Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00843 010930 7461404 na godz. na dobę w sumie
Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej - ebook/pdf
Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379699988 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prawidłowo funkcjonująca rodzina jest wartością dla każdego człowieka, zapewnia ciągłość biologiczną i społeczną oraz wpływa w kluczowy sposób na jakość życia dzieci. Jej znaczenie powoduje, że pomoc rodzinie, która nie jest w stanie sama pokonać trudności życiowych, jest zapisana jako obowiązek w ustawie o pomocy społecznej, a ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej od 2012 r. szczegółowo reguluje publiczne działania w tym obszarze.

Publikacja skierowana jest do asystentów rodzin, koordynatorów pieczy zastępczej i pracowników socjalnych. Może być użyteczna dla kierowników jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz polityków lokalnych, a także edukatorów kształcących przyszłych pracowników zawodów pomocowych.

Autorami opracowania są: osoba mająca doświadczenie zawodowe w publicznej pomocy społecznej oraz nauczyciel akademicki zajmujący się kształceniem i szkoleniem pracowników socjalnych i polityków społecznych, będący autorem licznych publikacji dotyczących tej sfery działalności praktycznej.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Jerzy Krzyszkowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Ekonomik Stosowanych i Informatyki, Katedra Pracy i Polityki Społecznej 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 Piotr Domaradzki – coach i superwizor w Firmie Szkoleniowej PRAXE RECENZENT Ewa Kantowicz REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Koordynator serii Akademia Samorządowa: Justyna Przywojska Publikacja objęta patronatem Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07255.15.0.K Ark. wyd. 14,0; ark. druk. 16,125 ISBN 978-83-7969-997-1 e-ISBN 978-83-7969-998-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl SpiS treści Wstęp Wprowadzenie przeobrażenia współczesnych rodzin a polityka rodzinna i pomoc społeczna cZĘśĆ i WSpArcie DZiecKA W rODZiNie prZeŻYWAJĄceJ trUDNOści rozdział 1 etapy metodycznego działania asystenta rodziny. Jak praktycznie planować i realizować pracę z rodziną? rozdział 2 plan pracy z rodziną – główne narzędzie asystenta rozdział 3 Jak formułować czytelną diagnozę? Zestawy pytań pomocniczych do poszczególnych dysfunkcji w rodzinie. przykładowe diagnozy rozdział 4 Zasady formułowania celów w planach pracy, przykładowe cele. rozdział 5 Zasady planowania działań rozdział 6 Ocena okresowa i zasady jej formułowania Aneks Wypełniony plan pracy z rodziną Wypełniona ocena planu pracy Wzory narzędzi cZĘśĆ ii WSpArcie DZiecKA UMieSZcZONeGO W piecZY ZAStĘpcZeJ rozdział 1 Jak udokumentować realizację zadań ustawowych nałożonych na organizatora i koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej? 7 9 27 29 57 65 79 89 93 101 111 112 117 119 5 rozdział 2 etapy metodycznego działania koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej rozdział 3 plan pomocy dziecku – główne narzędzie koordynatora. Omówienie wzoru narzędzia, pytania pomocnicze rozdział 4 Jak formułować czytelną diagnozę? Zestaw pytań pomocniczych. przykładowe diagnozy rozdział 5 Zasady formułowania celów w planach pomocy. przykładowe cele rozdział 6 Zasady planowania działań. przykładowe plany działań rozdział 7 Ocena okresowa planu pomocy dziecku. pytania pomocnicze. Zasady formułowania ocen okresowych rozdział 8 Ocena okresowa rodziny. Wzór oceny, pytania pomocnicze. Sposób prowadzenia oceny rozdział 9 program usamodzielnienia wychowanków. Wzór narzędzia, omówienie Zakończenie Aneks: wzory narzędzi Wypełniony plan pomocy dziecku Wypełniona ocena sytuacji dziecka Karty Mapy Usamodzielnienia z pytaniami Mapa Słowa kluczowe Wzór budżetu ipU Wzór karty Moje działania Ocena samodzielności wychowanka Bibliografia 127 149 157 179 189 197 203 209 231 233 233 240 243 251 252 253 254 255 6 Spis treści WStĘp Nasza książka w zamyśle jej autorów nie ma charakteru kolejnego opracowa- nia teoretycznego, ale raczej jest podręcznikiem dla praktyków – pracowni- ków pieczy zastępczej. Jakkolwiek nawiązujemy do aktualnego staniu wiedzy i teoretycznego dorobku naukowego w interesującej nas dziedzinie, to tekst ma głównie wymiar praktyczny. Wierzymy, że książka wychodzi naprzeciw sygnalizowanej przez środowisko pomocy społecznej potrzebie podręcznika- -poradnika, który ułatwiłby pracę osób działających w dziedzinie wspierania rodzin i organizacji pieczy zastępczej. Jak sądzimy, opracowanie powinno być także użyteczne dla kierowników jednostek organizacyjnych pomocy społecz- nej oraz nauczycieli kształcących pracowników socjalnych, a także studentów tego kierunku studiów. Autorami opracowania są: teoretyk zajmujący się kształceniem i szkole- niem pracowników socjalnych oraz praktyk mający doświadczenie zawodowe pracy w zakresie wspierania rodzin i współpracy z pomocą społeczną. Taki skład osobowy pozwolił na połączenie wiedzy teoretycznej z doświadcze- niem praktycznym i stanowi, jak mamy nadzieję, o innowacyjnym charakte- rze książki. Jakkolwiek w Polsce w ciągu ostatnich lat wydano kilka cennych i ciekawych poznawczo książek poświęconych pieczy zastępczej, to jesteśmy przekonani, że nasze opracowanie pozwoli zapełnić lukę wydawniczą, jaką jest bez wątpienia brak podręcznika-poradnika dla pracowników pieczy zastępczej opartego na realiach naszego życia społecznego i funkcjonowania instytucji pomocy społecznej. Struktura książki odpowiada założeniom jej twórców. We wprowadze- niu przedstawiamy przeobrażenia współczesnych rodzin oraz podejmujemy próbę oceny polityki rodzinnej i działań instytucji pomocy społecznej wobec rodzin problemowych. Tutaj także zostały przedstawione podstawowe poję- cia dotyczące pieczy zastępczej oraz dokonano oceny funkcjonowania tego systemu na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego oraz usta- leń kontrolerów Najwyższej Izby Kontroli. Pozostałe rozdziały książki zosta- ły podzielone na dwie części. W części pierwszej uwaga została skupiona na wsparciu dziecka w rodzinie przeżywającej trudności. Kolejno omówiono eta- py metodycznego działania asystenta rodziny, główne narzędzia jego pracy, zasady przygotowywania diagnozy sytuacji rodzinnej oraz planów pomocy, a także zasady formułowania ocen okresowych. W części drugiej podjęto próbę 7 określenia metodyki wsparcia dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej. Przedstawiono kolejno etapy metodycznego działania koordynatora pieczy zastępczej oraz poddano analizie plan pomocy dziecku, a także zasady przygo- towania diagnozy oraz zasady przygotowania planu działań i oceny okresowej rodziny. Na koniec omówiono program usamodzielniania wychowanków. Ca- łość zamyka zakończenie, w którym autorzy dokonali krótkiego podsumowa- nia potencjalnych zalet i słabości tego opracowania. 8 Wstęp Wprowadzenie PRZEOBRAŻENIA WSPÓŁCZESNYCH RODZIN A POLITYKA RODZINNA I POMOC SPOŁECZNA Popularne określenie rodziny jako podstawowej komórki życia społecznego kładzie nacisk zarówno na jej pierwotność w stosunku do innych form życia ludzi, jak i na to, że jest ona ważną instytucją formalnie ustanowioną i funk- cjonującą według określonych norm w ramach systemu społecznej kontroli. Przede wszystkim jednak rodzina pełni funkcje niezbędne dla istnienia społe- czeństwa: prokreacyjną i opiekuńczo-wychowawczą. To w rodzinach przycho- dzą na świat dzieci i tutaj są wychowywane do życia w społeczeństwie. Obec- nie jednak klasyczne definicje małżeństwa i rodziny eksponujące jej grupowy i instytucjonalny wymiar przechodzą do przeszłości. Jak wskazuje brytyjski socjolog Anthony Giddens1, nie ma dzisiaj zmian bardziej znaczących niż te, które zachodzą w sferze życia osobistego i relacji małżeńsko-rodzinnych. Współczesna rodzina przechodzi gwałtowne przeobrażenia, odchodząc od tradycyjnych, trwałych modeli do związków kohabitacyjnych, nieformalnych i tymczasowych. Posiadanie potomstwa staje się świadomym wyborem, a nie naturalnym efektem płodności. Współczesne rodziny nie muszą już wywodzić się z instytucji małżeństwa, składać się z małżonków różnych płci, posiadać dzieci, a nawet nie muszą wspólnie zamieszkiwać. Alternatywnymi formami rodziny są związki mieszkające oddzielnie (LAT, czyli Living Apart Together) lub związki aktywnych zawodowo partnerów, którzy nie chcą mieć dzieci (DINKS, czyli Double Income No Kids). Perspektywy rodziny to ewolucja od wspólnotowego do hybrydowego typu rodziny o charakterze tymczasowym, co dzieje się kosztem trwałości więzi. Elastyczne związki partnerskie opar- te na nowych definicjeach ról, zasadzie równowagi płci i funkcji wydają się oznaczać ostateczny koniec małżeństwa patriarchalnego zastępowanego przez nowe formy życia rodzinnego. Autorzy raportu badawczego Młodzi 20112 pi- szą, że zmiany, jakim podlega dzisiejsza rodzina, można określić jako procesy 1 A. Giddens, Przemiany intymności. Seksualność, miłość i erotyzm we współczesnych społe- czeństwach, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 260. 2 K. Szafraniec, Młodzi 2011, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 2011, s. 183. 9 deinstytucjonalizacji i destabilizacji rodziny, co prowadzi do osłabienia więzi rodzinnych, zróżnicowania form życia rodzinnego i wzrostu liczby samotnych rodziców. W efekcie spada dzietność i następuje przejście od rodziny skon- centrowanej na potomstwie do rodziny skoncentrowanej na rodzicach, czego ofiarami bywają niekiedy dzieci. Jak piszą autorzy wspomnianego raportu, młode pokolenie Polaków do- świadcza tych zmian na sobie: „Zmiany w kulturowych wzorcach seksualności, wysokie wartościowanie wolności i indywidualności w połączeniu z nowymi wyzwaniami i problemami (nieokreślona i niepewna przyszłość, strukturalne ograniczenia w osiąganiu statusu dorosłej osoby) sprawiają, że podstawowym dylematem młodego Polaka staje się wybór między samodzielnością życiową (którą gwarantuje znalezienie pracy i dbałość o karierę zawodową) a założe- niem rodziny (uważanej za warunek życiowego szczęścia). Wybór – bardzo trudny, gdy wyznaje się zasadę work-life-balance (równowagi między pracą i życiem osobistym) – pada na samodzielność życiową i (coraz częściej) na testowanie alternatywnych form życia rodzinnego lub w pojedynkę (na własny lub rodziców rachunek)3. Przedstawionym wcześniej przeobrażeniom form życia rodzinnego towa- rzyszą stare problemy wielu polskich par i rodzin, jakimi są m.in. bieda, bezro- bocie, uzależnienia i przemoc. Obok nich pojawiają się nowe negatywne czyn- niki, do jakich zaliczyć można szybkie starzenie się społeczeństwa polskiego i związane z tym problemy opiekuńcze oraz masowe migracje zarobkowe, głównie młodego pokolenia Polaków. Skutki tych problemów są największe wśród dzieci i młodzieży, czego dowodem jest m.in. zjawisko eurosieroctwa. Najtrudniejszą kwestią wydaje się jednak bieda i wykluczenie społeczne. Ba- dania prowadzone4 na terenie Łodzi i województwa łódzkiego pozwoliły na ujawnienie, że bieda wśród dzieci ma większy zasięg niż wśród dorosłych, co pozwoliło na sformułowanie tezy o infantylizacji biedy. Oznacza to w praktyce, że stopa biedy wśród dzieci jest wyższa niż dorosłych, a dzieci są nadreprezen- towane wśród ludności biednej w stosunku do udziału dzieci wśród ludności ogółem. Ta sytuacja nie jest wyjątkowa tylko dla Polski. Dane Eurostatu wska- zują, że w roku 2010 w Unii Europejskiej zagrożonych biedą i wykluczeniem społecznym było 27,1 dzieci w wieku 0–17 lat, w porównaniu z 23,5 ludno- ści biednej ogółem. Większa liczba biednych dzieci w porównaniu z dorosły- mi występowała we wszystkich krajach Unii Europejskiej z wyjątkiem pięciu państw: Danii, Finlandii, Szwecji, Cypru i Słowenii. Sytuację dzieci w krajach Unii Europejskiej różnicuje struktura rodziny. Częściej niż co trzecie biedne 3 Ibidem. 4 W. Warzywoda-Kruszyńska (red.), Bieda dzieci zaniedbanie wykluczenie społeczne, Wydawnictwo UŁ, Łódź 2012, s. 5–6 i dalej. 10 Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej dziecko (40 ) żyje w niepełnej rodzinie, a co czwarte (26,5 ) pochodzi z peł- nych, ale wielodzietnych rodzin. Jak na tym tle wygląda sytuacja w naszym kraju? W Polsce według ostat- nich dostępnych danych GUS5 nie odnotowano znaczących zmian w zasięgu ubóstwa ekonomicznego. Stopy ubóstwa skrajnego i relatywnego wynosiły odpowiednio: 7,4 skrajnego i 16,2 relatywnego. Na podobnym poziomie pozostaje również tzw. ubóstwo ustawowe (12,8 w 2013 i 12,2 w 2014 r.). W naszym kraju częściej ubóstwem ekonomicznym zagrożone są osoby poni- żej 18. roku życia. W roku 2014 zasięg ubóstwa skrajnego wśród dzieci i mło- dzieży wynosił 10 , a osoby w tym wieku stanowiły niemal 1/3 populacji za- grożonej skrajnym ubóstwem. Grupą najbardziej tym zagrożoną są rodziny wielodzietne, w 2014 r. bowiem poniżej minimum egzystencji żyło 11 osób w gospodarstwach domowych z trójką dzieci oraz około 27 osób w gospo- darstwach małżeństw z czwórką lub większą liczbą dzieci na utrzymaniu. O sy- tuacji materialnej jednostki i rodziny decyduje ich miejsce na rynku pracy, ponieważbiedą zagrożone są głównie osoby bezrobotne i ich rodziny. W naj- trudniejszej sytuacji są ludzie utrzymujący się z tzw. innych niezarobkowych źródeł (w tym świadczeń z pomocy społecznej). Zasięg ubóstwa skrajnego jest dwukrotnie większy na wsi niż w miastach, czego spektakularnym przykładem jest porównanie biedy w Warszawie i na Mazowszu. Reasumując, podkreślić należy, że ubóstwo skrajne związane jest z bezro- bociem, wielodzietnością, niepełnosprawnością oraz zamieszkiwaniem na te- renach nisko zurbanizowanych. Najbardziej charakterystyczną i niepokojącą cechą jest fakt, że polska bieda ma twarz dziecka, a ponad pół miliona dzie- ci w Polsce jest niedożywionych, nie ma wszystkich podręczników szkolnych oraz nie ma opieki dentystycznej6. Jak zgodnie wskazują badacze tego proble- mu7, za biedę dzieci odpowiedzialne jest państwo, a opisane zjawiska i procesy stawiają wobec polityki społecznej wymagania nowych strategii interwencyj- nych. W ciągu minionych 25 lat dotychczasowe działania wywołały negatyw- ny efekt w postaci uzależnienia rodzin ubogich i problemowych od pomocy społecznej i negatywny wzór korzystania przez nie ze świadczeń finansowych. Niewydolność opiekuńczo-wychowawcza rodzin powoduje w konsekwencji nacisk na rozwój placówek opiekuńczo-wychowawczych i wydłużenie czasu instytucjonalnego wpływu na dzieci. 5 Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 roku (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych), GUS, Warszawa 2014. 6 Warunki życia rodzin w Polsce, GUS, Warszawa 2014. 7 Wystarczy przywołać wywiad, jakiego udzielił A. Karwacki toruńskiej gazecie „Nowiny”, czy wywiad, jakiego udzieliła J. Grotowska-Leder w audycji Jedynka Sygnały Polskie Radio 1 w dniu 1 czerwca 2015. 11 Przeobrażenia współczesnych rodzin a polityka rodzinna... Oceny polityki społecznej, a szczególnie polityki rodzinnej po 1989 r., są w zgodnej opinii wielu badaczy negatywne. Dziennikarz ekonomiczny Rafał Woś, autor niezwykle interesującej książki pt. Dziecięca choroba liberalizmu, stawia tezę, że: „W Polsce nie ma czegoś takiego jak państwo opiekuńcze. Mamy – co najwyżej – państwo (ćwierć)socjalne. Konstrukcję permanentnie niewydolną, która na niewiele nam się zdaje – a mogłaby wspierać gospodar- kę”8. Na potwierdzenie swojej tezy przytacza dane Eurostatu, według którego na cele socjalne Polska wydaje 18,9 PKB (dane za rok 2010) i odsetek ten mimo wzrostu gospodarczego powoli spada (w 1995 wynosił 22 ). Mniej od naszego kraju na państwo opiekuńcze wydaje tylko Słowacja, Rumunia, Bułga- ria, Łotwa i Estonia. Najgorzej wygląda sytuacja w polityce rodzinnej. Zgodnie z danymi Eurostatu Polska wydaje na politykę rodzinną najmniej (0,8 PKB) ze wszystkich krajów Unii Europejskiej (średnia unijna to 2,3 ). W naszym systemie dominują niskie świadczenia finansowe (od 77 do 115 zł zależnie od wieku dziecka), co przy bardzo niskim kryterium dochodowym i jego zamro- żeniu spowodowało, że prawo do świadczeń straciło w latach 2005–2011 aż 800 tys. dzieci. Badacz polityki społecznej Mirosław Księżopolski9 wskazuje, że polska po- lityka społeczna w ciągu ostatniego ćwierćwiecza miała charakter hybrydowy, będąc mieszanką pozostałości socjalistycznego państwa opiekuńczego (socia- list welfare state) oraz wprowadzonych po 1989 r. rozwiązań rynkowych. W la- tach 90. polityka społeczna stanowiła wyłącznie osłonę niezbędnych reform gospodarczych i brak wówczas było realnej polityki rodzinnej. Obecnie, jak widać z przytoczonych danych, sytuacja jest niewiele lepsza. W tym miejscu rodzi się pytanie, czy pomoc społeczna, która jest instytucją polityki społecz- nej państwa, sprostała potrzebie adekwatnej ochrony dzieci – sierot społecz- nych i naturalnych oraz rodzin z problemami opiekuńczo-wychowawczymi? Współcześnie główną instytucją wspierania dzieci z rodzin dysfunkcyjnych wydaje się piecza zastępcza. Opieka zastępująca rodziców biologicznych jest od dawna przyjętym sposobem radzenia sobie z problemem sieroctwa. Pierw- sze instytucje opieki nad dziećmi powstawały w średniowieczu, w południo- wej Europie, ale były to placówki, gdzie obok dzieci przebywali dorośli: chorzy i ubodzy. Nowe formy pieczy zastępczej powstały pod koniec XVII w. dzięki działalności francuskiego duchownego św. Wincentego a Paulo, który stwo- rzył w Paryżu Szpital Dzieci Znalezionych, a dla zmniejszenia śmiertelności dzieci umieszczał je u mamek na wsi. W Polsce szpitale dla dzieci porzuco- 8 R. Woś, Dziecięca choroba liberalizmu, Wydawnictwo Studio Emka, Warszawa 2014–2015, 9 M. Księżopolski, Wspólnie czy osobno? Rozważania o polityce społecznej, IPS UW, s. 163. Warszawa 2013. 12 Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej nych powstawały już w XIII w., a w roku 1736 francuski misjonarz Gabriel Piotr Baudouin założył pierwszy szpital do przyjmowania i wychowywania niemowląt – sierot naturalnych i społecznych. Po odzyskaniu niepodległości opieka nad dzieckiem została uregulowana prawnie w Konstytucji Rzeczy- pospolitej Polskiej z 17 marca 1921 r. Już w latach 20. powstawały pierwsze pogotowia opiekuńcze, skąd dzieci były przekazywane do zakładów wycho- wawczych lub rzadziej do rodzin zastępczych. W okresie międzywojennym powstawały także tzw. gniazda sieroce, które były odpowiednikami współcze- snych rodzinnych domów dziecka. Mimo tych działań ze względu na niskie wydatki państwa na opiekę nad dziećmi główny ciężar spadał na samorządy i organizacje pozarządowe. W okresie powojennym, w czasach PRL, domi- nowały w Polsce państwowe placówki opiekuńczo-wychowawcze. Analizę ich funkcjonowania poddała ostatnio ciekawej socjologicznej analizie Agnieszka Golczyńska-Grondas w książce Wychowało nas państwo10. Badacze krytycznie oceniają system publicznej pomocy społecznej wobec rodzin problemowych po 1989 r. Analizę społecznych i prawnych kontekstów funkcjonowania ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej podjęły dwie badaczki – Mariola Racław i Dobroniega Trawkowska. Wskazują one, że uchwalenie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej dokonało się po ponad 20 latach po przyjęciu w 1990 r. pierwszej po okresie PRL ustawy o pomocy społecznej. Ustawodawca postawił przed samorządo- wą pomocą społeczną zadanie prowadzenia pracy socjalnej z rodzinami dys- funkcyjnymi. M. Racław i D. Trawkowska wskazują na przenoszenie na pomoc społeczną odpowiedzialności za wadliwe funkcjonowanie rodzin wieloproble- mowych. Marek Rymsza11 uważa, że przez całą dekadę lat 90. praca socjalna z rodziną była marginalizowana i zaniedbywana i dopiero reforma samorządo- wa 1999 r. wprowadziła nową jakość w systemie pracy z rodziną. Zasadnicze, jakościowe zmiany w funkcjonowaniu instytucji opiekuńczo- -wychowawczych przyszły dopiero razem z reformą administracyjną 1999 r. Wówczas w jej ramach dokonano zmiany systemu pomocy dziecku i rodzinie, przekazując go Ministerstwu Pracy Polityki Społecznej i powierzając realiza- cję samorządowym powiatowym centrom pomocy rodzinie. Podjęto budowę lokalnego systemu pomocy dziecku i rodzinie, a instytucją koordynującą dzia- łania na rzecz rodzin, dzieci i młodzieży miały być powstałe wtedy powiato- we centra pomocy rodzinie. Rozpoczęła się także deinstytucjonalizacja opieki zastępczej oraz przeniesienie instytucji opiekuńczo-wychowawczych z sektora 10 A. Golczyńska-Grondas, Wychowało nas państwo. Rzecz o tożsamości dorosłych wycho- wanków placówek opiekuńczo-wychowawczych, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2014. 11 M. Rymsza, Praca z rodziną w Polsce – od środowiskowych inicjatyw pozarządowych do publicznego systemu wsparcia, „Trzeci Sektor” 2013/2014, numer specjalny. 13 Przeobrażenia współczesnych rodzin a polityka rodzinna... edukacji do pomocy społecznej, co miało uruchomić pracę socjalną z rodzi- ną. Piecza zastępcza została ostatecznie uregulowana legislacyjnie w 2011 r. W uzasadnieniu do ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej wskazywano, że ówczesny model organizacji opieki nad dzieckiem i rodziną nie zapewniał pożądanych kierunków zmian w tym zakresie. Negatywnie oce- niano wzrost wskaźnika dzieci umieszczonych poza rodziną naturalną oraz koncentrację działań wyłącznie na dziecku, a nie na rodzinie, a także brak od- powiedniego wsparcia rodziny dziecka, także rodziny zastępczej. Podkreśla- no, że zbyt uboga jest oferta pomocy środowiskowej dla rodziny zagrożonej lub będącej w kryzysie; a także brak jest instrumentów motywujących gminy do działań na rzecz pozostawienia dziecka w lokalnym środowisku rodzin- nym. Wskazywano na nadmierną łatwość umieszczania dziecka poza rodzi- ną i niejednokrotnie zbyt powolne podejmowanie decyzji o dalszych losach dziecka. Jako zbyt ograniczony uznano wachlarz dostępnych form pieczy za- stępczej, który w praktyce w zdecydowanej większości przypadków prowadził do umieszczenia w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Krytykowano także niedobór odpowiedniej liczby należycie przygotowanych niespokrewnionych z dzieckiem zawodowych rodzin zastępczych, podkreślając pozorność rodzi- cielstwa zastępczego w odniesieniu do rodzin spokrewnionych z dzieckiem, gdy na wysoki udział tego typu rodzin ma wpływ atrakcyjność świadczeń pieniężnych na dziecko powierzone spokrewnionej rodzinie zastępczej. Są one relatywnie wysokie w porównaniu z wartościami świadczeń rodzinnych kierowanych do rodzin biologicznych (zasiłki rodzinne i dodatki do zasiłków rodzinnych uzależnione od kryterium dochodowego). W konkluzji krytyki stwierdzano, że organizowanie i finansowanie polityki społecznej w zakresie opieki nad dzieckiem i rodziną daje jedynie doraźne efekty, a brak mechani- zmów strategicznych, które pozwalałyby na ewaluację skutków działań i ocenę skali przewidywanych oszczędności w kolejnych latach. Różne rodzaje rodzin zastępczych pozwalają zapewnić opiekę dzieciom o różnych potrzebach: rodziny terapeutyczne, rodziny resocjalizacyjne, ro- dziny preadopcyjne, rodziny diagnostyczne, rodziny dla małoletnich matek i dzieci, rodziny zapewniające opiekę sanatoryjną, rodziny długoterminowe, rodziny przygotowujące do usamodzielnienia. Oczywiście, w każdym typie ro- dzin zastępczych kluczowa jest ich współpraca z pracownikami pomocy spo- łecznej. W nowej ustawie przyznano pierwszeństwo rodzinnym formom pie- czy zastępczej. Stworzono nową definicję rodziny zastępczej spokrewnionej, uwzględniającą stopień pokrewieństwa. Nastąpił rozwój rodzinnych domów dziecka odmiennie zorganizowanych i mających nowe miejsce w systemie. Stopniowo zaczęto wprowadzać regułę, że w placówkach opiekuńczo-wycho- wawczych (domach dziecka) nie będą mogły przebywać dzieci do 10. roku życia. Wprowadzono także zmiany w procesie usamodzielniania pełnoletnich 14 Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej wychowanków pieczy zastępczej. Jak wskazuje Renata Gierszewska, autorka rozdziału Instytucje pieczy zastępczej12: „Piecza zastępcza to zespół instytu- cji i działań, których celem jest zapewnienie dziecku i rodzinie opieki i wy- chowania w wypadku niemożności sprawowania pieczy i wychowania przez rodziców. Dziecko umieszczane jest w tych instytucjach na podstawie orze- czenia sądu”13. Do pieczy zastępczej należy: 1. Realizacja planu pracy z rodziną lub dążenie do przysposobienia dziecka. 2. Zaspokojenie potrzeb dziecka ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb by- towych, zdrowotnych edukacyjnych i kulturalno-rekreacyjnych. 3. Pokonywanie trudności życiowych dziecka zgodnie z zasadami etyki. 4. Nawiązywanie i podtrzymywanie bliskich, osobistych i społecznie akcep- towanych kontaktów z rodziną i rówieśnikami w celu łagodzenia skut- ków wynikających z separacji oraz zdobywania umiejętności współżycia i współpracy z innymi. Dwiema podstawowymi formami pieczy zastępczej są: rodzinna piecza zastępcza i instytucjonalna piecza zastępcza. Do rodzinnej pieczy zastępczej zaliczamy rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka. Rodzina zastępcza za- pewnia dziecku całodobową opiekę i wychowanie w sytuacji, gdy jego biolo- giczni rodzice nie żyją albo zostali całkowicie lub częściowo pozbawieni praw do opieki rodzicielskiej. Rodzinę zastępczą tworzą i prowadzą małżonkowie lub osoba nie będąca w małżeństwie, u których umieszcza się dziecko w celu sprawowania pieczy zastępczej. Wyróżnia się trzy rodzaje rodzin zastępczych: rodzinę zastępczą spokrewnioną, rodzinę zastępczą niezawodową oraz rodzi- nę zastępczą zawodową. Rodzinę zastępczą spokrewnioną tworzą małżeństwo lub osoba będąca wstępnymi (dziadek, babcia) albo rodzeństwo dziecka. Są to osoby prawnie zobowiązane do alimentacji na rzecz dziecka. Osoby tworzące rodzinę za- stępczą spokrewnioną powinny ukończyć szkolenie dla rodziców zastępczych według indywidualnego planu i w zależności od potrzeb rodziny. Inne osoby spokrewnione lub spowinowacone z dzieckiem mogą sprawować pieczę nad nim po spełnieniu wymogów kwalifikacyjnych. Rodzina zastępcza niezawodowa lub zawodowa jest tworzona przez małżeń- stwa lub osoby nie będące wstępnymi krewnymi czy rodzeństwem dziecka. Ta- kie rodziny muszą posiadać świadectwo ukończenia szkolenia pieczy zastępczej. 12 B. Rysz-Kowalczyk (red.), Polityka społeczna gmin i powiatów. Kompendium wiedzy o in- stytucjach i procedurach, IPS, Elipsa, Warszawa 2011, 13 R. Gierszewska, Instytucje pieczy zastępczej, [w:] B. Rysz-Kowalczyk (red.), Polityka spo- łeczna… 15 Przeobrażenia współczesnych rodzin a polityka rodzinna... W tego typu rodzinach może przebywać nie więcej niż troje dzieci, ale w wy- padku rodzeństwa liczba ta może ulec zwiększeniu. Jeżeli dzieci wymagają spe- cjalnej opieki, bo mają orzeczenie o niepełnosprawności, wymagają resocjali- zacji, małoletnie matki z dzieckiem itp., umieszczane są w rodzinie zawodowej specjalistycznej. Rodziny zastępcze zawodowe mogą pełnić rolę pogotowia rodzinnego, gdy umieszcza się w nich dziecko na zlecenie sądu, jeśli dopro- wadziła je policja lub straż graniczna, na wniosek rodziców dziecka lub oso- by trzeciej, jeżeli zdrowie lub życie dziecka jest zagrożone. Rodzina pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego w ciągu 24 godzin ma obowiązek powiadomić właściwy sąd, starostę i ośrodek pomocy społecznej o przyjęciu dziecka, które może tam przebywać do sześciu miesięcy, a w uzasadnionych wypadkach rok. Jedną z dwóch form rodzinnej pieczy zastępczej jest rodzinny dom dziecka, którego zadaniem jest stworzenie rodziny wielodzietnej dla tych dzieci, które nie zostały umieszczone w rodzinie zastępczej lub adopcyjnej. Dziecko ma tu zapewnioną całodobową opiekę i wychowanie, kształcenie opiekę zdrowotną oraz potrzeby bytowe, rozwojowe, społeczne i emocjonalne. W rodzinnym domu dziecka może przebywać nie więcej niż ośmioro dzieci. Tworzą je mał- żonkowie lub osoba, ich biologiczne potomstwo i dzieci zastępcze. W ustawie o pomocy społecznej znajdujemy ogólnie określone rodzaje wsparcia dla rodzin zastępczych w sprawowaniu opieki nad powierzonymi im dziećmi. Należą do nich poradnictwo rodzinne, szkolenia przygotowujące do pełnienia funkcji rodziny zastępczej oraz praca socjalna. Z ogólnopolskich badań społecznych Standardy usług w pomocy społecznej wynika, że praca so- cjalna dla rodzin zastępczych jest świadczona jedynie w połowie, a poradnic- two specjalistyczne w około jednej trzeciej powiatów i miastach na prawach powiatu. Nie kwestionując faktu, że w ciągu ostatnich 15 lat rozwinęła się legislacja socjalna w obszarze polityki rodzinnej, czego przykładem może być ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej z 2011 r., wskazać trzeba na brak przepisów wykonawczych, działania obronne instytucji poddanych refor- mom, a także autonomizację pieczy zastępczej wobec pomocy społecznej. Pro- blemem stała się także decentralizacja zadań opiekuńczych oraz koordynacja działań wszystkich aktywnych w tym obszarze podmiotów, ponieważ uspo- łecznienie zadań opiekuńczych spowodowało wzrost roli organizacji poza- rządowych. Nowe zadania w dziedzinie działań pomocowych wywołały także tworzenie nowych profesji pomocowych, spośród których najpopularniejszym stał się asystent rodziny. W świetle dotychczasowych rozważań rodzą się liczne pytania i dylema- ty. Jednym z nich jest pytanie o kształt systemu: czy zachować jednolity sys- tem pomocy społecznej i pieczy zastępczej, czy je rozdzielić? Inną kluczową kwestią jest pytanie o kierunek działań: czy koncentrować się na działaniach 16 Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej interwencyjnych i kontrolnych, czy też rozwinąć profilaktykę? Dotychczaso- we doświadczenia wskazują na istnienie nadmiaru instytucji, ról zawodowych i stanowisk, których kompetencje częściowo nakładają się na siebie (np. za- dania asystenta rodziny i pracownika socjalnego). Taka sytuacja powoduje, że, paradoksalnie, pomagających jest za dużo, a pomocy za mało, ponieważ działania są często indywidualne i fragmentaryczne przy braku współpracy interdyscyplinarnej i między sektorowej. Uczestnicy dyskusji oraz autorzy ar- tykułów w specjalnym numerze „Trzeciego Sektora”14 poświęconym rodzinie postulują potrzebę unifikacji zawodów pomocowych, ich wielość bowiem ro- dzi rywalizację w dostępie do uprawnień i zasobów. Potrzebna jest także pod- miotowa partycypacja i aktywizacja rodzin zamiast instytucjonalnej ingerencji w rodzinę. Reformie powinna być poddana edukacja pracowników socjalnych w zakresie metodyki pracy z rodzinami oraz wprowadzenie superwizji pracy socjalnej z rodziną. Potrzebna jest także praca zespołowa jako remedium na słabości interwencji socjalnej, ale nie w dotychczasowej formie zespołów in- terdyscyplinarnych, które nie zawsze stały się forum realnej kooperacji między specjalistami. Wydaje się także, że należy pomagać polskiej rodzinie, opiera- jąc się na własnych tradycjach i uwarunkowaniach kulturowych i doceniając znaczenie kontekstów lokalnych i regionalnych. Mechaniczne pojmowanie standardów czy dobrych praktyk jest szkodliwe i tylko twórcze, ale nie ślepe naśladownictwo wzorów zachodnich, może pomóc sprawie. M. Racław i D. Trawkowska formułują wobec twórców ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej zarzut nieuwzględnienia przez ustawodaw- cę dwudziestoletniego dorobku jednostek organizacyjnych pomocy społecznej w zakresie pracy z rodzinami dysfunkcyjnymi oraz pracy socjalnej pracowni- ków socjalnych z rodzinami problemowymi w ich miejscu zamieszkania. Jak pi- szą wspomniane autorki: „ustawodawca nie wziął pod uwagę zasobów pomocy społecznej, do których zaliczamy m.in.: wypracowane modele, metody i narzę- dzia pracy z rodziną [...] nie uwzględnił również gotowości instytucji pomocy społecznej i jej pracowników do prowadzenia działań na rzecz wsparcia rodzin, ich zaangażowania w budowanie infrastruktury lokalnego systemu wsparcia, ak- tywności w kreowaniu nowych ról organizacyjnych”15. Po wejściu w życie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej zakres odpowiedzialności pomocy społecznej za rodziny wyraźnie wzrósł. Lo- kalne instytucje pomocy społecznej otrzymały zadanie zarówno reorganizacji istniejących systemów wsparcia, jak i wprowadzenia do kadr jednostek orga- nizacyjnych pomocy społecznej nowych pracowników, takich jak koordynato- rzy pieczy zastępczej i asystenci rodzin. Ocena działań prowadzonych na rzecz 14 Jak wspierać rodziny?, „Trzeci Sektor” 2013/2014, numer specjalny. 15 Ibidem, s. 23. 17 Przeobrażenia współczesnych rodzin a polityka rodzinna... rodzin wieloproblemowych wskazuje na odmienne lokalne strategie rozwoju pieczy zastępczej. W powiatach ziemskich rozwijane są głównie zawodowe ro- dziny wielodzietne, podczas gdy w miastach na prawach powiatu – głównie pogotowia opiekuńcze. Generalnie, jak wskazuje Marek Rymsza, „ze »sztan- darów« reformy znikła orientacja systemu pieczy zastępczej na dobro dziecka, więcej uwagi poświęcono bowiem odpowiedniemu pozycjonowaniu różnych służb i instytucji włączonych do nowego systemu”. Opór instytucji przed zmianą dotychczasowych działań powoduje proble- my związane z koordynacją działań zarówno w ramach sektora publicznego, jak i współpracy międzysektorowej z organizacjami pozarządowymi. W za- kresie przygotowania rodzin do przyjęcia pomocy szczególnie zaniedbana jest diagnostyka rodzin wieloproblemowych. Kwestią jest także koncentracja w przypadkach rokujących powodzenie, a eliminowanie tych, które nie roku- ją nadziei na sukces ze względu na złożoność problemów. Z kolei realizacja usługi w postaci pracy socjalnej wymaga działań kompleksowych łączących w sobie kilka metod pracy socjalnej, w tym metodę organizowania społecz- ności lokalnej. Jak wskazują M. Racław i D. Trawkowska, występuje wielość barier zarówno w pracy socjalnej z rodziną, jak i w tworzeniu zintegrowanego systemu wsparcia dla rodzin w ich środowisku zamieszkania. W przypadku pracy socjalnej problemem jest sposób kontraktowania usług, gdy brak jest standardów pracy socjalnej z rodziną. Bariery świadomościowe oraz organi- zacyjne obejmują odmienne definiowanie tak podstawowych pojęć, jak dobro dziecka, dobro rodziny czy wykluczenie społeczne. Jak wskazują M. Racław i D. Trawkowska, odwrócone zostały priorytety re- formy pieczy zastępczej, co spowodowało, że usługa pieczy zastępczej stała się usługą podstawową w systemie wsparcia rodzin, marginalizując pracę socjal- ną z rodzinami wieloproblemowymi. Innym istotnym zagadnieniem, na które zwracają uwagę te autorki, jest status opiekunów zastępczych. Spokrewnione rodziny zastępcze są traktowane jako klienci – beneficjenci pomocy społecz- nej, ale odmienny jest stosunek do opiekunów zawodowych. Ci nazywani przez autorki „półprofesjonalistami” mają niejasny status, instytucje pomocy społecznej bowiem nie wypracowały odpowiednich sposobów włączania ich do pracy z dzieckiem i rodziną. Tematem samym w sobie jest problem współpracy pracowników socjalnych i asystentów rodziny w terenie. Relacje między tymi rolami są konfliktogenne, ponieważ, jak uważają M. Racław i D. Trawkowska, praca socjalna pracowni- ków socjalnych została nieco zmarginalizowana przez działania opiekuńczo- -wychowawcze asystenta rodziny. Trudno nie zgodzić się z tezą stawianą przez autorki, że warunkiem spójności działań służb społecznych jest normalizacja relacji między przedstawicielami różnych zawodów i instytucji działających na rzecz wspierania rodziny i organizacji pieczy zastępczej. Szczególną rolę w tym 18 Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej zakresie odgrywać mieli, zgodnie z założeniami reformy, asystenci rodzin. Izabela Krasiejko16 jako początek asystentury rodziny w Polsce wskazuje lata 1990– 2005, kiedy powstawały pierwsze tego typu programy, m.in. w Rudzie Śląskiej, Sopocie i w Warszawie. Kontekstem rozwoju asystentury rodziny były i są pro- blemy społeczne, takie jak długotrwałe bezrobocie, pauperyzacja i dziedzicze- nie biedy oraz problemy opiekuńczo-wychowawcze rodzin. W zgodnej ocenie wielu badaczy system pomocy społecznej, jaki powstał w Polsce w 1990 r., był nieefektywny w swoich działaniach wobec rodzin dys- funkcyjnych. Izabela Krasiejko sformułowała długą listę warunków sprzyjają- cych profesjonalizacji zawodu asystenta rodziny. Wśród nich warto wskazać na zwiększenie środków finansowych na asystę rodzinną, w tym na pensję asystenta rodziny, zmniejszenie liczby rodzin objętych wsparciem asystenta rodziny, odpowiednią rekrutację osób do zawodu asystenta, ograniczenie biu- rokracji, kształcenie i doskonalenie kadr, dostęp do szkoleń i superwizji dla asystentów rodzin oraz zmiany zarządzania zasobami ludzkimi w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej. Innymi postulatami są m.in. popularyza- cja zawodu asystenta rodziny wśród klientów i pracowników pomocy społecz- nej oraz reszty społeczeństwa, sformułowanie kodeksu etycznego asystenta rodziny, samoorganizacja środowiska asystentów rodziny oraz badania nauko- we i ewaluacyjne asystentury rodzinnej z udziałem klientów. Długa lista po- stulatów I. Krasiejko zderza się z rzeczywistością funkcjonowania asystentów rodziny, co doskonale widać w informacji o wynikach kontroli NIK17. Celem przeprowadzonej w 2014 r. (obejmującej lata 2012–2014) kontroli była ocena funkcjonowania asystentów rodziny, ze szczególnym uwzględnieniem efektów podejmowanych przez nich działań. Kontrolę przeprowadzono w 18 ośrod- kach pomocy społecznej (miejskich, gminnych i miejsko-gminnych), a przed- miotem kontroli była realizacja ustawowych zadań przez asystentów rodziny, w zakresie wspierania rodzin mających trudności w wypełnianiu funkcji opie- kuńczo-wychowawczych. Kontrola koncentrowała się na skuteczności po- mocy udzielanej rodzinom oraz kwestiach organizacyjnych i finansowych, tj. zatrudniania asystentów, ich finansowania, organizacji pracy i wykorzystania środków na finansowanie ich zatrudnienia. Jak wskazują kontrolerzy NIK, instytucja asystenta rodziny rozwija się dyna- micznie od jej wprowadzenia w 2012 r. Jeśli w roku 2012 było ich 2105, to w końcu 2014 r. już 3393. Wzrosła także liczba gmin zatrudniających asystentów z 45 16 I. Krasiejko, Zawód asystenta rodziny w procesie profesjonalizacji, Wydawnictwo Eduka- cyjne Akapit, Toruń 2013. 17 Funkcjonowanie asystentów rodziny w świetle ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pie- czy zastępczej. Informacja o wynikach kontroli, Departament Pracy, Spraw Społecznych i Rodzi- ny, NIK, Warszawa 2014. 19 Przeobrażenia współczesnych rodzin a polityka rodzinna... w 2012 r. do 69 w 2014. Ze środków własnych gminy finansowały koszty funkcjonowania asystentów rodzin w 36,8 . Skuteczność realizacji zadań asystenta, mierzona odsetkiem rodzin, które zakończyły z nim współpracę w efekcie realizacji zamierzonych celów, wyniosła 39,5 . Niestety, skontrolo- wane ośrodki pomocy społecznej miały problemy z zapewnieniem finansowa- nia działalności asystentów, a przez to z zachowaniem ciągłości pracy asystentów (w co trzecim kontrolowanym ośrodku pomocy społecznej). W tej sytuacji sa- morządy gminne stosowały różne formy zatrudnienia asystentów celem obniże- nia ich kosztów pracy, a w co czwartym przypadku nie zapewniano asystentom finansowania szkoleń podnoszących ich kwalifikacje oraz pokrywania kosztów dojazdu. Niepokojący wydaje się także wykryty przez kontrolerów NIK brak w niektórych ośrodkach (21,4 ) współpracy asystentów z koordynatorami ro- dzinnej pieczy zastępczej i placówkami opiekuńczo-wychowawczymi w przy- gotowaniu i realizacji planów pomocy dzieciom umieszczonym poza rodziną biologiczną. Ciekawą informację jest także ta, że monitoring rodzin, które za- kończyły współpracę z asystentem, był prowadzony częściej przez pracowników socjalnych (58,8 ) niż asystentów rodzin. Kontrola wykryła także brak uregu- lowań prawnych współpracy asystentów rodzin z kuratorami sądowymi. Wśród wniosków w raporcie kontrolnym NIK znajdujemy te o potrzebie zapewnienia stabilności kadr asystentów rodzinnych oraz uregulowania ustawowego zasad współpracy asystenta rodziny i kuratora, ale także postulat wypracowania stan- dardów pracy asystenta rodziny oraz potrzebę diagnozowania przyczyn odbie- rania dzieci rodzicom i przekazywania ich do pieczy zastępczej. Nie stwierdzono natomiast nieprawidłowości w procedurze naboru asystentów i ich kwalifika- cjach jak również przekraczania liczby rodzin objętych opieką jednego asystenta (do końca 2014 r. było to 20 rodzin). Pozytywnym wnioskiem może być także to, że w gminach, w których funkcjonują asystenci rodzin, liczba rodzin mających trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych zmniejszyła się w kontrolowanym okresie o blisko 1/4 (23 ), co może wskazywać na pozytywne efekty działania asystentów rodzin. Niestety, ostatnie doniesienia prasowe wskazują, że utrzymują się problemy finansowe związane z pracą asystentów rodzin. Jak sygnalizuje Michalina Topolewska18, rosną wydatki gmin na pieczę zastępczą. W roku 2014 dwukrotnie (z 49,5 do 106,8 mln zł) wzrosły wydatki gmin na dofi- nansowanie pobytu dzieci w rodzinach zastępczych i placówkach opiekuń- czo-wychowawczych. Gminy ponoszą częściowe koszty pobytu dzieci poza rodziną biologiczną od 2012 r., kiedy zaczęła obowiązywać ustawa o wspie- raniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zasady finansowania w ustawie określają, że wysokość dopłaty wynosiła w pierwszym roku obowiązywa- 18 M. Topolewska, Rosną wydatki gmin na pieczę zastępczą, „Gazeta Prawna PL”, 23.08.2015. 20 Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wsparcie dziecka w rodzinie i pieczy zastępczej
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: