Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00072 009323 11231135 na godz. na dobę w sumie
Współczesna gospodarka światowa - ebook/pdf
Współczesna gospodarka światowa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-4684-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Kompendium wiedzy o najważniejszych przemianach zachodzących w gospodarce Światowej w ostatnich dekadach. W książce omówiono zasady funkcjonowania globalnych rynków finansowych oraz wyzwania stojące przed gospodarką światową. Z publikacji można dowiedzieć się. m.in.: * jak funkcjonują globalne rynki finansowe, * jaka jest struktura współczesnej gospodarki światowej i sytuacja najważniejszych rynków wschodzących, * jakie zmiany zachodzą na międzynarodowych rynkach dóbr, usług i surowców, * jakie są zadania niezależnych banków centralnych oraz optymalne rozwiązania w zakresie kursów walutowych, * jak powstają kryzysy, jaki mają przebieg i skutki. Poszczególne zagadnienia są bogato ilustrowane przykładami oraz danymi statystycznymi. Publikacja może być wykorzystywana jako podręcznik akademicki dc nauczania przedmiotów związanych z gospodarką i ekonomią międzynarodową na kierunkach studiów: ekonomia, międzynarodowe stosunki gospodarcze, stosunki międzynarodowe, zarządzanie, a także na wielu specjalnościach o profilu międzynarodowym, finansowym i europejskim. Jest także cenną propozycją dla przedstawicieli praktyki gospodarczej zajmujących się problematyką międzynarodową. 'Za niezwykle szczęśliwą okoliczność należy uznać fakt, że książkę na ten temat przygotowała prof. dr hab. Anna Zielińska-Głębocka. Jej droga życiowa, dorobek naukowy oraz osobowość wskazują bowiem, że na rynek trafi dzieło w pełni spełniające oczekiwania czytelników. Dobrze, że ta książka powstała, dobrze, że powstała właśnie w tej chwili, i dobrze, że wychodzi właśnie spod tego pióra'. Prof. dr hab. Adam Budnikowski Szkota Główna Handlowa w Warszawie
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

! Współczesna gospodarka.indd 2 2012-03-11 15:28:22 ! Współczesna gospodarka.indd 3 2012-03-11 15:28:22 Recenzent Prof. dr hab. Adam Budnikowski, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Wydawca Joanna Dzwonnik Redaktor prowadzący Janina Burek Opracowanie redakcyjne Mirosław Dąbrowski Korekta Iwona Pisiewicz Skład i łamanie Wojciech Prażuch Projekt graficzny okładki Barbara Widłak Zdjęcie wykorzystane na okładce © Sergej Khackimullin – Fotolia.com © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. 2012 All rights reserved. ISBN 978-83-264-1696-5 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, faks 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl ! Współczesna gospodarka.indd 4 2012-03-11 15:28:22 Spis treści O autorce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Część I. Realna sfera gospodarki światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Struktura współczesnej gospodarki światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . Współczesna gospodarka światowa – charakterystyka . . . . . . . . . . . . . . . Podstawowe przyczyny przemian w gospodarce światowej . . . . . . . . . . . . . Skutki przesunięć między regionami świata dla struktury gospodarki światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Nowe źródła wzrostu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 15 15 16 21 39 40 Wzrost długookresowy we współczesnej gospodarce światowej – wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Procesy wzrostu gospodarczego w tradycyjnych modelach typu Solowa–Swana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowa teoria wzrostu endogenicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hipoteza konwergencji w teorii wzrostu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . Pozamodelowe źródła rozwoju gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dylematy zrównoważonego rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zmiany strukturalne w światowej produkcji i handlu dobrami . . . . . . . . Definicje struktury gospodarczej i zmian strukturalnych . . . . . . . . . . . . . . Determinanty międzynarodowej specjalizacji produkcji i wymiany . . . . . . . . Miary struktury gospodarczej i specjalizacji międzynarodowej . . . . . . . . . . Klasyfikacje sektorów i produktów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 45 50 54 57 61 62 62 63 73 76 ! Współczesna gospodarka.indd 5 2012-03-11 15:28:22 6 Spis treści Handel światowy według intensywności technologicznej oraz etapów przetwórstwa produkcyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 90 4. Rozwój rynków usługowych i surowcowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 Definicja świadczenia usług w skali międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . . . Determinanty rozwoju światowych rynków usługowych . . . . . . . . . . . . . . 92 Handel usługami na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Międzynarodowe rynki surowcowe – determinanty i rozwój handlu . . . . . . . 105 Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 91 Część II. Globalna sfera finansowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 5. Globalne rynki finansowe: pieniężne i kapitałowe . . . . . . . . . . . . . . . 113 Globalizacja rynków finansowych – definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Funkcjonowanie rynku pieniężnego w warunkach globalizacji . . . . . . . . . . 115 Rola banków centralnych i polityki pieniężnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Funkcjonowanie międzynarodowych rynków kapitałowych . . . . . . . . . . . . 132 Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 6. Systemy kursowe i rynki walutowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 Definicje i cechy systemów kursu walutowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 System kursów sztywnych i płynnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 Pośrednie rozwiązania systemów kursowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 Optymalne obszary walutowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Kursy i rynki walutowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 7. Kryzysy finansowe i globalne nierównowagi na świecie . . . . . . . . . . . . 170 Definicje kryzysów finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 Kryzysy walutowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 Kryzysy bankowe i zadłużeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Globalne nierównowagi na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 Część III. Instytucje wobec globalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 8. Nowe zadania instytucji w warunkach globalizacji . . . . . . . . . . . . . . . 197 Definicje instytucji formalnych i nieformalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 Rola instytucji w rozwoju krajów transformacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Nowe zadania organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Nowe spojrzenie na globalną konkurencyjność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 ! Współczesna gospodarka.indd 6 2012-03-11 15:28:23 Spis treści 7 Społeczna odpowiedzialność biznesu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 9. Unia Europejska w gospodarce światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Reforma instytucjonalna Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Pozycja Unii w gospodarce światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 Działania zewnętrzne Unii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 Pytania kontrolne i problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 ! Współczesna gospodarka.indd 7 2012-03-11 15:28:23 ! Współczesna gospodarka.indd 8 2012-03-11 15:28:23 O autorce Prof. dr hab. Anna Zielińska-Głębocka kieruje Katedrą Ekonomiki Integracji Europejskiej na Wydziale Ekonomicznym Uniwersytetu Gdańskiego. Specjali- zuje się w problemach ekonomii międzynarodowej i ekonomii integracji euro- pejskiej. Jest autorką, współautorką i redaktorką podręczników akademickich i monografii, m.in. podręcznika Wprowadzenie do ekonomii międzynarodowej. Teoria handlu i polityki handlowej, książki Integracja europejska. Od jednolitego rynku do unii walutowej (współautorka K. Gawlikowska-Hueckel), podręcznika Międzynarodowe stosunki gospodarcze. Teoria wymiany i polityki handlu między- narodowego (współautor T. Rynarzewski), monografii Lokalizacja przemysłu a konkurencyjność polskich regionów (w kontekście integracji europejskiej), a także licznych artykułów i referatów prezentowanych na międzynarodowych konferencjach naukowych. Była stypendystką Europejskiego Instytutu Uniwer- syteckiego we Florencji, w latach 1993–1996 prowadziła na Wydziale Katedrę Jeana Monneta w ramach programu Komisji Europejskiej. W latach 2002–2010 pełniła funkcję członka Państwowej Komisji Akredytacyjnej dla szkół wyższych, od 2010 roku jest członkiem Rady Polityki Pieniężnej. ! Współczesna gospodarka.indd 9 2012-03-11 15:28:23 ! Współczesna gospodarka.indd 10 2012-03-11 15:28:23 Wstęp We współczesnej gospodarce światowej zachodzą głębokie zmiany strukturalne i rynkowe. Rośnie znaczenie krajów uprzemysławiających się, nazywanych też rynkami wschodzącymi. Wyodrębniają się nowe ośrodki światowej produkcji i wymiany, zyskujące silną pozycję konkurencyjną na międzynarodowych ryn- kach. Szczególną rolę w gospodarce światowej odgrywają Chiny, dynamicznie rozwijający się kraj, z wielką nadwyżką handlową i ogromnymi rezerwami ak- tywów dewizowych. Procesy globalizacji nie osłabiły tendencji do współpracy regionalnej, czego dowodem są inicjatywy regionalne w Azji i Ameryce Połu- dniowej. Nadal mocną pozycję w świecie zajmuje Unia Europejska realizująca program globalnej Europy. Na rynkach międzynarodowych pojawiają się nowe produkty i usługi, co jest związane z postępem technologicznym oraz nowymi formami realizacji cyklu produkcyjnego przez firmy, takimi jak outsourcing i off- shoring. Rośnie płynność globalnych rynków finansowych, co skłania bankowe i pozabankowe instytucje finansowe do szukania nowych form konkurowania uwzględniających problem ryzyka. Globalną gospodarką od czasu do czasu wstrząsają kryzysy finansowe. Szczególnie groźne są kryzysy potrójne obejmujące kryzys walutowy, banko- wy i zadłużeniowy. Takie zjawisko wystąpiło w czasie ostatniego kryzysu lat 2008–2009, z którego gospodarki rozwinięte próbują wyjść za pomocą różnych programów wsparcia. Szczególne problemy dotknęły strefę euro, gdy kilka krajów peryferyjnych, zwłaszcza Grecja i Irlandia, wpadło w pułapkę zadłuże- nia. Kryzys finansowy ujawnił potrzebę nowych zachowań ze strony biznesu, uwzględniających etyczne aspekty gospodarowania. W tym kontekście zyskały na popularności koncepcje społecznej odpowiedzialności biznesu. Analizie najważniejszych problemów nurtujących współczesną gospodarkę światową jest poświęcona prezentowana książka. Zawiera ona bogaty zasób wiedzy o przemianach zachodzących w gospodarce światowej w ostatnich dekadach i z tego względu może być wykorzystana jako podstawowy lub uzupełniający podręcznik akademicki do nauczania różnych przedmiotów ! Współczesna gospodarka.indd 11 2012-03-11 15:28:23 12 Wstęp związanych z gospodarką i ekonomią międzynarodową na kierunkach studiów: ekonomia, międzynarodowe stosunki gospodarcze, stosunki międzynarodowe, zarządzanie, a także na wielu specjalnościach o profilu międzynarodowym, finansowym i europejskim. Aktualność zakresu tematycznego książki powinna zainteresować także przedstawicieli praktyki gospodarczej zajmujących się problematyką międzynarodową. Książka składa się z dziewięciu rozdziałów. Po każdym rozdziale umieszczo- ne są pytania kontrolne i problemy do dyskusji, a w opisie zjawisk empirycznych znajdują się odwołania do podstawowych nurtów teoretycznych. Na początku została zaprezentowana struktura współczesnej gospodarki światowej oraz krótka charakterystyka sytuacji najważniejszych rynków wschodzących – grupy krajów BRIC (Brazylii, Rosji, Indii i Chin). Omówiono także źródła wzrostu gospodarczego w warunkach postępu technologicznego i globalizacji. Kolejne rozdziały zawierają analizę zmian zachodzących na międzynarodowych rynkach dóbr, usług i surowców. W tym celu zaprezentowano bogaty materiał staty- styczny ilustrujący nowy układ korzyści komparatywnych i konkurencyjnych na świecie. Następna część książki została poświęcona ocenie funkcjonowania globalnych rynków finansowych, w podziale na rynki pieniężne, kapitałowe i walutowe. Zwrócono uwagę na szczególne zadania niezależnych banków cen- tralnych oraz szukanie optymalnych rozwiązań w zakresie kursów walutowych przez różne państwa, w sytuacji rosnącej płynności i niepewności na rynkach finansowych. Na tym tle pokazano historię i aktualne problemy europejskiej unii walutowej. Wiele miejsca w książce zajmuje analiza kryzysów finansowych, łącznie z ostatnim z lat 2008–2009. Przedstawione zostały mechanizmy powstawania kryzysów, ich przebieg oraz skutki. W ocenie ostatniego kryzysu zwrócono uwagę na narzędzia przeciwdziałania jego skutkom, zastosowane przez Unię Europejską i Stany Zjednoczone, a także przełożenie się kryzysu bankowego na kryzys zadłużeniowy, zwłaszcza w peryferyjnych krajach strefy euro. Ostatnie rozdziały zawierają opis roli instytucji formalnych i nieformalnych we współ- czesnej gospodarce światowej oraz szczególnej pozycji, jaką w tej gospodarce zajmuje Unia Europejska. Mam nadzieję, że ze względu na szeroki zakres tematyczny i aktualność omawianej problematyki książka spotka się z życzliwym przyjęciem i będzie służyła jako podręcznik akademicki dla studentów i wykładowców oraz źródło informacji dla zainteresowanych przedstawicieli praktyki gospodarczej. Anna Zielińska-Głębocka ! Współczesna gospodarka.indd 12 2012-03-11 15:28:23 Część I Realna sfera gospodarki światowej ! Współczesna gospodarka.indd 13 2012-03-11 15:28:24 ! Współczesna gospodarka.indd 14 2012-03-11 15:28:24 1 Struktura współczesnej gospodarki światowej Podstawowe pojęcia: gospodarka światowa, rynki wschodzące, fale innowacyjne, fale uprzemysłowienia, kraje nowo uprzemysłowione, kraje BRIC(S) Współczesna gospodarka światowa – charakterystyka Gospodarka światowa, którą można zdefiniować jako zbiór krajów i ich związ- ków, rynków, podmiotów gospodarczych, organizacji regionalnych i między- narodowych, jest organizmem dynamicznym, zmieniającym strukturę wewnętrz- ną w wyniku procesów długookresowych oraz zjawisk jednokrotnych, jak kryzysy, szoki, klęski żywiołowe, konflikty czy wojny. Przy ocenie zachodzących w tej gospodarce zmian szczególną rolę odgrywa znalezienie i scharakteryzo- wanie momentów przełomowych, uzasadniających mó- wienie o nowym etapie rozwoju. Z tego względu, jeśli posługujemy się pojęciem współczesnej gospodarki światowej, warto pokusić się o zdefiniowanie momentu przejścia do nowego etapu tworzącego tę współczesność. Zdaniem większości ekonomistów moment ten przypada na lata 80. i 90. XX wieku, kiedy pojawiło się wiele nowych zjawisk o wymiarze globalnym: • pojawiły się nowe inicjatywy integracyjne (program europejskiego rynku wewnętrznego, europejska unia gospodarcza i walutowa, wspólny rynek Ameryki Południowej – Mercosur); gospodarka światowa – definicja • nastąpił upadek systemu komunistycznego w Europie Środkowej i Wschod- niej oraz rozpoczęła się transformacja polityczna i gospodarcza Wschodu; • dokonały się głębokie przeobrażenia w dużych krajach Azji, w tym reforma rynkowa i ekspansja międzynarodowa Chin; • doszło do nowych inicjatyw w dziedzinie współpracy krajów azjatyckich; ! Współczesna gospodarka.indd 15 2012-03-11 15:28:24 16 Część I. Realna sfera gospodarki światowej • powstały nowe instytucje międzynarodowe, takie jak Światowa Organizacja Handlu (World Trade Organization, WTO), Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (European Bank for Reconstruction and Development, EBRD); • nawiązane zostały nowe formy dialogu międzynarodowego, jak współpraca w ramach grup G-7, G-8 i G-20. rynki wschodzące Na początku lat 80. pojawiła się nazwa rynki wschodzące – eksportowe i fi- nansowe (Emerging Markets, EM), która w zamyśle jej autora, ekonomisty Banku Światowego Antoine’a van Agtmaela, miała za- stąpić stare określenie Trzeci Świat. Nazwa przyjęła się w literaturze i polityce światowej, wskazując na koniec pewnej epoki dzielącej globalną gospodarkę na trzy światy, w tym ten ostatni, obejmujący ogromną grupę krajów rozwijających się traktowanych w jednolity sposób. Zmiany te wpisały się w szersze procesy globalizacyjne związane z rozwojem handlu międzynarodowego, transnarodowych korporacji i światowych rynków finansowych. W tym kontekście powstaje oczywiste pytanie o przyczyny tych zmian, a także ich wpływ na strukturę współczesnej gospodarki światowej. Podstawowe przyczyny przemian w gospodarce światowej Za kluczowe przyczyny przemian we współczesnej gospodarce światowej można uznać cztery procesy: a) specyficzny charakter obecnej schumpeterowskiej fali innowacyjnej, b) sekwencyjny rozwój fal uprzemysłowienia, c) rewolucje systemowe w Europie i Azji, d) akceptację integracji regionalnej jako formy współzależności komplemen- tarnej do globalizacji, a nie ją ograniczającej. Zmiany te wywołały specyficzną innowację gospodarki światowej polegającą na ogromnym przetasowaniu siły ekonomicznej między różnymi ośrodkami i re- gionami świata. Zniknęły dawne podziały na kraje wysoko i słabo rozwinięte, na wspomniane już trzy światy, na bloki kapitalistyczny i socjalistyczny, przestał też istnieć klasyczny układ krajów Północy i Południa. Powstała nowa struktura gospodarki światowej, bardziej zróżnicowana i dynamiczna, dlatego też inaczej opisywana przez ekonomistów i organizacje międzynarodowe. przetasowanie siły ekonomicznej ! Współczesna gospodarka.indd 16 2012-03-11 15:28:24 1. Struktura współczesnej gospodarki światowej 17 Fale innowacyjne Schumpeter (1960), definiując innowacje jako wszystkie nowe kombinacje sił i środków wprowadzane do życia gospodarczego, wyróżnił pięć ich typów1: • wprowadzenie nowych produktów poprzez innowacje horyzontalne, czyli wytwarzanie nowych dóbr obok już istniejących, oraz innowacje wertykalne poprawiające jakość istniejących dóbr, co prowadzi do wycofywania starych dóbr z rynku, innowacje horyzontalne i wertykalne • wprowadzenie nowych metod produkcji, • otwarcie nowych rynków zbytu, • odkrycie nowych źródeł dostaw surowców lub innych zasobów, • powstanie nowych struktur rynkowych w ramach danego rodzaju działal- ności. innowacje radykalne i przyrostowe Tak zdefiniowane innowacje układają się w fale o różnej długości i o różnym charakterze. Dla identyfikacji fal ważne jest wyróżnienie innowacji radykalnych, przełomowych, które w sposób fundamentalny zmienia- ją charakter życia gospodarczego, oraz innowacji przyro- stowych uzupełniających już istniejące rozwiązania technologiczne i rynkowe. Przejście z danej fali do kolej- nej jest efektem innowacji radykalnych, prowadzących do wielkich destrukcyj- nych zmian zdefiniowanych przez Schumpetera jako twórcza destrukcja (cre- ative destruction). W dynamicznym procesie stare technologie i stare produkty zastępowane są przez nowe. Na rynek wchodzą firmy z nowymi pomysłami, co wymaga destrukcji, czyli odejścia od rozwiązań tradycyjnych w celu stworzenia miejsca dla rozwiązań nowych. Upadek starych dziedzin uwalnia moce produkcyjne, które mogą być przesunięte do rodzących się nowych obszarów gospodarczych. In- nowacje wymagają inwestycji, czyli tworzą popyt na stały dopływ środków fi- nansowych, podlegają także dyfuzji, czyli transferowi między różnymi obsza- rami życia gospodarczego. twórcza destrukcja Według Schumpetera i jego następców, motywem inwestowania w innowacje jest perspektywa przyszłych zysków, jakie można osiągnąć dzięki sile rynkowej tworzonej przez technologie i innowacje. Motyw ten skłania przedsiębiorców z różnych krajów do poszukiwania nowych rozwiązań radykalnych lub przyro- stowych. Tworzy siłę napędową krajów szybko się rozwijających. Korzystając z definicji Schumpetera, możemy obecną fazę rozwoju wiązać z radykalnymi innowacjami w zakresie technologii informacyjnych i komuni- 1 Cyt. za: Podręcznik Oslo... 2005, s. 31. ! Współczesna gospodarka.indd 17 2012-03-11 15:28:24 18 Część I. Realna sfera gospodarki światowej rola technologii ICT kacyjnych (ICT) oraz indukowanymi przez nie innowacjami przyrostowymi (nowe wersje produktów ICT, nowe usługi, zwłaszcza medialne, nowe surowce, w tym metale rzadkie, nowe materiały itd.). Technologie ICT mają charakter globalny, tworząc nowe kanały dy- fuzji między sektorami i krajami. Ich upowszechnienie umożliwiło postęp technologiczny w kolejnych krajach i regionach, zmieniając ich ścieżkę rozwoju. Rosnący popyt na inwestycje w innowacje sprzyjał rozwo- jowi globalnych rynków finansowych i nowych form zaopatrywania gospodarek w środki finansowe. Ta rewolucyjna zmiana miała kluczowe znaczenie dla przyspieszenia rozwoju gospodarek wschodzących i tworzenia się nowych ogniw rozwojowych w gospodarce światowej. Fale uprzemysłowienia Ekonomiści zajmujący się etapowością rozwoju gospodarczego (Rostow 1963; Kuznets 1976; Rodrik 2003, 2011), teorią trzech sektorów gospodarczych oraz procesami aglomeracji działalności gospodarczej (Puga i Venables 1999, Ottaviano i Puga 1998, Krugman 1991, Mayer 2004) zwracają uwagę na spe- cyficzny przebieg procesów uprzemysłowienia w gospodarce światowej. Przy- chylają się do koncepcji, że jej industrializacja odbywa się falami, co oznacza, że następuje koncentracja przemysłu w pewnej grupie krajów, a następnie ten proces rozprzestrzenia się ponad granicami, głównie ze względu na pojawiają- ce się różnice w kosztach pracy2. W pierwszej grupie krajów silny rozwój prze- mysłu związany z rosnącym popytem na produkty przemysłowe może prowadzić do wzrostu płac realnych w relacji do krajów mniej uprzemysłowionych. Poja- wia się luka płacowa między krajami, która motywuje firmy do delokalizacji, a więc przenoszenia działalności do krajów o niższych kosztach. Intensywność delokaliza- cji zależy od tego, czy i w jakim zakresie rosnące koszty są rekompensowane korzyściami aglomeracji, regionalnej integracji lub wsparciem ze strony władz publicznych. Kraje, w których lokują się firmy zagraniczne, zaczynają się in- tensywnie rozwijać i industrializować. W rezultacie wyodrębnia się grupa krajów nowo uprzemysłowionych, która przejmuje część udziałów w światowej produkcji i handlu. delokalizacja Dalsza ekspansja przemysłowa tych krajów, jak podkreślają Puga i Venables (1999), prowadzi do wzrostu poziomu płac powyżej progu opłacalności. W tej sytuacji przemysł rozlewa się na kolejną grupę krajów, które tworzą nową gene- rację krajów uprzemysłowionych. Kontynuacja tego procesu oznacza włączanie 2 Por. Rynarzewski i Zielińska-Głębocka 2006. ! Współczesna gospodarka.indd 18 2012-03-11 15:28:24 1. Struktura współczesnej gospodarki światowej 19 się krajów biedniejszych, słabiej rozwiniętych do „klubu bogatszych”, prowadząc w efekcie do zmiany struktury gospodarki światowej. Na występowanie fal industrializacji we współczesnej gospodarce światowej wskazują kolejne generacje krajów nowo uprzemysłowionych lub uprzemysła- wiających się. W latach 80. XX wieku pojawiła się grupa krajów nowo uprze- mysłowionych (Newly Industrialising Countries, NIC) pierwszej generacji, do których OECD (1988) zaliczyła sześć państw: Brazylię, Meksyk, Hongkong, Koreę Pd., Singapur i Tajwan. Lata 90. przyniosły drugą falę uprzemysłowienia, która objęła takie kraje jak Malezja, Indonezja, Tajlandia, Filipiny. Obecnie jesteśmy świadkami trzeciej fali, kiedy to szczególnie prężnie rozwi- jają się Chiny i Indie. Należy jednak zaznaczyć, że ten proces jest dynamiczny, co sugeruje możliwość pojawienia się kolejnej fali. Jednocześnie nastąpiło przesunięcie takich krajów jak Meksyk i Korea Pd. do grupy najbardziej roz- winiętych, będących członkami OECD, a kilka innych krajów NIC, jak Brazy- lia, Indie, Chiny, zaliczanych do rynków wschodzących, uznano za rynki rosną- ce, znajdujące się na nowym etapie rozwoju. trzy fale uprzemysłowienia W świetle tych zmian rodzi się pytanie, czy w gospodarce światowej mamy do czynienia ze stałym procesem konwergencji, czyli doganiania krajów wyso- ko rozwiniętych przez kraje słabsze, czy też ze stałą ko- egzystencją krajów bogatych i biedniejszych, z możliwo- ścią przemieszczania się krajów słabszych gospodarczo do grupy wyżej rozwiniętych dzięki mechanizmowi fal industrializacji. Dotychczasowa historia gospodarki światowej dowodzi słusz- ności raczej drugiego niż pierwszego podejścia, zwłaszcza że konwergencja dotyczy krajów, które również się rozwijają, są więc krajami „uciekającymi”, trudnymi do dogonienia. konwergencja czy koegzystencja Transformacja systemowa w Europie i Azji Po upadku komunizmu w krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz po rozpadzie Związku Radzieckiego rozpoczął się proces transformacji poli- tycznej, społecznej i gospodarczej w dużej grupie krajów regionu. Większość z nich wprowadziła mechanizmy gospodarki rynkowej poprzez liberalizację cen i handlu zagranicznego, stworzenie systemu bankowego i finansów publicz- nych, wycofanie się państwa z wielu funkcji, prywatyzację, częściową integrację z otwartą gospodarką światową. Transformacja nie jest jeszcze zakończona w wielu krajach, zwłaszcza w republikach powstałych po rozpadzie Związku Radzieckiego, co oznacza, że dopiero po jakimś czasie kolejna grupa krajów zasili jądro gospodarki światowej. Zmiany dokonują się także w krajach Azji, ! Współczesna gospodarka.indd 19 2012-03-11 15:28:24 20 Część I. Realna sfera gospodarki światowej szczególnie dynamicznie w Chinach, gdzie od lat 90. XX wieku jest budowana gospodarka rynkowa częściowo otwarta na konkurencję międzynarodową. Globalizacja a współpraca regionalna W literaturze badającej początki obecnej globalizacji toczyła się ożywiona dyskusja na temat relacji między rozwojem globalnym a rozwojem regionalnym (Gospodarka... 2009). Praktyka gospodarcza potwierdziła komplementarność, a nie substytucyjność tych dwóch procesów. Globalizacja sektorów, rynków, przedsiębiorstw jest zjawiskiem obiektywnym związanym z postępem techno- logicznym i obecną falą innowacji. Otwarty dostęp do źródeł informacji oraz upowszechnienie wiedzy na skalę globalną wzmocniły współzależność krajów przez silniejszą wrażliwość (sensitivity) na rozwój sytuacji gospodarczej w innych krajach i wzrost ich wzajemnej podatności (vulnerability) na koszty zerwania współpracy. Korzyści globalizacji nie osłabiły tendencji do integracji regional- nej, o czym świadczy rosnąca liczba umów zgłaszanych corocznie do Światowej Organizacji Handlu. Współpraca regionalna w formie umów celnych, handlo- wych, dotyczących tworzenia stref wolnego handlu, unii celnych, wspólnego rynku i szerszej współpracy ekonomicznej, przynosi partnerom specyficzne korzyści opisane przez teorię integracji oraz nową geografię ekonomiczną. teoria integracji nowa geografia ekonomiczna Teoria integracji zwraca uwagę na takie pozytywne zjawi- ska, jak tworzenie nowych strumieni handlu i zagranicz- nych inwestycji bezpośrednich, efekty dużego rynku, wzrost konkurencji, zmiana struktury wymiany w kierunku handlu wewnątrz- gałęziowego, pobudzanie wzrostu gospodarczego i zatrudnienia itd.3 Nowa geografia ekonomiczna podkreśla natomiast korzyści aglomeracji stanowiącej rezultat geograficznej koncen- tracji działalności w określonych lokalizacjach. Do ko- rzyści tych można zaliczyć efekty skali, pionową integra- cję gałęzi, powstawanie klastrów przedsiębiorstw i sektorów, sieciowość współpracy na linii biznes – ośrodki naukowo-badawcze – władze publiczne. Następuje także upowszechnianie pewnych wzorów współpracy regionalnej, stosowane są rozwiązania benchmarkowe chętnie naśladowane przez inne kraje. Szczególną rolę w tym zakresie odgrywa Unia Europejska, najlepiej rozwinięty i najbardziej unikatowy projekt integracyjny, z którego doświadczeń, zarówno dobrych, jak i nie najlepszych, czerpią inne ugrupowania. 3 Na ten temat w: Gawlikowska-Hueckel i Zielińska-Głębocka 2004, Kawecka-Wyrzykowska i Synowiec 2004, Baldwin i Wyplosz 2009. ! Współczesna gospodarka.indd 20 2012-03-11 15:28:25 1. Struktura współczesnej gospodarki światowej 21 Skutki przesunięć między regionami świata dla struktury gospodarki światowej Nowa struktura gospodarki światowej – główne ośrodki Za sprawą czynników determinujących przemiany we współczesnej gospodarce światowej ukształtował się nowy układ głównych ośrodków życia gospodarczego. Szczególne znaczenie ma dziewięć grup krajów tworzących centra produkcji, handlu i inwestycji (ilustracja 1.1). Dziesiątą grupę tworzy 50 najbiedniejszych krajów świata, głównie Afryki i Azji. Grupy te nie są wyłączne, co oznacza, że niektóre kraje są zaliczane do kilku grup. Najliczniejszą i najważniejszą z punktu widzenia poziomu rozwoju grupę stanowią kraje członkowskie Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD), po- wstałej na mocy konwencji podpisanej w Paryżu 14 grudnia 1960 r., która weszła w życie 30 września 1961 roku. Zgodnie z konwen- cją głównym celem OECD jest „promocja polityk gospo- darczych ukierunkowanych na realizację zrównoważone- go wzrostu i zatrudnienia, podnoszenie poziomu życia w krajach członkowskich, stabilizację finansową i rozwój gospodarczy oraz rozwój światowego handlu i inwestycji na zasadach niedyskryminacji i wielostronności”4. Założycielami OECD było 20 wysoko rozwiniętych krajów Europy i Ameryki: Austria, Belgia, Dania, Francja, Niemcy, Grecja, Islandia, Irlandia, Włochy, Luksemburg, Holandia, Norwegia, Portugalia, Hiszpania, Szwecja, Szwajcaria, Turcja, Wiel- ka Brytania, Kanada i Stany Zjednoczone. OECD W następnych latach dołączały kolejne kraje uprzemysłowione: Japonia w 1964, Finlandia w 1969, Australia w 1971, Nowa Zelandia w 1973, Meksyk w 1994, Czechy, Węgry, Polska i Korea Pd. w 1996, Chile, Izrael, Słowenia i Es- tonia w 2010. W chwili obecnej OECD liczy więc 34 kraje uważane za najbardziej rozwinięte kraje świata. Pomimo różnic w wielkości populacji, poziomie dobroby- tu, przynależności do ugrupowań integracyjnych, łączy je relatywnie duży udział w światowej gospodarce, podobieństwo w zakresie funkcjonowania gospodarki rynkowej, siły konkurencji i rozwoju rynków eksportowych, a także bogate zasoby kapitału intelektualnego. Należy podkreślić, że OECD jest organizacją dynamicz- ną, dołączają do niej kolejne kraje uznane za wysoko rozwinięte, a rekrutujące się m.in. z gospodarek wschodzących, czego przykładem jest członkostwo Meksyku, Korei Pd. oraz pięciu krajów Europy Środkowej i Wschodniej. 4 Art. 1 konwencji powołującej do życia OECD. ! Współczesna gospodarka.indd 21 2012-03-11 15:28:25 22 Część I. Realna sfera gospodarki światowej Ilustracja 1.1. Struktura światowej gospodarki według głównych ośrodków produkcji i handlu Triada: Stany Zjednoczone – Unia Europejska – Japonia. Cechy: najwyższy poziom PKB . per capita 50 najbiedniejszych krajów świata. Cechy: bardzo niski poziom PKB per capita , ubóstwo, niedożywienie, wysoka śmiertelność. 34 kraje OECD – najbardziej rozwinięte kraje świata. Cechy: wysoki stopień podobieństwa, duży udział w światowej produkcji i wymianie. Kraje OPEC – 12 krajów producentów i eksporterów ropy naftowej. Cechy: kartel. Gospodarka światowa Regionalne ugrupowania integracyjne: Unia Europejska, Mercosur, NAFTA, ASEAN. Cechy: ciążenie państw ku sobie, silne oddziaływanie czynników aglomeracji. BRIC (ew. BRICS): Brazylia, Rosja, Indie, Chiny (ew. RPA). Cechy: największe tempo wzrostu gospodarczego. Kraje uprzemysławiające się I, II i III generacji. Cechy: rosnący udział w światowej wymianie. Rynki wschodzące Azji Południowej, Europy Środkowej i Wschodniej, Ameryki Łacińskiej. Cechy: szybkie tempo wzrostu gospodarczego, budowa gospodarki rynkowej. Kraje transformacji według EBOR. Cechy: kontynuacja procesu przejścia do gospodarki rynkowej. triada Przez długi okres lat 80. i 90. drugi ważny ośrodek gospodarczy świata two- rzyła triada Unii Europejskiej, Stanów Zjednoczonych i Japonii, najbogatszych krajów OECD, mających wówczas największy udział w świa- towej produkcji i handlu. W pierwszej dekadzie XXI wieku sytuacja jednak zmieniła się. W 2009 r. Japonię pod wzglę- dem udziału w światowym PKB oraz eksporcie dóbr i usług wyprzedziły Chiny (tabela 1.1). Stany Zjednoczone i Europa utrzymały swoją mocną pozycję za- równo na rynkach krajów OECD, jak i w całej gospodarce światowej. Należy jednak zaznaczyć, że Chiny zajmujące obecnie drugie miejsce po Stanach Zjednoczonych pod względem wartości PKB są nadal krajem o niskim pozio- mie dobrobytu mierzonego wartością PKB na mieszkańca. Dane OECD dla ! Współczesna gospodarka.indd 22 2012-03-11 15:28:26 1. Struktura współczesnej gospodarki światowej 23 2010 r. pokazują, że PKB na mieszkańca liczony w USD według parytetu siły nabywczej PPP w Stanach Zjednoczonych wynosił ponad 47 024, w Japonii 33 772, a w Chinach prawie siedmiokrotnie mniej niż w USA, tj. około 7519 USD, natomiast wartość bieżącego PKB według PPP w USA wyniosła ponad 14,58 bln USD, w Chinach ponad 10,085 bln i Japonii 4,302 bln USD. Tabela 1.1. Udział Stanów Zjednoczonych, strefy euro, Japonii i Chin w PKB oraz eksporcie dóbr i usług w 2010 r. Udział w PKB Udział 34 krajów wysoko w światowym rozwiniętych ( ) PKB ( ) Udział w eksporcie dóbr i usług 34 krajów wysoko rozwiniętych ( ) Udział w światowym eksporcie dóbr i usług ( ) USA Strefa euro – 17 W. Brytania Japonia Chiny 37,5 28,0 5,6 11,2 – 19,5 14,6 2,9 5,8 13,6 15,4 41,1 5,6 7,3 – Źródło: International Monetary Fund. World Economic Outlook, September 2011. 9,8 26,1 3,5 4,6 9,3 Trzeci ważny ośrodek gospodarki światowej tworzy grupa krajów nowo uprzemysłowionych, określana też jako gospodarki wschodzące. Należą do niej głównie kraje Azji Południowo-Wschodniej oraz Ameryki Łacińskiej (chociaż niektórzy do gospodarek wschodzących zaliczają też transformujące się kraje eu- ropejskie), szybko się rozwijające i zwiększające udział w światowej wymianie i światowych finansach. Grupa ta dynamicznie zmienia strukturę, dołączają do niej kolejne kraje, a część krajów z tej grupy przeszła już do grupy krajów wysoko rozwiniętych (jak wspomniane już Meksyk i Korea Pd., które są członkami OECD). gospodarki wschodzące Szczególny przypadek stanowią kraje określane jako BRIC, od nazw czterech najbardziej dynamicznych rynków wschodzących: Brazylii, Rosji, Indii i Chin. Nazwę wprowadził w 2001 r. Jim O’Neill, ekonomista Goldman Sachs, wskazując na gospodarki, które cecho- wała na początku dekady największa dynamika wzrostu. W późniejszych latach pojawiały się inicjatywy dołączenia do tej grupy kolejnych dynamicznie rozwijających się krajów, takich jak Republika Południowej Afry- ki, dlatego w literaturze można znaleźć nazwę BRICS (S – South Africa). Sam pomysłodawca nazwy zaproponował w 2010 r. nową – rynki rosnące (growth markets) i dołączenie do BRIC takich krajów jak Meksyk, Korea Pd., Turcja i Indonezja. Najczęściej jednak w analizach ekonomiści ograniczają się do czterech krajów BRIC, badając ich znaczenie dla gospodarki światowej. Według BRIC ! Współczesna gospodarka.indd 23 2012-03-11 15:28:27 24 Część I. Realna sfera gospodarki światowej Międzynarodowego Funduszu Walutowego kraje BRIC w 2010 r. dostarczały łącznie 25,0 światowego PKB, w tym Brazylia najmniej, bo tylko 2,9 , Rosja niewiele więcej – 3,0 , zdecydowanie więcej Indie – 5,5 , i rekordowo dużo Chiny – 13,6 . Udział tej grupy w światowym eksporcie dóbr i usług był zde- cydowanie mniejszy i wynosił łącznie 14,8 , w tym Brazylii tylko 1,2 , Rosji – 2,4 , Indii – 1,9 oraz Chin – 9,3 . kraje OPEC Wpływowa, jednakże mniej innowacyjna jest Organizacja Krajów Eksportu- jących Ropę Naftową (Organization of the Petroleum Exporting Countries, OPEC). Organizacja powstała we wrześniu 1960 r. podczas międzyrządowej konferencji w Bagdadzie. Skupia obecnie 12 krajów – głównych producentów i eksporterów ropy naftowej dysponujących prawie 80 odkrytych światowych zasobów tego surow- ca, dostarczających ok. 40 światowej produkcji ropy. Są to: Algieria, Angola, Arabia Saudyjska, Ekwador, Irak, Iran, Kuwejt, Katar, Libia, Nigeria, Wenezu- ela, Zjednoczone Emiraty Arabskie. Sekretariat OPEC mieści się w Wiedniu. Podstawowym celem organizacji jest koordynacja polityki państw członkowskich w dziedzinie produkcji ropy naftowej. Decyzje w tym zakresie są istotnym czyn- nikiem wpływającym na ceny surowej ropy na rynkach światowych. kraje transformacji Nową grupę krajów systematycznie włączanych do otwartej gospodarki światowej stanowią kraje transformacji, określane też jako kraje przejścia (transition). Zalicza się do niej kraje Europy Środkowej i Wschodniej oraz kraje powstałe na gruzach byłego ZSRR. Dla wsparcia procesu przejścia od socjalistycznego systemu gospodar- ki planowej do otwartej gospodarki rynkowej został utworzony w 1990 r. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (European Bank for Reconstruction and Development, EBRD) z siedzibą w Londynie. EBRD wspiera obecnie 29 krajów, podzielonych na następujące grupy: • pięć krajów Europy Środkowej i kraje bałtyckie: Chorwacja, Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, Słowacja, Słowenia (w 2008 r. z tej grupy wyłączono Czechy, uznając zachodzący tam proces transformacji za zakończony; kraj ten przestał być także uznawany za rynek wschodzący); • siedem krajów Europy Południowo-Wschodniej: Albania, Bośnia i Herce- gowina, Bułgaria, Macedonia, Czarnogóra, Rumunia, Serbia; • sześć krajów Europy Wschodniej i Kaukazu: Armenia, Azerbejdżan, Biało- ruś, Gruzja, Mołdawia, Ukraina; • sześć krajów Azji Centralnej: Kazachstan, Kirgizja, Mongolia, Tadżykistan, Turkmenia, Uzbekistan; • Rosja i włączona w 2008 r. Turcja. Grupa krajów transformacji jest bardzo zróżnicowana. Mieszczą się w niej nowe kraje członkowskie UE, które spełniły wymogi akcesji, określone w kry- ! Współczesna gospodarka.indd 24 2012-03-11 15:28:27 1. Struktura współczesnej gospodarki światowej 25 teriach kopenhaskich z 1993 r. (w tym budowa demokracji i rządów prawa, poszanowanie mniejszości etnicznych, radzenie sobie z siłami konkurencji na jednolitym rynku), jak Słowenia, Słowacja i Estonia (włączone do eurostrefy), Polska, Czechy i Węgry (aspirujące do strefy euro, ale utrzymujące płynne kursy swoich walut), Litwa i Łotwa (aspirujące do strefy euro i stabilizujące kursy swo- ich walut) – wszystkie przyjęte do Unii w 2004 r. oraz Bułgaria i Rumunia, które wstąpiły do UE w 2007 r. W tej grupie są też kraje aspirujące do członkostwa w Unii Europejskiej jak Chorwacja5, Czarnogóra, Macedonia czy Serbia, a także kraje objęte Europejską Polityką Sąsiedztwa i Partnerstwem Wschodnim (więcej na ten temat w rozdziale 9). Kraje transformacji to także Rosja, która dopiero w grudniu 2011 r. została przyjęta do WTO, oraz Ukraina, niebędąca jeszcze członkiem tej organizacji (tj. kraje w małym zakresie uczestniczące we współ- pracy wielostronnej), oraz kraje Azji Centralnej, które nie do końca radzą sobie z budową demokracji (Kazachstan, Uzbekistan) i przemianami gospodarczymi. We współczesnej globalnej gospodarce światowej ważną rolę odgrywają różne inicjatywy regionalne, co potwierdza tezę o równoległym rozwoju pro- cesów globalizacji i regionalizacji. Najbardziej zaawan- sowane inicjatywy to Unia Europejska licząca 27 państw członkowskich oraz Północnoamerykańska Strefa Wol- nego Handlu (North American Free Trade Agreement, NAFTA) obejmująca Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk. NAFTA NAFTA NAFTA to regionalne porozumienie między Stanami Zjednoczonymi, Kana- dą i Meksykiem o utworzeniu strefy wolnego handlu, zawarte w grudniu 1992 r. Weszło w życie 1 stycznia 1994 r. Jako cel porozumienie określa: eliminację barier w handlu dobrami i usługami, wspieranie uczciwej konkurencji, wzrost możliwości inwestycyjnych na całym obszarze strefy, efektywną ochronę wła- sności intelektualnej, stworzenie ram dla dalszej trójstronnej, regionalnej i wie- lostronnej współpracy. Główną instytucją powołaną do rozstrzygania sporów między sektorami i rządami jest Sekretariat NAFTA z trzema sekcjami krajo- wymi: meksykańską, kanadyjską i Stanów Zjednoczonych. Do głównych skut- ków funkcjonowania strefy ekonomiści zaliczają: silny wzrost wzajemnego han- dlu, zwiększenie różnorodności produktów na rynkach, zniesienie ceł w handlu Meksyku z partnerami, gwałtowny rozwój przedsiębiorstw w strefie przygra- nicznej Meksyku i USA, podniesienie poziomu produkcyjności w Meksyku. Nasiliły się jednak także zjawiska negatywne, jak przemyt ludzi i narkotyków. 5 Chorwacja podpisała traktat akcesyjny w grudniu 2011 r. ! Współczesna gospodarka.indd 25 2012-03-11 15:28:27 26 Część I. Realna sfera gospodarki światowej ASEAN Programy współpracy regionalnej pojawiły się także w Azji Południowo- -Wschodniej i Ameryce Łacińskiej. Najbardziej zaawansowaną formą współ- pracy w Azji jest Stowarzyszenie Narodów Azji Południo- wo-Wschodniej (Association of Southeast Asian Nations, ASEAN) założone w 1967 r. przez pięć krajów: Indone- zję, Malezję, Filipiny, Singapur i Tajlandię i kolejno rozszerzane w 1984 r. o sułtanat Brunei, w 1995 r. o Wietnam, w 1997 r. o Laos i Birmę (Myanmar) oraz w 1999 r. o Kambodżę. Współpraca gospodarcza na dobre rozpoczęła się dopiero w roku 1992 r., kiedy podjęto inicjatywę utworzenia strefy wolnego handlu AFTA. Według danych Komisji Europejskiej decyzja ta doprowadziła do zliberalizowania handlu towarowego. Szacuje się, że w 2009 r. średnie staw- ki celne na dobra w grupie krajów obejmującej Indonezję, Malezję, Filipiny, Singapur, Tajlandię i Brunei wynosiły 0,79 , a w czterech pozostałych słabiej rozwiniętych krajach – 3,69 . W 2003 r. kraje członkowskie podjęły decyzję o tworzeniu Wspólnoty ASEAN obejmującej trzy filary: • Wspólnotę Obronną ASEAN, • Wspólnotę Gospodarczą ASEAN, • Wspólnotę Społeczno-Kulturalną ASEAN. Najważniejsza jest wspólnota gospodarcza, w ramach której działa strefa wol- nego handlu. Planowane jest utworzenie do 2020 r. obszaru wolnego przepływu dóbr i usług oraz swobodniejszego przepływu inwestycji. W 2009 r. podpisano po- rozumienie w sprawie handlu dobrami obejmujące postanowienia o stopniowym harmonizowaniu barier pozataryfowych, takich jak procedury celne, standardy, reguła pochodzenia. W ramach wspólnoty gospodarczej przyjęto też umowę o liberalizacji inwestycji w regionie (Comprehensive Investment Agreement). Oprócz wspólnoty ASEAN w regionie zawarto luźniejsze porozumienia ułatwiające współpracę krajów Azji i regionu Pacyfiku. Jednym z nich jest Forum Współpracy Azji i Pacyfiku (Asia-Pacific Economic Cooperation, APEC), działające zgodnie z koncepcją otwartego regionalizmu, łączącego współpracę regionalną ze współpracą wielostronną realizowaną w ramach WTO, na podstawie przyjętej w 1991 r. w Deklaracji Seulskiej. APEC obejmuje 21 państw, w tym sześć państw założycielskich ASEAN, kraje Pacyfiku, takie jak Stany Zjednoczone, Kanada, Japonia, Korea Pd., Australia, Meksyk, Chile, Peru, a także Rosję. Współpraca subregionalna skupia się przede wszystkim na pro- blemach handlu i inwestycji. APEC Forum APEC jest często przytaczane jako argument na potwierdzenie tezy o przesuwaniu się aktywności gospodarczej świata z obszaru Atlantyku na region Pacyfiku. Argumentem osłabiającym tę tezę są liczne inicjatywy współpracy transatlantyckiej nawiązywane między Unią Europejską i Stanami ! Współczesna gospodarka.indd 26 2012-03-11 15:28:28 1. Struktura współczesnej gospodarki światowej 27 Zjednoczonymi, takie jak Deklaracja Transatlantycka podpisana w 1990 r., Nowa Transatlantycka Agenda z 1995 r. czy też Transatlantyckie Partnerstwo Gospodarcze z 1998 r. oraz różne formy dialogu biznesu. Oba kierunki rozwoju wskazują na próby utrzymania symetrycznego rozkładu działalności gospodar- czej w regionach Pacyfiku i Atlantyku, co dla Europy jest szczególnie istotne w sytuacji gwałtownego rozwoju krajów Azji Południowo-Wschodniej. Mercosur Inicjatywy współpracy regionalnej są także realizowane w Ameryce Łaciń- skiej. Najważniejszą stanowi Wspólny Rynek Południa (Mercado Común del Sur, Mercosur), ugrupowanie integracyjne czterech krajów Ameryki Południo- wej obejmujące Brazylię, Argentynę, Urugwaj i Paragwaj. Podpisanie traktatu ustanawiającego Wspólny Rynek Południa nastąpiło w 1991 r., a sam traktat wszedł w życie 1 stycznia 1995 r. W praktyce w latach 1991–1994 funkcjonowała głównie stre- fa wolnego handlu krajów założycielskich, jakkolwiek z wieloma ograniczenia- mi. W latach 1995–2004 ukształtowała się unia celna z pełną liberalizacją ceł i wspólną polityką handlową, a także niepełny wspólny rynek w zakresie usług, kapitału, osób i współpracy gospodarczej. Z Mercosur współpracują inne kra- je: Chile od 1996 r. i Boliwia od 1997 r., które ustanowiły strefę wolnego handlu, oraz jako państwa stowarzyszone: Ekwador od 2004 r., Kolumbia od 2004 r. i Peru od 2003 r. Wenezuela została w 2006 r. formalnie przyjęta do ugrupo- wania, jednak proces jej integracji trwa nadal. Opóźnienia wynikają głównie z sytuacji politycznej w tym kraju. W ciągu 20 lat istnienia Mercosur udało się osiągnąć takie cele, jak wsparcie pokoju i stabilności, realizacja dialogu politycznego na najwyższych szczeblach, wzmocnienie wewnętrznej i międzynarodowej kooperacji. Niestety ograniczony postęp dokonał się w zakresie podstawowych celów, takich jak efektywna unia celna i ustrukturyzowany wspólny rynek. Jak oceniają ekonomiści, w chwili obecnej przed Mercosur stoją trzy główne zadania: • poprawienie procesu decyzyjnego oraz implementacji wspólnej legislacji, • ustanowienie wspólnego rynku, • zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego w realizację programu regio- nalnej integracji. Inne fora współpracy w Ameryce Łacińskiej to: • Andyjska Wspólnota Narodów (Comunidad Andina de Naciones, CAN) zrzeszająca Boliwię, Ekwador, Kolumbię i Peru, której podstawowym za- daniem jest liberalizacja wzajemnego handlu; • Wspólnota Karaibska (Caribbean Community, Cari- com) obejmująca czternaście państw karaibskich oraz Montserrat – terytorium zależne Wielkiej Brytanii. Jej celem jest wzmac- nianie wewnątrzwspólnotowej wymiany handlowej i współpracy. Praktyka CAN i Caricom ! Współczesna gospodarka.indd 27 2012-03-11 15:28:28
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Współczesna gospodarka światowa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: