Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00187 003936 15209772 na godz. na dobę w sumie
Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny - ebook/pdf
Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 358
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-487-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Opracowanie jest podręcznikiem akademickim adresowanym przede wszystkim do studentów kierunków prawniczych i administracyjnych, pomyślanym jako pomoc dydaktyczna uzupełniająca wykład ze wstępu do prawoznawstwa oraz teorii i filozofii prawa.
Również praktyka prawnicza, poszukująca uzasadnień dla trudniejszych przypadków orzeczniczych, może tu znaleźć przydatne argumentacje i wyjaśnienia używanych pojęć. Forma alfabetycznego leksykonu, połączona z porządkiem tematycznym (jedenaście części), pozwala zarówno na wybiórcze korzystanie z poszczególnych haseł, jak też na bardziej sys-tematyczną lekturę.
Autorzy leksykonu są aktualnymi bądź byłymi pracownikami Katedry Teorii i Filozofii Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wprowadzenie do nauk prawnych Leksykon tematyczny Andrzej Bator | Włodzimierz Gromski | Artur Kozak Stanisław Kaêmierczyk | Zbigniew Pulka pod redakcjà Andrzeja Batora Wydanie 4 Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Katarzyna Gierłowska Opracowanie redakcyjne: Joanna Choroszczak-Magiera Redacja techniczna: Krzysztof Koziarek Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorów i wydawcy. ISBN 978-83-7806-487-9 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów i powoływanych aktów prawnych. . . . . . . . . . . . Od Autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I II III Prawoznawstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Filozofia prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Język a prawo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 13 46 89 IV Norma postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 V System prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 VI Przepisy prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 VII Tworzenie prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 VIII Wykładnia prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 IX Argumentacje prawnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 X Stosowanie prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 XI Stosunki prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 Spis haseł w układzie tematycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis haseł w układzie alfabetycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 357 5 Wykaz skrótów i powoływanych aktów prawnych gr. k.c. k.k. KNF k.p.a. k.p.c. k.p.k. k.r.o. KRUS k.s.h. łac. NBP NIP PESEL SN tekst jedn. UOKiK ZN UAM ZN UJ ZN UŁ ZUS – greka – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – Komisja Nadzoru Finansowego – ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania kar- nego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuń- czy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) – Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – ustawa z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlo- wych, Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm. – łacina – Narodowy Bank Polski – Numer Identyfikacji Podatkowej – Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności – Sąd Najwyższy – tekst jednolity – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Po- znaniu – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego – Zakład Ubezpieczeń Społecznych 7 Wykaz skrótów i powoływanych aktów prawnych Dekret PKWN z 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerow- skich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeń cami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (Dz.U. Nr 4, poz. 16 ze zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) Ustawa z 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.) Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.) Ustawa z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i  warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. Nr 17, poz. 78 ze zm.) Ustawa z 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.) Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) Ustawa z 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 197, poz. 1172 ze zm.) Ustawa z 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym (Dz.U. Nr 113, poz. 985 ze zm.) Ustawa z 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Za- sad techniki prawodawczej” (Dz.U. Nr 100, poz. 908) Cyfry rzymskie: I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI to części Leksykonu. Inicjały umieszczone pod hasłami oznaczają ich autorów: Andrzej Bator (A.B.) Włodzimierz Gromski (W.G.) Stanisław Kaźmierczyk (S.K.) Artur Kozak (A.K.) Zbigniew Pulka (Z.P.) Hasła wyróżnione na szarym tle to hasła omówione w niniejszej książce w obrębie danego lub innego rozdziału. 8 Od Autorów Niniejsze opracowanie jest adresowane głównie do studentów studiów prawniczych i administracyjnych. Forma prezentacji problematyki, na którą się zdecydowaliśmy, jest jednak dość nietypowa: łączy w sobie kształt właściwy dla słownika (układ alfabetyczny, próba standaryza- cji poszczególnych haseł) z cechą typową dla podręcznika ( tematyczne zblokowanie haseł wokół wybranych kwestii podstawowych). Decydu- jąc się na taką właśnie formę ujęcia materiału, kierowaliśmy się zało- żeniem, iż powody, dla których student sięga po podręcznik, bywają różne. Zazwyczaj czyni to po to, aby móc się przygotować do egzami- nu – wtedy tematyczne usystematyzowanie problematyki ułatwia taką „planową”, opartą na programie studiów, lekturę tekstu. Bywa jednak i tak, że do książki musi sięgnąć także z innego powodu – żeby okazjo- nalnie o czymś się dowiedzieć lub zweryfikować swoją wiedzę przy oka zji studiowania innych przedmiotów, a także później, już w trakcie pracy zawodowej. Dla tych drugich sytuacji forma alfabetycznego lek- sykonu jest dużo bardziej dogodna. Podręcznik jest zasadniczo kierowany do studentów pierwszego roku studiów i ma służyć jako uzupełnienie wykładów z przedmiotu Wstęp do prawoznawstwa. Taka przynajmniej była nasza intencja, gdy przy- stępowaliśmy do przygotowania prezentowanego materiału. Rezultat, jak wolno nam sądzić, nieco wykroczył poza te początkowe zamiary. Niektóre partie tekstu (zwłaszcza hasła z grupy: „Prawoznawstwo”, „Filozofia prawa” czy „Wykład nia prawa”) zdają się wykra czać poza potrzeby dydaktyczne studentów pierwszego roku i mogą być, jak są- dzimy, także użyteczne dla studentów starszych lat, nie wyłącza jąc dydaktyki z przedmiotu Teoria i filozofia prawa, zwykle w progra mie 9 Od Autorów studiów prawniczych wykładanym na piątym roku. Celowo zatem w tytule książki nie posłużyliśmy się takimi określeniami, które wprost pozwalałyby Czytelnikowi identyfikować prezentowane opracowanie z którymś z przedmiotów wykładanych na polskich wydziałach prawa i administracji. Pisząc poszczególne hasła, staraliśmy się nadać im treść w miarę stan- dardową, możliwą do zaakceptowania przez różne środowiska prawni- cze; treść wyrażającą stanowiska w miarę niezależne od teoretycznych „szkół” czy – nie zawsze przecież powszechnie akceptowanych – nau- kowych autorytetów. Jednak na gruncie teorii i filozofii prawa, a doty- czy to zapewne większości nauk z kręgu tzw. humanistyki, zbyt daleko idąca standaryzacja poglądów nie tylko nie jest możliwa, ale zapewne okazałaby się wręcz szkodliwa dla prezentacji dorobku tej dyscypliny. Różnorodność poglądów trzeba po prostu zaakceptować. W konse- kwencji tego w wielu przypadkach, pisząc wyjaśnienia poszczególnych haseł, zmuszeni byliśmy do prezentacji konkurencyjnych znaczeń. By wały i takie – wcale nierzadkie – sytuacje, gdy objaśnianie pojęcia stało się okazją do prezentacji sporu toczonego wokół zagadnienia związane go z tym pojęciem. Choć w opracowaniu zasadniczo starali- śmy się uni kać prezentacji koncepcji ściśle autorskich, to jednak przy niektórych hasłach koniecznością stało się zaopatrywanie określonych konstrukcji teoretycznych w nazwiska. Prezentowane opracowanie jest czwartym wydaniem. Doświadczenia, które uzyskaliśmy, korzystając w dydaktyce akademickiej z wcześniej- szych wersji tekstu, zachęciły nas do dokonania w obecnym wydaniu dość istotnych zmian organizacyjnych. Zmiany te dyktowane były potrzebą uczynienia podziałów tekstu na dotychczasowe rozdziały bardziej czytelnymi i merytorycznie spójnymi. I tak z pierwotnego, obszernego rozdziału pierwszego („Charakterystyka prawa i prawo- znawstwa”) wydzielono obecnie dwa rozdziały: „Prawoznawstwo” oraz „Filozofia prawa”. Dodatkowym argumentem za tą zmianą było to, że aktualny rozdział drugi jest zasadniczo adresowany do odmien- nej grupy potencjalnych Czytelników, tj. studentów V roku przygoto- wujących się do egzaminu z „Teorii i filozofii prawa”. Podobne względy zdecydowały również o podziale dawnego rozdziału drugiego („Norma postępowania jako wyrażenie języka”) na część nazwaną obecnie „Ję- zyk a prawo” oraz „Norma postępowania”. Pierwsza z nich ma bardziej 10 Od Autorów ogólnolingwistyczny wymiar, w drugiej znaleźć można pojęcia dużo mocniej zintegrowane z tradycyjnym językiem prawniczym. Ostatnia zmiana organizacyjna to podział dawnego, również bardzo obszerne- go, rozdziału „Wykładnia prawa i argumentacje prawnicze” na dwie odrębne partie obejmujące „Wykładnię prawa” oraz „Argumentacje prawnicze”. Za tą ostatnią zmianą przemawia dodatkowo także argu- ment merytoryczny, tj. zauważalna w ostatnich latach tendencja do emancypacji zagadnień z obszaru tzw. teorii argumentacji prawniczej. Pozostałe zmiany w niniejszym wydaniu to jedynie drobne korekty techniczne tekstu oraz uzupełnienia w wykazach literatury zamiesz- czonych na zakończenie poszczególnych rozdziałów. Uznaliśmy rów- nież za uzasadnione nieliczne przemieszczenia dotychczasowych haseł w obrębie poszczególnych rozdziałów. Na koniec chciałbym podziękować niektórym współpracownikom z  wrocławskiej Katedry Teorii i Filozofii Prawa za pomoc w przygo- towaniu obecnego wydania „Wprowadzenia do nauk prawnych”. Pa- nom dr. Przemysławowi Kaczmarkowi oraz mgr. Jakubowi Łakomemu chciałbym przy tej okazji wyrazić szczególną wdzięczność za Ich zaan- gażowanie w tej sprawie. Andrzej Bator Wrocław, czerwiec 2012 roku IPrawoznawstwo I analityczna teoria prawa – podejście badawcze wykorzystywane w obrębie prawoznawstwa, w ramach którego przedmiotem reflek sji badawczej jest język prawny i (lub) język prawniczy. Anali tyczna teoria prawa pomija rozważania nad realnym wymiarem prawa (jego sku- tecznością, przyczynami powstawania czy postawami przyj mowanymi przez ludzi wobec prawa), sprowadzając prawo do wymia ru językowe- go. Badania nad kształtem językowym norm postępowa nia (struktura normy prawnej), prawidłowym kształtem prze pisów prawnych, spory wokół tzw. znaczenia normatywnego (np. prob lem wartości logicznej norm), relacje normatywne w obrębie systemu prawa (niesprzeczność systemu prawa, zupełność sys temu prawa) czy wreszcie egzegeza tek- stu prawnego (wykładnia prawa, wnioskowania prawnicze czy usu- wanie kolizji za pomo cą reguł kolizyjnych) należą do standardowych badań z zakresu analitycznej teorii norm. Obok tego do problematyki analitycznej teo rii prawa można także zaliczyć problematykę jasności i zrozumiałości prawa, tj. ujmowania tekstów prawnych jako mediów komunikujących wiedzę (informacje) o prawie, głównie między pra- wodawcą i adresata mi obowiązków. Pierwszy typ problematyki prawniczej (np. zagadnienia budowy nor- my) sytuuje się w obrębie tzw. lingwistyki strukturalnej. Rozważania prawnicze pod pewnym względem są tu podobne bądź do lingwistycz- nych twierdzeń na temat budowy zdań (gramatyka lub syntaktyka języ ka), bądź do twierdzeń logiki na temat zdań (nazwy, relacje zakre- sowe, wnioskowania). Drugi typ problematyki (komunikacyjny aspekt prawa) zbliża analitycz- ną teorię prawa do tzw. socjolingwistyki, a więc nauki o języku traktu- 13 jącej wypowiedź językową jako akt dokonywany w obrębie społecz- nej, zwykle uwikłanej kontekstowo, sytuacji (pragmatyka językowa). W tym drugim obszarze język (akt komunikacji) można traktować jako szcze gólną postać zachowania się (zachowania językowego), co sta- nowi swe go rodzaju „miękkie” przejście teorii analitycznych na grunt rozważań o empirycznym charakterze. Badania nad społecznym rozu- mieniem prawa, wyszukiwanie błędów prawodawcy czy opisywanie frekwencji użycia określonych wyrażeń prawnych i prawniczych będą należeć do tej drugiej dziedziny analitycznej teorii prawa. Prawdziwość twierdzeń formułowanych na gruncie teorii analitycz- nej uzależniona jest od znaczeń (definicji) terminów zaliczanych do dane go rejestru języka. Powyższe stwierdzenie odwołuje się do ogól- nego po jęcia analityczności zdania. Jeżeli prawdziwość zdania wyzna- czana jest przez samo tylko znaczenie terminów użytych w zdaniu, to mamy do czynienia właśnie ze zdaniem analitycznym. Jeżeli natomiast prawdzi wość zdania będzie uzależniona zarówno od przyjętego sensu terminów w nich występujących, jak i od faktów, których zdanie do- tyczy, to zdanie takie nazwiemy zdaniem syntetycznym. Rozróżnienie zdań analitycz nych i syntetycznych (ściślej: sądów) zostało wprowa- dzone w sposób wyraźny przez I. Kanta. Kant określał sąd analityczny jako taki, w któ rym pojęcie orzecznika w sposób ukryty ujęte jest w po- jęciu podmiotu. Jeżeli sąd syntetyczny dostarcza nam istotnej wiedzy o otaczającym nas świecie zewnętrznym, pozajęzykowym (w tym także o podmiocie), to sądy analityczne wyjaśniają jedynie pojęcia (świat ję- zykowy), którymi podmiot się mniej lub bardziej świadomie posługuje. Zarówno w pierw szym, jak i drugim przypadku posługujemy się języ- kiem bądź do opi su świata przedmiotowego (zdanie syntetyczne), bądź do wyjaśniania znaczeń samych terminów (zdanie analityczne). Nie- przypadkowo defi nicje (nominalne, metajęzykowe) są podstawowymi narzędziami pracy badawczej w obrębie teorii analitycznych. Refleksja analityczna prowadzi zwykle do budowania twierdzeń o cha- rakterze metajęzykowym: język używany przez naukę staje się tu względ nie samodzielnym przedmiotem badawczym, o którym wypo- wiadane są sądy w języku zaliczanym również do języka danej nauki. Dlatego też twierdzenia formułowane na gruncie analitycznej teorii prawa będą za liczane bądź do twierdzeń z obszaru teorii poznania naukowego, bądź do metodologii badań naukowych. Problematyka 14 I. Prawoznawstwo dogmatycznoprawna metoda znaczenia terminów języka prawnego, choć tradycyjnie określana jest jako wykładnia pra wa, to jednak ze względu na przedmiot (język), cel badawczy (ustale nie albo doprecyzowanie znaczenia terminów pocho- dzących od prawo dawcy) oraz stosowane narzędzia badawcze (istotna rola definiowania) blis ka jest analitycznej teorii prawa. I Waga problematyki o charakterze analitycznym w nauce prawa i prak- tyce prawniczej jest w dużej mierze pochodną aprobowanej na grun cie określonej kultury prawnej koncepcji rozumienia prawa. Uznanie, iż prawo jest ontologicznie tożsame wypowiedzi językowej określonego rodzaju bądź też że prawu niezbędny jest język jako medium przeno- szenia informacji o decyzjach pochodzących od prawodawcy, czyni nie- zbędnym uznanie wykładni prawa (a więc także definiowania) za ko- nieczny składnik poznania prawniczego. Otwiera to drogę dla potrzeby konstruowania sądów wykorzystujących narzędzia badawcze właściwe dla analitycznej teorii prawa. Nieprzypadkowo zatem to właśnie na gruncie pozytywizmu prawniczego (szczególnie w jego późniejszej, tzw. rozwiniętej postaci) nastąpił wyjątkowo szeroki rozwój badań (A.B.) z za kresu analitycznej teorii prawa. dogmatycznoprawna metoda, metoda for mal no dog ma­ tyczna, metoda tekstowa – jej wzorcowym przykładem jest dzie- więtnastowieczna jurysprudencja pojęciowa oparta na przekonaniu, że rozwiązanie wszelkich problemów prawnych można osiągnąć przez analizę obowiązujących tekstów prawnych oraz wyciągnięcie z  nich ko niecznych konsekwencji. Rozumowania prawnicze traktowano jako me chaniczne, wolne lub przynajmniej prawie wolne od elementów pozalo gicznych i w pewien szczególny sposób podobne do procesów poznaw czych. Istotnym elementem metody dogmatycznoprawnej jest językowa i logiczno-analityczna interpretacja prawa (analityczna teoria pra wa). Głównym celem wykładni dogmatycznej jest usunię- cie wszel kich możliwych wątpliwości interpretacyjnych, jakie może budzić tekst prawny w rozmaitych możliwych sytuacjach jego stoso- wania. Interpre tacja dogmatyczna różni się np. od literackiej, także opartej na języku, m.in. założeniami o autorze tekstu oraz o statusie tekstu. Tu tekst jest źródłem znaczeń dla rozmaitych stanów zewnętrz- nego świata. Mówi się, iż jej cechą charakterystyczną jest tekstualizm 15 (ograniczenie prze słanek rozumowania do samego tylko tekstu), pod- czas gdy podstawową właściwością „zwykłej” interpretacji jest na ogół kontekstua lizm, czyli uchwycenie interpretowanego przedmiotu po- przez złożoną strukturę czynników społecznych towarzyszących jego powstaniu i odczytywa niu – a więc w różnych momentach istnienia tekstu. Z punktu widze nia metody dogmatycznoprawnej tekst prawny ma status dogmatu, któ ry może podlegać tylko egzegezie, a w żadnym przypadku nie może być oceniany. Dogmatyczność omawianej meto- dy przejawia się w jej zasad niczej niezdolności do stwierdzenia po- myłki prawodawcy. Nawet jeże li staje ona wobec ewidentnych usterek redakcyjnych tekstu, stwierdza raczej, iż literalne jego brzmienie jest niezgodne z „rzeczywistą wolą prawodawcy”. Tego rodzaju konstrukcje retoryczne są możliwe dzięki temu, że w rozważaniach dogmatycznych realny twórca aktu norma tywnego zostaje zastąpiony przez pojęciowy konstrukt prawodawcy racjonalnego. Metoda dogmatycznoprawna jest istotnym elementem tzw. językowej płaszczyzny badań w prawoznawstwie (problematyka badawcza pra- woznawstwa), nie należy jednak ich ze sobą utożsamiać. Współczes na prawnicza refleksja o języku, inspirowana lingwistyką, semiotyką oraz teorią interpretacji, jest jednym z głównych źródeł ataków na me todę dogmatycznoprawną. Uważa się ją za zbyt hermetyczną, przez co unie- możliwia pełne uczestnictwo stron w rozwiązywaniu ich proble mów za pomocą prawa, oraz nie dość elastyczną w dostosowywaniu się do etycznych oczekiwań publiczności. Dogmatyczne podporządkowa nie się tekstowi prawnemu jest traktowane jako źródło nieuzasadnionej opresji dla obywateli stykających się z prawem (summum ius summa (A.K.) in iuria). dogmatyka prawa – 1) specyficznie prawnicze rzemiosło, czysto techniczna umiejętność posługiwania się tekstami prawnymi czy też sztuka opracowywania prawa obowiązującego za pomocą tzw. dog- matycznoprawnej metody; 2) nauka prawa obowiązującego zajmują ca się interpretacją tekstu, konstrukcją pojęć umożliwiających tę inter- pretację oraz systematyzacją tekstów prawnych (G. Radbruch). Tak ro zumiana dogmatyka prawa została oddzielona od ogólnej nauki o pra wie (teoria prawa; filozofia prawa) przez niemiecki historyzm. Zaliczono ją, obok nauk historycznoprawnych, do pozytywnych nauk 16 I. Prawoznawstwo I dogmatyka prawa o prawie i określono terminem „systematyczna nauka o prawie”. Me- todologicznym fundamentem dogmatyki prawa jest jednak dziewięt- nastowieczny pozytywizm, zwłaszcza w wersji jurysprudencji pojęcio- wej (Begriffjurisprudenz). Jej narodziny są związane z nałożeniem się dwóch procesów: pozytywizacji prawa i pozytywizacji prawoznaw- stwa. Pierwszy z tych procesów polegał na ograniczeniu pojęcia pra- wa do sa mego tylko pozytywnego prawa; drugi to wyraz dążenia do skon struowania intersubiektywnych standardów metodologicznych, elimi nujących z procesu orzekania element subiektywności, związany z moż liwym zaangażowaniem w ten proces subiektywnych ocen pod- miotu orzekającego. Tradycyjna dogmatyka z trudem mieściła się w powszechnie uznawa- nych kanonach naukowości. Zarzucano jej uchylanie się od formułowa- nia ogólnych prawidłowości i niepodporządkowywanie się naukowym procedurom badawczym (A. Podgórecki, S. Ehrlich). Skonkretyzowa ny system prawa pozytywnego, który był właściwym jej przedmiotem badawczym, uznawano za nienadający się na obiekt badań naukowych (I.H. von Kirchmann). Obrońcy traktowania dog- matyki prawa jako nau ki podnosili z kolei, że nie jest ona nauką no- motetyczną, lecz idiograficz ną, wobec czego nie należy od niej ocze- kiwać konstruowania praw nauki (G. Radbruch) (nauki teoretyczne). Wykazywano również, że dogmatyka prawa jest połączona ze światem humanistyki więzami metodologicznymi, jako że posługuje się swoistą wersją uniwersalnej metody nauk humanistycznych, a mianowicie in- terpretacją huma nistyczną (L. Nowak). Ten ostatni autor nie zawahał się nadać do gmatyce quasi-empirycznego charakteru, stwierdzając, że jedno z pod stawowych pojęć dogmatyki: pojęcie obowiązywania, ma cechę empi rycznej stosowalności, co sprawia, że problemy dogmatycz- ne konstru owane z użyciem tego pojęcia są empirycznie rozstrzygalne. Podobnie wypowiadał się J. Wróblewski, według którego problemy wa- lidacyjne (problematyka badawcza prawoznawstwa) mają na gruncie kryte riów obowiązywania określonego systemu charakter empirycznie roz strzygalny. Z kolei A. Peczenik wskazywał na przepisy prawne jako swoiste dla dogmatyki „dane doświadczenia”. Przedmiotem rozstrzy- galnych empirycznie sądów były dla niego konwencje znaczeniowe, któ rymi posługuje się tekst prawny. W słabszej wersji tego rodzaju poglą dów dogmatykę prawa uznaje się za naukę (humanistyczną) na 17 tej pod stawie, iż jej twierdzenia podlegają intersubiektywnej kontroli popraw ności (A. Aarnio). Współcześnie tradycyjna problematyka dogmatyczna została wzboga- cona o zagadnienia socjologiczne i socjotechniczne oraz o oceny pra- wa obowiązującego i praktyki jego stosowania, stanowiące podstawę konstruowania postulatów ich poprawy. Z tego powodu we współczes- nej nauce o prawie możemy mówić o kontrowersji między przedmio- towym i funkcjonalnym ujęciem dogmatyki prawa. Autorzy reprezen- tujący podejście przedmiotowe podkreślają, że współczesna prawnicza refleksja o prawie obowiązującym nie ogranicza się do tradycyjnej do- gmatyki prawa, i proponują wobec tego używanie w stosunku do tej re- fleksji szerszego określenia szczegółowe nauki prawne (Z. Ziembiń ski, M. Zieliński). Rzecznicy podejścia funkcjonalnego podkreślają z ko lei „historyczną zmienność zakresu dogmatyki prawa”, która sprawiła, że współczesna dogmatyka, zajmując się swoją tradycyjną problematy ką, uwzględnia jednak kontekst społeczny, gospodarczy i historyczny, w ja- kim prawo jest stosowane, oraz obejmuje postulaty wobec prawa obo- wiązującego i praktyki prawniczej. Tu współczesną dogmatykę pra wa wyodrębnia się ze względu na funkcję spełnianą w strukturze prawo- znawstwa przez refleksję tego rodzaju, traktując terminy „dogmatyka prawa” oraz „szczegółowe nauki prawne” jako synonimy (J. Wróblew- ski). Za tym ostatnim autorem do problematyki współczesnej dog- matyki prawa można zaliczyć następujące zagadnienia: a) opracowanie i sys tematyzacja prawa oraz rekonstrukcja aparatury pojęciowej, tzn. odpo wiedzi na pytania o obowiązywanie poszczególnych norm nale- żących do systemu oraz o relacje między nimi; b) wykładnia i stosowa- nie pra wa, tzn. rozstrzyganie wątpliwości co do znaczenia wypowiedzi prawo dawcy i orzekanie o ich konsekwencjach dla określonych stanów fak tycznych; c) funkcjonowanie prawa jako zjawis ka społecznego, tzn. ustalanie konsekwencji społecznych określonych regulacji prawnych, w tym analiza ich motywacyjnego oddziaływania na adresatów; d) po- zasystemowe oceny państwa i prawa, dokonywane z  punktu widze- nia innych niż prawo systemów normatywnych i aksjologicznych (np. systemy etyczne związane z określonymi opcjami światopoglądowymi i/lub ideowymi); e) doskonalenie prawa i praktyki jego stosowania, czyli formułowanie tzw. postulatów de lege ferenda (pod adresem pra- wodawcy) i de sententiae ferenda (pod adresem praktyki prawniczej); f) zagadnienia władzy politycznej. 18 I. Prawoznawstwo dyscyplina prawnicza I Należy również odnotować wewnętrzną niejednolitość dogmatyki pra- wa – tzw. tematyczność dogmatyk prawniczych – bę dącą następstwem wewnętrznej niejednolitości systemu prawa. System ten dzieli się na podsystemy wyróżniane głównie ze względu na specyficzną formę i  przedmiot regulacji. Każdy z tych podsystemów wy maga opraco- wania i systematyzacji we właściwej sobie aparaturze kate gorialnej, wiele z  nich różni się pod względem akceptowanych reguł wy kładni i argumentacji. Odpowiednio do tych różnic układa się również struk- tura dogmatyki prawa, która obejmuje dyscypliny prawnicze nadbu- dowujące się nad poszczególnymi gałęziami prawa i różniące się pod względem stosowanych metod i badanej problematyki. Należy np. oczekiwać, że problematyka władzy politycznej (f) będzie odgrywała zupełnie inną rolę w nauce prawa konstytucyjnego lub administracyj- nego, a inną w nauce prawa cywilnego. Nie ulega wątpliwości, że inne pozaprawne systemy normatywne (d) będą wykorzystywane jako prze słanki pozasystemowych ocen prawa rodzinnego, a inne – prawa gospo darczego. Wreszcie gwarancyjna funkcja reguł wykładni z różną siłą będzie determinować praktykę interpretacyjną i argumentacyj- ną (b) w prawie daninowym i karnym z jednej strony oraz w cywilnym – z dru giej. (A.K.) doktryna prawnicza – dogmatyka prawa w znaczeniu (2), uję- ta apragmatycznie, tzn. jako całość poglądów w kwestii stosowania, in terpretacji i porządkowania systemu prawnego głoszonych przez przed stawicieli nauki prawa oraz praktyki prawniczej (orzecznictwo). (A.K.) dyscyplina prawnicza – wyodrębniony typ specjalizacji naukowej w obrębie prawoznawstwa. Wyróżnianie dyscyplin naukowych jest w  dużym stopniu niezależne zarówno od przedmiotu badań (okreś- lonej gałęzi prawa lub instytucji prawnych, których badanie doty czy), jak i typu podejmowanej w obrębie prawoznawstwa problematy ki ba- dawczej. Istnieją bowiem takie dyscypliny prawnicze, które mają wy- raźnie ponadgałęziowy charakter (np. nauka prawa gospodarczego lub rolnego); z kolei w określonej dyscyplinie mogą być podejmowane problemy zarówno dogmatyczne, jak i teoretyczne (np. wiele rozważań 19 pojęciowych proponowanych w częściach ogólnych nauki prawa cywil- nego lub karnego). W obrębie wielu prawniczych dyscyplin naukowych można znaleźć twierdzenia analityczne i empiryczne. Dyscyplina naukowa jest pojęciem ze sfery organizacji życia naukowe- go. Przede wszystkim będzie chodzić o organizację procesu badań nau- kowych (udostępnianie materiałów źródłowych, tworzenie płaszczyzn dla dyskursu naukowego, kształcenie kadry, upowszechnianie wyników badań). Ponadto kryterium dyscyplinowe rzutuje na organizację dydak- tyki (zróżnicowanie przedmiotów egzaminacyjnych w ramach kierun- ków studiów czy seminariów magisterskich oparte jest zasadniczo na poszczególnych dyscyplinach prawniczych). Ogólnie można przyjąć, że nazewnictwo uniwersyteckich katedr i zakładów na wydziałach prawa odpowiada przyjętemu w danym środowisku prawniczym podziałowi na dyscypliny prawnicze. Nietrudno zauważyć, że obok pewnego dość powszechnie przyjętego kanonu dyscyplin prawniczych (katedr lub za- kładów prawa cywilnego, karnego, finansowego, konstytucyjnego) na niektórych uczelniach dają się zauważyć pewne tendencje do emancy- pacji dyscyplinowej (tworzenia nowych jednostek, niekoniecznie znaj- dujących odpowiedniki w innych ośrodkach akademickich, np. prawa wykroczeń, prawa ochrony środowiska). Niekiedy też pewne dyscypli- ny mogą różnić się nazwą, podejmując te same lub bardzo podobne pro blemy badawcze (np. katedry teorii państwa i prawa, ogólnej teorii pra wa, teorii i filozofii prawa). Tworzenie określonych dyscyplin prawniczych jest następstwem przede wszystkim tradycji wyrastającej z określonej – mniej lub bar- dziej utrwa lonej – praktyki naukowej realizowanej na gruncie danej kultury praw nej czy w pewnym środowisku prawniczym. W powstawa- niu określo nych dyscyplin istotną rolę odgrywają nierzadko czynniki o charakterze subiektywnym (np. potrzeba zapewnienia wykształconej kadrze okreś lonego statusu akademickiego czy zajęć dydaktycznych). Także znaczą ce zmiany w prawie lub w praktyce prawniczej (wzrost roli społecznej pewnych regulacji prawnych) mogą otwierać drogę do powstawania no wych dyscyplin – w taki sposób w odpowiedzi na wyzwania gospodarki rynkowej powstawały w Polsce w latach dzie- więćdziesiątych np. kate dry publicznego prawa gospodarczego, prawa gospodarczego i handlo wego, prawa podatkowego czy wreszcie – z nie- co innych powodów – prawa europejskiego. Kształtowanie się prawni- 20 I. Prawoznawstwo empiryczna teoria prawa czych dyscyplin jest swo istym konglomeratem tradycji uniwersyteckiej, wyzwań współczes nych potrzeb i oczekiwań oraz emancypacyjnych ambicji środowisk nauko wych czy nawet poszczególnych osób. Cel, któremu mają służyć dyscy pliny naukowe (organizacja badań i dydak- tyki), czyni z pojęcia dyscypli ny kategorię techniczną, której przydat- ność powinna być oceniana na podstawie względów pragmatycznych. (A.B.) I empiryczna teoria prawa – model uprawiania ogólnej nauki o pra- wie ukształtowany pod wpływem naturalistycznej inspiracji w prawo- znawstwie (naturalistyczne ujęcie prawa). Teoria tego rodzaju mia łaby odpowiadać metodologicznym postulatom formułowanym wobec teo- rii naukowej na gruncie pozytywistycznie zorientowanej meto dologii nauk empirycznych. Program zbudowania takiej teorii pojawiał się przede wszystkim w realizmie prawniczym, jak również w mark sizmie. Napotykał on oczywiste trudności związane z ogólnie znany mi ogra- niczeniami w zakresie teoretyzowania w naukach społecznych (natu- ralistyczne ujęcie prawa; antynaturalistyczne ujęcie prawa). Efektem takiego stanu rzeczy było budowanie systemów wypowiedzi o właści- wościach jedynie zbliżonych do teorii empirycznej lub odesła nie poję- cia empirycznej teorii prawa w sferę ideologicznych postulatów. Pejzaż teoretyczny oraz światopoglądowy fundament alternatywy mię- dzy analitycznym i empirycznym podejściem do prawa zostały ukształ- towane na początku XIX w. Powstały wówczas dwie szkoły teoretyczne, z których można w taki lub inny sposób wywieść inspirację dla nie- omal wszystkiego, co do dzisiaj wymyślono w prawoznawstwie. Jed- ną z  tych szkół jest francuska szkoła egzegezy, która – wiążąc silnie pojęcie prawa z tekstem prawnym – stworzyła ideową podstawę po- dejścia analitycz nego (analityczna teoria prawa) oraz instrumentalne- go (instru mentalizacja prawa). Ideową i teoretyczną alternatywę dla niej zbudo wał niemiecki historyzm, który dał początek podejściu em- pirycznemu oraz jako pierwszy postawił tezę o autonomii prawa wo- bec politycz nych aspiracji ustawodawcy bez odwoływania się do idei prawa natural nego. Historyzm stworzył również podstawową struk- turę problemową podejścia empirycznego, wyróżniając trzy rodzaje (formy) prawa: zwy czajowe (bezpośrednia emanacja świadomości na- rodu), ustawowe (bę dące następstwem woli narodu zapośredniczonej 21
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: