Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00414 007284 10213578 na godz. na dobę w sumie
Współczesne dylematy zarządzania rozwojem miast - ebook/pdf
Współczesne dylematy zarządzania rozwojem miast - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 412
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8551-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> social media
Porównaj ceny (książka, ebook (-50%), audiobook).

Obecnie na całym świecie, i oczywiście także w Polsce, procesy urbanizacji przebiegają pod wpływem globalizacji i postępu techniczno-technologicznego (w tym technik ICT). Jednakże globalizacja jest procesem selektywnym, to znaczy że dokonuje się z różnym natężeniem w różnych punktach przestrzeni. Miasta (struktury miejskie), które mają odpowiednie zasoby wiedzy oraz kapitału (w tym ludzkiego, gospodarczego i społecznego) są miejscami, w których generowane są innowacje.

Te z kolei stają się podstawą budowania przewagi konkurencyjnej miasta oraz jego dynamicznego wzrostu. Ich rozwój wpisuje się wówczas w koncepcję zrównoważonego rozwoju, może też być określany jako rozwój inteligentny.

Tematem przewodnim monografii jest miasto w relacji globalizacja – gospodarka - społeczeństwo - system władzy i zarządzania. Rozważania koncentrują się wokół pytania, co przesądza, że w globalizującym się świecie pewne miasta rozwijają się i odnoszą sukcesy, a inne - mimo wydawałoby się sprzyjających okoliczności – nie nadążają za dynamiką zmian zachodzących w różnych miejscach i obszarach ludzkiej aktywności.

Na gruncie założeń ekonomii instytucjonalnej oraz kapitalizmu kognitywno-kulturowego zaprezentowano rozważania pozwalające na wyjaśnienie, dlaczego dla dynamiki rozwoju miast szczególne znaczenie ma system instytucji warunkujący sprawność zarządzania oraz przedsiębiorczość i kreatywność mieszkańców.

W pracy przeprowadzono również analizę dotyczącą sytuacji polskich miast w kontekście zmian zachodzących pod wpływem procesów globalizacji i transformacji systemowej, problemów ich rozwoju, obowiązujących zasad zarządzania oraz zawarto rekomendacje pod adresem władz publicznych w zakresie systemowych działań warunkujących rozwój miast.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Danuta Stawasz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania Katedra Zarządzania Miastem i Regionem, 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 RECENZENCI Wanda Gaczek, Anna Harańczyk KOORDYNATOR SERII Justyna Przywojska REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Danuta Stawasz, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07853.16.0.M Ark. wyd. 20,0; ark. druk. 25,75 ISBN 978-83-8088-550-9 e-ISBN 978-83-8088-551-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl SPIS TREŚCI Wstęp 1 Idee, teorie, koncepcje, czynniki rozwoju miast 1.1. Miasto i jego rozwój 1.2. Gospodarka przestrzenna wobec problemu roz- woju miast 1.2.1. Teorie lokalizacji 1.2.2. Teoria bazy ekonomicznej 1.2.3. Efekty zewnętrzne a rozwój miasta 1.2.4. Ekonomia instytucjonalna a rozwój miasta 1.2.5. Kapitalizm kognitywno-kulturalny a roz- wój miasta 1.3. Czynniki rozwoju miast 1.4. Idee rozwoju miast 1.4.1. Idea zrównoważonego rozwoju miasta 1.4.2. Koncepcja smart city – miasto przyszłości 2 Globalny wymiar rozwoju miast 2.1. Procesy urbanizacji, rozwój miast – przyczyny i konsekwencje 2.2. Globalizacja i jej wpływ na rozwój miast 2.3. Metropolie, obszary metropolitalne, megamiasta 2.4. Terytorium i jego rozwój 7 17 17 23 24 37 42 49 65 77 85 88 96 115 115 123 150 160 5 3.1. Miasto jako organizacja 3.1.1. Cechy miasta jako organizacji 3.1.2. Cele i zasoby miasta 3.1.3. Elementy otoczenia miasta 3.1.4. Miasto jako organizacja publiczna 3 Wyznaczniki zarządzania rozwojem miasta 167 167 167 171 176 178 185 3.2.1. Istota i cechy zarządzania 185 3.2.2. Nowe zarządzanie publiczne 201 3.2.3. Cechy i zasady zarządzania w mieście 210 3.2.4. Metody i instrumenty zarządzania w miastach 213 3.2.5. Analiza relacji kosztów i korzyści jako 3.2. Zarządzanie w mieście podstawa w procesie podejmowania decyzji 3.2.6. Polityka miejska oraz jej instrumentarium 4 Miasta Polski – dylematy rozwoju 4.1. Miasta Polski na przełomie XX i XXI wieku 4.2. Uwarunkowania prowadzenia krajowej polityki miejskiej 4.3. Wymiar miejski w dokumentach planistycznych 4.4. Bariery i ograniczenia rozwoju miast w Polsce 4.5. Zarządzanie rozwojem miast w Polsce – wybra- 4.6. ne elementy Inteligentne zarządzanie w polskich miastach – wybrane przykłady Zakończenie Bibliografia Summary Spis rysunków Spis tabel Nota o autorze 240 244 253 253 268 277 307 334 346 359 373 405 409 410 411 6 Spis treści WSTĘP We współczesnym świecie miasta, podobnie zresztą jak w po- przednich wiekach, są centrami życia społecznego i gospodar- czego. „Wiejski styl życia” w małych społecznościach przestał odpowiadać ludzkim preferencjom z różnych powodów. Najważ- niejszym czynnikiem przyciągającym ludzi do miast i utrwala- jącym w myśleniu, że są one dobrym miejscem do zamieszkania wydaje się przekonanie, że oprócz pracy, oferuje się tu atrakcyjny model życia. Wszystko to co nowe, atrakcyjne, pociągające, war- te doświadczania znajduje się właśnie w mieście. Miasta, dzięki skumulowanej aktywności ludzi, są głównymi motorami postę- pu ekonomicznego, miejscem tworzenia nowych stanowisk pracy, dyfuzji wiedzy i innowacji, kreowania lepszych warunków życia. Panuje w nich sprzyjający klimat dla rozwoju kultury, rozwoju indywidualnego i zbiorowego, odkrywania i zgłębiania wiedzy, dokonywania przewartościowania tego, co jest ważne i mniej ważne, wzajemnego poznania i zrozumienia. Przez wieki mia- sto przyciągało kolejnych mieszkańców, jednocześnie emanując na zewnątrz wszystko to, co jest odbierane jako postępowe i warte naśladowania. Wokół miast i możliwości ich dalszego rozwoju pojawiło się wiele problemów i barier, które mają zarówno wymiar krajowy, jak i globalny. Mechanizmy ich funkcjonowania i sposoby roz- wiązywania przez nie licznych ograniczeń i trudności są przed- miotem zainteresowania naukowców wielu dziedzin, tj. ekonomii, zarządzania, socjologii, gospodarki przestrzennej, urbanistyki, 7 prawa, architektury, ochrony środowiska, nauk technicznych czy też politologii. Każda z tych dziedzin odnosi się do wybra- nego aspektu rozwoju miasta, a rozpoznania dokonuje przez pryzmat swojego aparatu poznawczego, przyjętych aksjomatów i dostępnych jej praw. Jednak ważne jest, aby analiza różnych sfer i wymiarów miasta prowadzona była nie osobno – na bazie jed- nej dziedziny wiedzy – ale miała charakter interdyscyplinarny. Tylko wówczas można dokładnie rozpoznać procesy zachodzące w miastach, albowiem pozostają one pod wpływem złożonych zewnętrznych i wewnętrznych uwarunkowań, a zatem jedynie holistyczne podejście stwarza szanse na dokładniejsze rozpozna- nie zmieniającej się materii jaką jest miasto i zachodzące w nim przekształcenia. W ogólnym ujęciu można przyjąć, że procesy zachodzą- ce w miastach pozostają pod silnym wpływem uwarunkowań społecznych, politycznych, kulturowych, a w globalizującym się świecie także, a może przede wszystkim, postępu techniczno- -technologicznego, technik informatycznych i komunikacyjnych. W związku z badaniami nad zmianami struktur miejskich co- raz częściej wskazywane są nowe czynniki rozwoju, do których należy zaliczyć: zaawansowane technologie, innowacje, a także kapitał ludzki oraz kapitał społeczny mający często bardzo istotne znaczenie dla przemian we współczesnych miastach. Miasta w ujęciu globalnym rozwijają się w szalonym tempie. Jest to konsekwencją dwóch zjawisk o wymiarze ogólnoświato- wym. Dynamiki przyrostu ludzi na świecie, głównie na konty- nentach Azji i Afryki, a także przesilenia cywilizacyjnego. A. Tof- fler1 w sławnej książce Trzecia fala, wskazuje na trzy fale rozwoju społeczno-gospodarczego, co łączy z przesileniami cywilizacyj- nymi. Pierwsza związana jest z ziemią, z epoką rolnictwa, druga z dominacją przemysłową, trzecia – najistotniejsza dla czasów współczesnych – z najnowszymi technologiami i informatyzacją. Te dwa zjawiska mają swoje odzwierciedlenie w funkcjonowaniu i rozwoju miast na całym świecie. Niemniej jednak do urucho- mienia trwałej dynamiki rozwoju niezbędna jest pewna „masa 1 A. Toffler, Trzecia fala, PIW, Warszawa 1986. 8 Wstęp krytyczna”, oznaczająca konieczność istnienia określonego zaso- bu ludzkiego i rzeczowego. Rozwój miasta jest procesem prze- biegającym w jego wnętrzu, ale wymaga mobilizacji wszystkich środowisk, podmiotów i organizacji. Jednakże wpływy otoczenia na miejskie struktury i różnorakie przewartościowania w sferze gospodarczej i społecznej są tak duże, jak nigdy w poprzednich wiekach. Zatem bez uwzględnienia oddziaływania czynników o znaczeniu ogólnoświatowym, zarządzanie procesami rozwoju miast nie będzie efektywne z punktu widzenia racjonalnego wy- korzystywania dostępnych zasobów. Świat w ostatnich dekadach przeszedł bardzo głębokie prze- obrażenia. Dotyczą one nie tylko przesilenia i przejścia w kie- runku budowania rozwoju opartego na wiedzy, nowoczesnych technologiach i informatyzacji, ale zarazem pojawiły się w ska- li globalnej zagrożenia wpływające na zachowania rządów po- szczególnych państw, organizacji międzynarodowych, wielkich korporacji ponadnarodowych, władz miejskich, a w zasadzie wszystkich podmiotów i społeczeństw poszczególnych krajów. Do nich można zaliczyć: zagrożenia militarne i paramilitarne (międzynarodowe mafie, wojny lokalne, handel ludźmi, agresja w cyberprzestrzeni i inne rodzaje agresji), olbrzymią polaryza- cję modeli politycznych, destrukcję tradycyjnych rynków pracy, w konsekwencji przekładającą się na zupełnie nowe wyzwania społeczne dotyczące konieczności odnalezienia się na zupełnie odmiennym rynku pracy, boom demograficzny i związane z nim przemieszczanie się na dużą skalę ludności do miast, legalne i nie- legalne migracje ludności, postępującą degradację środowiska na- turalnego oraz skutki anomalii klimatycznych, ogromne wpływy na procesy gospodarcze korporacji międzynarodowych i instytu- cji finansowych, narastające konflikty społeczne na tle głębokiej odmienności różnych tradycji i zwyczajów2. W tym kontekście należy rozważać uwarunkowania globalne wpływające na oto- czenie, w jakim funkcjonują miasta świata, oczywiście także 2 J. Kleer, M. Kleiber, Zagrożenia globalne barierami rozwoju, Polska Akademia Nauk Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus”, Warszawa 2015, s. 8–9. Wstęp 9 Polski. W dynamicznie zmieniającym się świecie gospodarki i społeczeństwa poszczególnych krajów są w szczególnie trudnej sytuacji. Akceptacja i nadążanie za nowoczesnymi rozwiązania- mi dotyczącymi różnych sfer aktywności są często z różnych po- wodów w krótkim czasie po prostu niemożliwe. W skali globalnej skutkuje to tym, iż najzamożniejsze kraje i grupy społeczne świata stają się jeszcze zamożniejsze, a ubogie relatywnie mniej boga- te. W takim środowisku globalnym od ostatniej dekady XX w. funkcjonuje Polska, tymże wpływom i oddziaływaniom podle- gają polskie rządy, polskie miasta, podmioty gospodarcze, orga- nizacje i instytucje oraz całe społeczeństwo. Zrozumienie świata, w jakim przyszło nam funkcjonować, jest pierwszym warunkiem, aby w szybkim tempie umiejętnie dostosowywać się zarówno do wyzwań współczesnych czasów, jak i wykorzystywać na rzecz rozwoju nadarzające się okazje, korzystając w tym względzie cho- ciażby z doświadczeń i sposobów postępowania bogatych krajów naszego globu. Rozwój miast w Polsce po II wojnie światowej przebiegł zgod- nie z założeniami systemu socjalistycznego. Naturalny, ewo- lucyjny proces przekształceń i zmian struktur miejskich, jaki występował w krajach o gospodarce rynkowej w tym okresie, w przypadku miast polskich nie zachodził. Reforma systemowa z końca XX w. wprowadziła kraj – miasta i wsie – do świata zasad krajów demokratycznych, zmieniając w diametralny sposób moż- liwości ich funkcjonowania i rozwoju. Polska od tego okresu pod- dawana jest wpływom globalnym i pod tymże oddziaływaniem działają wszystkie podmioty, organizacje, instytucje i całe społe- czeństwo. Ta nowa sytuacja nałożyła się na okres gwałtownego w skali świata rozwoju techniki i technologii oraz informatyzacji. Niezwykle szybkie i dynamiczne zmiany w sferze społecznej, go- spodarczej, technologicznej zmuszają także władze miast do per- manentnego doskonalenia sposobów funkcjonowania, wykorzy- stywania odpowiednich instrumentów, systemowego podejścia do rozwiązywania wielu problemów. Ogromne znaczenie dla rozwoju miast w Polsce w okresie transformacji ma właściwa po- lityka władz publicznych, aktywność konkretnych instytucji eko- nomicznych, norm społecznych, lojalność względem wspólnoty 10 Wstęp lokalnej, kapitału ludzkiego i relacyjnego. Ale wyraźnie należy zwrócić uwagę, że jesteśmy dopiero na początku drogi do przy- swojenia i wdrożenia tych reguł i sposobów postępowania. Z tego też powodu zarządzanie rozwojem w polskich miastach napotyka szereg barier i ograniczeń, co w praktyce oznacza, że okres dosto- sowań do wykorzystywania mechanizmów i instrumentów po- wszechnie występujących na świecie jeszcze się nie zakończył. Celem głównym, jaki został postawiony w pracy, jest próba wyjaśnienia na gruncie nauki jaką jest ekonomia (w tym ekono- mia instytucjonalna oraz nauka o zarządzaniu), uwarunkowań procesów rozwoju zachodzących we współczesnych strukturach miejskich oraz przedstawienie w uporządkowany sposób współ- czesnych wyznaczników rozwoju miast. Ponadto kolejnym ce- lem jest zidentyfikowanie czynników, które zasadniczo decydują o dynamice tego rozwoju, oraz warunków włączania się gospo- darek i społeczeństw w proces globalizacji. Innymi słowy, cho- dziło o poszukanie odpowiedzi na pytanie, co przesądza o tym, że pewne miasta rozwijają się i odnoszą sukcesy, a inne – mimo wydawałoby się sprzyjających okoliczności – nie nadążają za dy- namiką zmian. Myślą przewodnią rozważań jest miasto w rela- cji globalizacja – gospodarka – społeczeństwo – system władzy i zarządzania. Ważne jest pokazanie, w jaki sposób i w jakim zakresie procesy globalizacji przekładają się na kondycję ekono- miczną i konkurencyjność miast. Zgodnie z powszechnie obo- wiązującymi poglądami zostało przyjęte założenie, że we współ- czesnym świecie dzięki postępowi w sferze technicznej, w tym rewolucji informacyjnej, wykreowano globalną sieć powiazań między różnymi podmiotami, w istotnym stopniu zmieniając gospodarkę światową. Przeobrażenia dotknęły także charakteru społeczeństw, głównie w odniesieniu do ich struktury oraz sy- stemu wartości, do czego przyczynił się także boom edukacyjny. Ponieważ owe procesy dokonywały się niezwykle szybko w po- równaniu ze zmianami zachodzącymi w przeszłości, wymusiły na społeczeństwach konieczność dostosowywania do tempa i za- kresu zmian oraz zmieniły charakter zachowań ludzi. A przecież te wszystkie przekształcenia i przeobrażenia zachodzą głów- nie w strukturach miejskich. Społeczności wiejskie są bardziej Wstęp 11 zachowawcze w swoich postawach i systemach wartości. W od- niesieniu do niniejszych wywodów kolejnymi celami, wiążącymi się z celem głównym, są: (1) wykazanie, że dotychczasowe czyn- niki sprawcze rozwoju miast pod wpływem procesów globali- zacji ulegają przewartościowaniu, a o kondycji i możliwościach dynamizowania rozwoju miast decydują obecnie edukacja i ka- pitał ludzki, (2) wykazanie, że zarządzanie miastami i obszarami metropolitalnymi wymaga profesjonalizacji działań i aktywne- go uczestnictwa lokalnych społeczności, (3) zwrócenie uwagi, iż rozwiązania instytucjonalne mają zasadnicze znaczenie dla kreacji procesów rozwoju miast i obszarów metropolitalnych, (4) wykazanie, że rozwój miast w Polsce w okresie transforma- cji polskiej gospodarki napotyka szereg ograniczeń i problemów, które są następstwem obowiązujących rozwiązań prawno-in- stytucjonalnych, pochodną braku menedżerskich umiejętności władz miejskich, braku holistycznego podejścia do wytyczania i realizacji strategii rozwoju, tradycji i zachowań społeczności, braku umiejętności elastycznego dostosowywania się do zmian zachodzących w otoczeniu (zarówno w wymiarze krajowym, jak i globalnym). Praca ma charakter teoretyczno-analityczny. Na podstawie szerokich studiów literaturowych omówiona została specyfika problemów rozwoju struktur miejskich. Dokonano także próby analizy wybranych trendów, jakie zachodziły w okresie ostatnie- go 25-lecia odnośnie do miast w Polsce. Przeprowadzone roz- ważania posłużyły do sformułowania szeregu wniosków i pro- pozycji dotyczących sfery polityki państwa w obszarze rozwoju miast, jak i polityk miejskich, formułowanych i realizowanych przez władze miast. Praca składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale I przed- stawione zostały idee, teorie, koncepcje i czynniki rozwoju miast. Na gruncie założeń ekonomii instytucjonalnej w szerokim za- kresie przeanalizowano, co i w jaki sposób decyduje o rozwoju miasta oraz jakie stany byłyby najbardziej pożądane w kontekście wyzwań przyszłości. Zawiera prezentację cech rozwoju miasta w ujęciu wyzwań czasów współczesnych, przy czym miasto po- strzegane jest tu jako terytorium o wieloaspektowych relacjach 12 Wstęp zachodzących między lokalnymi podmiotami, organizacjami, instytucjami, lokalnym społeczeństwem. Treści rozdziału II dotyczą wyjaśnienia, czym jest globalizacja i jaki wpływ wywiera ona na kształtowanie się procesów urbani- zacji na świecie. Przedstawione zostały negatywne i pozytywne skutki globalizacji dla rozwoju społeczno-gospodarczego róż- nych krajów oraz jej oddziaływanie na sytuację miast. Ponadto uwzględniono wymiar terytorialnego rozwoju, jako wynik prze- kształceń struktur miejskich zachodzących pod wpływem globa- lizacji, a dokładniej pomiędzy dynamiką organizacji działalności gospodarczej a organizacją terytorium. W kolejnym rozdziale rozważania koncentrują się na wyka- zaniu, iż miasta są organizacjami i wskazaniu, na czym polega proces sprawnego zarządzania strukturami miejskimi. Przed- stawiono w nim metody i instrumenty mające w procesie spraw- nego zarządzania rozwojem miast szczególne znaczenie. Co we współczesnym świecie przesądza o kreowaniu rozwoju miasta i na ile obowiązujący system zarządzania jest istotny dla tego procesu. Analiza w rozdziale IV zmierza do wyjaśnienia, w jakich re- aliach funkcjonują i rozwijają się miasta w Polsce. Przedstawio- no politykę kolejnych rządów okresu transformacji w stosunku do rozwoju miast. Zaprezentowano i scharakteryzowano bariery ich rozwoju w podziale na społeczne, gospodarcze, infrastruktu- ralne, środowiskowo-przestrzenne oraz te, które wynikają z uwa- runkowań instytucjonalnych, z samego systemu zarządzania. W zaprezentowanych dociekaniach uwzględnione zostały pozy- tywne i ograniczające elementy zarządzania rozwojem w polskich miastach, a także przykłady zrealizowanych działań wpisujących się koncepcję inteligentnego miasta. Z zaprezentowanych rozważań wyraźnie wynika, że globa- lizacja ma swoje prawa i przenika do wszystkich sfer funkcjo- nowania miasta. Dzięki otwarciu Polski na świat, pomimo wielu trudności związanych z okresem transformacji, polskie miasta zmieniają się pod wpływem globalnych procesów, a skutkiem tych przemian jest szeroko rozumiany postęp. Wpływy otocze- nia nie mogą być ignorowane przez miejskich decydentów, wręcz Wstęp 13 przeciwnie muszą być oni otwarci na doświadczenia i osiągnięcia zamożnych miast świata. Wprawdzie wiele barier i ograniczeń jeszcze przez długi czas będzie obecnych w rzeczywistości funk- cjonowania polskich miast, jednakże ich wyeliminowanie albo chociażby osłabienie zapewne będzie zachodziło właśnie pod wpływem globalizacji. Ale o przyszłości polskich miast w erze go- spodarki opartej na wiedzy, erze dynamicznego rozwoju techniki i technologii oraz informatyki będzie również decydował system instytucjonalno-prawny. Równie ważny w tym względzie jest ka- pitał ludzki i kapitał społeczny, albowiem przyjęte i obowiązujące w danym okresie rozwiązania systemowe są zawsze wynikiem ak- tywności i decyzji społeczeństwa. Identyfikacja ograniczeń i ba- rier procesów rozwojowych miast jest punktem wyjścia do rozpo- znania sytuacji, a następnie – zgodnie z zasadami racjonalnego działania – podjęcia przedsięwzięć na rzecz ich eliminacji czy też chociażby osłabiania ich wpływu. Zawsze jednak warto rozpo- znać, z jakimi problemami borykają się władze innych miast oraz jakie metody i sposoby wykorzystują do ich rozwiązania. Tylko w ten sposób można uchronić się przed ewentualnym podjęciem błędnych decyzji, które – jeśli są nieadekwatne w stosunku do sy- tuacji – będą generowały nieuzasadnione koszty. Przedstawione w niniejszej monografii rozważania skłaniają do uznania, że zarządzanie rozwojem miasta jest procesem wy- magającym wiedzy, doświadczenia, wykorzystywania nowoczes- nych metod zarządzania, umiejętności odczytywania sygnałów płynących z otoczenia, współpracy władz miejskich ze społe- czeństwem, rozwoju różnych form współpracy międzysektoro- wej czy też odniesienia się do politycznych, organizacyjnych oraz instytucjonalnych uwarunkowań podejmowanych działań. Zarówno przedstawione w pracy kwestie, jak i sformułowane w zakończeniu wnioski mogą stanowić punkt wyjścia do pod- jęcia polemik i dyskusji wokół problemu zarządzania rozwojem miasta. Otwierają także pola badawcze dotyczące identyfikacji różnych aspektów rozwoju miast, funkcjonujących w określonej czasoprzestrzeni. W pracy poruszono tylko część kwestii odnoszących się do problematyki zarządzania rozwojem miast. Tempo przemian 14 Wstęp we współczesnym świecie jest tak duże, że pojawiają się coraz to nowe akcenty, których dogłębne rozpoznanie na bieżąco nie jest możliwe. Nie można było zatem rozstrzygnąć wszystkich kwestii i dylematów, jakie ujawniły się w trakcie pisania pracy. Zmienność i nieprzewidywalność procesów społeczno-gospodar- czych zachodzących w miastach umożliwia wprawdzie ich śledze- nie i analizowanie, ale nie pozwala na pełną ich kontrolę. Każda dyskusja wokół tych procesów jest więc jak najbardziej wskazana, albowiem w jakimś stopniu ma wymiar utylitarny i przyczynia się do podniesienia sprawności zarządzania w mieście. Zgodnie z tą myślą, rozważania zaprezentowane w pracy zapewne skłonią Czytelnika do głębszej refleksji nad wagą i znaczeniem współ- czesnych czynników oraz trendów rozwoju miast. Może to z ko- lei stanowić przyczynek do podniesienia, obecnie i w przyszło- ści, sprawności zarządzania strukturami miejskimi w kierunku wzrostu ich konkurencyjności i poprawy warunków życia miej- skich społeczności. Wstęp 15 1 IDEE, TEORIE, KONCEPCJE, CZYNNIKI ROZWOJU MIAST 1.1. Miasto i jego rozwój Miasta są swoistym wytworem cywilizacji, określoną formą sku- piania się ludności w konkretnej przestrzeni, uwarunkowaną historycznym procesem pogłębiania się społecznego podziału pracy1. To skupiska działalności produkcyjnej i życia ludzkiego. Ludzie od dawna koncentrowali się w jednostkach osadniczych, ponieważ tylko wspólnym wysiłkiem mogli zabezpieczać swoje potrzeby, których indywidualnie, albo w małych grupkach, za- bezpieczyć się nie dawało. W miastach od zarania rozwoju cywi- lizacyjnego ludzkości następowała kumulacja wszelkich działań i zjawisk społeczno-ekonomicznych, pozwalających na zaspoka- janie potrzeb egzystencjalnych i społecznych miejskich społecz- ności. Miasta odgrywały przywódczą rolę w regionach, jeśli były to ośrodki o względnie dużym potencjale albo – jeśli rozważamy miasta małe – przyjmujemy, że ich oddziaływanie jest równie istotne, jednakże ze zrozumiałych względów ma wymiar lokalny. Duże ośrodki miejskie są obszarami koncentracji procesów gospo- darczych, a w konsekwencji silnie oddziałują na gospodarkę całego kraju, a nawet kontynentu czy świata. Często określane są mianem „lokomotyw” postępu i rozwoju społeczno-gospodarczego. Podstawową kategorią wymagającą zdefiniowania jest okre- ślenie „rozwój miasta”. Rozwój oznacza proces pozytywnych 1 A.  Ginsbert-Gebert, Polityka komunalna, PWE, Warszawa 1984, s. 11. 17 zmian obejmujących wzrost ilościowy i postęp jakościowy. Przez rozwój miasta należy rozumieć takie skutki procesów zachodzą- cych w mieście, które powszechnie będą uznawane za pożąda- ne zarówno przez podmioty gospodarcze, jak i przez miejską społeczność. Zaspokajanie ludzkich potrzeb jest możliwe dzięki procesom gospodarczym, tzn. procesowi produkcji, podziału (dystrybucji), wymiany i konsumpcji, których wynikiem jest dostarczanie różnorodnych środków. Potrzeby te są wielora- kie, poczynając od biologicznych (np. potrzeba zaspokojenia głodu i pragnienia, ogrzania organizmu), poprzez inne, które można zaspokajać za pomocą dóbr materialnych (np. potrzeba przemieszczania się w przestrzeni, komunikowania się z in- nymi ludźmi, kontaktu z lekarzem w celu uzyskania porady), aż po potrzeby wyższego rzędu (np. edukacji i zdobywania wie- dzy, rekreacji, samorealizacji, samodoskonalenia, estetyki)2. Potrzeby ludzkie mają także charakter społeczny, gdyż oczeki- wania poszczególnych ludzi oraz społeczności ludzkich kształ- tują się pod wpływem funkcjonowania ludzi w społeczeństwie. Podobnie jak potrzeby, również środki pozwalające na ich za- spokajanie mają różnorodny charakter. Najogólniej można je podzielić na materialne (np. mieszkanie, samochód, lekarstwa) i niematerialne (np. przekazywanie wiedzy, opieka, zapewnie- nie bezpieczeństwa, porady prawne). Zaspokajanie potrzeb miejskich społeczności jest możliwe dzięki podjęciu aktywno- ści w różnych konfiguracjach przez podmioty, organizacje, ad- ministrację oraz samych mieszkańców, a wynikiem tej aktyw- ności jest możliwość dostarczania pożądanych dóbr albo usług. Aby w ogóle mogła być prowadzona jakakolwiek aktywność na rzecz zaspokajania ludzkich potrzeb, niezbędne są zasoby (umownie można je nazwać energią), które to po odpowiednim zagospodarowaniu i przetworzeniu, w efekcie stają się środka- mi pozwalającymi w konkretny sposób odpowiedzieć na ocze- kiwania indywidualne i zbiorowe miejskiej społeczności. O ile skala i zakres potrzeb ludzkich są nieograniczone, o tyle zasoby 2 Hierarchia potrzeb według Maslova, zob. S. P. Robbins, D. A. De- Cenza, Pods tawy zarządzania, PWE, Warszawa 2002, s. 429–432. 18 Idee, teorie, koncepcje, czynniki rozwoju miast niezbędne do wytworzenia środków zaspokajających je cechuje ograniczoność. Ekonomia zajmuje się zwłaszcza tymi środka- mi zaspokajania ludzkich potrzeb, które uzyskuje się w drodze wydobywania, przetwarzania i przemieszczania zasobów przy- rody, a te są wyczerpywalne. Ludzkie potrzeby co do rodzaju są takie same, ale w czasie następuje ich rozwój, np. oczekujemy środków pozwalających na szybsze pokonywanie przestrzeni, skuteczniejszych lekarstw, energooszczędnych materiałów bu- dowlanych, energooszczędnych urządzań AGD czy też spraw- niej działających urządzeń audiowizualnych, pozwalających na podniesienie poziomu bezpieczeństwa. Zatem rozwój miasta zachodzi wówczas, gdy dzięki aktywności miejskiej społeczności występuje w określonym czasie możliwość zaspokajania potrzeb miejskiego społeczeństwa na coraz to wyższym poziomie. Aby miasto rozwijało się, niezbędne jest racjonalne z ekonomiczne- go punktu widzenia wykorzystywanie ograniczonych, skumu- lowanych w mieście zasobów oraz permanentne pozyskiwanie nowych z otoczenia. Urbanizacja jest sposobem integracji przestrzennej i podlega wpływowi pięciu szczególnie ważnych zmiennych. Zalicza się do nich: Ȥ ogólny rozwój poziomu gospodarczego, który różni się w czasie i przestrzeni, w konsekwencji miasta mają odmienne podstawy ekonomiczne, co przekłada się na zasoby infrastruktu- ralne, podziały społeczeństwa na biednych i bogatych, dzielnice zamożnych mieszkańców i ubogie peryferia, slumsy, itd., Ȥ zasady, które rządzą alokacją zasobów, mają istotny wpływ na rozwój miast. Społeczeństwo, które przydziela zasoby przez rynki, generalnie robi to inaczej niż to, które zajmuje się aloka- cją zasobów za pośrednictwem zasad nierynkowych przez jakiś układ hybrydowy, Ȥ występowanie przeważających struktur stratyfikacji spo- łecznej, w tym odmian rasowych i etnicznych, które mają szcze- gólnie silne relacje wynikające z powstawania sąsiedztwa, Ȥ normy i tradycje kulturowe, które wpływają na wiele roz- wiązań i sposobów życia, co z kolei przekłada się na krajobraz miejski, rozwój i porządek w dzielnicach, Miasto i jego rozwój 19 Ȥ władze polityczne i samorządowe poprzez swoje decyzje i działania wpływające na wykorzystywanie przestrzeni3. Rozwój miasta definiowany jest przez różnych autorów na wiele sposobów. I tak, T. Kudłacz mówi o „trwałym wzroście poziomu życia mieszkańców i potencjału gospodarczego w skali określonej jednostki terytorialnej”4, J. P. Blair twierdzi, że „roz- wój odnosi się do społeczności lokalnej, oznacza podniesienie konkurencyjności (tzn. wzrost zamożności, dochodu i poziomu zatrudnienia) oraz poprawę jakości życia”5, J. Parysek przytacza- jąc definicję rozwoju stwierdza, że „jest to kompleks przeobra- żeń jakościowych dotyczących danego obszaru, odnoszących się do poziomu życia ludności oraz warunków funkcjonowania podmiotów gospodarczych”6. Warto za R. Brolem7 przytoczyć kolejną definicję rozwoju miasta, w której autor mówi o zharmo- nizowanym i systematycznym działaniu społeczności miejskiej, władzy oraz pozostałych podmiotów funkcjonujących w mieście, mającym na celu kreowanie nowych i poprawę istniejących wa- lorów użytkowych miasta. W zasadzie wszyscy autorzy w przed- stawionych definicjach zwracają uwagę na to, że rozwój wystę- puje, kiedy warunki życia miejskiej społeczności polepszają się oraz kreowane są korzystne warunki prowadzenia działalności gospodarczej. Warto w tym miejscu zauważyć, że między sferą mieszkańców i gospodarką zachodzą związki o fundamentalnym 3 A. J. Scott, M. Storper, The nature of cities. The scope and limits of urban theory, „International Journal of Urban and Regional Rese- arch”, May 2013. 4 T. Kudłacz, Prognozowanie rozwoju regionalnego, PWN, Warszawa 1999, s. 15. 5 J.  P.  Blair, Local Economic Development: Analysis and Prac tice, Sage, London 1995, s. 14–15. 6 J. Parysek, Gos podarka lokalna w warunkach wolnego rynku i sa- morządowych s truktur s połecznych, [w:] Rozwój lokalny i lokalna gos podarka przes trzenna, red. J.  Parysek, BOGUCKI Wydawni- ctwo Naukowe, Poznań 1996. 7 R. Brol, Rozwój lokalny – nowa logika rozwoju gos podarczego, [w:] Gos podarka lokalna w teorii i praktyce, red. M. Obrębalski, z. 785, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Wrocław 1998, s. 11. 20 Idee, teorie, koncepcje, czynniki rozwoju miast znaczeniu dla funkcjonowania i rozwoju miasta – to dzięki dzia- łalności gospodarczej istnieje możliwość zaspokajania większości potrzeb miejskiego społeczeństwa. Postęp cywilizacyjny sprawia, że miasto zmienia swoją we- wnętrzną strukturę i relacje z otoczeniem, co jest warunkiem koniecznym zaspokajania potrzeb mieszkańców na coraz wyż- szym poziomie, czyli jego rozwoju. Nieustannie zmieniają się jego wewnętrzne komponenty, do których można zaliczyć: spo- łeczeństwo, funkcje wewnętrzne i zewnętrzne, formy zagospo- darowania, cechy przestrzeni związanej ze środowiskiem przy- rodniczym. Nie można nawet w przybliżeniu określić docelowego stanu, do którego dąży miasto. Napięcia występujące między funkcjami realizowanymi w mieście a zagospodarowaniem mogą być przyczyną zarówno wejścia miasta na ścieżkę dynamicznego rozwoju, jak i początkiem fazy stagnacji albo fazy spadku dyna- miki rozwoju miasta. Zatem powszechnie uznaje się, że rozwój jako proces przechodzenia po trajektorii od stanów i form mniej złożonych do w pewnym względzie stanów doskonalszych jest dla miasta (miejskiej społeczności) procesem pożądanym. Zde- finiowanie istoty rozwoju miasta jest niezmiernie ważne, jeśli z różnych powodów chce się podjąć rozważania nad czynnikami sprawczymi i mechanizmami tego wieloaspektowego procesu, tym bardziej że postęp cywilizacyjny przyczynia się do zmiany zbioru i wagi czynników determinujących tenże proces, a także mechanizmów przesądzających o nim. Paradygmat rozwoju miast to oczywiście zespół wyznaczni- ków, cech jakimi winno odznaczać się miasto, aby mogło pełnić funkcję przywódczą w swoim szeroko rozumianym otoczeniu. Ale nowy paradygmat oprócz pewnego wzorca określanego jako rozwój, odnosi się także do kierunków oddziaływania, zasad, regulacji, metod i instrumentów, powodujących że działania są celowe i skuteczne. Oczywiście w zależności od epoki, zmie- nia się sam wzorzec, polityka miejska, metody postępowania oraz zbiór wykorzystywanych albo możliwych do wykorzystania instrumentów. Te wszystkie wyznaczniki, nawet jeśli w praktyce funkcjo- nowania konkretnego miasta mają swoje odzwierciedlenie, nie Miasto i jego rozwój 21 przesądzają, nie tłumaczą jego procesów rozwojowych w czasie. W ostatnich latach sformułowano wiele koncepcji wyjaśniających przyczyny rozwoju miast, tłumaczących skalę i zakres zmian po- strzeganych jako korzystne dla miejskich społeczności, określa- jących również skutki tychże zmian. Koncepcje te można uznać za określone paradygmaty rozwoju miast, pamiętając iż w zależ- ności od czasu i miejsca ich formułowania, przekształceń i nowoś- ci w różnych wymiarach życia społeczeństw, okres ich obowiązy- wania jest krótszy albo dłuższy. Procesy rozwoju miast można tłumaczyć korzystając z osiąg- nięć różnych nauk i sformułowanych w ich ramach teorii. Ze względu na złożoność obszarów i struktur miejskich oraz występujących tutaj problemów, nie została wypracowana uni- wersalna teoria pozwalająca na kompleksowe wyjaśnienia roz- woju miasta jako ciągu następujących po sobie etapów: czyn- niki sprawcze → aktywność podmiotów i poszczególnych osób → synergetyczne efekty działań → rozwój. I tak gospodarka przestrzenna uwypukla mechanizmy koncentracji działalności gospodarczej będącej warunkiem koniecznym rozwoju miast. Ekonomia instytucjonalna określa rolę, wagę i znaczenie czynni- ków instytucjonalnych, takich jak stabilność rządów, rozstrzyg- nięcia prawne, sprawność działania podmiotów gospodarczych i organizacji publicznych, a także uwarunkowania kulturowe, tj. zaufanie społeczne, poziom zorganizowania społeczeństwa w tłumaczeniu przyczyn rozwoju miast. Ekonomika miasta jest nierozerwalnie związana ze społeczno-ekonomicznymi i prze- strzennymi płaszczyznami miasta. Jest ona definiowana poprzez nauki ekonomiczne i geograficzne. Jej domeną jest badanie wy- borów dokonywanych przez różne grupy interesariuszy miasta (np. w przypadku obniżenia krańcowej użyteczności następuje zmiana lokalizacji) w warunkach ograniczoności zasobów. Poza przyczynami wyboru określonej lokalizacji, ekonomika miasta zajmuje się także stopniem ich efektywności oraz polityką lokalną mającą na celu promowanie najbardziej efektywnych rozwiązań lokalizacyjnych. 22 Idee, teorie, koncepcje, czynniki rozwoju miast 1.2. Gospodarka przestrzenna wobec problemu rozwoju miast Jak wskazuje R. Domański8 gospodarka przestrzenna ustala zasady racjonalnego wyboru lokalizacji, przestrzennych po- wiązań, przestrzennej organizacji oraz ścieżek rozwoju ukła- dów lokalizacyjnych, interakcyjnych i organizacyjnych. Zatem odnosi się do analizy zjawisk i procesów związanych z organi- zacją przestrzeni, uznawanej za jeden z najwartościowszych za- sobów występujących zarówno w obszarach zurbanizowanych, jak i poza nimi. Jej celem jest wysuwanie wskazówek odnośnie do ochrony określonych wartości przestrzeni, jak i racjonalne- go kształtowania przestrzeni poprzez stymulowanie procesów gospodarczych. Działania ochronne związane są z dążeniem do zachowania równowagi pomiędzy elementami naturalny- mi środowiska a zagospodarowaniem antropogenicznym, bę- dącym następstwem indywidualnych decyzji użytkowników miejskiej przestrzeni – gospodarstw domowych, podmiotów gospodarczych i władz publicznych. Kształtowanie przestrzeni dotyczy nowych kierunków rozwoju społeczno-gospodarczego danej jednostki osadniczej. Analiza procesów rozwojowych miasta na gruncie gospodarki przestrzennej wymaga odniesie- nia się do teorii lokalizacji, wyjaśniających w ujęciu poznaw- czym i normatywnym zasady wyboru lokalizacyjnego, co łą- czy się z racjonalnym gospodarowaniem przestrzenią. Teorie lokalizacji tłumaczą zasady wyboru miejsc do prowadzenia działalności przez podmioty gospodarcze i pośrednio wyjaś- niają, dlaczego następuje kumulacja aktywności gospodarczej w pewnych obszarach odznaczających się korzystnymi cechami geograficzno-fizycznym oraz innymi walorami wynikającymi z zagospodarowania antropogenicznego. Z tego też względu są postrzegane jako teorie wskazujące przyczyny rozwoju jed- nostek osadniczych. 8 R.  Domański, Gos podarka przes trzenna, PWN, Warszawa 1993, s. 14. Gospodarka przestrzenna wobec problemu rozwoju miast 23 1.2.1. Teorie lokalizacji Każdy podmiot gospodarczy, człowiek, przedsiębiorstwo, organi- zacja, poszukuje dla swojej działalności takich miejsc, które w naj- większym stopniu będą zaspokajać jego potrzeby. Przedmiotem teorii lokalizacji jest formułowanie praw rządzących wyborami lo- kalizacyjnymi podmiotów gospodarczych. Teorie te pokazują, jakie przesłanki były powodem wyboru miejsca dla prowadzenia aktyw- ności gospodarczej, a jeśli wybór ten nastąpi, to konsekwencją jest wzmocnienie sfery gospodarczej, wzrost dochodów, nowe miejsca pracy, poprawa warunków bytowych, itp. w określonym obszarze (mieście, regionie). Postawą teorii lokalizacji jest założenie, że koszty funkcjonowania podmiotu oraz jego dochody zależą od jego poło- żenia9. Dla podmiotów gospodarczych i gospodarstw domowych wybór lokalizacyjny jest jednym z najważniejszych, albowiem prze- sądza on w długim okresie o efektywności funkcjonowania pod- miotu albo o kosztach utrzymania gospodarstwa domowego. Teorie lokalizacji skupiają się na wyjaśnianiu struktur prze- strzennych, szeroko zaś rozumiane teorie wzrostu i rozwoju koncentrują się na identyfikacji i wyjaśnianiu zróżnicowanych przestrzennie ekonomicznych procesów wzrostu i rozwoju. Po- szczególne teorie i kompleksowe wyjaśnienia wskazują na różne możliwości pobudzania i kreowania rozwoju w różnych przestrze- niach przez podmioty władzy publicznej. Koncepcje rozwoju regionalnego nawiązują do osiągnięć tra- dycyjnych szkół ekonomicznych wywodzących się z nurtu neo- klasycznego lub neokeynesowskiego. Hipoteza neoklasycznej teorii tłumaczącej przestrzenne aspekty wzrostu zakłada, że różnice w zakresie czynników rozwoju danego regionu są niwelowane wskutek międzyregionalnego przemiesz- czania się tych czynników. W ramach drugiego nurtu zakłada się, że dysproporcje przestrzenne rozwoju nie tylko nie znikają w pro- cesie rozwoju, lecz jeszcze są potęgowane. Na obszarach bardziej rozwiniętych produktywność jest dużo wyższa niż na terenach 9 J. Regulski, Przes trzenne procesy rozwoju, [w:] Planowanie przes trzen- ne, red. J. Regulski, PWE, Warszawa 1985, s. 25. 24 Idee, teorie, koncepcje, czynniki rozwoju miast o niższym poziomie rozwoju, zatem nawet jeśli koszty produkcji są tam dużo wyższe, to działalność gospodarcza jest tam bardziej opłacalna10. Do oryginalnych teorii odnoszących się bezpośrednio lub po- średnio do rozwoju regionalnego można zaliczyć: Ȥ teorię lokalizacji (von Thünen, Weber), Ȥ teorię ośrodków centralnych Christallera, Ȥ teorię bazy ekonomicznej Sombarta, Ȥ teorię biegunów wzrostu (Perroux, Boudeville, Lausen), Ȥ teorię dyfuzji innowacji Hägerstranda, Ȥ teorię rozwoju endogenicznego (Friedmana, Weaver, Stöhr)11. Wprawdzie dotyczą one wyjaśnienia, dlaczego pewne obszary – nazwane umownie regionami – odnoszą sukcesy społeczno-go- spodarcze, a inne stają się obszarami peryferyjnymi, ale tak określo- ny obszar może oznaczać teren silnie zurbanizowany, co w prostym rozumieniu wskazuje na miasto. Te pierwotne koncepcje zostały rozwinięte i udoskonalone dzięki podejmowanym próbom ich od- niesienia do bardziej skomplikowanej sytuacji w zakresie procesów i zmian, jakie zachodziły w regionie, w stosunku do okresu, kiedy były formułowane. Punktem wyjścia w przypadku tych klasycznych teorii lokalizacji są rozważania dotyczące przestrzennych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstw i gospodarstw domowych, skupio- nych w pewnej określonej przestrzeni. Mechanizmy koncentracji działalności gospodarczej w świet- le klasycznych teorii gospodarki przestrzennej można podzielić na trzy zasadnicze grupy12: 10 M.  Pieta-Kangurska, Kierunki rozwoju przes trzennego w  świetle wybranych ujęć teoretycznych, [w:] S. Korenik, J. Słodczyk (red.), Pods tawy gos podarki przes trzennej – wybrane as pekty, Wydawni- ctwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocła- wiu, Wrocław 2005, s. 21–22. 11 K.  Malik, Ewaluacja polityki rozwoju regionu, metody, konteks ty i wymiary rozwoju zrównoważonego, PAN KPZK, Studia t. CXXXV, Warszawa 2011, s. 16. 12 Podział za: M. Sokołowicz, Rozwój terytorialny w świetle dorobku ekonomii ins tytucjonalnej. Przes trzeń – bliskość – ins tytucje, Wy- dawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2015, s. 13–14. Gospodarka przestrzenna wobec problemu rozwoju miast 25
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Współczesne dylematy zarządzania rozwojem miast
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: