Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00064 006023 14678416 na godz. na dobę w sumie
Wprowadzenie do dydaktyki historii - ebook/pdf
Wprowadzenie do dydaktyki historii - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 380
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-989-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Niniejszy podręcznik ułatwi studentom historii przygotowanie się do zawodu nauczyciela tego przedmiotu w szkole podstawowej, gimnazjum i szkołach ponadgimnazjalnych. Zawarta w tej publikacji podstawowa wiedza z dydaktyki historii jest skorelowana z ogólną teorią nauczania i wychowania oraz z psychologią. Klarowność wykładu i przejrzysta struktura książki są dodatkowymi atrybutami tego opracowania.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 Książka dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Recenzenci Prof. dr hab. Maria Kujawska Prof. dr hab. Krystyna Wróbel-Lipa Redakcja i korekty Agata Czuj Opracowanie typograficzne ZINEL s.c. Projekt okładki i stron tytułowych www.tworca.eu Copyright by Wydawnictwo AVALON T, Janowski sp. j., Kraków 2008; wyd. II ISBN 978 83 7730 989 6 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl Spis treści I. Wprowadzenie. Po co i jak studiować dydaktykę historii ....................11 1. Zakres publikacji .......................................................................................13 1.1. Cele publikacji ...................................................................................13 1.2. Struktura podręcznika ........................................................................17 1.3. Przeznaczenie publikacji ....................................................................18 2. Cele studiowania dydaktyki i organizacja pracy studentat ........................19 2.1. Cele studiowania dydaktyki historii ...................................................19 a) Cele poznawcze .............................................................................21 b) Cele kształcące ...............................................................................22 c) Cele wychowawcze .......................................................................24 2.2. Organizacja pracy studenta ................................................................26 a) Propozycja ujęcia pracy studenta w cykl organizacyjny ...............26 b) Reorganizacja pracy studenta ........................................................28 c) Zasady organizacji pracy umysłowej .............................................30 d) Podstawowe środki w studiowaniu dydaktyki historii ..................33 2.3. Sposoby studiowania dydaktyki historii ............................................38 a) Sposoby korzystania ze słownych środków przekazu ...................39 b) Przygotowywanie i udzielanie odpowiedzi ustnych ......................42 c) Korzystanie ze środków tekstowych .............................................46 Praca z podręcznikiem dydaktyki historii ......................................48 Opracowywanie lektury dydaktycznej ..........................................49 d) Pisemne prace ćwiczeniowe i badawcze studenta z dydaktyki historii ............................................................................................51 II. Historia i teoria jej upowszechniania ....................................................55 1. Historia jako obraz przeszłości ..................................................................57 1.1. Przeszłość i historia ............................................................................57 1.2. Badanie i opisywanie przeszłości ......................................................58 1.3. Źródła historyczne i informacje źródłowe w opisywaniu przeszłości ..........................................................................................61 1.4. Narracyjna postać faktów historycznych ...........................................65 1.5. Dydaktyczne i metodyczne aspekty tteorii wiedzy historycznej .......67 6 SpiS treści 2. Historia jako przedmiot nauczania szkolnegot ..........................................73 2.1. Szkolna narracja historyczna .............................................................73 2.2. Zakres wiadomości historycznych w podstawach programowych ....75 a) Historia w szkole podstawowej .....................................................75 b) Historia w gimnazjum ....................................................................80 c) Historia w szkołach ponadgimnazjalnych .....................................83 Historia w zasadniczych szkołach zawodowych ...........................84 Historia w szkole średniej. Zakres podstawowy ............................85 Historia w szkołach średnich. Zakres rozszerzony ........................86 2.3. Metodyczne problemy organizacji szkolnej tedukacji historycznej ..88 a) Programy nauczania historii ..........................................................88 b) Planowanie nauczania historii .......................................................91 3. Dydaktyka i metodyka nauczania historii .................................................94 3.1. Dydaktyka historii ..............................................................................94 3.2. Polska dydaktyka historii ...................................................................97 3.3. Dydaktyka historii w innych krajach ...............................................102 3.4. Metodyka nauczania historii ............................................................104 4. Cele nauczania historii .............................................................................109 4.1. Jakie są cele kształcenia historycznego uczniów? ...........................109 4.2. Typologia celów kształcenia historycznego .....................................112 a) Cele poznawcze ...........................................................................113 b) Cele kształcące .............................................................................114 Rozwijanie sprawności zapamiętywania .....................................114 Rozwijanie sprawności myślenia historycznego .........................117 Cele kształcące w podstawie programowej .................................138 c) Wychowawcze cele nauczania historii ........................................142 Typologia postaw .........................................................................148 Historia jako przedmiot postaw ...................................................148 4.3. Metodyczne problemy celów nauczania historii ..............................162 a) Określanie celów .........................................................................162 b) Taksonomia celów nauczania historii ..........................................163 III. Proces szkolnej edukacji historycznej ...............................................177 1. Metody nauczania i uczenia się historii ...................................................179 1.1. Kontrowersje wokół zasad i metod kształcenia historycznego ........179 a) Metoda nauczania, czynności i operacje .....................................179 b) „Procedury” jako różnorodne formy zabiegów, czynności metodycznych ..............................................................................183 Dyskusja i debata .........................................................................184 SpiS treści 7 Perswazja .....................................................................................186 Rodzaje perswazji ........................................................................186 Analiza „za i przeciw” oraz SWOT .............................................187 Metaplan, drzewko decyzyjne, burza mózgów ............................188 Gry dydaktyczne ..........................................................................189 1.2. Klasyfikacja metod kształcenia historycznego uczniów ..................194 2. Strategie dydaktyczne kształcenia historycznego .....................................232 2.1. Określenie strategii dydaktycznej ....................................................232 2.2. Proces wielostronnego kształcenia historycznego ...........................234 a) Uczenie się historii przez przyswajanie .......................................235 b) Uczenie się historii przez odkrywanie .........................................237 c) Uczenie się przez przeżywanie ....................................................238 d) Kształcenie historyczne przez działanie ......................................240 2.3. Problemowe kształcenie historyczne ...............................................241 2.4. Programowane nauczanie historii ....................................................244 2.5. Wprowadzanie uczniów w warsztat badawczy historyka ................247 3. Formy organizacyjne szkolnej edukacji historycznej ..............................249 3.1. Lekcja historii ..................................................................................249 3.2. Praca domowa w uczeniu się historii ...............................................254 3.3. Wycieczka jako forma organizacyjna kształcenia historycznego ....257 3.4. Praca pozalekcyjna ...........................................................................260 3.5. Pozaszkolna edukacja historyczna ...................................................263 a) Historyczna edukacja medialna ...................................................264 Radio w edukacji historycznej .....................................................264 Audycje telewizyjne w edukacji historycznej .............................266 Kinematografia historyczna .........................................................267 Internetowa edukacja historyczna ................................................269 Technologia kształcenia ...............................................................270 b) Edukacja historyczna prowadzona przez instytucje pozaszkolne ..................................................................................272 Upowszechnianie historii przez muzea .......................................272 Archiwa w edukacji historycznej .................................................274 Biblioteka w kształceniu historycznym uczniów ........................276 c) Perswazyjne formy upowszechniania historii .............................277 Upowszechnianie historii przez prasę .........................................277 Edytorstwo i upowszednianie wydawnictw historycznych .........279 d) Upowszechnianie historii przez lokalne i regionalne towarzystwa naukowe i oświatowe .............................................279 8 SpiS treści IV. Środki edukacji historycznej ...............................................................283 1. Dookreślenie podstawowych pojęć .........................................................285 1.1. Środek dydaktyczny .........................................................................285 1.2. Role i funkcje środków dydaktycznych ...........................................286 1.3. Typologia środków kształcenia historycznego.................................289 2. Środki słowne i tekstowe .........................................................................292 2.1. Środki słowne ...................................................................................292 2.2. Środki tekstowe ................................................................................298 a) Podręcznik historii .......................................................................298 Budowa podręcznika historii .......................................................300 Role i funkcje podręcznika historii ..............................................303 Podręcznik historii w pracy nauczyciela .....................................304 b) Teksty źródłowe w nauczaniu historii .........................................306 Dydaktyczna tradycja stosowania tekstów źródłowych w edukacji historycznej ...............................................................306 Rodzaje źródeł tekstowych ..........................................................308 Metodyka wykorzystywania źródeł tekstowych ..........................309 c) Literatura naukowa, popularnonaukowa i piękna w szkolnej edukacji historycznej ...................................................................312 Opracowania naukowe w nauczaniu historii ...............................312 Lektury popularnonaukowe w edukacji historycznej ..................313 Encyklopedie i słowniki w nauczaniu historii .............................314 Opracowania chronologiczne ......................................................315 Powieści historyczne i utwory poetyckie ....................................316 Środki tekstowe wytworzone przez uczniów ..............................318 3. Mapy i środki kartograficzne ...................................................................323 3.1. Mapy historyczne .............................................................................323 a) Rodzaje map historycznych .........................................................324 b) Atlasy historyczne .......................................................................329 c) Metodyka korzystania z map w szkolnej edukacji historycznej ..331 3.2. Środki kartograficzne .......................................................................335 a) Kartodiagramy historyczne ..........................................................336 b) Kartogramy historyczne ...............................................................339 4. Środki poglądowe ....................................................................................341 4.1. Obrazowe przedstawienia przeszłości .............................................341 Obraz jako dzieło plastyczne i przekaz o minionej rzeczywistości ..............................................................................341 Język obrazu ................................................................................343 4.2. Typologia obrazów historycznych ...................................................346 SpiS treści 9 4.3. Środki ikoniczne w procesie kształcenia historycznegot .................348 Rysunki na tablicy szkolnej .............................................................348 Aplikacje historyczne .......................................................................349 Malarstwo historyczne .....................................................................350 Rysunki satyryczne w nauczaniu historii .........................................351 Historyczne obrazy dydaktyczne .....................................................352 Historyczne obrazy dynamiczne ......................................................353 4.4. Metodyka stosowania historycznycht tśrodków ikonicznych ..........356 a) Czynności i zabiegi metodyczne nauczyciela ..............................357 b) Uczenie się historii z użyciem obrazów ......................................359 5. Środki ćwiczeniowe i kontrolne ..............................................................362 5.1. Zadania i pytania w środkach przekazu wiadomości .......................362 a) Zadania i pytania w podręcznikach historii .................................362 b) Zadania i pytania w środkach pozapodręcznikowych .................363 5.2. Zeszyty ćwiczeń ...............................................................................364 V. Nauczyciel historii i jego warsztat pracy .............................................367 1. Kształcenie nauczycieli historii ...............................................................369 2. Warsztat pracy nauczyciela historii .........................................................372 3. Pracownia historyczna w szkole ..............................................................374 4. Kącik muzealny, szkolne muzeum ..........................................................375 Bibliografia .................................................................................................377 I Wprowadzenie. Po co i jak studiować dydaktykę historii ZakreS publikacji 13 I I   Ł A Z D Z O R t1. Zakres publikacjit t1.1. Cele publikacjit Opracowanie niniejsze ma ułatwić studentowi historii przygotowanie się do zawodu nauczyciela tego przedmiotu w szkole podstawowej, gimnazjum i szkołach ponadgimnazjalnych. Można przyjąć założenie, że studiowanie jest procesem pracy. Jego specyfiką jest to, że składa się na ten proces wiele upo- rządkowanych działań celowych o charakterze intelektualnym. Ukierunkowa- nymi, celowymi działaniami ludzi rządzą obiektywne prawidłowości. Ich od- krywaniem i badaniem zajmuje się prakseologia, a ściślej nauka o organizacji i kierownictwie, jako jej dyscypliny szczegółowe. Ich podwaliny stworzyli pol- scy uczeni Karol Adamiecki i Tadeusz Kotarbiński. Dydaktyka jest pierwszą próbą organizowania pracy intelektualnej i kierowania jej procesem. W nauce o organizacji pracy ustalono teoretyczny model sprawnego działa- nia zwany cyklem organizacyjnym. Wykonywanie pracy w porządku wyzna- czonym etapami cyklu organizacyjnego prowadzi do optymalnych osiągnięć. Dlatego użytkownikom tej publikacji proponujemy ujęcie studiowania dydak- tyki historii w cykl organizacyjny. Etapy działań wyznaczanych cyklem orga- nizacyjnym zostaną przedstawione w propozycjach metodyki przygotowywa- nia się do nauczania historii. Przyjęto założenie, że student historii obrał specjalizację nauczycielską świadomie, zgodnie z własnym planem życiowym. Ta zgodność winna moty- wować go do rzetelnego poznania teorii nauczania historii, metodyki organi- zowania procesu edukacji historycznej w szkole, jego realizowania i kontroli osiągnięć uczniów. Recepcję treści wykładów z dydaktyki historii mogą uła- twić opracowane w tej publikacji główne problemy teorii upowszechniania wiedzy historycznej. Obszerne wskazówki bibliograficzne załączone do każ- dego rozdziału powinny ułatwić studentom dobór lektur dla przygotowania się do ćwiczeń z teorii nauczania historii i metodyki projektowania oraz prowa- dzenia lekcji próbnych. Zawarta w tej publikacji podstawowa wiedza z dydaktyki historii jest sko- relowana z ogólną teorią nauczania i wychowania oraz psychologią. 14 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii Dyscypliny te student poznaje na dwóch pierwszych latach studiów. Po- przedzają one studia nad dydaktyką historii i metodyką nauczania historii. Stu- diowanie dydaktyki ogólnej oraz psychologii wprowadza studenta do podsta- wowych problemów opisujących proces dydaktyczno-wychowawczy szkolnej edukacji, szczególnie cele kształcenia ogólnego, metody i środki edukacji, for- my organizacyjne procesu kształcenia, podmiotowość ucznia w tym procesie, procedury kontroli osiągnięć uczniów dla określenia efektywności procesu dy- daktyczno-wychowawczego. Poznawanie procesu szkolnej edukacji historycznej przez studenta zasadza się na jego osiągnięciach wyniesionych ze studiów nad dydaktyką ogólną i psy- chologią. Treść niniejszego wprowadzenia do dydaktyki historii powinna uła- twić skorelowanie dydaktyki i metodyki nauczania historii z wiedzą z dwóch poprzednich przedmiotów służących przygotowaniu pedagogicznemu kandyda- tów na nauczycieli historii. Podane przykłady celów kształcenia historycznego, środków i metod ich osiągania, form organizacyjnych tego procesu, strategii dydaktycznych, będą pomocne w zrozumieniu istoty integracji wiedzy peda- gogicznej i psychologicznej oraz dydaktyki i metodyki kształcenia historycz- nego w szkołach poszczególnych etapów edukacji. Wielorakie odniesienia dydaktyki historii do dydaktyki ogólnej i psycholo- gii student pozna na ćwiczeniach teoretycznych z dydaktyki historii. Studiowa- nie treści lektur umożliwi studentowi aktywny udział w dyskusjach nad proble- mami spornymi. Treść tego podręcznika dostarczy studentowi podstawowych argumentów do zintegrowania przesłanek zaczerpniętych z dydaktyki ogólnej i psychologii. Ten rodzaj zabiegów dydaktycznych stosowanych na ćwiczeniach przysłuży się uformowaniu w świadomości studenta czynnej wiedzy psycho- logiczno-dydaktycznej, która może mu służyć w przyszłej pracy zawodowej, kiedy sam będzie organizować własną pracę dydaktyczno-wychowawczą, opi- sywać ją, kierować jej realizacją. Tak zintegrowane podstawowe twierdzenia psychologii, dydaktyki ogólnej i dydaktyki historii już podczas studiów mogą studentowi pomagać w analizie i ocenie lekcji. Podjęcie przez studenta próby zorganizowania własnej pracy w cykl spraw- nego działania stanie się dobrą okazją do ćwiczenia sprawności organizowania procesu dydaktycznego w szkole. Jako nauczycielowi łatwiej mu będzie okre- ślić cele swej pracy dydaktycznej i wychowawczej, przeprowadzić analizę wa- runków planowanego procesu dydaktycznego, dobór środków, metod i form organizacyjnych nauczania, opracować plan działania w semestrze i w roku szkolnym, rozbudzić u uczniów motywację do działania, określić metody i środ- ki kontroli procesu nauczania i jego efektywności. Racjonalne organizowanie i kierowanie własną pracą podczas studiów może rozwinąć u studenta umiejęt- ności organizatorskie i kierownicze przydatne w pracy pedagogicznej. ZakreS publikacji 15 Zebrane w tym podręczniku podstawowe wiadomości z teorii nauczania hi- storii mogą ułatwić kształtowanie świadomości historyczno-dydaktycznej stu- denta przygotowującego się do zawodu nauczycielskiego. Twierdzenia ogólne opisujące i wyjaśniające proces dydaktyczny powinny być poddane analizie, podczas której student będzie miał okazję do wykorzystania spostrzeżeń wy- niesionych z ćwiczeń praktycznych w szkołach. Obserwacja cudzej pracy dy- daktycznej i doświadczenia wyniesione z własnych prób prowadzania lekcji oraz innych form pracy dydaktyczno-wychowawczej mogą dostarczyć konkre- tów dla wyjaśniania i oceniania założeń teoretycznych dydaktyki historii oraz psychologicznych podstaw nauczania i uczenia się. I I   Ł A Z D Z O R Treść niniejszego opracowania zawiera podstawowe twierdzenia dotyczą- ce upowszechniania wiedzy historycznej, generalne kryteria oceniania dorob- ku historiografii, teorii wiedzy historycznej i metodologii historii. Są one przy- pomnieniem węzłowych problemów opracowywanych na zajęciach z historii, historiografii i metodologii historii. Zostały zintegrowane z podstawowymi działami dydaktyki historii, by uczynić studenta zdolnym do oceniania jako- ści narracji historycznych zawartych w środkach dydaktycznych stosowanych w szkolnym nauczaniu historii oraz do tworzenia własnych narracji historycz- nych na każdą lekcję historii. Wiadomości historyczne będące przedmiotem poznania w edukacji szkol- nej są ujmowane w obrazy historyczno-dydaktyczne. Ich struktura powinna być zgodna z najnowszymi modelami narracji historycznej, wypracowanymi w te- orii wiedzy historycznej i metodologii historii. Zgodność ta zapewnia im wa- lory obrazów obiektywnych i prawdziwych, wolnych od mitów i stereotypów. Reguły zapewniające tworzenie obiektywnych modeli narracji historycznych są opisane w teorii wiedzy historycznej. Odkryto w niej wiele form deformo- wania narracji historycznych przez autorów. Ujawniono liczne zagrożenia to- warzyszące odczytywaniu tych narracji i ich rozumieniu. Przestrogi te powi- nien uwzględniać nauczyciel historii podczas tworzenia narracji lekcyjnych i wprowadzania środków dydaktycznych w proces nauczania. W pracy dydaktycznej przydatne są reguły postępowania badawczego hi- storyka zawarte w metodologii historii. Procedury weryfikacji źródeł i faktów historycznych powinny być respektowane przez nauczyciela i ukazywane przez niego uczniom, gdy podczas lekcji wykorzystywane są teksty źródłowe i teks- ty naukowe. Nauczyciel może je wykorzystać do tworzenia własnych procedur edukacyjnych przydatnych do rozstrzygania problemów spornych, wyjaśnia- nia i oceniania zjawisk oraz procesów historycznych. Dydaktyka historii musi respektować elementy historii historiografii, teorii wiedzy historycznej i me- todologii historii, gdyż procesowi przyswajania wiedzy historycznej, kształ- 16 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii towania myślenia historycznego i świadomości historycznej towarzyszą zja- wiska przeświadczeń, mitologizacji i stereotypy zagrażające obiektywizmowi i prawdzie historycznej. Przyszły nauczyciel historii winien docenić znaczenie wypracowanych przez historyków historiografii norm oceniania piśmiennictwa historycznego, teoretycznych modeli narracji historycznych tworzonych przez filozofów i teoretyków badań historycznych oraz procedur postępowania ba- dawczego historyka przez metodologów historii. Znajomość tych problemów umożliwi mu zrozumienie głównych założeń dydaktyki historii oraz zmien- ność propozycji rozwiązań metodycznych towarzyszących realizacji procesu nauczania historii w szkole. Celem tej publikacji jest rozbudzenie i ugruntowywanie u studenta prze- konania, że dokładne poznanie najdawniejszych dziejów człowieka, ukształ- towania się pierwszych cywilizacji społeczeństw osiadłych w dolinach wiel- kich rzek Bliskiego i Dalekiego Wschodu, Greków, Rzymian, Arabów, upo- wszechnienia kultury chrześcijańskiej, wytworzenia się państw europejskich w średniowieczu, ich rozwój w czasach nowożytnych, w XIX wieku i czasach najnowszych, historii narodu i państwa polskiego, nabycie umiejętności do- cierania do podstawowych zbiorów opublikowanych źródeł historycznych, do zasobów archiwalnych, korzystania z zasobów Internetu, bibliotek, muzeów, są mu niezbędne. Wiedza merytoryczna winna być trwale zapamiętana przez przyszłego na- uczyciela historii, gdyż przyjdzie mu z niej stale korzystać podczas lekcji hi- storii i zajęć pozalekcyjnych. Musi to być wiedza czynna, operatywna, nieprze- rwanie modernizowana i poszerzana. Wiedza i sprawności z zakresu teorii wiedzy historycznej i metodologii hi- storii również powinny stać się użyteczne dla nauczyciela. Ukierunkowują one jego pracę podczas przygotowywania planów nauczania, programów oraz sce- nariuszy lekcji historii, przede wszystkim umożliwiają mu tworzenie szkolnych narracji historycznych. Dydaktyka historii zajmuje w tych subdyscyplinach historycznych rolę do- minującą. Umożliwia nauczycielowi rozpoznanie możliwości poznawczych uczniów, określenie celów kształcenia różnego stopnia ogólności i szczegóło- wości, dobór środków dydaktycznych zgodnie z możliwościami uczniów i ce- lami nauczania, dobór form organizacyjnych i strategii kształcenia, metod i pro- cedur edukacyjnych oraz sposobów uczenia się. Teoria nauczania historii inte- gruje merytoryczną i metodologiczną wiedzę studenta, czyni ją użyteczną. Być może lekturą poszczególnych rozdziałów niniejszego opracowania za- początkuje kształtowanie się u kandydatów na nauczycieli historii świadomo- ści historyczno-dydaktycznej, zrozumienia potrzeby sumiennego przygotowa- nia się podczas studiów do wykonywania zawodu. I I   Ł A Z D Z O R t1.2. Struktura podręcznikat ZakreS publikacji 17 W części pierwszej przedstawione zostały cele studiowania dydaktyki hi- storii. Rezultaty teoretycznego i praktycznego przygotowywania się słucha- cza historii specjalności nauczycielskiej powinne być mu znane. Dlatego ot- wierają one problematykę niniejszego opracowania. Określenie zakresu treści, które student powinien sobie przyswoić, zrozumieć je i powiązać z wiedzą hi- storyczną, metodologiczną oraz psychologiczną może korzystnie wpływać na stosunek słuchacza do przygotowania zawodowego. Opisane w tej części cele powinny w procesie studiowania dydaktyki historii spełniać funkcję perswa- zyjną i motywacyjną. Włączono do niej podstawowe wiadomości z zakresu organizacji pracy umysłowej. Są one propozycją racjonalizacji i ekonomizacji procesu studiowa- nia ujętego w cykl organizacyjny. Struktura czynności objęta cyklem sprawne- go działania jest uzupełniana planem działania, który umożliwia synchroniza- cję czynności studiowania. Znajomość zasad sprawnego działania i zachowa- nia się ludzi w procesie pracy zorganizowanej i kierowanej może być pomocna w organizacji studiowania. Zebrane w tej części argumenty mogą spełniać funk- cję terapeutyczną, gdyż ułatwiają one zrozumienie niskiej efektywności pra- cy chaotycznej oraz źródeł podejmowania przez studenta czynności nieukie- runkowanych na cel. W tej części zamieszczono również rozdział, w którym zebrano wskazów- ki odnoszące się do podstawowych środków studiowania dydaktyki historii. Proponowane tytuły nie są obligatoryjne. Student może je pominąć, ale powi- nien mieć podstawowe opracowania z zakresu dydaktyki ogólnej, psychologii, słowniki i encyklopedie, elementarne opracowania z historii historiografii, te- orii wiedzy historycznej, metodologii historii, podręczniki z dydaktyki histo- rii, przewodniki metodyczne do nauczania historii w szkołach podstawowych, gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych. Informacje odnoszące się do bi- bliografii dydaktyki historii również mogą być przydatne dla słuchacza. Część tę zamyka obszerny rozdział o sposobach studiowania dydaktyki hi- storii. Otwiera go omówienie problematyki dotyczącej sposobów korzystania ze słownych środków przekazu wiadomości. Następnie zamieszczono propo- zycje modeli sposobów sporządzania notatek z wykładów i dyskusji prowadzo- nych na ćwiczeniach, z lektur, korzystania z podręczników dydaktyki i opraco- wań metodycznych, encyklopedii, poradników i przewodników metodycznych przeznaczonych do nauczania historii w poszczególnych klasach, sporządzania referatów ćwiczeniowych, proseminaryjnych, recenzji. Modele te skorelowano ze wskazaniami zawartymi we wstępie do badań historycznych. Uwzględniono również sposoby przygotowywania odpowiedzi ustnych i udzielania ich. 18 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii Część druga obejmuje zagadnienia opisujące proces szkolnej edukacji histo- rycznej, w tym cele nauczania historii, metody osiągania założonych w celach zmian w świadomości i postawach uczniów, dominujące w metodach zabiegi me- todyczne, procedury realizacyjne, środki dydaktyczne, za pomocą których są wy- woływane zmiany w wiedzy, sprawnościach i w sferze emocjonalnej uczniów. Część trzecia zawiera wskazania metodyczne niezbędne do organizowania i kierowania procesem nauczania historii w szkołach podstawowych, gimna- zjach, zasadniczych szkołach zawodowych i szkołach poziomu licealnego. Część czwarta obejmuje zagadnienia zajęć praktycznych studenta, które wprowadzają go do metodyki prowadzenia lekcji historii i zajęć objętych inny- mi formami organizacyjnymi nauczania. Kształcenie kandydatów na nauczy- cieli historii i warsztat pracy nauczyciela tworzą część piątą. Wskazówki bibliograficzne mają ułatwić wyszukiwanie podstawowych opracowań do zadanych tematów. Bardziej szczegółowe wskazówki biblio- graficzne zamieszczono w wykazie lektur związanych z określonym rozdzia- łem i w przypisach. t1.3. Przeznaczenie publikacjit Opracowanie to jest adresowane do studentów historii, którzy wybrali spe- cjalność nauczycielską. Uczelnie kształcące kandydatów na nauczycieli historii mają znaczną samodzielność w zakresie opracowywania planów studiów i or- ganizacji pedagogicznego przygotowania swych absolwentów. Naczelny organ administrujący oświatą określił najniższy wymiar godzin na zajęcia z psycho- logii, pedagogiki, dydaktyki historii, elektronicznych środków edukacji oraz zalecił zorganizowanie zajęć dla zapoznania studentów z historią wychowa- nia, bezpieczeństwem i higieną pracy szkolnej. Uczelnie samodzielnie określa- ją organizację zawodowego przygotowania studentów. W większości uniwer- sytetów, w akademiach pedagogicznych i jedynej wyższej szkole pedagogicz- nej oraz innych szkołach wyższych kształcących kandydatów na nauczycieli historii przygotowanie zawodowe powierza się zakładom dydaktyki historii. Nieliczne uczelnie zlikwidowały zakłady dydaktyk szczegółowych, oddając to przygotowanie centrom kształcenia pedagogicznego. Najczęściej zajęcia z psychologii i pedagogiki są organizowane na I i II roku studiów. Dydaktyka historii jest wprowadzana od semestru trzeciego na roku II i kontynuowana na latach III i IV. Równolegle ze studiowaniem dydakty- ki historii (wykłady i ćwiczenia) są prowadzone zajęcia praktyczne studentów w szkołach ćwiczeń. Najczęściej na II roku studenci poznają metodykę naucza- nia historii w szkole podstawowej, na III roku proces nauczania historii w gim- cele StudioWania dydaktyki i organiZacja pracy Studenta 19 nazjum i na IV roku studiów w szkołach ponadgimnazjalnych. Liczbie godzin z dydaktyki historii musi odpowiadać liczba godzin praktyk ciągłych, które od- bywają studenci w szkołach wszystkich szczebli organizacyjnych. Stąd publi- kacja ta będzie służyła studentom przez trzy lata kształcenia zawodowego. Mogą z niej korzystać uczestnicy kwalifikacyjnych studiów podyplomo- wych, którzy pragną uzyskać uprawnienia do nauczania historii oraz osoby uczestniczące w różnego rodzaju kursach dokształcania dydaktycznego. I I   Ł A Z D Z O R t2. Cele studiowania dydaktykit ti organizacja pracy studentat t2.1. Cele studiowania dydaktyki historiit Cel w dydaktyce jest rozumiany jako model osiągnięcia uzyskiwany przez zespół oddziaływań edukacyjnych, ujętych w proces. Zakładane osiągnięcie jest zmianą, która powinna nastąpić w świadomości i osobowości kształconego podmiotu (ucznia, studenta). Cel jako model zakładanego osiągnięcia jest opi- sywany w kształcie idealnym, niesprzecznym. Niekiedy jego cechy są przed- stawiane w postaci mierzalnej. Wywołana zmiana w wyniku procesu kształ- cenia częściowo może pokrywać się z tym modelem, a częściowo wychodzić poza jego zakres. Opis modeli zmian wywołanych zabiegami edukacyjnymi może mieć postać bardzo ogólną lub być stopniowo zawężany do formy poje- dynczej, mierzalnej operacji. Dopuszczalne jest założenie, że studiowanie dydaktyki historii, podejmo- wanie prób planowania i realizowania procesu kształcenia historycznego ucz- niów w szkołach ćwiczeń powinno wywołać zmiany w świadomości studentów w sferze wiedzy, sprawności i emocji. Należy przyjąć kolejne twierdzenie, że zmiany w tych sferach zachodzą jednocześnie, są ze sobą sprzężone. Cele studiowania dydaktyki mogą złożyć się w ideał osobowości kandyda- ta na nauczyciela historii. Niektóre cechy i właściwości tak rozwiniętej osobo- wości zostały zasygnalizowane we wprowadzeniu. Osobowość jako centralny system regulujący, sterujący i integrujący czynności jednostki na określonym poziomie rozwoju jest względnie trwały i składa się z następujących atrybu- tów: poglądu na świat, planu życiowego, zamiłowań, działalności realizacyj- nej, zdolności, charakteru, samowiedzy, sumienia, krytycyzmu, temperamentu1. Osobowość, której wybrane cechy i właściwości szczególnie się rozwinęły, sta- 1 Zob. J. Reykowski, Osobowość, Warszawa 1967; tegoż, O rozwoju osobowości, Warszawa 1976; W. Szewczuk, Psychologia. Zarys podręcznikowy, t. 2, Warszawa 1966, s. 386–420. 20 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii ły się niepowtarzalne i wyróżniają jednostkę, nazywana jest indywidualnością. W kształtowaniu osobowości pomocne mogą być wzorce osobowe. Mogą stać się nimi indywidualności współczesne i historyczne, postaci literackie i filmo- we, jeśli skłaniają do naśladownictwa. Atrybuty osobowości przyszłego nauczyciela historii umożliwiają tworze- nie modeli jego kształcenia. W zakresie wiedzy można postulować, że przy- szły nauczyciel historii powinien być historykiem, czyli osobą zdolną do re- fleksji historycznej, wspartej gruntowną erudycją. Wiedza nauczyciela historii powinna mieć charakter globalny, całościowy, obejmować wszystkie dziedzi- ny działalności człowieka i być wsparta wiedzą ekonomiczną, polityczną, so- cjologiczną. Z zakresu wiedzy historycznej nauczyciel historii winien wyodrębnić treści subdyscyplin historycznych historii historiografii, filozofii historii i metodolo- gii badań historycznych. Tworzą one bowiem podstawy dydaktyki historii, za- pewniają kształtowanie umiejętności analizowania przekazów historycznych, wyjaśniania ich treści i struktury oraz ich odczytywania. Wiedza dydaktyczna dostarcza nauczycielowi przesłanek, reguł umożliwia- jących analizowanie sytuacji dydaktycznych i oceniania rozwiązań metodycz- nych, czyni go zdolnym do refleksji dydaktycznej. Jest ona podstawą działal- ności realizacyjnej, stwarza warunki do rozwijania zamiłowań. Nauczyciela powinna cechować wola działania i wytrwałość w realizacji zamierzeń oraz zdolność koncentracji uwagi na celach działania. W działaniu ujawnia się charakter i stwarzane są warunki do jego kształtowania. W tym procesie kształtuje się sumienie, samowiedza i krytycyzm. W pracy dydak- tyczno-wychowawczej nauczyciela rozwijają się i ugruntowują zamiłowania badawcze i realizacyjne. Praca badawcza powinna być ukierunkowana na po- znanie dziejów lokalnych i regionalnych, analizowanie procesu nauczania hi- storii, poznawanie możliwości recepcyjnych uczniów, efektywności stosowa- nia środków i metod nauczania. Krytycyzm jest nauczycielowi niezbędny do oceny jakości narracji historycznych wprowadzanych do procesu nauczania, przydatności zabiegów metodycznych, analizy i oceny własnej pracy. Te cechy charakteryzują nauczyciela kreatywnego2. 2 Zob. Alternatywne modele kształcenia nauczycieli, red. M. Ochmański, Lublin 1993; M. Lej- man, Osobowość zawodowa nauczycieli, Częstochowa 1985; Osobowość nauczyciela, red. W. Okoń, Warszawa 1962; Psychologiczno-pedagogiczne kształcenie nauczycieli, red. J. Kuź- ma i H. Kosętka, Kraków 1997. O kształceniu nauczycieli historii opublikowano: Kształcenie nauczycieli historii a cele edukacji historycznej, red. A. Zielecki, Rzeszów 1997; Nauczyciel historii. Ku nowej formacji dydaktycznej, red. M. Kujawska, Poznań 1996; Organizacja stu- diów historycznych (stacjonarnych i zaocznych) w uniwersytetach i wyższych szkołach peda- I I   Ł A Z D Z O R cele StudioWania dydaktyki i organiZacja pracy Studenta 21 a) Cele poznawcze Wiedza, będąca treścią dydaktyki historii, może być przez studenta historii przyswojona przez zapamiętywanie wiadomości uporządkowanych jej struktu- rą i oznaczonych tytułem rozdziałów. Treści przyjęte przez studenta w następ- nej kolejności powinny być połączone, zintegrowane z treściami przyjętymi wcześniej. Wcześniej recypowane podlegają procesowi uogólnienia, a przyj- mowane po nich są bardziej szczegółowe. Ich integracja z już posiadaną wie- dzą odbywa się przez analizę wiadomości przyjętych wcześniej. Stopniowo wiedza ucznia staje się bogatsza, dobrze ustrukturyzowana i przybiera postać systemową. Wiadomości w niej pomieszczone są ogólne i szczegółowe, skla- syfikowane, uporządkowane, otwarte na przyjęcie nowych informacji, podatne do dalszych przekształceń. Przyswajanie jest łączone z opanowywaniem wie- dzy. Proces ten może nastąpić, gdy student dobrze zrozumie cele uczenia się, posiada umiejętność osiągania powodzenia w uczeniu się, umie korzystać z na- uczania-studiowania, ma wolę podjęcia trudu studiowania i może przez czas dłuższy skupić uwagę na przyswajaniu i opanowywaniu nowych wiadomości. Opanowywanie wiadomości to tyle, co osiąganie celów studiowania, czyli syn- tetyzowania kolejno opanowywanych treści3. W trakcie studiów student powinien poznać: − specyfikę historii jako przedmiotu nauczania szkolnego na kolejnych po- ziomach edukacji, − podstawy programowe i programy nauczania historii w szkole podstawowej, gimnazjum, zasadniczej szkole zawodowej i szkołach ponadgimnazjalnych, − specyfikę szkolnej narracji historycznej, − zmiany zachodzące w teorii nauczania historii, − cele szkolnej edukacji historycznej i ich typologię, − zabiegi i procedury metodyczne, metody, strategie i formy organizacyjne procesu edukacji historycznej, − podręczniki historii, mapy historyczne, środki ikoniczne statyczne i dyna- miczne, środki ćwiczeniowe i kontroli oraz elektroniczne i multimedialne, − możliwości wykorzystywania bibliotek, archiwów, muzeów, instytucji i to- warzystw oświatowych, kulturalnych, naukowych do wspomagania proce- su edukacji historycznej uczniów, − problematykę regionalną, − warsztat pracy nauczyciela historii i wzór osobowy nauczyciela wychowawcy. gogicznych, red. J. Mazur, A. Zielecki, Kraków 1996; Praktyczne kształcenie kandydatów na nauczycieli historii, red. J. Mazur, A. Zielecki, Rzeszów 1998. 3 C. Galloway, Psychologia uczenia się i nauczania, t. 1, Warszawa 1988, s. 11–13. 22 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii Treści kolejnych rozdziałów zostały dobrane w porządku i zakresie umoż- liwiającym poznanie podstawowych składników procesu nauczania historii w szkole podstawowej, gimnazjum i szkołach ponadgimnazjalnych. Wiado- mości te student może poszerzyć za pomocą lektur zamieszczonych przy każ- dym rozdziale i w przypisach. Zmiany zakreślone powyższymi celami powinny występować stale i progre- sywnie podczas restrukturyzowania wiedzy dydaktycznej, stosowania jej przy analizie hospitowanych zajęć szkolnych, planowaniu lekcji próbnych i uza- sadnianiu swych racji w toku dyskusji na ćwiczeniach, zajęciach prosemina- ryjnych i seminaryjnych. Każdy wymieniony cel ogólny można uszczegółowić wyodrębniając cele pośrednie oraz operacyjne. W jakimś stopniu zastąpią je standardy osiągnięć, zakres wymagań. b) Cele kształcące Zmiany w zakresie i jakości wiedzy dydaktycznej studenta opisane ce- lami poznawczymi zostały wyodrębnione po to, by je opisać, ująć w model niesprzeczny, poddany klasyfikacji. Wyodrębnienie to jest sztuczne. Zmiany w ilości i jakości przyswojonych w procesie studiowania wiadomości, zmia- ny w czynnościach zapamiętywania, przechowywania, odpamiętywania i za- pominania, myślenia, w sposobach studiowania, organizowania pracy własnej studenta, w sprawnościach metodycznych oraz zmiany w sferze woli, uwagi, emocji, postaw są jednoczesne, jednorodne. Ich rozróżnianie, różnicowanie i klasyfikowanie jest konieczne w procesie kształcenia pedagogicznego kandy- datów na nauczycieli historii, prowadzenia badań nad zmianami zachodzący- mi u uczących się i studiujących, określania tych zmian, orzekania o różnicach między zmianami zamierzonymi i urzeczywistnionymi (osiągnięciami). Po zakończeniu studiowania dydaktyki historii i praktycznego stosowania wskazań metodycznych student powinien umieć: − porównywać i oceniać poglądy dydaktyczne twórców dydaktyki historii; − orzekać o przydatności propozycji rozwiązań metodycznych w zakresie for- mułowania celów nauczania historii, form organizacyjnych, strategii i me- tod realizacji procesu dydaktycznego, dobierania środków dydaktycznych i sposobów ich stosowania w tym procesie przez nauczyciela i uczniów; − oceniać przydatność i jakość metodologiczną i dydaktyczną narracji histo- rycznych zawartych w środkach dydaktycznych; − tworzyć własne szkolne narracje historyczne; − poprawnie posługiwać się terminologią historyczną i dydaktyczną; cele StudioWania dydaktyki i organiZacja pracy Studenta 23 − tworzyć model warsztatu pracy nauczyciela historii; − posługiwać się wiedzą dydaktyczną i historyczną do obrony własnych roz- wiązań metodycznych użytych na lekcjach i w pracy pozalekcyjnej; − wykorzystywać teoretyczne założenia dydaktyki historii do tworzenia mo- deli sposobów nauczania i sposobów uczenia się uczniów; I I   Ł A Z D Z O R − wybierać potrzebne informacje z opracowań dydaktycznych i metodycz- nych, krytycznie je oceniać (być krytycznym czytelnikiem); − znać możliwości poznawcze uczniów i ich zainteresowania; − analizować treści podstaw pogramowych, programów nauczania historii, opracowywać je, opracowywać plany nauczania, scenariusze lekcji, kon- spekty lekcji; − referować zagadnienia dydaktyczne, bronić swoich racji; − zbierać materiały do próbnych opracowań dydaktycznych, wykorzystywać je zgodnie z podstawowymi regułami badań historyczno-dydaktycznych; − korelować wiedzę psychologiczną z podstawami dydaktyki ogólnej, a te dy- scypliny z dydaktyką historii, dydaktykę historii z teorią badań i metodolo- gią badań historycznych oraz z historią historiografii; − korzystać z pomocy naukowych, technicznych środków kształcenia, prze- kazów elektronicznych, przekazów multimedialnych, z programów eduka- cyjnych emitowanych w telewizji, Internecie, z ofert muzeów, archiwów, bibliotek, teatrów, kin, towarzystw kulturalnych, oświatowych, naukowych, instytucji, które mogą wspomagać proces edukacji historycznej; − kontrolować i oceniać pracę uczniów i jej efektów (osiągnięć), opracowy- wać narzędzia kontroli i pomiaru osiągnięć; − dokonywać samooceny własnych osiągnięć i porażek. Wymienione powyżej oczekiwane zmiany, które powinny nastąpić w oso- bowości studentów oparte są na przekonaniu, że osiągnęli oni opisane cele po- znawcze. Krytycyzm w odczytywaniu treści z opracowań metodycznych i dy- daktycznych, w przyjmowaniu informacji przekazywanych studentowi innymi środkami, winien mieć oparcie w rzetelnej wiedzy studenta, gdyż brak dosta- tecznych wiadomości z zakresu przedmiotu oceny czy prowadzonego sporu może doprowadzić do kształtowania postawy negatywnej, zarozumialstwa, arogancji wypływającej z ignorancji. Skutecznym środkiem zapobiegawczym mogą być podejmowane przez studenta próby tworzenia własnych opracowań. Stwarzają one okazję do recepcji nowych argumentów, modeli postępowania badawczego, selekcji argumentów, sprawdzenia własnego rozumowania in- dukcyjnego i dedukcyjnego. Wiadomości z zakresu metodyki okazują się niezbędne w nabywaniu umie- jętności projektowania i realizowania procesu dydaktycznego we wszystkich 24 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii przedziałach czasowych i organizacyjnych, określania ich celów, dróg reali- zacji, sposobów pracy, skuteczności środków nauczania, środków i sposobów pomiaru efektów kształcenia, wywoływania aktywności uczniów. Umiejętności metodyczne mogą być kształtowane na podstawie wiedzy dy- daktycznej i doświadczeń wyniesionych z praktyki szkolnej. Sprawności w za- kresie formułowania celów, projektowania sposobów uczenia się uczniów, za- biegów składających się na procedury dydaktyczne i zabiegi metodyczne sto- sowania i korzystania ze środków dydaktycznych, tworzenia własnych pomocy naukowych, które student powinien wynieść z praktycznych ćwiczeń metodycz- nych muszą być oparte na rezultatach realizacji celów poznawczych. Wiedza studenta o metodach i środkach kontroli, utrwalania i oceniania osiągnięć uczniów, jej stosowanie na lekcjach próbnych, jest podstawą kształ- towania się u niego umiejętności projektowania środków i metod utrwalania, kontroli i oceny postępów młodzieży w uczeniu się. Wiedza ta staje się uży- teczną na równi ze sprawnościami metodycznymi. Przyswojone przez studenta wiadomości z zakresu organizacji pracy na- uczyciela, jego warsztatu pracy, osobowości mogą wywołać u niego refleksje na temat planu życiowego, postaw, samowiedzy. c) Cele wychowawcze Przyswojenie przez studenta wiedzy i umiejętności zakreślonych progra- mem zawodowego przygotowania kandydatów na nauczycieli historii może rozwinąć jego dociekliwość intelektualną, zainteresować go dydaktyką historii i skłonić do badania procesu szkolnej edukacji historycznej. Treści podstawo- wych opracowań z zakresu dziejów naszej dydaktyki historii mogą dostarczyć studentowi wiele przykładów na to, że poprawne, sumienne wykonywanie za- wodu nauczyciela owocuje w umysłach i sferze emocjonalnej uczniów zmiana- mi o niewymiernych wartościach, a nauczycielowi daje poczucie dobrze speł- nionego obowiązku wobec wychowanków, społeczeństwa, państwa i narodu. Może przekonać go o możliwościach osiągania sukcesów w zakresie badania procesu nauczania historii, gdyż większość dydaktyków historii ma długoletnie doświadczenie wyniesione z wykonywania zawodu nauczyciela historii. Również kariera naukowa wielu badaczy przeszłości wiodła ich przez szko- ły różnych stopni organizacyjnych. Kariery naukowe nauczycieli mogą inspi- rować studentów do pogłębiania wiedzy historycznej i dydaktycznej w trakcie studiów i podczas pracy zawodowej. Wśród studentów studiów doktoranckich przeważają nauczyciele historii, znaczna ich liczba uczestniczy w zaocznych seminariach doktoranckich. Te przykłady mogą być dla studentów inspirujące, motywujące do podjęcia i prowadzenia badań naukowych. I I   Ł A Z D Z O R cele StudioWania dydaktyki i organiZacja pracy Studenta 25 Dzieje dydaktyki dostarczają również wielu przykładów na to, że zaniedbania w wykonywaniu obowiązków nauczycielskich prowadzą do wyrządzenia szkód i krzywd tym, którzy w niczym nie zawinili, czyli uczniom. Przestrogi te są kie- rowane do sumienia studiujących, ale też do ich rozsądku. Nauczyciel zaniedbu- jący swe powinności zawodowe nie może liczyć na przetrwanie w szkole. W procesie studiowania dydaktyki historii i przygotowań praktycznych do zawodu nauczyciela historii u studenta powinny, w obszarze emocji, uwagi i woli, wystąpić zmiany, w wyniku których jest on zdolny do: − pozytywnego przeżywania sukcesów w studiowaniu, sumiennego wykony- wania zadań, osiągania powodzeń w praktyce szkolnej; − odporności psychicznej w sytuacjach rodzących zagrożenia i niepowodzenia; − rozbudzania u siebie zaciekawienia przygotowaniem zawodowym, prze- kształcania go w zainteresowania, a z czasem w zamiłowania dydaktycz- no-wychowawcze; − zrozumienia emocji uczniów, pobudzania ich do przełamywania zniechę- cenia, apatii intelektualnej; − kontrolowania własnych emocji w trakcie studiowania i prowadzenia za- jęć dydaktycznych, opanowania tremy, nieśmiałości, osiągania stabilności emocjonalnej i równowagi w tej dziedzinie przeżyć; − koncentrowania uwagi na jednym i na wielu zadaniach, na jednym uczniu i na całej klasie, czyli zdolność do uwagi koncentrycznej i podzielnej, eli- minowania czynników zakłócających kierowanie uwagą; − umacniania woli pokonywania trudności, kierowania się na wykonywanie zadań, pomijania reagowania na sytuacje; − świadomego kształtowania podstawowych atrybutów osobowości, szczegól- nie postaw generujących pożądane reakcje systematycznego kształtowania charakteru (zdecydowania, wytrwałości, samodzielności, wyrozumiałości, życzliwości, tolerancyjności, opanowania, odpowiedzialności, sprawiedli- wości, cierpliwości, zaradności, dyskretności, uprzejmości, ufności); − rozwijania u siebie taktu pedagogicznego, kultury pedagogicznej; − pogłębiania samowiedzy przez wykorzystanie wiedzy psychologicznej, pe- dagogicznej i socjologicznej nabytej w trakcie studiów; − wzbogacania sytemu wartości, respektowania ich w pracy pedagogicznej, − współdziałania z innymi nauczycielami i uczniami; − przyjęcia i respektowania podstawowych reguł etycznych związanych z wy- konywaniem zawodu (bezinteresowność, sprawiedliwość, obiektywizm, uf- ność, dyskretność); − kontrolowania własnego temperamentu. Wiedza historyczna, teoria wiedzy historycznej, teoria upowszechniania hi- storii, podstawowe twierdzenia psychologii, socjologii, filozofii, spostrzeże- 26 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii nia poczynione podczas praktyk pedagogicznych student może wykorzystać do autokreacji swej osobowości. Osiągnięta samowiedza może być dla nie- go źródłem licznych inspiracji w zakresie doskonalenia charakteru, sumienia, wzmacniania woli, rozwijania uwagi koncentrycznej i podzielnej, zapobiega- nia jej dekoncentracji. Doświadczenia wyniesione z pracy nad własną osobowością, z doskonalenia procesu własnych studiów, przygotowania pedagogicznego student może wykorzy- stać w przyszłej działalności zawodowej. Mogą one motywować i ostrzegać4. t2.2. Organizacja pracy studentat a) Propozycja ujęcia pracy studenta w cykl organizacyjny Nauka o organizacji pracy zakłada, że każde racjonalne i ekonomiczne dzia- łanie winno być wykonywane w ustalonym porządku zwanym cyklem organi- zacyjnym, dzielącym się na etapy realizacyjne. Pierwszym etapem cyklu organizacyjnego jest określenie celu działania i powzięcie decyzji o jego realizacji. W nauce o organizacji pracy celem na- zywa się zamierzenie powzięte przez tego, kto ma je wykonać, a zadaniem na- zwano zamierzenia zlecone wykonawcy przez innych. W dydaktyce nazwy te są odnoszone do różnych desygnatów. Stąd przyjmuje się tu, że celem jest model zamierzonej zmiany, którą mamy wywołać w wiedzy, umiejętnościach i emo- cjach ucznia, a zadaniem zabiegi prowadzące do osiągnięcia celu. Zasygnalizowane wyżej generalne cele studiowania dydaktyki historii i osią- gania sprawności metodycznych mają zakres ogólny. Ich krótkie omówienie upo- ważnia do wniosku, że student powinien wiedzieć, co i dlaczego ma studiować oraz jakie nabyć sprawności metodyczne. Cele poznawcze zostaną szerzej omówione w kolejnych rozdziałach zawierających podstawowe wiadomości z teorii nauczania historii. Cele kształcące i wychowawcze student pozna dokładniej w toku opraco- wywania lektur zaleconych do zajęć ćwiczeniowych i praktycznych. Cele pracy nad każdym zagadnieniem programowym student będzie mógł opracować samodzielnie i dostarczą one przesłanek do podjęcia decyzji o dal- szych działaniach, by założone cele urzeczywistnić. W drugim etapie cyklu organizacyjnego przeprowadza się analizę warunków, metod i środków działania, które muszą być uwzględnione i zastosowane do reali- zacji założonego i przyjętego do wykonania celu. W trakcie tej analizy należy: 4 Szersze omówienie tych celów w: A. Zielecki, Metodyka nauczania historii. Poradnik dla studentów, Rzeszów 1984, s. 10–18. I I   Ł A Z D Z O R cele StudioWania dydaktyki i organiZacja pracy Studenta 27 − ustalić zadania, które w razie potrzeby powinno się podzielić na mniejsze części składowe (częściowo czynności te wykonano w niniejszej publika- cji przez wyodrębnienie podrozdziałów); − wybrać metody i środki uczenia się, które będą najbardziej potrzebne (przy- datne) do realizacji wyodrębnionych zadań w istniejących warunkach stu- diowania; − ułożyć plan działania (pracy), czyli uporządkować w czasie realizację za- dań, zastosować metody pracy i użyć środków dydaktycznych. Trzecim etapem cyklu organizacyjnego jest psychiczne przygotowanie się studenta do wykonywania zadań ujętych w planie, pozytywne nastawienie się do pracy („pracę warto wykonać, mogę ją wykonać, wykonywałem zadania trudniej- sze”), przygotowanie pomocy naukowych, uporządkowanie miejsca pracy. W czwartym etapie są wykonywane czynności przewidziane w planie z za- stosowaniem środków i metod ujętych w drugim etapie cyklu organizacyj- nego. Zakłada się, że student dostatecznie opanował efektywne sposoby wy- korzystywania podstawowych środków przekazu wiadomości, sporządzania wypisów, not, cytatów, pisania referatów, przygotowania wystąpień ustnych (plan wypowiedzi z cytowaniem twierdzeń, konspekty wypowiedzi, ćwicze- nie w poprawnym czytaniu tekstu wystąpienia). Podczas wykonywania pra- cy należy przeprowadzać kontrolę wstępną planowanej pracy (sprawdzić plan działania, przydatność metod i sposobów wykonania zadań, ułożenia środków dydaktycznych w kolejności ich wykorzystywania), kontrolę bieżącą (czy wy- konywane czynności są ukierunkowane na cel, prawidłowość wykonania ko- lejnego zadania przed podjęciem czynności dla wykonania zadania następne- go). Kontrola ta może wskazać potrzebę uzupełnienia wiadomości, dobrania nowych pomocy naukowych, przyjęcia dodatkowych zadań oraz zastosowa- nia innych metod pracy. Piątym (ostatnim) etapem tego cyklu jest kontrola wykonania planu i oce- na osiągniętych wyników pracy. Do zakresu tych czynności należy: − udzielenie odpowiedzi na pytania kontrolne podane w opracowywanym rozdziale; celem (modelem wyniku); − dokonanie samooceny wyników pracy przez porównanie ich z przyjętym − poddanie osiągnięć kontroli zewnętrznej prowadzącego zajęcia (podczas konsultacji, dobrowolnego kolokwium), wypełnienie testu5. 5 Zainteresowanych organizacją procesu studiowania ujętego w cykl organizacyjny kieruję do następujących opracowań: K. Adamiecki, O nauce organizacji. Wybór pism, Warszawa 1970; J. Frąckiewicz, O organizacji pracy i kierownictwa, Warszawa 1968; T. Kotarbiński, Trak- tat o dobrej robocie, Warszawa-Wrocław-Kraków 1966; J.G. March, A.H. Simon, Teoria or- ganizacji, Warszawa 1964; J. Zieleniewski, Organizacja zespołów ludzkich. Wstęp do teo- 28 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii Cykliczne studiowanie jest możliwe w warunkach pracy zorganizowanej, uporządkowanej, systematycznej. Ekonomizacja studiowania wymaga ustale- nia czasu pracy samodzielnej i obowiązkowej, narzuconej harmonogramem zajęć dydaktycznych roku studiów i grupy ćwiczeniowej. Ten właśnie harmo- nogram powinien być punktem wyjścia do ułożenia całościowego planu czasu pracy w tygodniu i w poszczególnych dniach. Do harmonogramu zajęć obo- wiązkowych dostosować należy zajęcia własne studenta oraz rozrywki kultu- ralne, sportowe i inne formy odpoczynku. W planie tygodniowym i dziennym należy uwzględnić czas na pogłębianie i porządkowanie wiedzy z określonego przedmiotu studiów. Tematy ujęte w programie studiów z dydaktyki historii, a rozwinięte we wprowadzeniu w formie rozdziału, są celem cyklu organiza- cyjnego. Wyodrębnione podrozdziały mogą być zadaniami, a wskazówki uka- zujące studentowi sposoby pracy i pytania stawiane mu po opracowaniu treści rozdziału przypominają o konieczności dokonywania kontroli wstępnej, bie- żącej i końcowej. Zestaw lektur przypisanych do rozdziału umożliwia dobór środków pracy. Realne jest założenie, że raz w tygodniu student może zreali- zować jeden cykl studiowania jednego tematu z dydaktyki historii. Cotygodniowy cykl studiowania dydaktyki historii powinien przynosić stu- dentowi, który go stosuje, wymierne korzyści (osiąganie celów założonych programem studiów). Powodzenia w studiowaniu tego przedmiotu mogą za- chęcić słuchacza do wykorzystania tej organizacji pracy w innych dyscypli- nach. Pracę w cyklu organizacyjnym powinni wykonywać słuchacze, którzy studiują według indywidualnej organizacji studiów i według indywidualnego programu studiów. Praca zorganizowana, kompleksowa skraca czas jej wykonania, zmniejsza wysiłek, zwiększa efekty w zakresie wiedzy, sprawności i postaw. b) Reorganizacja pracy studenta Badania prowadzone nad organizacją pracy domowej uczniów szkół śred- nich ujawniły, że przechodzenie do pracy zorganizowanej zwiększa czas pra- rii organizacji, Warszawa 1967; tegoż, Organizacja i zarządzanie, Warszawa 1975. Propo- zycje porządkowania procesu nauczania i uczenia się oraz procesu kształcenia nauczycie- li zawierają publikacje: J. Chodorowski, Nauczanie organizacji w liceach pedagogicznych, [w:] Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964; J. Namysłowski, Proces dydaktyczny w świetle prakseologicznej teorii organizacji, Bydgoszcz 1974; A. Zielecki, Aktualne możli- wości zastosowania podstaw naukowej organizacji pracy w dydaktyce uczelni kształcących nauczycieli, „Prace z Dydaktyki Szkoły Wyższej”, Kraków 1974, nr 12; tegoż, Struktura or- ganizacyjna szkoły a kierowanie procesem nauczania i uczenia się, [w:] Technologia kształ- cenia, red. S.E. Jarmark, F. Januszkiewicz, cz. VII, Poznań 1975. cele StudioWania dydaktyki i organiZacja pracy Studenta 29 I I   Ł A Z D Z O R cy, wysiłek i zakłóca emocje. Ten, kto podejmuje próbę przejścia od pracy improwizowanej do zorganizowanej, uporządkowanej planem i harmonogra- mem musi, oprócz przyswajania wiadomości, opanować nowe sposoby studio- wania, wzmocnić wolę pokonywania trudności, unikać dekoncentracji uwagi, zrezygnować z chwilowych przyjemności, których dostarcza każda improwi- zacja i krótkotrwały efekt. Trudności występujące podczas wstępnej reorganizacji pracy umysłowej po- wodują zniechęcenie i odchodzenie od prób wykonywania pracy, studiowania w porządku narzuconym harmonogramem i cyklem organizacyjnym. Prawdo- podobnie nieliczni studenci zdecydują się na reorganizację swych studiów, na- wet w zakresie dydaktyki historii. Większość z nich próby nie podejmie, a ci którzy to uczynią, muszą liczyć się z trudnościami i niedogodnościami. Powin- ni stale mobilizować wolę działania zorganizowanego, wzmacniać ją determi- nacją pokonywania trudności, motywacją poddania próbie swych możliwości, postaw innowacyjnych, zmierzyć swe siły z zamiarami. Tygodniowy plan pracy powinien synchronizować zajęcia obowiązkowe studenta z pracą własną w zakresie: − rozmieszczenia prac bieżących (przygotowania do ćwiczeń, konwersato- riów, proseminariów, seminariów, kolokwiów, udziału w pracy koła nauko- wego), − określenia terminów prac ciągłych (powtarzanie do egzaminów, zbieranie materiałów do pracy magisterskiej, pisanie jej tekstu, czytanie obowiązko- wych lektur), − odbywania ciągłych praktyk metodycznych. Prócz tego w planie należy uwzględnić wypoczynek, odwiedziny w domu rodzinnym (studenci zamiejscowi) oraz skorelowanie swego planu z zamierze- niami studentów, z którymi współpracujemy. Pierwsze pozytywne zmiany w efektach studiowania ujętego w cykl organi- zacyjny mogą stać się bodźcem i motywacją do kontynuowania prób uspraw- niania pracy intelektualnej i przeniesienia tych prób na cały proces studiowania. Badania przeprowadzone przez psychologów i socjologów pracy udowodniły, że człowiek czuje się wolny wówczas, gdy rozumie konieczności, umie wyko- nywać obowiązki efektywnie, racjonalnie, ekonomicznie, terminowo, ponie- waż przez to wygospodarowuje czas na zaspokojenie zainteresowań, na udział w życiu kulturalnym i towarzyskim. Student powinien pamiętać o tym, że warunki, w jakich studiuje, nie po- wtórzą się w jego życiu, że są one najkorzystniejsze do intelektualnego roz- woju. Podczas studiów ma możliwości kontaktu z pracownikami nauki, korzy- stać z ich doradztwa, pomocy. Może uczestniczyć w ruchu naukowym młodych 30 WproWadZenie. po co i jak StudioWać dydaktykę hiStorii pracowników i studentów, podejmować próby pisarstwa historycznego i meto- dycznego. Ma w tym czasie możliwość korzystania z naukowych zbiorów bi- bliotecznych i zasobów archiwalnych oraz muzealnych. Wyniesiona ze studiów wiedza, sprawności, przeżycia emocjonalne będą długo owocować w pracy zawodowej byłego studenta. Zapoczątkowany pro- ces kształtowania świadomości dydaktyczno-historycznej, osobowości, bę- dzie ukierunkowywać dalsze formowanie się zawodowej sylwetki nauczycie- la historii i wychowawcy młodzieży, a często badacza przeszłości i procesu nauczania historii. Rozumna organizacja pracy umysłowej w zakresie teoretycznego i prak- tycznego przygotowania się do zawodu nauczycielskiego pozostawia trwały ślad w osobowości, czyni człowieka sprawnym, zorganizowanym, zdyscypli- nowanym nie pod wpływem przymusu zewnętrznego, ale z potrzeby przestrze- gania ładu. Ta cecha osobowości zawsze była wysoko ceniona, ład w działa- niu czyni człowieka pięknym (stąd określenie „ładny”). Nauczyciel, jeżeli ma prawo wymagać od swych uczniów ładu w uczeniu się, sam winien świecić im przykładem. c) Zasady organizacji pracy umysłowej Planowanie pracy umysłowej, ujmowanie jej w cykl organizacyjny powin- no być wykonywane zgodnie z regułami racjonalnej organizacji wysiłku ludz- kiego. Podstawową zasadą dobrej roboty jest planowanie każdego zamierze- nia. Plan działania jednorazowego powinien być zgodny z planami o szerszym zakresie czasowym (plan dzienny należy zintegrować z planem tygodniowym, miesięcznym, semestralnym, rocznym). Przypomnijmy już wyżej podane ele- menty planu: − kolejność wykonania zadań, − czas wykonania zgodny
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wprowadzenie do dydaktyki historii
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: