wywoływanych równocześnie w odniesieniu do wszystkich jego składników4. Powstające na tym tle problemy mogą mieć różny charakter i przyczynę. Nietrudno wyobrazić sobie sytuację, w której – z uwagi na różnice między nor- 3 Informacja GUS z 16.10.2017 r., o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w la- 4 Ch.A. Kern, D. Glücker, Das neue Europäische Erbstatut und seine Aufnahme in der deut- schen Literatur, RabelsZ 2014, Nr 78, s. 295. tach 2004–2016. 2 § 1. Uwagi wprowadzające mami służącymi wyznaczeniu jurysdykcji krajowej – dwa lub więcej państw, z którymi powiązany jest spadek, czy to poprzez osobę spadkodawcy, czy to poprzez jego beneficjariuszy, czy wreszcie poprzez lokalizację jego poszczegól- nych składników, równocześnie uznaje własne sądy za właściwe do rozstrzy- gania spraw spadkowych bądź ich obranego wycinka. Sytuacja skomplikuje się dodatkowo, gdy posługując się różnymi normami kolizyjnymi prawa prywat- nego międzynarodowego, każde z nich uzna, iż sprawy te (w całości bądź czę- ści) powinny być oceniane na podstawie przepisów innego prawa merytorycz- nego5, zwłaszcza, gdy wchodzące w grę systemy prawne różnią się pod wzglę- dem przyjmowanych w odniesieniu do danej kwestii rozwiązań6. Nie można także wykluczyć, że państwa, o których mowa, prezentując za- sadniczo zbieżny punkt widzenia w kwestii jurysdykcji krajowej czy metody wskazania prawa właściwego w sprawach spadkowych, będą różniły się co do tego, jakie zagadnienia zaliczają się do tej materii. W konsekwencji np. kwe- stia postrzegana jako przynależna do zakresu statutu spadkowego przez sąd przyjmujący swą jurysdykcję oraz właściwość własnego prawa ze względu na obywatelstwo, domicyl czy ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy, w państwie położenia nieruchomości spadkowej uznana zostanie za zagadnie- nie z obszaru właściwości statutu rzeczowego i w konsekwencji poddana wy- łącznej jurysdykcji krajowej jego sądów oraz właściwości miejscowej legis rei sitae. Może także zdarzyć się tak, że przy braku kontrowersji co do jurysdykcji krajowej oraz wskazania i zakresu prawa właściwego dla spraw spadkowych, wprowadzane jego przepisami rozwiązania okażą się niekompatybilne z reżi- mem, jaki danemu, wchodzącemu w skład spadku bądź powołanemu do życia w związku z jego otwarciem prawu podmiotowemu, nadaje jego lex causae. Bywa wreszcie, że przez wzgląd na szczególnie ważny interes publiczny, państwo lokalizacji określonych składników spadku, podejmuje w sprawach, zaliczanych zasadniczo także i przez nie do zakresu zastosowania statutu spad- kowego, próbę przełamania ogólnej właściwości legis successionis, poprzez na- rzucenie zastosowania – zamiast lub obok prawa w normalnym toku rzeczy 5 A. Bonomi, Choice-of-Law Aspects of the Future EC Regulation in Matters of Succession – A first Glance at the Commission Proposal, w: K. Boele-Welki, T. Einhorn, D. Girsberger, S. Sy- monides (red.), Convergence and Divergence in Private International Law, Liber Amicorum Kurt Siehr, Schulthess 2010, s. 157. 6 Aktualnie brak jest realnych perspektyw rychłego wprowadzenia jednolitej, unijnej regulacji merytorycznej prawa spadkowego – por. K.W. Lange, Die geplante Harmonisierung des Interna- tionalen Erbrechts in Europa, ZVglRWiss 2011, Nr 110, s. 427. 3 Rozdział I. Wprowadzenie właściwego – własnych norm merytorycznych, uznawanych za szczególnie istotne z punktu widzenia jego organizacji politycznej, społecznej czy gospo- darczej. Te oraz inne problemy towarzyszące ocenie spadków międzynarodowych stanowią poważne utrudnienie w świadomym i odpowiedzialnym planowa- niu losów własnego majątku przez przyszłych spadkodawców7, a z chwilą ich śmierci komplikują objęcie i wykonywanie przez beneficjariuszy spadkowych przypadających im praw oraz utrudniają ewentualnym wierzycielom zaspoko- jenie ich roszczeń8. Istotną poprawę sytuacji przyniosło zastąpienie w państwach członkow- skich UE9 krajowych norm kolizyjnych służących wyznaczaniu jurysdykcji krajowej oraz prawa właściwego dla spraw spadkowych jednolitymi prze- pisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4.7.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykony- wania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych do- tyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświad- czenia spadkowego10. Nie rozwiązuje ono jednak wszystkich problemów. Zważyć należy, że rozporządzenie znajduje zastosowanie jedynie w odnie- sieniu do spadków otwartych od 17.8.2015 r., podczas gdy w sprawach doty- czących spadku po osobie zmarłej wcześniej, do głosu dojdą w dalszym ciągu nieujednolicone normy kolizyjne poszczególnych państw. Swym przedmioto- 7 F.M. Wilke, Das internationale Erbrecht nach der neuen EU-Erbrechtsverordnung, RIW 2012, Nr 9, s. 600. 8 W kwestii źródeł, charakteru i skutków komplikacji towarzyszących rozwiązywaniu między- narodowych spraw spadkowych por. w szczególności DNOTI, Internationales Erbrecht in der EU, Würzburg 2004, s. 187–191; Wniosek Komisji pkt. 1.2; Dokument Roboczy Służb Komisji z 14.10.2009 r., uzupełniający wniosek ws. Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych i doku- mentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie utworzenia europejskiego certy- fikatu spadkowego – Streszczenie Oceny Skutków – SEK(2009) 411 wersja ostateczna. 9 Z wyłączeniem jednak Danii, Zjednoczonego Królestwa oraz Irlandii, które nie uczestniczyły w przyjęciu rozporządzenia ani go nie stosują, są zatem, w rozumieniu jego przepisów, uznawane za państwa trzecie. W przypadku Danii sytuacja ta wynika z zastosowania art. 1 i 2 Protokołu Nr 22 w sprawie stanowiska Danii załączonego do Traktatu o UE i do Traktatu o funkcjonowaniu UE (Dz.Urz. UE C z 9.5.2008 r., Nr 115, s. 201), natomiast Zjednoczone Królestwo oraz Irlandia skorzystały z art. 1 i 2 Protokołu Nr 21 w sprawie stanowiska Zjednoczonego Królestwa i Irlandii w odniesieniu do przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, załączonego do Traktatu o Unii Europejskiej i do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C z 9.5.2008 r., Nr 115, s. 201). 10 Dz.Urz. UE L Nr 201, s. 107; dalej jako: rozporządzenie spadkowe. 4 § 2. Przedmiot i cel opracowania wym zakresem obejmuje wyłącznie sprawy spadkowe, gdy tymczasem w wielu innych, ściśle z nimi związanych kwestiach, w tym także w sprawach rzeczo- wych, prawa właściwego poszukiwać należy, jak dotąd, na podstawie miaro- dajnych norm kolizyjnych państwa sądu. Ponadto jego normy obowiązują je- dynie w związanych nim państwach członkowskich. Wreszcie zaś jego regu- lacja, służąca wyznaczeniu zasięgu statutu spadkowego oraz usuwaniu kolizji między nim a innymi statutami, nie jest wolna od luk oraz poważnych wątpli- wości interpretacyjnych11. Z drugiej natomiast strony, należy mieć na uwadze, że obywatele UE nie- rzadko migrują i osiedlają się poza obszarem państw związanych rozporządze- niem, a także nabywają tam różne składniki majątku, w tym przede wszystkim rzeczy, nie wyłączając nieruchomości. Może zdarzyć się zatem, że państwo ta- kie, w oparciu o własne normy międzynarodowego postępowania cywilnego, przyjmie jurysdykcję krajową swoich sądów w odniesieniu do sprawy spad- kowej po takiej osobie oraz właściwość prawa wskazanego za pośrednictwem własnych, nieujednoliconych norm kolizyjnych. Nawet jeżeli tak się nie stanie, to wykonując jurysdykcję w innych kategoriach spraw jak choćby ze stosun- ków prawnorzeczowych i posiadania w odniesieniu do położonych na swoim obszarze rzeczy, może odmówić akceptacji rozwiązań wynikających z posta- nowień obcej legis successionis. § 2. Przedmiot i cel opracowania Poruszone powyżej kwestie zaledwie sygnalizują niektóre z problemów prawnych towarzyszących spadkom międzynarodowym. Niniejsze opracowa- nie nie aspiruje do ich wyczerpującego omówienia ani nawet wskazania. Za- kładanym celem publikacji jest rozwiązanie dotychczas nieomówionego kom- pleksowo w polskiej literaturze prawniczej problemu rozgraniczenia w spra- wach spadkowych zakresów statutu spadkowego (tj. prawa właściwego do oceny spraw spadkowych) oraz statutu rzeczowego (tj. prawa właściwego dla praw rzeczowych i posiadania). 11 U. Janzen, Die EU-Erbrechtsverordnung, DNotZ 2012, Nr 7, s. 487; B. Hess, C. Mariottini, C. Camara, Opinion on the Regulation (EC) n. 650/2012 on jurisdiction, applicable law, reco- gnition and enforcement of authentic instruments in matters of succession and on the creation of a European Certificate of Succession, Brussels 2012, s. 16. 5 Rozdział I. Wprowadzenie Zagadnienie to nabiera szczególnego znaczenia w sytuacjach, w których przynajmniej część masy spadkowej znajduje się w państwie innym niż to, którego prawo jest właściwe do oceny dziedziczenia spadku po danej osobie. W tego rodzaju przypadkach może dojść do zetknięcia się ze sobą odmiennych rozwiązań przyjmowanych we wskazanych systemach prawnych. Przykładowo prawo państwa położenia spadku czy jego poszczególnych składników może przyjmować odmienny niż statut spadkowy model następstwa prawnego spad- kobierców po zmarłym (np. w prawie austriackim czy Liechtensteinu, inaczej niż w prawie polskim, nabycie spadku następuje dopiero na skutek konsty- tutywnego orzeczenia sądu, a w systemach prawnych państw kręgu commom law spadek przechodzi na executora bądź administratora), nie znać obowią- zującej w statucie spadkowym konstrukcji zapisu (np. w prawie niemieckim nie występuje znany od niedawna polskiemu prawu zapis windykacyjny), czy też kreowanych przez statut spadkowy praw rzeczowych do spadku albo jego poszczególnych składników. Różnice mogą dotyczyć także kwestii dziedzicz- ności poszczególnych typów praw podmiotowych, odmiennego sposobu po- strzegania losów spadku bezdziedzicznego czy też istnienia bądź braku szcze- gólnych ograniczeń bądź dodatkowych przesłanek związanych z nabywaniem określonych kategorii dóbr np. gospodarstw rolnych, przedsiębiorstw, wybra- nych nieruchomości. Niektóre z wymienionych powyżej kolizji mogą okazać się pozorne przy za- łożeniu prawidłowego rozgraniczenia zakresów zastosowania systemów praw- nych, o których mowa. Kiedy indziej zajdzie jednak konieczność ich przezwy- ciężenia poprzez sięgnięcie po instrument tzw. dostosowania. W innych jesz- cze przypadkach trzeba będzie ocenić czy uzasadnienia dla dopuszczenia do głosu w sprawie spadkowej niektórych rozwiązań prawnych państwa położe- nia składników spadku, pomimo właściwości prawa innego państwa, jako legis hereditatis, nie należy upatrywać w koncepcji tzw. przepisów wymuszających swoje zastosowanie, unikając prób nadmiernego rozbudowywania zasięgu sta- tutu rzeczowego. Sytuacji tej nie rozwiązuje niestety w kompleksowy i satysfakcjonujący spo- sób obowiązywanie w większości państw członkowskich UE jednolitego roz- porządzenia spadkowego, którego normy także i w tym aspekcie wywołują wiele wątpliwości interpretacyjnych, a w związku z tym wymagają wyjaśnień, a niekiedy wręcz propozycji stosownych zmian. Nakreślone problemy nie mają tylko teoretycznego charakteru. Bezpośred- nio przekładają się na rozstrzygnięcia zapadające w konkretnych sprawach to- czących się zarówno przed sądami polskimi, jak i sądami innych państw, czego 6 § 3. Konstrukcja pracy dowodem są dostępne orzeczenia. Dotykają też czynności mieszczących się w zakresie kompetencji notariuszy. Powstać może na przykład pytanie, jakie skutki wywrze zapis windyka- cyjny, w sytuacji gdy prawem właściwym dla sprawy spadkowej jest prawo polskie, jednak objęta nim nieruchomość znajduje się na terytorium Niemiec czy Austrii, gdzie taka konstrukcja prawna nie występuje. Czy przyjąć należy, że na mocy przepisów legis successionis zapisobierca stał się jej właścicielem już z chwilą otwarcia spadku, czy też do osiągnięcia tego skutku konieczne bę- dzie dokonanie, wymaganej przepisami legis rei sitae, dodatkowej czynności rozporządzającej inter vivos oraz wpis we właściwym rejestrze publicznym. Powstaje także pytanie, jak powinien postąpić polski sąd w sytuacji, gdy statutem spadkowym w sprawie podlegającej jego jurysdykcji krajowej okaże się prawo, które w miejsce konstrukcji bezpośredniego następstwa prawnego spadkobierców po zmarłym, wprowadza model administracji spadkiem. Orzecznictwo innych państw wskazuje też na problemy towarzyszące oce- nie losów składników spadku, do których spadkodawca nie powołał spadko- biercy ani zapisobiercy, a równocześnie brak jest spadkobierców ustawowych z grona osób fizycznych. Czy w takim wypadku, w razie właściwości w sprawie spadkowej prawa polskiego, polska gmina albo Skarb Państwa mogą w cha- rakterze spadkobiercy ustawowego przejąć składniki bezdziedzicznego spadku (np. depozyty bankowe) położone w państwie, według którego prawa „do- bra niczyje” przypadają, prawem kaduka, miejscowemu fiskusowi bądź innej wskazanej osobie prawnej? Pojawia się wreszcie pytanie czy na porządek dziedziczenia niektórych ka- tegorii składników spadku np. gospodarstwa rolnego może mieć wpływ fakt, że w prawie państwa ich położenia, niebędącym jednak statutem spadkowym po zmarłym właścicielu, dziedziczenie tego rodzaju dóbr uzależnione jest od szczególnych kwalifikacji osobistych jego następców prawnych, a jeśli tak, w jaki sposób ingerencję tę uzasadnić. Próbę odpowiedzi na te oraz szereg innych pytań o wyraźnym znaczeniu praktycznym z pogranicza statutów spadkowego i rzeczowego przynieść ma prezentowana praca. § 3. Konstrukcja pracy Niniejsza rozprawa podzielona została na cztery rozdziały merytoryczne, zwieńczone wspólnym podsumowaniem. 7 Rozdział I. Wprowadzenie Pierwszy z nich poświęcony jest nakreśleniu relacji między statutem rze- czowym a statutem spadkowym. Znaleźć można w nim informacje na te- mat sposobu pojmowania, kryterium wyodrębnienia oraz przedmiotowego za- kresu każdego z nich. Prezentacja kategorii podlegających im spraw służyć ma wskazaniu przyczyn powstawania oraz obszarów potencjalnych kolizji mię- dzy postanowieniami legis successionis a statutem rzeczowym poszczególnych składników spadku. Skoro natomiast ryzyko takie nie zachodzi, gdy w roli obu statutów występuje prawo tego samego państwa, zasadne wydaje się przedsta- wienie metod służących wyznaczeniu każdego z nich, a następnie rozważenie, czy właściwym sposobem na uniknięcie problemu nie jest po prostu ich od- powiedni dobór. Drugi, najobszerniejszy spośród wszystkich rozdziałów, ma na celu wskaza- nie znaczenia każdego z obu statutów przy ocenie prawnorzeczowych skutków związanych z otwarciem spadku. Prawo merytoryczne poszczególnych państw wykazuje daleko idące różnice w podejściu choćby do takich kwestii jak jury- dyczna koncepcja nabycia spadku po zmarłym, sposób urzeczywistnienia roz- porządzających skutków zapisu w odniesieniu do objętych nim praw podmio- towych, powstające ipso iure z chwilą śmierci spadkodawcy ograniczone prawo rzeczowe do spadku lub jego części, jako postać uposażenia wybranych bene- ficjariuszy zmarłego, respektowanie bądź nie rozporządzających skutków te- stamentu działowego, obowiązujący model wspólności majątku spadkowego i działu spadku, podejście do konstrukcji trustu, jako instrumentu służącego rozrządzeniu przez spadkodawcę składnikami majątku na wypadek śmierci. Gdy w charakterze statutu spadkowego oraz statutu rzeczowego przynależ- nych do spadku przedmiotów występuje prawo innego państwa, a systemy te różnią się od siebie w postrzeganiu wskazanych powyżej kwestii, zachodzi ko- nieczność rozstrzygnięcia, któremu z nich przyznać pierwszeństwo. Czy kosz- tem legum causae poszczególnych przynależnych do spadku rzeczy zezwolić statutowi spadkowemu na ukształtowanie, we właściwy mu sposób, rozporzą- dzających skutków w odniesieniu do całego spadku bez względu na miejsce jego lokalizacji, czy może raczej pozostawić w tej mierze decydujący głos prze- pisom poszczególnych legum rei sitae, nawet jeśli nabycie prawa uzależniają one od dopełnienia dodatkowych przesłanek. Ewentualne opowiedzenie się za pierwszą z możliwości rodzi natomiast pytanie, czy w ogóle, a jeśli tak, to w jakim stopniu oraz jakimi środkami, w obliczu takiej koncepcji rozgrani- czenia obu statutów, zapewnić statutowi rzeczowemu możliwość kontroli nad przenikaniem na obszar spraw objętych, co do zasady, jego właściwością, nie- znanych mu instytucji prawnych, pochodzących z legis successionis. 8 § 3. Konstrukcja pracy Systemy prawne poszczególnych państw różnią się od siebie zarówno, gdy chodzi o sposób pojmowania spadku jako takiego, jak i podejście do dziedzicz- ności poszczególnych kategorii praw podmiotowych. Składniki majątku zmar- łego, podlegające dziedziczeniu w prawie niektórych państw, w innych syste- mach prawnych mogą być uznawane za nieprzenoszalne bądź też zostać objęte innym od dziedziczenia reżimem następstwa prawnego na wypadek śmierci osoby uprawnionej. W przypadku zatem, gdy co najmniej część spośród nale- żących do majątku zmarłego rzeczy znajduje się poza obszarem państwa, któ- rego prawo jest w danej sprawie statutem spadkowym, może dojść do zderze- nia ze sobą odmiennych zapatrywań, jakie prezentują w tej kwestii statut rze- czowy i lex successionis. Znane są również sytuacje, w których prawo państwa położenia, nie negu- jąc wprawdzie dziedziczności danej kategorii składników majątku, równocze- śnie przez wzgląd na szczególnie ważny interes publiczny, podyktowany przy- czynami ekonomicznymi, społecznymi czy rodzinnymi, wprowadza nieznane statutowi spadkowemu, szczególne uwarunkowania dotyczące ich dziedzicze- nia, dążąc do zapewnienia skuteczności tego rodzaju rozwiązań niezależnie od postanowień legis successionis. Przykładem takiej regulacji są dawne polskie przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Rozważania rozdziału trzeciego zmierzają do wyjaśnienia wpływu statutu rzeczowego na określenie zawartości spadku. Służą także zdefiniowaniu i cha- rakterystyce mechanizmu, któremu owe szczególne uwarunkowania, odno- szące się do dziedziczenia wybranych składników spadku, a wprowadzane przepisami prawa państwa ich położenia, zawdzięczają pierwszeństwo przed postanowieniami legis successionis. Mimo że wykracza to poza zasadniczy przedmiot niniejszego opracowania, poruszając tę problematykę, trudno było także oprzeć się pokusie spojrzenia z szerszej perspektywy na znaczenie prze- pisów wymuszających swoje zastosowanie przy rozstrzyganiu spraw spadko- wych. Ostatni, czwarty rozdział pracy, poświęcony został rozwiązywaniu ewen- tualnych kolizji między statutem spadkowym a prawem państwa położenia składników majątku zmarłego, wynikających z ich odmiennego podejścia do losów tzw. spadku bezdziedzicznego, tj. takiego, do którego spadkodawca nie powołał skutecznie beneficjariuszy przy równoczesnym braku spadkobier- ców ustawowych z grona osób fizycznych. W systemach prawnych niektórych państw sytuacje takie rozwiązywane są za pomocą klasycznego dziedziczenia ustawowego fiskusa, podczas gdy w innych upatruje się w nich przesłanki na- bycia przez państwo, jako dysponenta władzy zwierzchniej nad danym teryto- 9 Rozdział I. Wprowadzenie rium, poza mechanizmami prawa spadkowego, wszystkich położonych na jego obszarze składników spadku bezdziedzicznego. Wskazuje się, że gdy statut spadkowy prezentuje w tej mierze odmienny punkt widzenia niż lex sitae, może to prowadzić zarówno do konfliktów pozytywnych (kiedy to pretensje do danego składnika majątku zgłosi równocześnie fiskus państwa jego lokalizacji oraz państwa, którego prawo jest w danej sprawie statutem spadkowym), jak i negatywnych (gdy do danego składnika majątku nie wysunie roszczeń żadne z państw). Niniejszy rozdział jest próbą odpowiedzi na pytanie, czy mamy tu do czynienia z realnym problemem oraz jak przezwyciężać ewentualne wyni- kające stąd komplikacje. Zwieńczeniem pracy jest podsumowanie, zawierające zestawienie i zbior- czą analizę tez podsumowujących rozważania poszczególnych rozdziałów, za- równo pod kątem oceny istniejących rozwiązań: dawnych oraz współczesnych, jak i – gdzie to niezbędne – przedstawienia propozycji stosownych zmian na przyszłość. Unaoczniają one, że nie zawsze dążenie przez prawo państwa lokalizacji składników spadku do ingerencji w rozstrzygnięcie sprawy spadko- wej jest przejawem kolizji między statutem spadkowym a statutem rzeczowym. Tam natomiast, gdzie kolizje takie rzeczywiście występują, kluczową kwestią staje się prawidłowe wytyczenie linii demarkacyjnej między oboma statutami, a także wskazanie właściwych metod przezwyciężania rozbieżności między ich postanowieniami. § 4. Prawne tło rozważań Pomimo że rozważania niniejszej pracy koncentrują się na spojrzeniu na problem styku statutów przede wszystkim z perspektywy polskich organów stosujących prawo, nie są one ograniczone wyłącznie do analizy norm mery- torycznych oraz kolizyjnych obowiązujących w naszym kraju. Uwzględnienie w szerokim zakresie obcych regulacji prawa cywilnego i prawa prywatnego międzynarodowego, a także dorobku doktryny i orzecznictwa innych państw, należących do różnych kręgów kultury prawnej, odgrywa, z punktu widzenia założeń niniejszej pracy, kluczową rolę. Zestawienie ze sobą przykładów rozwiązań występujących w merytorycz- nym prawie spadkowym oraz rzeczowym różnych systemów prawnych, uzmy- sławia praktyczny wymiar problemów, pojawiających się na styku statutu rze- czowego z lege successionis. Ma to także służyć przybliżeniu instytucji praw- nych, z którymi może zetknąć się polski sąd, orzekając w sprawie spadkowej 10 § 4. Prawne tło rozważań na podstawie prawa innego państwa czy uwzględniając skutki wydanych w ta- kim państwie orzeczeń bądź sporządzonych aktów. Analiza obcych norm prawa prywatnego międzynarodowego służy z ko- lei pozyskaniu argumentów istotnych dla lepszego zrozumienia norm koli- zyjnych obowiązujących własne sądy oraz oceny wprowadzanych nimi roz- wiązań (także pod kątem ewentualnych wniosków de lege ferenda). Pozwala także zdobyć wiedzę na temat odmiennych metod poszukiwania prawa wła- ściwego, z którymi polski sąd może się zetknąć w granicach wyznaczanych własnymi normami kolizyjnymi drugiego stopnia o odesłaniu czy też wypro- wadzając skutki z obcych orzeczeń opartych na ustalonym w ten sposób pra- wie merytorycznym. Pod względem znaczenia wyróżnia się tutaj regulacja prawa prywatnego międzynarodowego obowiązującego na terenie Niemiec, gdzie ze względu na szczególny kształt merytorycznego prawa cywilnego, pro- blem styku statutu spadkowego i rzeczowego od dawna jest dostrzegany i sze- roko dyskutowany w doktrynie prawniczej i orzecznictwie. Na systematyce i zawartości niniejszej pracy w szczególny sposób zaważyły zachodzące w ostatnich latach zmiany w kształcie norm kolizyjnych, służących wyznaczaniu prawa właściwego dla spraw spadkowych przez polskie sądy. Pierwszą z nich przyniosło zastąpienie z dniem 16.5.2011 r. dawnej ustawy z 12.11.1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe12, nową ustawą o tym sa- mym tytule, uchwaloną przez Sejm 4.2.2011 r.13. Miarodajna dla spadków po osobach zmarłych począwszy od 16.5.2011 r.14, zawiera ona – ujęte w nowocze- sny sposób i zharmonizowane z europejskim prawem prywatnym międzyna- rodowym – normy kolizyjne określające prawo właściwe dla stosunków oso- bistych i majątkowych w zakresie prawa prywatnego. Czas jej obowiązywania, gdy chodzi o normy kolizyjne miarodajne dla spraw spadkowych, okazał się jednak wyjątkowo krótki, wynosząc zaledwie 4 lata i 3 miesiące. Przyczyną takiego stanu rzeczy stało się ukończenie, prowadzonych już od dłuższego czasu, w ramach struktur Unii Europejskiej, prac nad stworzeniem jednolitego unijnego instrumentu kolizyjnego w sprawach spadkowych. Ich 12 Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm. 13 Ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1792. 14 Inny punkt widzenia przyjąć należy jednak w odniesieniu do dopuszczalności i ważności materialnej rozrządzeń na wypadek śmierci. Gdy chodzi o styk dawnej i nowej ustawy polskiej – stosujemy normy obowiązujące w dacie jego sporządzenia. Zatem art. 35 PrPrywM z 1965 r. w odniesieniu do rozrządzeń dokonywanych do 15.5.2011 r., zaś art. 65 PrPrywM z 2011 r. do rozrządzeń sporządzanych począwszy po tej dacie. 11 Rozdział I. Wprowadzenie podstawę prawną stanowił art. 81 ust. 2 lit. c TFUE, upoważniający Parlament Europejski i Radę, w szczególności, jeżeli jest to niezbędne do prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego, do przyjmowania w dziedzinie współ- pracy sądowej w sprawach cywilnych mających skutki transgraniczne, m.in. środków zmierzających do zapewnienia zgodności norm znajdujących zasto- sowanie w państwach członkowskich w przypadku kolizji przepisów i sporów o właściwość. Bazująca na wynikającej stąd kompetencji i określana jako priorytet, zapo- wiedź przyjęcia europejskiego instrumentu w zakresie spraw spadkowych po- jawiła się już w tzw. wiedeńskim planie działań z 1998 r.15 Na posiedzeniu w Tampere, w dniach 15–16.10.1999 r., Rada Europejska zatwierdziła zasadę wzajemnego uznawania orzeczeń oraz innych decyzji or- ganów sądowych jako podstawę współpracy sądowej w sprawach cywilnych i zwróciła się do Rady i Komisji o przyjęcie programu w zakresie środków wdrażania tej zasady. W dniu 30.11.2000 r. przyjęto wspólny dla Komisji i Rady program środ- ków dotyczących wprowadzania w życie zasady wzajemnego uznawania orze- czeń w sprawach cywilnych i handlowych, w którym określono środki doty- czące harmonizacji norm kolizyjnych jako ułatwiające wzajemne uznawanie orzeczeń i przewidziano ustanowienie instrumentu odnoszącego się do testa- mentów i dziedziczenia16. Podstawą dla dalszych działań, które przybrały już kształt propozycji kon- kretnych rozwiązań prawnych stał się opracowany w listopadzie 2002 r., przez Niemiecki Instytut Notarialny w Würzburgu raport pt. „Étude de droit com- paré sur les règles de conflits de juridictions et de conflits de lois relatives aux testaments et successions dans l’Union Européenne”. W zaakceptowanym przez Radę na posiedzeniu w Brukseli, w dniach 4−5.11.2004 r. Programie Haskim podkreślono potrzebę przyjęcia aktu praw- nego w kwestii dziedziczenia, dotyczącego w szczególności kolizji praw, ju- rysdykcji, wzajemnego uznawania i wykonywania orzeczeń w obszarze dzie- dziczenia oraz europejskiego poświadczenia spadkowego oraz zwrócono się do Komisji Europejskiej o przedstawienie Zielonej Księgi, obejmującej całość problematyki międzynarodowego prawa spadkowego17. Została ona opubli- 15 Dz.Urz. UE C Nr 19, s. 1. 16 Dz.Urz. UE C Nr 12, s. 1. 17 Program Haski: wzmacnianie wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w Unii Europej- skiej, Dz.Urz. UE C Nr 53, s. 1. 12 § 4. Prawne tło rozważań kowana 1.3.2005 r. i poddana konsultacjom, które zaowocowały zgłoszeniem ok. 60 komentarzy oraz publicznym wysłuchaniem, zorganizowanym w Bruk- seli 30.11.2006 r.18. W oparciu o pozyskane w ten sposób uwagi, wyniki prac powołanej przez Komisję w dniu 1.3.2006 r.19 grupy ekspertów zwanej grupą „PRM III/IV”, konkluzje ze spotkania ekspertów krajowych, mającego miejsce w dniu 30.6.2008 r.20, przy aprobacie dla przyjęcia nowego aktu prawnego ze strony Parlamentu Europejskiego21 oraz Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Spo- łecznego22, Komisja Europejska przedstawiła w dniu 14.10.2009 r. oficjalny projekt rozporządzenia wraz z wnioskiem o jego przyjęcie23. Idea rozporządzenia rozwinięta została w Programie Sztokholmskim, przyjętym na posiedzeniu Rady zorganizowanym w Brukseli w dniach 10−11.12.2009 r.24 Podkreślono tam, że wzajemne uznawanie powinno zostać rozszerzone na dziedziny dotychczas jeszcze nim nieobjęte np. dziedziczenie i testamenty, z jednoczesnym uwzględnieniem systemów prawnych państw członkowskich, w tym porządku publicznego i krajowych tradycji we wskaza- nym zakresie. Trwające równolegle konsultacje międzynarodowe oraz prace na forum Rady Europejskiej i Parlamentu zaowocowały ostatecznie uchwaleniem w dniu 13.3.2012 r. przez ten ostatni organ zmodyfikowanego projektu rozporządze- nia25, przyjętego następnie przez Radę w dniu 7.6.2012 r.26. 18 Zob. http://ec.europa.eu/justice_home/news/consulting_public/successions/news_contri- butions__en.htm, dostęp w dniu 12.4.2017 r. 19 Dz.Urz. UE C Nr 51, s. 3. 20 Zob. http://ec.europa.eu/justice_home/news/consulting_public/successions/contributions /summary_contributions_successions_fr.pdf. 21 Rezolucja z 16.11.2006 r., P6_TA(2006)0496. 22 Opinia z 26.10.2005 r., Dz.Urz UE. C Nr 28, s. 1–5. 23 KOM(2009) 154 wersja ostateczna. 24 Dz.Urz. UE C Nr 115, s. 1. 25 Stanowisko Parlamentu Europejskiego przyjęte w pierwszym czytaniu w dniu 13.3.2012 r. w celu przyjęcia rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr .../2012 w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (EP-PE_TC1-COD(2009)0157). 26 W kwestii szczegółów związanych z pracami nad tekstem rozporządzenia por. w szcze- gólności: J. Pazdan, Ku jednolitemu międzynarodowemu prawu spadkowemu, Rej. 2005, Nr 3, s. 9−10; J. Pazdan, Rechtswahl im internationalen Erbrecht, w: Festschrift für Dieter Martiny zum 70. Geburtstag, Mohr Siebeck, Tübingen 2014, s. 490–492; M. Orecki, Jurysdykcja, prawo właściwe oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach spadkowych w świetle rozporządzenia (UE) 13 Rozdział I. Wprowadzenie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 650/2012 z 4.7.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykony- wania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych do- tyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświad- czenia spadkowego27, weszło w życie z dniem 16.8.2012 r., jednak jest ono sto- sowane dopiero od 17.8.2015 r., z wyjątkiem art. 77 i 78, które stosuje się od 16.1.2014 r. oraz art. 79, 80 i 81, stosowanych począwszy od 5.7.2012 r. Jeśli chodzi o aspekt intertemporalny, w myśl art. 83 ust. 1 rozporządzenia, jest ono miarodajne, gdy chodzi o poszukiwanie prawa właściwego w odnie- sieniu do spadków po osobach zmarłych począwszy od 17.8.2015 r. Od reguły tej istnieją jednak odstępstwa. Pierwsze z nich rozporządzenie wprowadza w odniesieniu do wyboru prawa28. Problem dotyczy sytuacji, gdy został on dokonany przed początkową datą zastosowania rozporządzenia, natomiast samo otwarcie spadku następuje już pod jego rządami. Zastosowanie w pełnym zakresie art. 83 ust. 1 mogłoby prowadzić w takim wypadku do naruszenia woli spadkodawcy oraz podważe- nia jego zaufania do prawa. Do przyjęcia ważności wyboru w takich warun- kach wystarcza zatem, by był on ważny na płaszczyźnie postanowień rozporzą- dzenia (art. 22) albo prawa prywatnego międzynarodowego, obowiązującego w chwili dokonania wyboru w państwie ówczesnego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy bądź którymkolwiek z państw, którego obywatelstwo spadko- dawca wówczas posiadał. Rozporządzenie przyjmuje również domniemanie wyboru prawa (wybór hipotetyczny) w odniesieniu do (niezawierających takiego wyboru) rozrzą- dzeń, pochodzących sprzed początkowej daty jego zastosowania. O ile zostały one dokonane zgodnie z prawem, które mogłoby być wybrane w myśl postano- wień rozporządzenia (a więc którymkolwiek z praw ojczystych spadkodawcy z chwili dokonania rozrządzenia lub śmierci), prawo to uważa się za wybrane, jako właściwe dla dziedziczenia. Reguła ta (z art. 83 ust. 4) ustępuje jednak przed wyborem rzeczywistym. Gdy chodzi z kolei o ocenę dopuszczalności i ważności rozrządzeń na wy- padek śmierci, to w odniesieniu do czynności dokonanych począwszy od nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r., PS 2013, Nr 1, s. 81–82; A. Machnikowska, M. Załucki, w: M. Za- łucki (red.), Unijne Rozporządzenie spadkowe Nr 650/2012. Komentarz, Warszawa 2015, s. 1–13. 27 Dz.Urz. UE L Nr 201, s. 107. 28 W kwestii związanych z tym kontrowersji por. Ch. Schoppe, Die Übergangsbestimmungen zur Rechtswahl im internationalen Erbrecht: Anwendungsprobleme und Gestatltungspotential, IPRax 2014, Nr 1, s. 27–33. 14 § 4. Prawne tło rozważań 17.8.2015 r. prawa właściwego będziemy poszukiwali za pośrednictwem norm kolizyjnych zawartych w rozporządzeniu. Natomiast w przypadku rozrządzeń pochodzących sprzed tej daty, ale odnoszących się do spadku otwartego już pod rządami rozporządzenia, do utrzymania ich dopuszczalności i material- nej oraz formalnej ważności wystarcza, by spełniały wymagania prawa wła- ściwego, wskazanego rozporządzeniem bądź prawa wskazanego za pośred- nictwem norm kolizyjnych, obowiązujących w dacie dokonania rozrządzenia w państwie miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, dowolnym państwie, któ- rego spadkodawca był wówczas obywatelem bądź państwie, którego organ roz- patruje sprawę spadkową. Pomimo że w chwili ukończenia niniejszej pracy rozporządzenie spadkowe obowiązuje już od blisko 3 lat, doświadczenie wskazuje, że jeszcze przez dłuż- szy czas jako przedmiot postępowań przed europejskimi (a z pewnością pol- skimi) sądami oraz czynności dokonywanych z udziałem notariuszy, domino- wały będą spadki po osobach zmarłych przed 17.8.2015 r. Choć zatem stop- niowo dawne normy kolizyjne zaczną tracić na znaczeniu, to jednak jeszcze przez wiele lat, poszukiwanie prawa właściwego w międzynarodowych spra- wach spadkowych będzie odbywało się głównie właśnie za ich pośrednictwem. Przede wszystkim względy praktyczne zadecydowały więc o tym, że na po- trzeby rozważań niniejszej pracy uwzględniono zarówno dawny, jak i obecny stan prawny, a w ramach rozwiązań dotychczasowych – nie tylko kolejne pol- skie ustawy o prawie prywatnym międzynarodowym, ale i zawierające normy kolizyjne miarodajne dla spraw spadkowych, umowy międzynarodowe, któ- rych stroną jest Polska. Zważywszy natomiast na sposób ujęcia norm kolizyjnych rozporządzenia i liczne wątpliwości interpretacyjne, pojawiające się na ich tle, a powodujące konieczność sięgania po pozajęzykowe metody wykładni, za stosowne uznałem przedstawienie w ramach kolejnych rozdziałów, także historii kształtowania się poszczególnych regulacji rozporządzenia, poświęconych analizowanym tu zagadnieniom. Rozważania te pomogą, jak sądzę, w należytym zrozumieniu oraz ocenie norm, będących ostatecznym wynikiem tych prac. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wpływ statutu rzeczowego na rozstrzyganie spraw spadkowych - na styku statutów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: