Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00266 005068 12611768 na godz. na dobę w sumie
Wprowadzenie do filozofii religii - ebook/pdf
Wprowadzenie do filozofii religii - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-725-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

CZY MOŻNA ZROZUMIEĆ I OCENIAĆ RELIGIĘ, BĘDĄC NIEWIERZĄCYM? CZY DA SIĘ POGODZIĆ TEORIĘ EWOLUCJI Z KREACJONIZMEM? JAK POWSTAJĄ DOŚWIADCZENIA RELIGIJNE?

Wprowadzenie do filozofii religii to kilkakrotnie wznawiana w języku angielskim synteza współczesnej wiedzy na temat filozofii religii. Chad Meister pisze żywym, przystępnym językiem i prowadzi czytelnika krok po kroku przez najważniejsze pojęcia. W dziesięciu rozdziałach prezentuje różnorodność religijną, wychodząc od cech łączących poszczególne wierzenia, takich jak jaźń czy drogi do osiągnięcia zbawienia i jego znaczenie. W interesujący sposób ujmuje zło naturalne (katastrofy) i moralne (wojny), a także relacje pomiędzy nauką i religią oraz wiarą i rozumem.

„Z pewnością jest rzeczą wartościową, jeśli autor przedstawia swoje własne poglądy, argumenty i wnioski dotyczące problemów zarówno kontrowersyjnych, jak i często dyskutowanych w obrębie filozofii religii; nie taki jest jednak mój zamiar. Usiłuję być raczej bezstronny, przynajmniej na tyle, na ile to możliwe w książce, która opisuje tak ekscytujące i kontrowersyjne tematy.”

Chad Meister

Wprowadzenie do filozofii religii

(fragment)

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tytuł oryginału: Chad Meister, Introducing Philosophy of Religion RADA NAUKOWA SERII W POSZUKIWANIU IDEI XXI WIEKU Tomasz Sieczkowski, Paweł Grabarczyk, Katarzyna de Lazari-Radek Marcin Kafar, Michał Wróblewski REDAKTORZY INICJUJĄCY SERII W POSZUKIWANIU IDEI XXI WIEKU Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska, Damian Rusek RECENZENT Ryszard Kleszcz TŁUMACZENIE Dawid Misztal, Tomasz Sieczkowski OPRACOWANIE REDAKCYJNE Aurelia Hołubowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/rolffimages All rights reserved. Authorised translation from the English language edition published by Routledge, an imprint of the Taylor Francis Group © Copyright by Chad Meister, 2009 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 © Copyright for Polish translation by Dawid Misztal and Tomasz Sieczkowski, 2018 Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego ISBN 978-83-8142-046-4 e-ISBN 978-83-8088-725-1 SPIS TREŚCI Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakres i struktura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Źródła i elementy dydaktyczne do dalszych badań . . . . 1. RELIGIA I FILOZOFIA RELIGII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Religia i religie świata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Filozofia i filozofia religii. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oś czasu filozofii religii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wierzenia i praktyki religijne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. RÓŻNORODNOŚĆ RELIGII I PLURALIZM RELIGIJNY Różnorodność religii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inkluzywizm i ekskluzywizm religijny. . . . . . . . . . . . . . . . . . Pluralizm religijny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Relatywizm religijny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ocena systemów religijnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tolerancja religijna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 11 12 15 17 17 21 23 31 39 40 41 42 45 45 50 57 65 68 75 76 5 6 Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. KONCEPCJE RZECZYWISTOŚCI OSTATECZNEJ . . . . . Rzeczywistość ostateczna: absolut i pustka (nicość). . . . . . . Rzeczywistość ostateczna: Bóg osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. KOSMOLOGICZNE DOWODY NA ISTNIENIE BOGA. . Dowód z przygodności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dowód z racji dostatecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dowód kalamu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dowód kosmologiczny na rzecz ateizmu . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. TELEOLOGICZNE DOWODY NA ISTNIENIE BOGA. . . Paleya argument z projektu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Argument z dostrojenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Argument z inteligentnego projektu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 79 80 83 84 92 109 110 111 113 115 117 128 134 149 154 155 156 158 159 160 168 176 187 188 190 191 Wprowadzenie do filozofii religii i c ś e r t s i p S 7 6. ONTOLOGICZNE DOWODY NA ISTNIENIE BOGA . . . Ontologiczny dowód Anzelma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modalny dowód ontologiczny Plantingi . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. PROBLEMY ZŁA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarys zagadnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teoretyczne problemy zła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Egzystencjalny problem zła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzy teodycee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. NAUKA, WIARA I ROZUM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Religia i nauka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiara religijna i uzasadnienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. DOŚWIADCZENIE RELIGIJNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Natura i różnorodność doświadczenia religijnego . . . . . . . . Doświadczenie religijne i uzasadnienie . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzuty wobec doświadczenia religijnego jako uzasadnienia przekonań religijnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 194 204 213 215 216 217 219 219 226 238 240 248 249 250 251 253 254 263 284 286 287 289 291 291 304 310 Naukowe wyjaśnienia doświadczenia religijnego . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. JAŹŃ, ŚMIERĆ I ŻYCIE POZAGROBOWE . . . . . . . . . . . . . Koncepcje jaźni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reinkarnacja i karma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Argumenty za nieśmiertelnością. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Argumenty przeciw nieśmiertelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polecane lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strony internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słownik pojęć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 318 320 321 324 327 328 339 343 349 353 355 356 358 359 361 371 8 Wprowadzenie do filozofii religii PRZEDMOWA Książka ta powstała w wyniku dwudziestu lat rozmyślania nad ideami religijnymi. Pisząc ją, nie miałem na celu dostarczenia właściwych odpowiedzi na różnorodne pytania z obszernej dzie- dziny filozofii religii. Chodziło mi raczej o zaprezentowanie głównych zagadnień i dyskusji toczonych w obrębie tej fascy- nującej i rozwijającej się dyscypliny i wywołanie pragnienia, by studiować je i poddawać dalszej refleksji. Nie jestem w sta- nie pomyśleć o kwestiach ważniejszych niż te, które wiążą się z Bogiem/Ostateczną Rzeczywistością, wiarą i rozumem, jaźnią i życiem po śmierci, a także z tym, jak myśleć o ludziach wie- rzących w inne rzeczy i mających inny światopogląd i jak się do nich odnosić. Jeśli niniejsza książka wzbudzi choćby odrobinę zainteresowania tymi sprawami, uznam to za sukces. Myśląc (i przemyśliwając na nowo) wiele zagadnień z za- kresu filozofii religii, a także pisząc tę książkę, skorzystałem z rozmów z wieloma przyjaciółmi, współpracownikami i stu- dentami. Na szczególne podziękowania zasługują Pamela Sue Anderson, Peter Byrne, Paul Copan, Win Corduan, William Lane Craig, David Cramer, Timothy Erdel, Cristian Mihut, Paul Moser, Katherin Rogers, Austin Schertz, James Stump, Charles Taliaferro i Keith Ward. Na różne sposoby od każde- go z nich wiele się nauczyłem i jestem wdzięczny za ich pracę, mądrość i intuicje. Moja żona, Tammi, była na tyle dobra, by przeczytać wszystkie rozdziały i przedstawić swoje własne spojrzenie na 9 i i g i l e r i l fi o z o fi o d e n e z d a w o r p W i treść, styl i strukturę książki. Jej praktyczna mądrość i krea- tywność nie przestają mnie zadziwiać. Podziękowania należą się także Amy Grant za jej olbrzymie wsparcie redaktorskie oraz Lesley Riddle, pierwszorzędnej wydawczyni, za jej eks- perckie porady i wiedzę. Dedykuję tę książkę moim studentom, którzy nie przestają stanowić dla mnie wyzwania i źródła inspiracji. Ch.M. Bethel College USA WPROWADZENIE Rozwijająca się w ostatnich dekadach dziedzina filozofii religii cieszy się obecnie międzynarodową popularnością, a twórczy, pierwszorzędni myśliciele – z których wielu to przodujące po- staci także w innych obszarach filozofii – korzystają ze swej wie- dzy filozoficznej, aby zajmować się całym mnóstwem tematów religijnych. Ludzie parający się filozofią religii są różni i należą do nich, między innymi, filozofowie analityczni i kontynentalni, feministki i etyczki czy myśliciele Wschodu i Zachodu. Biorąc pod uwagę rozległość dziedziny, książka ta mogła obejmować wiele zagadnień ujmowanych z wielu perspektyw. Celem, który przyświecał mi podczas jej pisania, było skonstruowanie tekstu poświęconego ważnym kwestiom najczęściej podejmowanym w podręcznikach filozofii religii i uwzględnianym w kursach tej dyscypliny, ale także przedstawienie zagadnień nietypo- wych, które pojawiają się w obrębie filozofii religii i rychło stają się ważnymi tematami dyskusji. Starałem się pisać w sposób, który będzie zarówno przystępny, jak i interesujący dla stu- dentów filozofii religii, ale też wartościowy dla doktorantów i innych osób zainteresowanych tą dziedziną. Na tyle, na ile to możliwe, usiłowałem unikać niepotrzebnego, technicznego żargonu i zdefiniowałem oraz wyjaśniłem terminy i idee, któ- re mogłyby być mało znane większości studentów. Mimo że tradycyjna dychotomia „analityczne/kontynentalne” nie jest dzisiaj tak precyzyjnie zdefiniowana, jak chcieliby niektórzy, moje podejście w tej książce generalnie naśladuje metodę i styl 11 12 filozofii analitycznej w tym sensie, że przedstawiam stanowi- ska, formalne dowody na rzecz tych stanowisk oraz zarzuty wobec tych dowodów lub ich obalenia (a niekiedy obalenia tych obaleń), czasami nie uwzględniając historii, kontekstu czy kul- turowego otoczenia tych stanowisk. Ta metoda krytyczna nie zawsze była możliwa do zastosowania czy korzystna, ponieważ niektóre tematy niechętnie poddają się analitycznemu stylowi argumentacji. Z pewnością jest rzeczą wartościową, jeśli autor bądź autor- ka pracy takiej jak ta przedstawi swoje własne poglądy, argu- menty i wnioski dotyczące przedmiotów tak kontrowersyjnych jak wiele z zagadnień dyskutowanych w obrębie filozofii religii; nie taki jest jednak mój zamiar w tej książce. Usiłuję raczej być bezstronny, przynajmniej na tyle, na ile da się być bezstron- nym w pracy, która opisuje tak ekscytujące i kontrowersyjne tematy. Usiłowałem powstrzymać się od przedstawiania mo- ich własnych poglądów i wniosków w omawianych kwestiach i zamiast tego przedstawiłem, tak jasno i zwięźle, jak to możli- we, główne stanowiska, argumenty na rzecz najważniejszych dzisiaj tez w obrębie dziedziny oraz ich krytykę. Rzecz jasna, nawet sam wybór tematów, argumentów i kontrargumentów będzie w pewnym stopniu odzwierciedlał moje własne sympa- tie i uprzedzenia, ale moim zamiarem było pozostać bezstron- nym i sprawiedliwym. ZAKRES I STRUKTURA Do niedawna większość zachodnich badań filozoficznych dotyczących religii koncentrowała się przede wszystkim na teistycznych tradycjach judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. W rezultacie często ignorowano różnorodność myśli religijnej wyrażanej przez ludzi należących do innych tradycji. Jednak- że, wraz z rosnącą na Zachodzie obecnością i świadomością religii nieteistycznych, coraz ważniejsze stawało się wzięcie Wprowadzenie do filozofii religii i e n e z d a w o r p W 13 ich pod uwagę w dialogu filozoficznym. Usiłowałem zrobić to w niniejszej książce. Uwzględniam wiele głównych, tradycyj- nych tematów z debat teistycznych, ale próbuję także przedsta- wić perspektywę wielokulturową i zaprezentować wiele waż- nych wątków dotyczących religii nieteistycznych. Rozdział 1 rozpoczyna się od wyjaśnienia znaczeń termi- nów religia i filozofia religii oraz od ważnej kwestii: czego doty- czą wierzenia i praktyki religijne. Obejmuje on także obszerną oś czasu filozofii religii. Rozdział 2 stanowi kontynuację tych wątków i przedstawia rozważania na temat rosnącego feno- menu religijnej różnorodności. Koncentruje się on szczególnie na pięciu głównych religiach świata: hinduizmie, buddyzmie, judaizmie, chrześcijaństwie i islamie. Każda z tych religii formułuje tezy dotyczące kwestii fundamentalnych, między innymi zbawienia/wyzwolenia i natury Ostatecznej Rzeczy- wistości. Owe religie świata, i najważniejsi historyczni filozo- fowie tworzący w ich obrębie, albo sugerują, albo twierdzą, że ich fundamentalne tezy są prawdziwe. Ponieważ wiele z tych tez przeczy sobie nawzajem, kolejna rozważana przeze mnie kwestia dotyczy tego, w jaki sposób powinno się filozoficznie podchodzić do takich konfliktów. W rozdziale tym poruszona została też sprawa oceny systemów religijnych, możliwe kryte- ria takiej oceny i znaczenie tolerancji religijnej. Filozofowie religii rozważają rozmaite pojęcia religijne, ale przypuszczalnie żadne z nich nie było tak dominujące jak pojęcie Boga/Ostatecznej Rzeczywistości. Jest zatem ważne, by przeanalizować główne wątki związane z naturą i istnie- niem tego, co boskie. W rozdziale 3 przedstawiam dwa uni- katowe sposoby postrzegania Boga/Ostatecznej Rzeczywisto- ści: (1) jako absolutnego stanu bycia (jak w obrębie pewnych szkół hinduistycznych i buddyjskich) oraz (2) jako Boga oso- bowego (jak w obrębie trzech głównych tradycji teistycznych). Jedna z najważniejszych współczesnych dyskusji związanych 14 z pojęciem Boga dotyczy tego, czy tradycyjne atrybuty są lo- gicznie spójne i koherentne, więc także i temu zagadnieniu poświęcono nieco uwagi. Filozofów religii interesuje nie tylko badanie pojęcia Boga, ale także wiedza o tym, czy to pojęcie jest prawdziwe – czyli czy Bóg rzeczywiście istnieje. Rozdziały 4, 5 i 6 stanowią przegląd trzech najważniejszych typów dowodów na istnienie Boga: kos- mologicznych, teleologicznych i ontologicznych. Mimo że każ- da z form tych dowodów jest sama w sobie dość stara, to żadna z nich nie jest przestarzałym reliktem; w ostatnich dekadach wszystkie były intensywnie dyskutowane i rozwijane. Ale tak samo, jak istnieją filozoficzne dowody na istnienie Boga, istnieją też filozoficzne wyzwania rzucane wierze w Boga. Rozdział 7 całkowicie skupia się na jednym z nich: problemie zła. Religia nie jest zazwyczaj całkowicie odizolowana od in- nych aspektów społeczeństwa i kultury. Obejmuje ona (niektó- rzy powiedzieliby, że „infekuje”) niemal wszystkie sfery ludz- kiego życia. Jednym z tych obszarów jest nauka. Przez stulecia religia i nauka znajdowały się w skomplikowanej relacji; czasa- mi stały one wobec siebie w sprzeczności, a czasami wspierały się nawzajem. Rozdział 8 przedstawia kilka podstawowych opcji mających pomóc zrozumieć, jak religia i nauka mają się do siebie. Jakakolwiek byłaby ta relacja, wydaje się oczywiste, że religia i nauka odgrywają unikatowe role w życiu i myśleniu. Wydaje się również, że praktyka naukowa posiada, przynaj- mniej niekiedy, implikacje dla wiary religijnej i że wiara reli- gijna nie zawsze jest pozbawiona rozumowania naukowego. Dlatego właśnie pozostała część rozdziału przedstawia kilka możliwości powiązania wiary i rozumu. Doświadczenie religijne jest składnikiem religii wspólnym wszystkim głównym tradycjom. Rozdział 9 bada to zjawisko w kilku z wielu jego form. Bada on także kwestię, czy tego ro- dzaju zjawisko może służyć jako uzasadnienie dla przekonań Wprowadzenie do filozofii religii i e n e z d a w o r p W 15 religijnych i czy jego naukowe wyjaśnienia dowodzą, że do- świadczenia tego rodzaju mają podłoże jedynie neurofizjolo- giczne (a zatem ostatecznie są złudzeniami). Wszystkie tradycje religijne proponują swoje rozumie- nie tego, co to znaczy być jaźnią, i wszystkie oferują nadzieję – nadzieję w tym życiu, ale zwłaszcza nadzieję po śmierci. To, jak rozumiemy naszą własną naturę, odgrywa znaczącą rolę w naszym rozumieniu tego, co wiąże się z życiem po śmierci. Kwestie jaźni, śmierci i życia po śmierci rozważane są w roz- dziale 10, ostatnim w tej książce. ŹRÓDŁA I POMOCE DYDAKTYCZNE DO DALSZYCH BADAŃ Niniejsza książka zawiera liczne pomoce dydaktyczne, któ- re mają wzmocnić wasze doświadczenie uczenia się. Należą do nich podsumowania każdego z rozdziałów, prowokacyj- ne i zmuszające do myślenia pytania mające wyjaśnić ważne punkty i pogłębić wasze rozumienie materiału, tabele i ramki jasno i zwięźle prezentujące definicje i argumenty, słowniczek ważnych pojęć, nieznanych wielu czytelnikom, i obszerny in- deks. Na końcu każdego rozdziału umieściłem listę poleca- nych lektur, która obejmuje wiele najistotniejszych prac doty- czących tematu poruszanego w danym rozdziale. Starałem się, by wybór ten był szeroki, wszechstronny i zrównoważony. Na końcu każdego rozdziału znajduje się też lista istotnych stron internetowych. Na wielu z nich znaleźć można ważne artykuły, omówienia i kolejne źródła dotyczące odnośnych tematów. Książka The Philosophy of Religion Reader (Routledge, 2008) pomyślana została jako uzupełnienie tego tekstu, ponieważ zawiera znaczną liczbę powiązanych, doniosłych artykułów z zakresu filozofii religii, zarówno klasycznych, jak i współ- czesnych, tak wschodnich, jak i zachodnich. Może być ona doskonałym dopełnieniem lektury niniejszego materiału. Mam nadzieję, że podczas lektury tej książki, naprawdę za- ciekawią was przedstawione w niej idee, że zafrapują was sta- nowiska, argumenty i kontrargumenty, że przejrzycie polecane lektury i strony internetowe wymienione na końcu każdego rozdziału i przeprowadzicie własne badania, rozważając te wątki, które szczególnie was interesują, i że dzięki temu po- chłonie was ten rodzaj filozoficznej refleksji nad ideami re- ligijnymi, który istnieje od wieków i który inspirował jedne z największych umysłów kolejnych epok. Wprowadzenie do filozofii religii 1. RELIGIA I FILOZOFIA RELIGII RELIGIA I RELIGIE ŚWIATA Sigmund Freud (1856–1939), jeden z wielkich psychologów XX wieku, napisał, że religie można porównać do dziecięcej neurozy1. Jeśli tak jest, to świat zaludnia mniej więcej 5 mi- liardów neurotyków. Kiedy piszę te słowa, samych chrześcijan (rzymskich katolików, protestantów i prawosławnych) są mniej więcej 2 miliardy; dobrze ponad miliard muzułmanów, z któ- rych niemal 80 stanowią sunnici, a 20 szyici; ponad miliard hinduistów; mniej więcej 350 milionów buddystów (therawada i mahajana); około 350 milionów wyznawców chińskich trady- cji konfucjanizmu i taoizmu; około 300 milionów wyznawców tradycyjnych religii afrykańskich (animiści, szamaniści itd.); 25 milionów sikhów; 14 milionów żydów; 7 milionów baha- itów; 4 miliony wyznawców dźinizmu – i na tym lista wcale się nie kończy (zob. ilustr. 1.1)2. Ponadto tradycje religijne nie 1 Zob. Sigmund Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, [w:] idem, Dzieła, t. IV, Pisma społeczne, przeł. Aleksander Ochocki, Marcin Poręba, Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 1998. 2 Dane przedstawione na diagramie kołowym Religie świata pochodzą z następujących źródeł: John Bowker (ed.), The Oxford Dictionary of World Religions, Oxford University Press, Oxford 1997; Wendy Doniger (ed.), Merriam-Webster’s Encyclopedia of World Religions, Merriam-Web- ster, Springfield, MA 1999; Don David Barrett, George Kurian, Todd Johnson (eds.), World Christian Encyclopedia, 2nd ed., Oxford University Press, New York 2001; The World Factbook of the US Central Intelligence 17 ograniczają się do regionów geograficznych. Religie zachodnie emigrują na Wschód, a religie Wschodu podróżują na Zachód. Potwierdzają to słowa Diany Eck – szefowej projektu Pluralizm na Uniwersytecie Harvarda – że Stany Zjednoczone, będące wcześniej „narodem chrześcijańskim”, stały się obecnie naj- bardziej zróżnicowanym religijnie państwem świata, z milio- nami wyznawców zarówno wschodnich, jak i zachodnich reli- gii3. Ludzie niereligijni są ewidentnie w mniejszości, stanowiąc jedynie około 15 populacji świata. Nie ma wątpliwości, że religia jest wszechobecna. Niemniej jednak próby przedstawienia definicji religii, która obejmowa- łaby wszystko, a zarazem tylko to, co uważa się za religijne, są nieodmiennie skomplikowane. Centralnym pojęciem niektó- rych religii jest osobowy Bóg i inne byty duchowe; w innych religiach w ogóle nie ma Boga ani duchów. Niektóre religie po- strzegają osobowe istnienie jednostki w życiu pozagrobowym jako najważniejsze dla zrozumienia Ostatecznej Rzeczywisto- ści i o wiele ważniejsze od tymczasowej, ziemskiej egzystencji. Według innych, to, co robimy w tym życiu, ma fundamentalne znaczenie, a życiu pośmiertnemu nie poświęca się wiele lub zgoła żadnej uwagi. Innych różnic między religiami jest całe mnóstwo. Mimo tej różnorodności religii pewne elementy zdają się być wspólne dla religii świata: system wierzeń, wpływ trans- cendentnej rzeczywistości i ludzkie postawy wobec ostatecz- nych znaczeń i celów. Wziąwszy pod uwagę te trzy elementy, poniższa definicja ujmuje być może to, co większość uważa za istotę pojęcia religii: religia obejmuje system wierzeń i praktyk 18 Agency, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook. Procenty zostały zaokrąglone w górę, stąd razem stanowią nieco więcej niż 100 . 3 Diana Eck, A New Religious America, HarperSanFrancisco, San Francisco, CA 2001. Wprowadzenie do filozofii religii koncentrujących się przede wszystkim na transcendentnej Rze- czywistości, osobowej lub nieosobowej, która zapewnia ostatecz- ny sens i cel życia4. i i g i l e r a fi o z o fi l   i Sikhowie 0,5 Tradycyjne religie afrykańskie 4 Żydzi 0,5 Chrześcijanie 31 i a g i l e R 19 Buddyści 5 Tradycyjne religie chińskie 5 Inni 5 Hinduiści 15 Niewierzący/ateiści 15 Muzułmanie 20 Ilustr. 1.1. Religie świata Mimo że nie jest to książka o religiach świata, praca na te- mat filozofii religii byłaby niepełna, jeśli nie uwzględniałaby różnorodności wierzeń wśród przynajmniej najważniejszych tradycji religijnych. Uwzględnienie wszystkiego, co zazwyczaj 4 W literaturze znajdziemy wiele różnych definicji religii i jest wątpliwe, by którakolwiek z  nich obejmowała wszystkie religie i  tylko religie. Pomocny zbiór i opis definicji religii znaleźć można w: Charles Taliaferro, Contemporary Philosophy of Religion, Blackwell, Oxford 1998, s. 21–24. 20 uważa się za najważniejsze religie (a uważam powyżej przed- stawioną listę za dość kompletny spis religii świata), w pod- ręczniku takim jak ten, byłoby zadaniem gigantycznym, więc konieczne okazały się pewne ograniczenia. Proces ogranicza- nia nie był prosty, ale kilka czynników uczyniło go w miarę znośnym. Po pierwsze, ponieważ piszę w obrębie świata anglojęzycz- nego i jestem najlepiej obeznany z tradycjami, które w nim dominują, rozsądne jest kładzenie większego nacisku właś- nie na nie. Dla kogoś innego, mającego inne pochodzenie i piszącego w innym miejscu, zasadne byłoby inne rozłożenie akcentów. Nacisk położony więc będzie na religie monotei- styczne: judaizm, chrześcijaństwo i islam. Historycznie rzecz ujmując, tradycje monoteistyczne obejmują wiarę w istnienie jedynego Boga – osobowego Boga, który jest wszechwiedzący (wie wszystko), wszechmocny (może wszystko) i całkowicie dobry pod każdym względem, a zatem jest godny czci. Bóg ten jest stwórcą świata i podtrzymuje go w istnieniu. Co więcej, wśród monoteistów często wyróżnia się teistów, którzy wie- rzą, że Bóg jest czymś odrębnym od świata, a jednak aktyw- nie angażuje się w świat (na przykład kierując ludzką historią i oferując boskie objawienie), deistów, którzy wierzą, że Bóg jest czymś odrębnym od świata i nie jest aktywnie zaangażowa- ny w świat, oraz panenteistów, którzy wierzą, że Bóg przenika świat i jest z nim współzależny. Po drugie, poza tradycjami monoteistycznymi to hindu- izm i buddyzm cieszą się w anglojęzycznym świecie większym zainteresowaniem filozofów religii niż inne tradycje. Hindui- styczną szkołą myśli, której poświęca się najwięcej uwagi, jest adwajtawedanta (adwajta to sanskrycki termin oznaczający „niedwoistość”, a wedanta – „odnoszący się do hinduistycz- nych pism nazywanych Wedami”). Wizja Boga, Brahmana, przez wyznawców adwajtawedanty nazywana jest monistycz- Wprowadzenie do filozofii religii i i g i l e r a fi o z o fi l   i i a g i l e R 21 nym panteizmem („monizm” pochodzi od greckiego terminu monus, oznaczającego „jednostkę”, „coś pojedynczego”, „pan- teizm” zaś od greckich słów pan, czyli „wszystko”, i theos, czy- li „bóg”). Zgodnie z tym poglądem, Brahman jest wszędzie, Brahman jest jednością, Brahman jest wszystkim. Nie jest to jedyna ani nawet najważniejsza postać hinduizmu; istnieją także teistyczne i politeistyczne (wielu bogów) formy hindui- zmu. Ale jest to forma najczęściej dyskutowana w obrębie filo- zofii religii, dlatego też poświęcę jej tu więcej uwagi niż innym formom. Po trzecie, dialektyczny proces przedstawiania dowodów na rzecz stanowisk, zarzutów wobec tych stanowisk i odpowiedzi na te zarzuty – proces, zgodnie z którym napisana jest ta książ- ka – od stuleci stanowi nieodłączną część filozoficznego bada- nia religii monoteistycznych. Podobnie jest z niektórymi in- nymi tradycjami, między innymi hinduizmem i buddyzmem. Wziąwszy te czynniki pod uwagę, a także usiłując zachować sensowny poziom koncentracji na określonych zagadnieniach, na kolejnych stronach nacisk położony będzie na trzy tradycje monoteistyczne, lecz nieco uwagi poświęcę też hinduizmowi i buddyzmowi. Mimo że będę wzmiankował o innych trady- cjach, to właśnie tych pięciu religii będzie dotyczyć większość omówienia. FILOZOFIA I FILOZOFIA RELIGII Filozofia religii jest obecnie ważną dziedziną badań i obejmuje znaczną liczbę tematów. Niemniej jednak jej zakres jest dość wąski, gdyż filozofia religii to po prostu filozoficzna refleksja nad ideami religijnymi. Terminy „refleksja filozoficzna” i „idee religijne” wymagają wyjaśnienia. Refleksja filozoficzna jest w tym kontekście staranną analizą słów, racji i dowodów uży- wanych w tezach, hipotezach i argumentach religijnych. Owe analizy same obejmują fundamentalne kwestie dotyczące 22 natury rzeczywistości (metafizyka) i sposobu, w jaki poznaje- my rzeczy (epistemologia). Rozważając te fundamentalne kwestie, filozofia religii i, w gruncie rzeczy, sama filozofia obrały w ostatnich czasach nowe kierunki. Podczas gdy filozoficzna refleksja nad ideami religijnymi była obecna przez stulecia, a nawet tysiąclecia, jej istotny kryzys nastąpił w pierwszej połowie XX wieku za spra- wą prac pozytywistów logicznych. Utrzymywali oni, między innymi, że aby zdanie było prawdziwe i sensowne, musi być empirycznie weryfikowalne. Ponieważ tezy religijne zasadni- czo uważało się za nieweryfikowalne, filozoficzną refleksję nad wątkami religijnymi powszechnie traktowano jako działalność bałamutną, a idee religijne często uważano za bezsensowne. Jednakże dzięki pracom wielu wiodących filozofów, którzy odpowiedzieli na pozytywizm i bronili filozoficznej wartości przekonań religijnych – filozofów takich jak John Hick i Alvin Plantinga – w latach 70. XX wieku dziedzina uległa znaczącej przemianie. Dzisiaj filozofia religii kwitnie, a czasopisma filo- zoficzne, antologie i monografie poświęcone wyłącznie tema- tom religijnym nie są niczym dziwnym5. Pozytywizm logiczny (później nazywany empiryzmem logicznym) jest to stanowisko filozoficzne, które wyros- ło z filozoficznych dyskusji prowadzonych w latach 20. XX wieku przez grupę filozofów nazywaną Kołem Wie- deńskim. Pozytywiści utrzymywali, że każdy poznawczo sensowny język jest z zasady weryfikowalny albo empi- rycznie, albo formalnie. 5 Na poniższej stronie internetowej znaleźć można listę towarzystw i czasopism poświęconych badaniu religii i filozofii religii: http://users. ox.ac.uk/~worc0337/phil_topics_religion.html. Wprowadzenie do filozofii religii i i g i l e r a fi o z o fi l   i i a g i l e R 23 Przez wyrażenie „idee religijne” rozumiem podstawowe zagadnienia i pojęcia, które przez stulecia omawiano i dysku- towano w obrębie tradycji religijnych, zagadnienia takie jak na przykład istnienie i natura Boga lub Ostatecznej Rzeczywisto- ści, sprzeczne ze sobą roszczenia prawdziwościowe w obrębie różnych tradycji religijnych, relacja między nauką a religią, stworzenie, nirwana, zbawienie i wiele innych. Trzeba zauwa- żyć, że nie są to jakieś abstrakcyjne i ulotne pojęcia omawiane i dyskutowane przez teologów i filozofów w ich wieżach z ko- ści słoniowej. Przeciwnie, są to fundamentalne zagadnienia w życiu i myśli ludzi zanurzonych w żywych tradycjach – tra- dycjach, które mają głębokie egzystencjalne znaczenie i usen- sowniają istnienie dużej części współczesnej ludzkości. Filozofia religii ma bogatą i różnorodną historię. Jak poka- zuje oś czasu (tabela 1.1), dyscyplina ta rozwijała się na całym globie, a w jej dziejach da się wydzielić cztery etapy: świata antycznego, świata średniowiecznego, świata nowożytnego i świata współczesnego. Ważni ludzie OŚ CZASU FILOZOFII RELIGII Daty ok. 2600 p.n.e. ok. 1500–1200 p.n.e. Wydarzenia/opisy Świat antyczny Cywilizacja doliny Indusu Powstają pierwsze wizerunki hinduistyczne Rozwój braminizmu Prawdopodobny czas po- wstania hinduistycznych Wed ok. 1300 p.n.e. Mojżesz i dziesięć przykazań Mojżesz ok. 1000 p.n.e. ok. 800–400 p.n.e. Początek królestwa Izraela Prawdopodobny czas po- wstania wczesnych hindui- stycznych upaniszad Dawid/Salomon 24 Daty ok. 800–200 p.n.e. ok. 660–583 p.n.e. ok. 640–546 p.n.e. ok. 599–527 p.n.e 587–586 p.n.e. ok. 570–510 p.n.e. ok. 570–495 p.n.e. ok. 551–479 p.n.e. 566–486 p.n.e. ok. 500–450 p.n.e. ok. 500 p.n.e. ok. 469–399 p.n.e. Wydarzenia/opisy Ważni ludzie Epoka osiowa* Założyciel zoroastrianizmu Zoroaster Początek filozofii zachodniej Tales Założyciel dźinizmu Wardhamana Mahawira Upadek Jerozolimy / niewola Żydów w Babilonie Założyciel taoizmu i autor wczesnych form Daodejing Joński (grecki) matematyk i filozof, autor twierdzenia Pitagorasa Założyciel konfucjanizmu Założyciel buddyzmu Grecki filozof, założyciel szkoły eleackiej Powstanie shintoizmu (Ja- ponia) Grecki filozof Laozi Pitagoras Konfucjusz Siddhartha Gautama (Budda) Parmenides Sokrates * Termin „epoka osiowa” stworzył filozof Karl Jaspers dla wyróżnienia okresu obejmującego w przybliżeniu lata 800–200 p.n.e. – czasu szeroko rozpowszechnionej rewolucji w myśli religijnej i filozoficznej, do której doszło zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Obejmowała ona tak ważne postaci, jak Homer, Sokrates, Izajasz, Zoroaster, Siddhartha Gauta- ma, Konfucjusz i autorzy hinduistycznych Wed. W tym okresie powstały nowe „osie”, które wywierały wpływ na myśl filozoficzną i religijną przez kolejne dwa tysiąclecia. Wprowadzenie do filozofii religii i i g i l e r a fi o z o fi l   i i a g i l e R 25 Daty 427–347 p.n.e. 384–322 p.n.e. ok. 372–289 341–270 p.n.e. 334–331 p.n.e. ok. 333–264 p.n.e. ok. 300 p.n.e. ok. 200 p.n.e. 200–100 p.n.e. ok. 4 p.n.e.–30 n.e. ok. 10–ok. 68 ok. 30 50–100 70 ok. 150–200 205–270 ok. 215–276 Wydarzenia/opisy Ważni ludzie Grecki filozof Grecki filozof Filozof konfucjański Założyciel szkoły epikurej- skiej Aleksander Wielki rozpo- wszechnia grecką kulturę, filozofię i religię we wschod- nim regionie basenu Morza Śródziemnego Twórca filozofii stoickiej Prawdopodobny czas ukoń- czenia Daodejing Powstają pierwsze fragmenty Bhagawadgity (ukończonej w 400 r.) Podział buddyzmu na thera- wadę i mahajanę Założyciel chrześcijaństwa Apostoł i autor wielu nowo- testamentowych listów Ukrzyżowanie Jezusa z Na- zaretu Prawdopodobny czas po- wstania Ewangelii Świątynia w Jerozolimie zniszczona przez Rzymian Założyciel buddyjskiej szkoły madhjamiki (Indie) Założyciel neoplatonizmu Założyciel manicheizmu Platon Arystoteles Mencjusz Epikur Zenon Jezus z Nazaretu św. Paweł Nagardżuna Plotyn Mani 26 Daty Wydarzenia/opisy Ważni ludzie 325 354–430 410 451 ok. 480–524 Chrześcijański sobór nicejski (koncentrujący się na dog- macie Trójcy Świętej) Ostatni chrześcijański ojciec Kościoła Upadek Rzymu Chrześcijański sobór chal- cedoński (koncentrujący się na kwestiach chrystologicz- nych) Chrześcijański filozof rzym- ski Świat średniowieczny 570–632 Założyciel islamu ok. 788–820 ok. 800–866 ok. 870–950 980–1037 1017–1137 1033–1109 1058–1111 1126–1198 Założyciel adwajty w hindu- izmie Arabski filozof Arabski filozof Arabski filozof Założyciel wiśisztadwajty w hinduizmie Mnich chrześcijański, twórca dowodu ontologicznego Filozof arabski Filozof arabski 1135–1204 Żydowski filozof/teolog 1200–1253 Japoński mistrz zen (założy- ciel szkoły sōtō) św. Augustyn Boecjusz prorok Mahomet Adi Śankara Al-Kindi Al-Farabi Ibn Sina (Awicenna) Ramanudża św. Anzelm z Canterbury Al-Ghazali Ibn Ruszd (Awerroes) Mojżesz Majmonides Dōgen Kigen Wprowadzenie do filozofii religii Daty 1225–1274 1266–1308 ok. 1285–1349 wiek XV 1473–1543 1469–1539 1483–1546 1496–1561 1500–1600 1509–1564 1515–1582 1517 1542–1591 1545–1564 1560–1609 1564–1642 Wydarzenia/opisy Ważni ludzie Chrześcijański filozof/teolog św. Tomasz i i g i l e r a fi o z o fi l   i Europejski filozof, logik i te- olog franciszkański Angielski filozof i francisz- kanin Europejski renesans Polski astronom, który przedstawił pierwszy nowo- czesny model heliocentrycz- nego układu słonecznego Założyciel sikhizmu Protestancki reformator Założyciel protestanckiego ruchu anabaptystycznego Europejska rewolucja na- ukowa Francuski teolog, reformator protestancki, założyciel kal- winizmu Chrześcijańska mistyczka „95 tez” Lutra: początek chrześcijańskiej reformacji Hiszpański karmelita Sobór trydencki Holenderski teolog i założy- ciel arminianizmu, antykal- wińskiej szkoły w teologii protestanckiej Włoski astronom, fizyk i fi- lozof z Akwinu Jan Duns Szkot i a g i l e R 27 William Ockham Mikołaj Kopernik Guru Nanak Marcin Luter Menno Simmons Jan Kalwin św. Teresa z Ávili św. Jan od Krzyża Arminius Galileusz 28 Daty 1596–1650 1623–1662 1632–1677 1643–1727 1646 1646–1716 1685–1753 1694–1778 1703–1758 1711–1776 1724–1804 1743–1805 1770–1831 1809–1882 1813–1855 Wydarzenia/opisy Świat nowożytny Francuski filozof racjonali- styczny (twórca zachodniej filozofii nowożytnej) Francuski fizyk, matematyk i filozof religijny Żydowski filozof racjonali- styczny z Amsterdamu Angielski fizyk, astronom, matematyk i filozof przyrody Westminsterskie Wyznanie Wiary Niemiecki filozof racjonali- styczny Irlandzki biskup i filozof em- pirystyczny Filozof francuskiego oświe- cenia Amerykański teolog i pastor kongregacjonalistyczny Szkocki filozof, historyk i ekonomista Niemiecki filozof Chrześcijański filozof i apo- logeta Niemiecki filozof Brytyjski przyrodnik, twórca teorii ewolucji od wspólnego przodka Duński filozof 1817–1892 Założyciel bahaizmu Ważni ludzie Kartezjusz Blaise Pascal Benedykt (Baruch) Spinoza sir Isaac Newton Gottfried Wilhelm Leibniz George Berkeley Wolter Jonathan Edwards David Hume Immanuel Kant William Paley Georg Wilhelm Friedrich Hegel Charles Darwin Søren Kierkegaard Bahaullah Wprowadzenie do filozofii religii Daty 1818–1883 1844–1900 1893 Wydarzenia/opisy Niemiecki filozof i ekonomi- sta polityczny Niemiecki filozof Ważni ludzie Karol Marks Fryderyk Nietzsche Parlament Religii Świata (Chicago, Illinois) Świat współczesny 1804–1872 Niemiecki filozof Ludwig Feuerbach William James Amerykański filozof prag- matystyczny Austriacki neurolog i twórca psychoanalitycznej szkoły psychologii Brytyjski matematyk i filozof Alfred North Sigmund Freud i i g i l e r a fi o z o fi l   i i a g i l e R 29 1842–1910 1856–1939 1861–1947 1870–1945 1870–1966 1872–1970 1879–1955 1888–1975 1889–1951 Japoński filozof, który usiło- wał zintegrować wschodnią tradycję duchową z  filozofią zachodnią Japoński buddyjski filozof zen, który odegrał kluczową rolę w promocji zen na Zachodzie Brytyjski logik, matematyk i filozof Urodzony w Niemczech fizyk teoretyczny i  twórca ogólnej teorii względności Indyjski filozof i drugi prezy- dent Indii Austriacki filozof Whitehead Nishida Kitarō Daisetz Teitarō (DT) Suzuki Bertrand Russell Albert Einstein Sarvepalli Radhakrishnan Ludwig Wittgenstein Martin Heidegger 1889–1976 Niemiecki filozof 30 Daty 1898–1963 1905–1980 1886–1968 1908–1986 1919–2001 1922–1996 1922–[2012] 1923–[2010] 1926–1984 1929– 1930–2004 1932– 1934– 1935– 1959–[2017] 1963–1965 Wydarzenia/opisy Ważni ludzie Jean-Paul Sartre C.S. Lewis Chrześcijański mediewista, pi- sarz i apologeta z Cambridge Francuski filozof egzysten- cjalistyczny, powieściopisarz i dramaturg Reformatorski chrześcijański teolog i przywódca ruchu neoortodoksji Francuska autorka i filozofka Simone de Karl Barth Brytyjska filozofka anali- tyczna Beauvoir Elizabeth (G.E.M.) Anscombe John Hick Amerykański filozof nauki Thomas Kuhn Filozof religii i teolog chrześ- cijański Brytyjski filozof i były ateista (obecnie deista) Francuski filozof poststruk- turalistyczny Szkocki filozof moralny Antony Flew Michel Foucault Francuski krytyk literacki i filozof dekonstrukcjoni- styczny Amerykański filozof religii Brytyjski filozof religii Przywódca buddyzmu tybe- tańskiego Feministyczna filozofka religii Sobór watykański II Alasdair MacIntyre Jacques Derrida Alvin Plantinga Richard Swinburne Tenzin Gjaco, XIV Dalajlama Pamela Sue Anderson papież Jan XXIII Wprowadzenie do filozofii religii
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wprowadzenie do filozofii religii
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: