Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00275 008733 11205018 na godz. na dobę w sumie
Współczesne państwo dobrobytu - ebook/pdf
Współczesne państwo dobrobytu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1715-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka prezentuje porównawczą analizę rozmiarów, struktury i instytucjonalnych rozwiązań w dziedzinie zabezpieczenia społecznego w wybranych krajach, jest także próbą oceny ich ekonomicznych i społecznych skutków. Autor śledzi kierunki zmian zachodzących w systemach zabezpieczenia społecznego w odpowiedzi na wymienione wyżej wyzwania. Istotą tych zmian wydaje się próba określenia na nowo granicy między zobowiązaniami państwa i odpowiedzialnością jednostki w zakresie ochrony socjalnej. Proces ten trwa w wielu krajach już trzecią dekadę. Reformy systemu zabezpieczenia społecznego w Polsce i innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej są jego ważnym elementem.
Seria: Badania ekonomiczne

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

BADANIA EKONOMICZNE Wiktor Rutkowski Współczesne panstwo dobrobytu Ekspansja, kryzys, spory W . R u t k o w s k i ł W s p ó c z e s n e p a n s t w o d o b r o b y t u Dr Wiktor Rutkowski jest wykładowcą na Wydziale Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się na problematyce państwa dobrobytu, funkcjonowaniu systemu zabezpieczenia społecznego w Polsce i innych krajach, nierównościach ekonomicznych i polityce społecznej Unii Europejskiej. Jest autorem wielu publikacji poświęconych powyższym zagadnieniom. Problematyka państwa dobrobytu, której poświęcona jest książka, należy do ważnych i jed- nocześnie spornych kwestii w ekonomii. Autor ukazuje dylematy współczesnego państwa dobrobytu i kierunki jego dostosowań do wyzwań ekonomicznych, społecznych i demograficznych. Koncentruje się na następujących zagadnieniach: teoretycznych argumentach zwolenników i przeciwników państwa dobroby- tu, empirycznej analizie ekonomicznej i społecznej efektywności polityki państwa dobrobytu, organizacji systemu zabezpieczenia społecznego w wybranych krajach oraz kierunkach re- form państwa dobrobytu. Zamieszczone w książce wyniki badań wskazują na rzeczywiste problemy państwa dobroby- tu lecz jednocześnie dostarczają argumentów przeciwko uproszczonym poglądom na temat jego kryzysu, czy wręcz nieuchronnego krachu. Cena: 39,00 zł ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ́ ́ Współczesne panstwo dobrobytu Ekspansja, kryzys, spory ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strony_rutkowski.indd 1 7/28/09 7:19:51 AM ́ Komitet Redakcyjny serii Przewodnicząca: prof. dr hab. Urszula Sztandar-Sztanderska Członkowie: prof. dr hab. Dariusz Dziuba prof. dr hab. Jacek Kochanowicz dr hab. Ryszard Kokoszczyński prof. dr hab. Marek Okólski prof. dr hab. Krzysztof Opolski dr hab. Wojciech Otto prof. dr hab. Jerzy Wilkin w serii ukazały się Andrzej Cieślik Geografia inwestycji zagranicznych: przyczyny i skutki lokalizacji spółek z udziałem kapitału zagranicznego w Polsce Paweł Kaczmarczyk Migracje zarobkowe Polaków w dobie przemian Jan Hagemejer, Jan Jakub Michałek Normy techniczne i sanitarne w handlu międzynarodowym: ich znaczenie w integracji Polski z Unią Europejską Michał Brzozowski, Paweł Gierałtowski, Dominika Milczarek, Joanna Siwińska-Gorzelak Instytucje a polityka makroekonomiczna i wzrost gospodarczy Katarzyna Metelska-Szaniawska Konstytucyjne czynniki reform gospodarczych w krajach postsocjalistycznych. Studium empiryczne Stanisław Kubielas Innowacje i luka technologiczna w gospodarce globalnej opartej na wiedzy. Strukturalne i makroekonomiczne uwarunkowania Katarzyna Kowalska Koordynowana opieka zdrowotna. Doświadczenia polskie i międzynarodowe Łukasz Hardt Ekonomia kosztów transakcyjnych – geneza i kierunki rozwoju ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strony_rutkowski.indd 2 7/28/09 7:19:53 AM BADANIA EKONOMICZNE Wiktor Rutkowski Współczesne panstwo dobrobytu Ekspansja, kryzys, spory ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strony_rutkowski.indd 3 7/28/09 7:19:53 AM ́ Recenzenci Jacek Kochanowicz Tadeusz Kowalik Projekt okładki i stron tytułowych Frycz / Wicha / corporate design Edwin Radzikowski Redaktor prowadza˛cy Szymon Morawski Redaktor Jadwiga Witecka Redaktor techniczny Zofia Kosin´ska Korekta Elwira Wyszyn´ska Łamanie ALINEA, Janusz Olech Publikacja dofinansowana przez Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego oraz ze s´rodko´w na Badania Własne Uniwersytetu Warszawskiego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009 ISBN 978-83-235-0406-1 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Wste˛p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Cze˛s´c´ I U z´ro´deł sporu o pan´stwo dobrobytu . . . . . . . . . . . . 1. Spo´r o wartos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Wprowadzenie . 1.2. Friedricha von Hayeka spo´r o wartos´ci i pogla˛dy na temat . . . . . . 1.3. Miltona Friedmana neoliberalna alternatywa dla pan´stwa dobrobytu . . . socjalnej roli pan´stwa . 1.2.1. Obrona liberalnych wartos´ci . 1.2.2. Pan´stwo a zabezpieczenie społeczne 1.3.1. Krytyka stanu obecnego . . 1.3.2. Propozycje reform i ich recepcja . . 1.4. Antyetatyzm teorii publicznego wyboru Jamesa M. Buchanana . 1.5. Ku ro´wnowadze społecznej i godnemu społeczen´stwu – mys´l . . 1.6. Społeczne aspekty globalizacji w uje˛ciu Josepha E. Stiglitza . 1.7. Koncepcje sprawiedliwos´ci Johna Rawlsa i Roberta Nozicka . . . 1.7.1. Teoria sprawiedliwos´ci Johna Rawlsa . 1.7.2. Teoria sprawiedliwos´ci Roberta Nozicka . Johna K. Galbraitha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 17 17 19 19 22 26 26 29 34 40 44 47 47 50 54 54 54 2. Spo´r o efektywnos´c´ . 2.1. Uje˛cie teoretyczne . . 2.1.1. Aspekty makroekonomiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis tres´ci 2.2. Podejs´cie empiryczne 2.1.2. Aspekty mikroekonomiczne . . . . . 2.2.1. Wydatki socjalne i efektywnos´c´ ekonomiczna 2.2.2. Społeczne efekty wydatko´w socjalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ II Zabezpieczenie społeczne w krajach rozwinie˛tych gospodarczo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 62 62 79 87 89 89 98 99 102 102 106 109 109 112 118 119 121 121 123 124 124 128 136 136 140 144 149 152 152 154 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Wspo´lne tendencje rozwoju i ro´z˙nice systemowe . . . 3.1. Wielkos´c´ welfare state . 3.2. Zmiany w strukturze wydatko´w . 3.3. Modele pan´stwa dobrobytu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Społeczna gospodarka rynkowa: Niemcy . . 4.3.1. Ubezpieczenie emerytalne . 4.3.2. Ubezpieczenie zdrowotne . 4.3.3. . 4.1. Podstawowe cechy systemu . . 4.2. Zakres i struktura systemu zabezpieczenia społecznego . . 4.3. Ubezpieczenie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . 4.6. Sytuacja gospodarcza i kierunki adaptacji zabezpieczenia . . . . . . Inne rodzaje ubezpieczenia społecznego . . . . . 4.4. Pomoc społeczna . . 4.5. Ubezpieczenie dodatkowe (prywatne) . . . społecznego . 4.6.1. Sytuacja gospodarcza . 4.6.2. Zmiany w sferze socjalnej 4.5.1. Ubezpieczenie emerytalne . 4.5.2. Ubezpieczenie zdrowotne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Szwedzkie pan´stwo dobrobytu . . . . 5.1. Podstawowe cechy . . . 5.2. Rozwo´j i struktura systemu zabezpieczenia społecznego . . 5.3. Ubezpieczenie emerytalne . . . . 5.4. Ochrona zdrowia . . . . 5.5. . . . . . . . . . . . Inne dziedziny zabezpieczenia społecznego 5.5.1. Polityka wobec bezrobocia . . . 5.5.2. Polityka wobec rodziny i pomoc społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci 5.6. Zmiany w szwedzkim pan´stwie dobrobytu . . . 5.6.1. Uwarunkowania ekonomiczne . 5.6.2. Zmiany w systemie zabezpieczenia społecznego . . 5.7. Upadek czy adaptacja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Podstawowe cechy . . . 6.2. Publiczne programy socjalne 6. Liberalne pan´stwo dobrobytu: Stany Zjednoczone . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.1. Ogo´lne tendencje rozwoju . . 6.2.2. Ubezpieczenie emerytalne . . 6.2.3. Ubezpieczenia zdrowotne . Inne dziedziny ubezpieczenia społecznego . 6.2.4. . . 6.2.5. Pomoc społeczna . . 6.3. Rola sektora prywatnego . 6.3.1. Ogo´lne tendencje . 6.3.2. Prywatne programy emerytalne . 6.3.3. Prywatne plany ubezpieczen´ zdrowotnych . . . . . . . . . . . . . 6.4. Sytuacja gospodarcza i kierunki adaptacji zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . społecznego 6.4.1. Sytuacja gospodarcza . 6.4.2. System ochrony socjalnej: adaptacja w ramach liberalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ III Reformowanie pan´stwa dobrobytu – dos´wiadczenia mie˛dzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. System emerytalny . . 7.1. Cele i metody finansowania . 7.2. Kierunki zmian . . . . . . . . . . . . . . 8. System opieki zdrowotnej . 8.1. Modele opieki zdrowotnej 8.2. Kierunki zmian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Ku aktywnej polityce społecznej . 9.1. Elastycznos´c´ zatrudnienia i bezpieczen´stwo socjalne . 9.2. Dun´ski model . 9.3. Warunki powodzenia polityki flexicurity . flexicurity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 156 156 159 163 169 169 170 170 174 179 183 185 189 189 191 194 200 200 205 211 213 213 219 229 229 236 246 246 248 252 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis tres´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 260 260 262 267 272 280 280 283 285 285 286 288 298 302 306 306 310 322 331 337 8 . Cze˛s´c´ IV Zmiany w systemie zabezpieczenia społecznego w Polsce w okresie transformacji . 10. Reforma systemu emerytalnego . . . 10.1. Cechy systemu emerytalnego sprzed reformy z 1999 roku . . . . 10.2. Koncepcje reformy . . . . 10.3. Struktura nowego systemu . . 10.4. Dotychczasowe dos´wiadczenia i pro´ba oceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Reforma systemu opieki zdrowotnej . . . . . 11.1. Przesłanki reformy . . . 11.2. Nowe instytucje i zasady funkcjonowania . 11.3. Problemy funkcjonowania zreformowanego systemu opieki . . . . . . zdrowotnej . 11.3.1. Problemy organizacyjne i legislacyjne 11.3.2. Kontrowersje woko´ł celo´w reformy . 11.3.3. Bezpieczen´stwo zdrowotne . . . . 11.3.4. Sektor prywatny i konkurencja 11.4. Potrzeba dalszych zmian i ich kierunki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Niero´wnos´ci dochodowe i zagroz˙enie ubo´stwem . . . . 12.1. Skala zjawiska . . 12.2. Sytuacja w Polsce na tle Unii Europejskiej 12.3. Ku aktywnej polityce socjalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakon´czenie Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p Kraje rozwinie˛te gospodarczo, okres´lane terminem welfare states (pan´stw dobrobytu lub pan´stw opiekun´czych1), charakteryzuje szeroki doste˛p do edukacji i opieki zdrowotnej oraz rozbudowany system zabezpieczenia społecznego, zapewniaja˛cy ochrone˛ jednostek przed negatywnymi skutkami, jakie dla poziomu dochodo´w i warunko´w z˙ycia powoduja˛ ro´z˙ne rodzaje ryzyka społecznego i gospodarczego2. Z punktu widzenia systemu społeczno-gospodarczego, podstawowymi funkcjami zabezpieczenia społecznego sa˛: podnoszenie poziomu dobro- bytu społecznego, zapewnienie pokoju społecznego (spo´jnos´ci społecznej) oraz wspomaganie wzrostu gospodarczego. Dobrobytowi społecznemu i stabilnos´ci systemu społeczno-gospodarczego słuz˙a˛: upowszechnienie doste˛pu do edukacji i opieki zdrowotnej, gwarancje dochodo´w w sytuacji 1 Terminy „pan´stwo dobrobytu” i „pan´stwo opiekun´cze”, jakkolwiek przewaz˙nie sa˛ stosowane wymiennie, nie sa˛ toz˙same. Wzrost dobrobytu społecznego jest waz˙nym celem polityki pan´stwa, przy czym formy działalnos´ci na rzecz osia˛gnie˛cia tego celu moga˛ byc´ ro´z˙ne, w zalez˙nos´ci od ideologii, tradycji i kultury dominuja˛cej w danym społeczen´stwie. Jes´li chodzi o pan´stwo opiekun´cze, to w ekonomii, zwłaszcza w jej gło´wnym (neoklasycz- nym) nurcie, silnie jest ugruntowany pogla˛d, z˙e rozbudowane transfery socjalne wpływaja˛ negatywnie na wzrost gospodarczy i dobrobyt społeczen´stwa. Problem ten be˛dzie przedmiotem dalszych rozwaz˙an´ w niniejszej pracy. 2 Do gło´wnych rodzajo´w ryzyka nalez˙a˛: choroba, macierzyn´stwo, inwalidztwo, wypadki przy pracy i choroby zawodowe, staros´c´, brak gło´wnego z˙ywiciela rodziny, bezrobocie oraz bezradnos´c´ rodzin w rozwia˛zywaniu trudnych sytuacji z˙yciowych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wste˛p ryzyka socjalnego oraz zmniejszenie nadmiernych rozpie˛tos´ci dochodo´w przez system podatko´w i transfero´w pienie˛z˙nych. Działania te słuz˙a˛ jednoczes´nie wyro´wnywaniu szans z˙yciowych członko´w społeczen´stwa. Sfera socjalna przyczynia sie˛ takz˙e do wzrostu gospodarczego przez tworzenie i ochrone˛ kapitału ludzkiego, gło´wnie dzie˛ki działalnos´ci instytucji os´wiaty i ochrony zdrowia. Podstawowe znaczenie dla pełnienia wyz˙ej wymienionych funkcji maja˛ włas´ciwe rozmiary i skutecznos´c´ działalnos´ci socjalnej pan´stwa, gdyz˙ nie tylko niewystarczaja˛ca, ale ro´wniez˙ nadmierna jego interwencja oraz niedostateczna sprawnos´c´ moga˛ negatywnie wpływac´ na dobrobyt społeczny, stosunki społeczne i wzrost gospodarczy. Ekspansja pan´stwa dobrobytu w XX wieku – szczego´lnie silna po II wojnie s´wiatowej – była procesem, kto´ry w istotnej mierze ukształ- tował wspo´łczesna˛, mieszana˛ gospodarke˛ kapitalistyczna˛. Od połowy lat 70. nasta˛piło zahamowanie tej ekspansji, spowodowane strukturalnymi przyczynami: spowolnieniem tempa wzrostu gospodarczego i zwia˛zana˛ z tym destabilizacja˛ finanso´w publicznych, globalizacja˛ gospodarki i presja˛ mie˛dzynarodowej konkurencji, przemianami demograficznymi oraz instytucjonalna˛ inercja˛ systemu zabezpieczenia społecznego. Powyz˙- szym zjawiskom towarzyszy kryzys systemu wartos´ci i zakwestionowanie aksjologicznych podstaw, kto´re determinowały rozwo´j programo´w socjalnych pan´stwa. Moz˙na wyro´z˙nic´ kilka płaszczyzn sporu o pan´stwo dobrobytu. Sa˛ to: spo´r o wartos´ci, spo´r o ekonomiczna˛ efektywnos´c´ pan´stwa dobrobytu, spo´r o model pan´stwa dobrobytu i spo´r o kształt reform. Tym aspektom sporu pos´wie˛cono kolejne cze˛s´ci ksia˛z˙ki. Gło´wnymi celami opracowania sa˛: poro´wnawcza analiza rozmiaro´w, struktury i instytucjonalnych rozwia˛zan´ w dziedzinie zabezpieczenia społecznego w wybranych krajach, pro´ba oceny ich ekonomicznych i społecznych skutko´w oraz przes´ledzenie kierunko´w zmian zachodza˛cych w systemach zabezpieczenia społecznego w odpowiedzi na wymienione wyz˙ej wyzwania. Istota˛ tych zmian wydaje sie˛ pro´ba okres´lenia na nowo granicy mie˛dzy zobowia˛zaniami pan´stwa i odpowiedzialnos´cia˛ jednostki w zakresie ochrony socjalnej. Proces ten trwa w wielu krajach juz˙ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 11 trzecia˛ dekade˛. Reformy systemu zabezpieczenia społecznego w Polsce oraz innych krajach Europy S´rodkowo-Wschodniej sa˛ jego waz˙nym elementem. W ksia˛z˙ce postawiono naste˛puja˛ce hipotezy badawcze: 1. Koncepcja pan´stwa dobrobytu, tj. pan´stwa aktywnego w zakresie podnoszenia dobrobytu społecznego przez: programy socjalne ukierun- kowane na upowszechnienie doste˛pu do edukacji i opieki zdrowotnej, umiarkowana˛ redystrybucje˛ dochodo´w zapobiegaja˛ca˛ ich nadmiernym niero´wnos´ciom, zabezpieczenie społeczne, polegaja˛ce na solidarnym rozkładaniu ryzyka socjalnego za pomoca˛ ubezpieczen´ społecznych oraz na pomocy społecznej dla najsłabszych – nie zdezaktualizowała sie˛. Teorematu o wymiennos´ci mie˛dzy efektywnos´cia˛ gospodarki i sprawied- liwos´cia˛ społeczna˛, mocno ugruntowanego w gło´wnym nurcie ekonomii, nie nalez˙y pojmowac´ w absolutny sposo´b, tj. niezalez˙nie od skali, struktury i jakos´ci programo´w socjalnych pan´stwa oraz systemu wartos´ci i norm społecznych, dominuja˛cych w danym społeczen´stwie. 2. Pan´stwo dobrobytu nie jest toz˙same z pan´stwem opiekun´czym. Racja˛ bytu pan´stwa opiekun´czego jest istnienie sfery ubo´stwa i wy- kluczenia społecznego. Ideologia pan´stwa opiekun´czego dopuszcza wie˛c głe˛bokie niero´wnos´ci i zakłada, z˙e cze˛s´c´ społeczen´stwa nie moz˙e egzystowac´ bez pomocy pan´stwa. Ideologia ta uzasadnia cia˛głe zwie˛k- szanie transfero´w socjalnych, albowiem – mimo coraz wie˛kszych nakłado´w – kwestie socjalne pozostaja˛ nierozwia˛zane. 3. Obecnie potrzebne sa˛ reformy pan´stwa dobrobytu, zmierzaja˛ce do zwie˛kszenia ekonomicznej i społecznej efektywnos´ci polityki socjalnej. Ani docelowy kształt, ani szczego´łowe rozwia˛zania instytucjonalne nie sa˛ przesa˛dzone. Silnej presji na zaste˛powanie socjalnej roli pan´stwa regułami rynku moz˙na przeciwstawic´ pogla˛d o potrzebie modernizacji pan´stwa dobrobytu opartej na nowej umowie społecznej, godza˛cej zasade˛ solidaryzmu społecznego z odpowiedzialnos´cia˛ jednostki i wy- mogami ekonomicznej efektywnos´ci. Solidaryzm społeczny powinien sie˛ wspierac´, w coraz wie˛kszym stopniu, na instytucjach społeczen´stwa obywatelskiego, a skala i charakter działalnos´ci socjalnej pan´stwa powinny byc´ zgodne z idea˛ subsydiarnos´ci (pomocniczos´ci). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wste˛p W pracy przyje˛to naste˛puja˛cy tok analizy. W pierwszej cze˛s´ci opracowania rozwinie˛to teze˛, z˙e u podstaw sporu o pan´stwo dobrobytu lez˙a˛: ro´z˙nice w sposobie pojmowania kluczowych dla ładu społecznego wartos´ci, tj. wolnos´ci, ro´wnos´ci i sprawiedliwos´ci oraz odmienne pogla˛dy na temat wpływu instytucji pan´stwa dobrobytu na efektywnos´c´ gospodar- ki. Spo´r o wartos´ci przedstawiono na podstawie pogla˛do´w: Friedricha von Hayeka, Miltona Friedmana, Jamesa M. Buchanana, Johna K. Galbraitha, Josepha E. Stiglitza, Johna Rawlsa i Roberta Nozicka. Spo´r o ekonomiczna˛ efektywnos´c´ pan´stwa dobrobytu zaprezentowano zaro´wno z makroekonomicznego i mikroekonomicznego, teoretycznego i empirycznego punktu widzenia. jak i Przedmiotem rozwaz˙an´ w drugiej cze˛s´ci opracowania jest rozwo´j i zro´z˙nicowanie instytucji pan´stwa dobrobytu. Przedstawiono, z jednej strony, wspo´lne przyczyny i tendencje rozwoju pan´stwa dobrobytu, a z drugiej – wskazano na istotne ro´z˙nice w polityce społecznej poszczego´lnych krajo´w, kto´re uzasadniaja˛ wyodre˛bnienie ro´z˙nych modeli pan´stwa dobrobytu. Naste˛pnie szczego´łowo scharakteryzowano organiza- cje˛ i rozwo´j systemo´w zabezpieczenia społecznego w Niemczech, Szwecji i Stanach Zjednoczonych, kto´re moga˛ stanowic´ egzemplifikacje˛ najcze˛s´ciej wyro´z˙nianych modeli pan´stwa dobrobytu: konserwatywno- -korporacyjnego (społecznej gospodarki instytucjonalno- -redystrybucyjnego (socjaldemokratycznego) i liberalnego. Podje˛to pro´be˛ analizy i oceny ekonomicznych i społecznych aspekto´w funkcjonowania odmiennych typo´w zabezpieczenia społecznego w tych krajach. rynkowej), Przedmiotem trzeciej cze˛s´ci opracowania jest analiza mie˛dzy- narodowych dos´wiadczen´ w zakresie adaptacji systemu zabezpieczenia społecznego do zmienionych warunko´w ekonomicznych, społecznych i demograficznych. Gło´wny nacisk połoz˙ono na system emerytalny i opieke˛ zdrowotna˛, ze wzgle˛du na ich znaczenie dla finanso´w publicz- nych i bezpieczen´stwa socjalnego. Przedmiotem rozwaz˙an´ sa˛ ro´wniez˙ zmiany w polityce socjalnej, kto´re polegaja˛ na poszukiwaniu nowej ro´wnowagi mie˛dzy bezpieczen´stwem socjalnym i elastycznos´cia˛ zatrud- nienia. Ten zwrot w kierunku bardziej aktywnej polityki socjalnej, umoz˙liwiaja˛cej pełniejsze wykorzystanie zasobo´w pracy, jest uzasadniony ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 13 niekorzystnymi trendami demograficznymi i wymaganiami konkuren- cyjnos´ci gospodarczej. Czwarta cze˛s´c´ opracowania jest pos´wie˛cona procesowi refor- mowania zabezpieczenia społecznego w Polsce. Podobnie jak w przypad- ku analizy mie˛dzynarodowych dos´wiadczen´, skoncentrowano sie˛ na dwo´ch dziedzinach, tj. na systemie emerytalnym i opiece zdrowotnej. Podje˛to takz˙e kwestie˛ niero´wnos´ci dochodowych i zagroz˙enia ubo´stwem w Polsce na tle innych pan´stw Unii Europejskiej. Wydaje sie˛ ona szczego´lnie waz˙na dla oceny sytuacji socjalnej w Polsce w konteks´cie procesu transformacji i członkostwa w Unii Europejskiej. Ksia˛z˙ka nie wyczerpuje szerokiej problematyki funkcjonowania ro´z˙nych dziedzin wspo´łczesnego pan´stwa dobrobytu oraz ich dostoso- wania do wspo´łczesnych wyzwan´ ekonomicznych, społecznych i demo- graficznych. Jej zakres umoz˙liwia jednak, w przekonaniu autora, przedstawienie kluczowych dylemato´w polityki społecznej pan´stwa oraz weryfikacje˛, sformułowanych na wste˛pie, hipotez badawczych dotycza˛- cych pan´stwa dobrobytu. Ksia˛z˙ka jest adresowana, przede wszystkim, do ekonomisto´w i polity- ko´w społecznych – badaczy, praktyko´w oraz studiuja˛cych te dziedziny wiedzy. W ich przypadku potrzebna jest bowiem wiedza z zakresu racjonalnych ekonomicznie metod osia˛gania celo´w społecznych. Jednak ws´ro´d ekonomisto´w wiedza o funkcjonowaniu sfery socjalnej (sfery zabezpieczenia społecznego) nie jest powszechna, co moz˙e miec´ negatywny wpływ na jakos´c´ ekonomicznych metod regulacji. Jednoczes´- nie, trzeba miec´ s´wiadomos´c´ finansowych ograniczen´ i wagi racjonalnych metod gospoda- rowania w sferze socjalnej. Niniejsze opracowanie moz˙e byc´ przyczyn- kiem do lepszego wzajemnego zrozumienia ekonomisto´w i polityko´w społecznych, co ma istotne znaczenie dla dokonywania przez nich wyboro´w korzystnie wpływaja˛cych na dobrobyt społeczen´stwa. formułuja˛c i osia˛gaja˛c cele polityki społecznej, Problematyka poruszona w tej pracy odzwierciedla ostra˛ faze˛ sporu o pan´stwo dobrobytu, od dawna obecnego w mys´li społeczno-ekonomicz- nej. Be˛dzie on ro´wniez˙ trwał w przyszłos´ci, wyraz˙a sie˛ bowiem w nim nieustanne poszukiwanie takiego ładu społeczno-ekonomicznego, kto´ry ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wste˛p w najwie˛kszym stopniu umoz˙liwia realizacje˛ podstawowych ludzkich wartos´ci: wolnos´ci, ro´wnos´ci, sprawiedliwos´ci i dobrobytu materialnego. Słowa podzie˛kowania składam recenzentom, kto´rych uwagi zmobi- lizowały mnie do przemys´len´ i uzupełnien´ pierwotnej wersji ksia˛z˙ki. Panu Profesorowi Tadeuszowi Kowalikowi dzie˛kuje˛ za uwagi, dotycza˛ce zaro´wno podstawowych kwestii merytorycznych, jak i szcze- go´łowych sformułowan´. Jestem wdzie˛czny, z˙e krytycznym uwagom towarzyszyły sugestie, w jaki sposo´b poprawic´ niniejsza˛ prace˛. Panu Profesorowi Jackowi Kochanowiczowi dzie˛kuje˛ za uwagi, tej pracy oraz wskazały kto´re miały wpływ na ostateczny kształt potrzebe˛ dalszych przemys´len´ i badan´ nad podje˛ta˛ problematyka˛. Jest zrozumiałe, z˙e – jako autor – ponosze˛ całkowita˛ odpowiedzial- nos´c´ za tres´c´ tej pracy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Cze˛s´c´ I U z´ro´ deł sporu o pan´ stwo dobrobytu ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1 Spo´ r o wartos´ci 1.1. Wprowadzenie Spo´r o pan´stwo dobrobytu ma długa˛, sie˛gaja˛ca˛ co najmniej połowy XIX wieku, historie˛. Rozwijał sie˛ on dwoma torami. Z jednej strony wysta˛piła konfrontacja mie˛dzy dwoma przeciwstawnymi kierunkami mys´li społeczno-ekonomicznej: liberalnym i solidarnos´ciowo-kolektywis- tycznym (socjalistycznym). Z drugiej strony naste˛powała polaryzacja w ramach kierunku liberalnego. industrializacji, w tym liczebny rozwo´j Przez długi okres rozwoju gospodarki kapitalistycznej – niemal do kon´ca XIX wieku – dominował w teorii klasyczny liberalizm, a rola pan´stwa w gospodarce, w tym ro´wniez˙ w sferze socjalnej, była bardzo ograniczona. Juz˙ jednak w kon´cu XIX wieku narastały tendencje antyliberalne. Zmiany gospodarcze, społeczne i demograficzne wywołane procesami i wzrost stopnia zorganizowania klasy robotniczej, powodowały, z˙e indywidualistyczno- -liberalna teoria i praktyka były coraz silniej podwaz˙ane przez mys´l socjalistyczna˛. Stwarzało to presje˛, pod wpływem kto´rej pan´stwo przejmowało na siebie zadanie organizowania systemu zabezpieczenia społecznego. Stopniowy upadek klasycznego liberalizmu był takz˙e cze˛s´ciowo spowodowany rozwojem instytucji demokratycznych. Reguły demokratycznej walki politycznej oznaczały bowiem koniecznos´c´ rywa- lizacji o głosy wyborco´w, kosztem tradycji i zwyczajo´w składaja˛cych sie˛ na porza˛dek liberalny (Gray 1994). Duz˙e znaczenie miały takz˙e obie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Spo´ r o wartos´ci wojny s´wiatowe, w trakcie kto´rych nasta˛piło znaczne rozszerzenie zakresu i intensywnos´ci ingerencji pan´stwa. Wiek XX, az˙ do pocza˛tko´w lat 70., był okresem ugruntowywania sie˛ koncepcji solidarnos´ciowo-kolektywistycznej oraz rozwoju gospodarki mieszanej, w ramach kto´rej pan´stwo realizowało coraz szersze funkcje gospodarcze i socjalne. W ostatnim c´wierc´wieczu XX wieku trzy wydarzenia przerwały ten długookresowy trend. Pierwszym było załamanie sie˛ szybkiego, w okresie powojennym, tempa wzrostu gospodarczego i kryzys finanso´w publicz- nych w krajach o rozwinie˛tej gospodarce rynkowej; drugim – upadek systemu realnego socjalizmu, kto´ry ucieles´niał najdalej posunie˛ta˛, etatystyczna˛ wersje˛ solidarnos´ciowo-kolektywistycznej koncepcji ładu społecznego; trzecim – poste˛puja˛ca globalizacja gospodarki. Towarzy- sza˛ca tym zjawiskom presja na wzrost ekonomicznej efektywnos´ci i konkurencyjnos´ci powoduje potrzebe˛ adaptacji systemo´w zabezpiecze- nia społecznego. Upadek socjalistycznej alternatywy nie oznacza jednak kon´ca sporu o pan´stwo dobrobytu. Pogla˛dy w ramach kierunku liberalnego sa˛ bowiem w tej kwestii bardzo zro´z˙nicowane. Sa˛ one formułowane z ro´z˙nych pozycji: klasycznego liberalizmu ekonomicznego (Friedrich von Hayek), libertarianizmu (Robert Nozick), utylitaryzmu (Milton Friedman), nurtu umowy społecznej (John Rawls), teorii publicznego wyboru (James Buchanan) i teorii biurokracji (George Stigler, William Niskanen). Obok silnego nurtu krytycznego w stosunku do pan´stwa dobrobytu, istnieje takz˙e nurt bardziej przychylny ideałom sprawiedliwej dystrybucji do´br i rozbudowie „pan´stwa opiekun´czego”. Jakkolwiek krytyka ro´z˙nych aspekto´w wspo´łczesnego pan´stwa dobrobytu jest obecnie zjawiskiem dos´c´ powszechnym, to jednak formułowane wnioski sie˛ ro´z˙nia˛. Z jednej strony wysuwane sa˛ postulaty istotnego ograniczenia lub wre˛cz demontaz˙u instytucji pan´stwa dob- robytu. Z drugiej strony, nie neguja˛c celowos´ci pewnych ograniczen´, wskazuje sie˛ przede wszystkim na potrzebe˛ wie˛kszej dyscypliny i skutecznos´ci w wydatkowaniu publicznych s´rodko´w na cele socjalne i zmiane˛ ich struktury. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Friedricha von Hayeka spo´ r o wartos´ci... 19 W gruncie rzeczy liberałowie nie okres´laja˛ sztywnych granic ingerencji pan´stwa. Idea „ograniczonego pan´stwa pod rza˛dami prawa” jest na tyle pojemna, z˙e obejmuje nawet pan´stwo opiekun´cze, pod jednym wszakz˙e warunkiem: polityka społeczna pan´stwa nie moz˙e prowadzic´ do monopolu pan´stwa w z˙adnej dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Spo´r wewna˛trz nurtu liberalnego toczy sie˛ o granice pan´stwa dobrobytu i zakres opiekun´czych funkcji pan´stwa1. Do najbardziej reprezentatywnych wspo´łczesnych przedstawicieli kierunku liberalnego w ekonomii nalez˙a˛ Friedrich August von Hayek i Milton Friedman. Mimo wspo´lnego, liberalnego rodowodu pogla˛do´w Hayeka i Friedmana, wyste˛puja˛ mie˛dzy nimi istotne ro´z˙nice w sposobie podejs´cia do roli pan´stwa w gospodarce. Konfrontacja Hayeka z po- gla˛dami solidarnos´ciowo-kolektywistycznymi ma, w duz˙ej mierze, ideowy charakter i dotyczy systemu wartos´ci. Pogla˛dy w kwestiach ekonomicznych sa˛ pochodna˛ ogo´lniejszego systemu wartos´ci. Sposo´b podejs´cia Friedmana jest natomiast bardziej pragmatyczny (utylitarys- tyczny). Dowodo´w zdecydowanej wyz˙szos´ci rynku w poro´wnaniu z kontrola˛ pan´stwowa˛ upatruje on w krytycznym, według niego, stanie poszczego´lnych dziedzin zorganizowanego przez pan´stwo systemu zabezpieczenia społecznego i edukacji w Stanach Zjednoczonych. 1.2. Friedricha von Hayeka spo´ r o wartos´ci i pogla˛dy na temat socjalnej roli pan´ stwa 1.2.1. Obrona liberalnych wartos´ci Jedna˛ z gło´wnych płaszczyzn konfrontacji mie˛dzy ro´z˙nymi koncep- cjami ładu społeczno-ekonomicznego jest płaszczyzna aksjologiczna. Strony sporu odwołuja˛ sie˛ do tych samych, ale odmiennie inter- pretowanych wartos´ci: wolnos´ci, ro´wnos´ci i sprawiedliwos´ci. 1 J. Gray (1995) zauwaz˙a: „Prawdziwy spo´r toczy sie˛ o granice «pan´stwa opiekun´- tego celu (...). Nie ma uniwersalnej teorii czego», a zwłaszcza o sposoby realizacji włas´ciwego zakresu działan´ rza˛du, wbrew tradycji klasycznej mys´li liberalnej”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Spo´ r o wartos´ci Bardzo waz˙na rola, jako reprezentanta pogla˛do´w liberalnych w eko- nomii, przypada wspo´łczes´nie Friedrichowi Augustowi von Hayekowi. Jego pogla˛dy były wyrazem opozycji wobec procesu wzrostu popularno- s´ci idei socjalistycznych (kolektywistycznych) oraz ogromnego wzrostu skali interwencjonizmu pan´stwowego i sektora publicznego w krajach zachodnich, jakie wysta˛piły od kon´ca XIX wieku. W liberalnej wykładni ładu społecznego Hayeka podstawowe warto- s´ci – wolnos´c´, ro´wnos´c´ i sprawiedliwos´c´ – tworza˛ harmonijna˛ całos´c´ z gospodarka˛, kto´rej os´rodkiem jest rynek i konkurencja. Wolnos´c´ jednostki zajmuje naczelne miejsce w hierarchii wartos´ci liberalizmu. Jest to wolnos´c´ pojmowana w sensie negatywnym, a wie˛c jako brak przymusu. Tak pojmowana wolnos´c´ jest przeciwien´stwem preferowanej przez zwolenniko´w pan´stwa opiekun´czego wolnos´ci w sensie pozytyw- nym, obejmuja˛cej prawo do posiadania s´rodko´w ekonomicznych, umoz˙liwiaja˛cych korzystanie z wolnos´ci. Według Hayeka, to zro´wnanie wolnos´ci z moz˙liwos´cia˛ działania jest nie do przyje˛cia, gdyz˙ moz˙liwos´ci sa˛, ze swej natury, rozdzielone niejednakowo. Prawdziwa ekonomiczna wolnos´c´ to swoboda działalnos´ci gospodarczej, kto´ra zakłada takz˙e zwia˛zane z tym ryzyko i odpowiedzialnos´c´ (Hayek 1944). Kategorie ro´wnos´ci i sprawiedliwos´ci Hayek ro´wniez˙ pojmuje w duchu indywidualistycznym. Jedynie uzasadnionym rozumieniem ro´wnos´ci jest ro´wnos´c´ wobec prawa. Nieprawdziwe jest natomiast załoz˙enie, z˙e wszyscy ludzie sa˛ sobie ro´wni. Naturalne ro´z˙nice mie˛dzy ludz´mi uzasadniaja˛ niero´wnos´c´ ich sytuacji materialnej. Zro´z˙nicowanie ekonomiczne jest zjawiskiem naturalnym i, co wie˛cej, poz˙a˛danym. Jest to skutek i jednoczes´nie warunek rozwoju gospodarki; stwarza motywacje˛ do wysiłko´w dla osia˛gnie˛cia awansu materialnego. Ingerencja pan´stwa w sfere˛ podziału jest sprzeczna z zasada˛ ro´wnos´ci wobec prawa i narusza wolnos´c´ jednostki (Hayek 1960). Wolnos´c´ ma wie˛c swoja˛ cene˛: jest nia˛ utrzymywanie sie˛ niero´wnos´ci ekonomicznej jednostek. Jest to jednak cena, kto´ra˛ warto i trzeba zapłacic´. Tym, czego trzeba sie˛ jest bowiem da˛z˙enie do bezpieczen´stwa, kto´re najbardziej obawiac´, moz˙e stac´ sie˛ silniejsze od potrzeby wolnos´ci (Hayek 1944). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Friedricha von Hayeka spo´ r o wartos´ci... 21 Hayek jest takz˙e zdecydowanie przeciwny poje˛ciu sprawiedliwos´ci społecznej lub inaczej – dystrybutywnej. Idea sprawiedliwos´ci społecznej jest jego zdaniem iluzja˛, zakłada bowiem zgode˛, co do relatywnej wagi ro´z˙nych konkretnych celo´w, kto´ra w rzeczywistos´ci nie moz˙e zostac´ osia˛gnie˛ta (Hayek 1960). Postulat sprawiedliwos´ci społecznej jest atawizmem, pozostałos´cia˛ ducha plemiennego, sprzecznym z zasadami otwartego społeczen´stwa, kto´re nie ma wyraz´nie okres´lonego wspo´lnego celu. Powodem, dla kto´rego ludzie w nia˛ wierza˛, nie jest to, z˙e wiedza˛, co to okres´lenie znaczy, lecz to, z˙e maja˛ skłonnos´c´ do przejmowania powszechnie utartych pogla˛do´w. W praktyce opinia o tym, co jest sprawiedliwe jest zwykle niczym wie˛cej niz˙ wynikiem przetargo´w, a nie autentyczna˛ zgoda˛ co do zasad. Wysiłki, aby zapewnic´ „sprawiedliwy” podział i wykorzystywanie w tym celu przymusu pan´stwa, prowadza˛ do destrukcji i przekształcenia spontanicznego porza˛dku rynku w porza˛dek totalitarny. indywidualnej wolnos´ci Hayek jest zwolennikiem sprawiedliwos´ci komutatywnej, tj. takiej, kto´ra jest rezultatem procesu rynkowego. Jednak poje˛cie sprawiedliwos´ci nie jest, w gruncie rzeczy, adekwatne w stosunku do bezosobowych sił działaja˛cych na rynku. Sprawiedliwos´c´ ma znaczenie jedynie jako zasada zachowania ludzi, zgodnego z zasadami moralnymi obowia˛zuja˛- cymi powszechnie w społeczen´stwie. Hayek nie ma wa˛tpliwos´ci, z˙e indywidualistyczno-liberalny ład społeczny dowio´dł swojej przewagi nad stanowia˛cym jego przeciwien´- stwo i najwie˛ksze zagroz˙enie dla wolnos´ci jednostki ładem kolektywi- stycznym nie tylko z ekonomicznego, lecz ro´wniez˙ etycznego i cywiliza- cyjnego punktu widzenia. Kolektywizm zagraz˙a podstawowym moralnym wartos´ciom: postawie niezalez˙nos´ci, poleganiu na sobie, che˛ci ponoszenia ryzyka, gotowos´ci do obrony swoich przekonan´ wbrew opinii wie˛kszos´ci. Kolektywizm niszczy te zalety, natomiast nie ma niczego do zaoferowa- nia; pozostawia jedynie wymo´g posłuszen´stwa i przymus czynienia przez jednostke˛ tego, co kolektywnie zostało uznane za dobre (włas´ciwe) (Hayek 1944). Kolektywizm, niszcza˛c osobista˛ wolnos´c´ i indywidualna˛ odpowiedzialnos´c´, pozbawia sie˛ absolutnych zasad etycznych i w konsek- wencji prowadzi do totalitaryzmu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Spo´ r o wartos´ci Gwarancja˛ ładu społeczno-ekonomicznego opartego na liberalnym systemie wartos´ci jest rynek i konkurencja. Role˛ tych instytucji Hayek pojmuje szeroko: nie tylko stwarzaja˛ one warunki efektywnos´ci alokacyjnej, lecz – co niemniej waz˙ne – sa˛ jedynym sposobem koordynacji ro´z˙nych rodzajo´w działalnos´ci bez stosowania przymusu lub arbitralnej interwencji władz. Rynek i konkurencja sa˛ instrumentami selekcji, ewolucyjna˛ droga˛ najro´z˙norodniejszych instytucji społecznych. To włas´nie liberalnym wartos´ciom wolnos´ci osobistej i indywidualizmowi oraz rynkowi i konku- rencji, jako instrumentom ewolucyjnej selekcji instytucji społecznych, ludzkos´c´ zawdzie˛cza poste˛p cywilizacyjny. Hayek, kto´ry jest zwolennikiem pogla˛du o ewolucyjnym charakterze procesu społecznego, zarzuca filozofii kolektywistycznej, z˙e pretenduje do całos´ciowego kierowania procesami społecznymi. Tymczasem, planowanie i liberalizm sa˛ nie do pogodzenia, poniewaz˙ ten ostatni opiera sie˛ na przekonaniu o samoistnym, spontanicznym porza˛dku z˙ycia społecznego. Pro´by zasta˛pienia spontanicznego porza˛dku w z˙yciu społecznym przez celowa˛ organizacje˛ i planowanie sa˛ skazane na niepowodzenie. Z˙aden umysł ludzki nie dysponuje wiedza˛, kto´ra mogłaby zasta˛pic´ bezosobowy (rynkowy) mechanizm koordynacji ludzkich dzia- łan´. Umysł ludzki nie moz˙e ani przewidziec´, ani rozwaz˙nie kształtowac´ przyszłos´ci (Hayek 1960). Nie oznacza to, z˙e Hayek jest absolutnym przeciwnikiem ingerencji pan´stwa. Jest ona wskazana, o ile zwie˛ksza moz˙liwos´ci wyboru oraz wspomaga spontaniczne siły gospodarki. Taka˛ role˛ odgrywa np. upo- wszechnianie wiedzy i informacji. Sprzeciwia sie˛, natomiast, wszechogar- niaja˛cej, uprzywilejowanej i monopolistycznej pozycji pan´stwa i stoso- waniu przymusu dla jej ochrony. Bardzo silnie podkres´la, aby nie ograniczac´ pola konkurencji poza tymi dziedzinami, w kto´rych jest to bezwzgle˛dnie konieczne. 1.2.2. Pan´ stwo a zabezpieczenie społeczne Sposo´b pojmowania przez Hayeka takich wartos´ci, jak wolnos´c´, ro´wnos´c´ i sprawiedliwos´c´ oraz wiara, z˙e rynek i konkurencja najlepiej słuz˙a˛ ich ochronie, stwarza ograniczone pole dla ingerencji pan´stwa ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Friedricha von Hayeka spo´ r o wartos´ci... 23 w dziedzinie bezpieczen´stwa ekonomicznego i socjalnego jednostki. Hayek przeciwstawia sobie dwa rodzaje bezpieczen´stwa: ograniczone, kto´re jest uzasadnionym celem da˛z˙en´ i moz˙e byc´ osia˛gnie˛te przez wszystkich, oraz absolutne (Hayek 1944). Jest zwolennikiem tego pierwszego, tj. zagwarantowania jednostce pewnego, ograniczonego poziomu bezpieczen´stwa, zapewniaja˛cego ochrone˛ przed skrajnym ubo´stwem i minimum s´rodko´w egzystencji. Zdecydowanie przeciwstawia sie˛, natomiast, szerszemu – absolutnemu według jego okres´lenia – zakresowi bezpieczen´stwa socjalnego. Ten rodzaj bezpieczen´stwa to pewnos´c´ utrzymania okres´lonego poziomu z˙ycia lub relatywnej pozycji, jaka˛ jednostka lub grupa zajmuje w poro´wnaniu z innymi. Jest to bezpieczen´stwo rozumiane jako zabezpieczenie jednostek lub grup przed zmniejszeniem dochodo´w. Jego zdaniem, jednostka albo korzysta ze swobody wyboru i ponosi zwia˛zane z tym ryzyko, albo jest pozbawiona jednego i drugiego. Hayek uznaje wprawdzie potrzebe˛ pomocy pan´stwa lub nawet przeje˛cia przez nie inicjatywy, w takich dziedzinach, jak os´wiata i system ubezpieczen´ społecznych. Przyjmuje nawet za uzasadniony przymus ubezpieczen´ społecznych. To uste˛pstwo – z punktu widzenia wartos´ci, jaka˛ stanowi wolnos´c´ jednostki – jest uzasadnione potrzeba˛ skłonienia jednostek do bardziej skutecznego troszczenia sie˛ o swoje bezpieczen´stwo socjalne oraz ich ochrony przed skutkami, jakie miałoby dla nich kran´cowe ubo´stwo innych oso´b. Jednoczes´nie Hayek jest zdecydowanie przeciwny wyła˛cznos´ci pan´stwa w dziedzinie ubezpieczen´ społecznych oraz spełnianiu przez nie funkcji redystrybucyjnej. Przekształcenie sie˛ instytucji ubezpieczen´ społecznych, stworzonej w celu zmniejszania ubo´stwa, w narze˛dzie egalitarnej redystrybucji powoduje nadmierna˛ ekspansje˛ systemu ubez- jest wykorzystywane w celach politycznych. Naste˛puje pieczen´ całkowite oderwanie s´wiadczen´ od udziało´w wnoszonych przez ubez- pieczonych, a cze˛sto takz˙e od realnych potrzeb i od tego, czy ludzie sa˛ w stanie ubezpieczyc´ sie˛ sami. System ubezpieczen´ społecznych rozro´sł sie˛ do rozmiaro´w, kto´rych wie˛kszos´c´ pracowniko´w nie zaaprobowałaby, gdyby zdawała sobie sprawe˛ z cie˛z˙aro´w, jakie z tego tytułu ponosi. i ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Spo´ r o wartos´ci Hayek rzadko przechodzi do konkretnych propozycji organizacji usług społecznych. Jednym z takich wyja˛tko´w jest jego opinia na temat finansowania ochrony zdrowia. Wypowiada sie˛, mianowicie, przeciwko powszechnym, bezpłatnym usługom zdrowotnym, uwaz˙aja˛c, z˙e we wspo´łczesnych warunkach prowadzi to jedynie do niskiego, przecie˛tnego standardu usług dla wszystkich (Hayek 1960)2. W odniesieniu do os´wiaty, Hayek proponuje pozostawienie rza˛dowi finansowania tej dziedziny za pos´rednictwem vouchero´w (bono´w edukacyjnych), nato- miast przekazanie organizacji i zarza˛dzania w prywatne re˛ce. Hayek, jakkolwiek jest nieche˛tny instytucjom pan´stwa dobrobytu, przyznaje, z˙e liberalizm nie wypracował zasad prowadzenia polityki w dziedzinie usług społecznych. Ograniczaja˛ sie˛ one do stwierdzen´, z˙e rza˛d nie powinien miec´ prawa wyła˛cznos´ci do s´wiadczenia tego typu usług; w tej działalnos´ci powinny uczestniczyc´ takz˙e instytucje prywatne. Ponadto, usługi te powinny byc´ zapewniane, w jak najwie˛kszym stopniu, nie przez władze centralne, lecz przez władze lokalne oraz finansowane z lokalnych podatko´w. Uwaz˙a, z˙e rynek znalazłby ewolucyjna˛ droga˛ rozwia˛zanie problemo´w, kto´re wzie˛ło na siebie pan´stwo, np. w dziedzinie ubezpieczen´ społecznych. Wymagałoby to jednak powolnego procesu eksperymentowania. To, z˙e tak sie˛ nie stało, wynikało z da˛z˙enia do osia˛gnie˛cia tych celo´w w przyspieszony sposo´b (Hayek 1978). W rezul- tacie, udało sie˛ rzeczywis´cie przyspieszyc´ nieco pokonanie ubo´stwa, choro´b i podnies´c´ poziom wykształcenia ludnos´ci. Koszty moga˛ sie˛ jednak okazac´ wyz˙sze od korzys´ci. Przejawiaja˛ sie˛ one w: inflacji, 2 Kontrowersyjnie brzmi jego stwierdzenie, z˙e jest w interesie wszystkich, aby osoby z pełna˛ zdolnos´cia˛ zarobkowania mogły byc´ szybko wyleczone z okresowych i niegroz´nych choro´b, nawet pewnym kosztem ludzi w wieku podeszłym i nieuleczalnie chorych. Miałoby to byc´ odwro´ceniem sytuacji istnieja˛cej w warunkach pan´stwowej medycyny, kiedy to ci, kto´rzy mogliby byc´ szybko przywro´ceni do pełnej aktywnos´ci, musza˛ oczekiwac´ długi czas, poniewaz˙ urza˛dzenia szpitalne sa˛ zajmowane przez osoby, kto´re nigdy nie przyczynia˛ sie˛ ponownie do zaspokojenia potrzeb innych. Spostrzez˙enie to budzi sprzeciw ze wzgle˛do´w etycznych i moralnych, jednak dotyka trudnego i nabieraja˛- cego ostros´ci problemu bardzo duz˙ych wydatko´w na ochrone˛ zdrowia ludzi w podeszłym wieku, zwłaszcza w ostatnich latach ich z˙ycia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Friedricha von Hayeka spo´ r o wartos´ci... 25 wysokim opodatkowaniu, presji zwia˛zko´w zawodowych, zwie˛kszaja˛cej sie˛ dominacji rza˛du oraz biurokracji. Podział dochodo´w dokonuje sie˛ w rezultacie presji grup interesu na pan´stwo w celu uzyskania szczego´l- nych korzys´ci. Społeczen´stwo, w kto´rym kaz˙dy jest członkiem jakiejs´ grupy zorganizowanej w celu wymuszenia od rza˛du tego, czego potrzebuje, jest samodestrukcyjne. Ogo´lnym wnioskiem, jaki formułuje Hayek, jest to, z˙e nie ma moz˙liwos´ci kompromisu mie˛dzy tradycyjnymi liberalnymi wartos´ciami i kolektywistycznymi ideami (Hayek 1944). Krytycznie do koncepcji wolnos´ci pozytywnej, z punktu widzenia jej aksjologicznych konsekwencji, odnosza˛ sie˛ ro´wniez˙ inni wspo´łczes´ni badacze. Na przykład Isaiah Berlin zauwaz˙a, z˙e obie koncepcje wolnos´ci, negatywna i pozytywna, sa˛ historycznie obcia˛z˙one. Pierwsza jest zwia˛zana ze skutkami nieskre˛powanego ekonomicznego indywidualizmu: krzywda˛ wie˛kszos´ci, praca˛ nieletnich, ne˛dza˛ i ignorancja˛. Prawa obywatelskie daja˛ sie˛ pogodzic´ ze skrajnym wyzyskiem, brutalnos´cia˛ i niesprawiedliwos´cia˛. Jednakz˙e, w historycznym rachunku, poje˛cie wolnos´ci pozytywnej podlegało wie˛kszym manipulacjom i jest od- powiedzialne za wie˛cej nieszcze˛s´c´. Problem polega nie tyle na wyborze mie˛dzy pozytywna˛ i negatywna˛ wolnos´cia˛, jaki kompleks szczego´lnych swobo´d i towarzysza˛cych im ograniczen´ w naj- wie˛kszej mierze sprzyja tym wartos´ciom, kto´re sa˛ swois´cie ludzkie (Berlin 1994). ile na okres´leniu, Według Francisa Fukuyamy, wspo´łczesna liberalna demokracja, kto´ra kładzie tak duz˙y nacisk na uprawnienia jednostki, jest odpowiedzial- na za dominacje˛ postaw przecie˛tnos´ci, wygody i bezpieczen´stwa nad poczuciem własnej godnos´ci i odpowiedzialnos´ci (Fukuyama 1997). Jakkolwiek naduz˙ycia wolnos´ci – arogancja, przeste˛pstwa finansowe, skaz˙enie s´rodowiska naturalnego – znacznie bardziej sa˛ widoczne, to jednak włas´nie ideologia ro´wnos´ci spowodowała prawdziwe tragedie. Przykładami sa˛ cierpienia ludzi w okresie „wielkiego skoku” i „rewolucji kulturalnej” w Chinach oraz zbrodnie Czerwonych Khmero´w w Kam- bodz˙y (Fukuyama 1996). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Spo´ r o wartos´ci 1.3. Miltona Friedmana neoliberalna alternatywa dla pan´ stwa dobrobytu 1.3.1. Krytyka stanu obecnego Neoliberalna alternatywa dla wspo´łczesnego pan´stwa dobrobytu została najpełniej zarysowana w pracach Miltona Friedmana. Program radykalnej reformy poprzedza on krytyka˛ dotychczasowych rozwia˛zan´ w dziedzinie bezpieczen´stwa socjalnego. Jakkolwiek krytyka i propono- wane zmiany dotycza˛ bezpos´rednio Stano´w Zjednoczonych, to jednak w zamierzeniu autora i w ocenie zwolenniko´w jego pogla˛do´w maja˛ bardziej uniwersalne znaczenie. Friedman wyznaje zgodny z liberalna˛ ideologia˛ pogla˛d, z˙e roz- szerzanie publicznych programo´w socjalnych ma negatywne skutki w dwo´ch podstawowych obszarach: wolnos´ci jednostki oraz efektywnos´ci wykorzystania s´rodko´w. Z jednej strony naste˛puje rozkład moralnej konstrukcji społeczen´stwa; z drugiej – osłabiona zostaje motywacja do pracy, oszcze˛dzania i innowacji, co podwaz˙a z´ro´dła wzrostu dobrobytu, a tym samym bezpieczen´stwa socjalnego jednostki. Ocena systemu zabezpieczenia społecznego w Stanach Zjednoczo- nych, mimo z˙e w mniejszym niz˙ w krajach europejskich stopniu spełnia on kryteria pan´stwa dobrobytu, jest w uje˛ciu Friedmana bardzo krytyczna. Podkres´la on ogromne koszty tego systemu, przy niewspo´łmiernie niskich jego efektach. Friedman neguje moz˙liwos´c´ usprawnienia systemu zabezpieczenia społecznego w jego obecnym kształcie. Jest on bowiem nieefektywny w samych swoich załoz˙eniach. Gło´wna˛ odpowiedzialnos´c´ ponosi za to biurokracja pan´stwowa, kto´ra da˛z˙y do rozszerzania programo´w publicz- nych, kieruja˛c sie˛, przede wszystkim, swoim własnym interesem. Korzys´ci czerpia˛ ro´wniez˙ inne zawodowe grupy nacisku, natomiast rozproszenie i brak informacji sprawiaja˛, z˙e reszta społeczen´stwa nie moz˙e sie˛ przeciwstawic´ zorganizowanym grupom interesu. Friedman jest zdecydowanie przeciwny rozszerzaniu sie˛ interwencji rza˛du poza okres´lanie „reguł gry” i pełnienie funkcji arbitra, inter- pretuja˛cego i egzekwuja˛cego przyje˛te zasady. Zadaniem rza˛du jest wie˛c: ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.3. Miltona Friedmana neoliberalna alternatywa dla pan´ stwa dobrobytu 27 stanie na straz˙y prawa w stosunkach mie˛dzy obywatelami i wywia˛zywania sie˛ przez nich z dobrowolnie zawieranych kontrakto´w, zdefiniowanie praw własnos´ci, ich interpretacja i egzekwowanie (Friedman 1993). Wykraczanie interwencji pan´stwa poza ten obszar jest, w kaz˙dym niemal przypadku, przyczyna˛ problemo´w w dziedzinach, w kto´rych taka interwencja naste˛puje. Friedman ostro krytykuje stan wszystkich dziedzin z˙ycia społecznego, w kto´re angaz˙uje sie˛ pan´stwo: ubezpieczen´ społecznych, opieki społecz- nej, ochrony zdrowia, os´wiaty i szkolnictwa wyz˙szego. System repartycyjnych ubezpieczen´ emerytalnych Friedman krytykuje za jego pozornie tylko ubezpieczeniowy charakter. Jest to raczej rodzaj kontraktu mie˛dzygeneracyjnego (chociaz˙ to okres´lenie jest takz˙e nie- włas´ciwe, poniewaz˙ wyste˛puje tu pan´stwowo-administracyjny przymus), kto´ry staje sie˛ coraz mniej sprawiedliwy dla młodszego pokolenia, z uwagi na zmieniaja˛ce sie˛ uwarunkowania demograficzne i ekonomicz- ne. Sprzeciw Friedmana budzi sam fakt transferu s´rodko´w od ludzi młodych do starych: moralna odpowiedzialnos´c´ jest sprawa˛ jednostki, a nie przymusu ubezpieczen´ społecznych. Friedman nie rozpatruje tej kwestii w kategoriach solidarnos´ci społecznej – poje˛cie to jest sprzeczne z jego indywidualistyczno-liberalnym systemem wartos´ci. Jez˙eli chodzi o wbudowany w system ubezpieczen´ mechanizm redystrybucji dochodo´w na rzecz uboz˙szych, to jest on iluzoryczny. Jez˙eli bowiem uwzgle˛dni sie˛ fakt, z˙e ci ostatni wczes´niej podejmuja˛ prace˛ i kro´cej z˙yja˛, to okaz˙e sie˛, z˙e ich korzys´ci sa˛ relatywnie mniejsze niz˙ oso´b znajduja˛cych sie˛ w lepszej sytuacji materialnej. Zasadniczy jednak atak Friedmana jest wymierzony przeciwko przymusowi ubezpieczen´ emerytalnych. Przymus ten jest sprzeczny z zasada˛ wolnos´ci jednostki. Wybo´r sposobu rozdysponowania dochodo´w mie˛dzy biez˙a˛ca˛ i przyszła˛ konsumpcja˛ jest sprawa˛ jednostki i nikt nie ma prawa odmawiania jej swobody decyzji w tym zakresie. Zdaniem Friedmana obawy, z˙e brak przymusu ubezpieczen´ emerytalnych spowo- duje obcia˛z˙enie społeczen´stwa kosztami utrzymania ludzi, kto´rzy nie be˛da˛ dos´c´ zapobiegliwi, aby zapewnic´ sobie utrzymanie na staros´c´, sa˛ wyolbrzymione. Natomiast rzeczywiste koszty społeczen´stwo ponosi w zwia˛zku z obecnym systemem. Obejmuja˛ one: utrate˛ kontroli nad ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 Spo´ r o wartos´ci znaczna˛ cze˛s´cia˛ dochodu przejmowanego przez pan´stwo na rzecz systemu ubezpieczen´ społecznych, ograniczenie konkurencji na rynku ubezpieczen´ na z˙ycie oraz powstanie wielkiego i nadal rozszerzaja˛cego sie˛ aparatu biurokratycznego (Friedman 1993). System pomocy społecznej Friedman krytykuje za nadmiar pro- gramo´w i brak ich koordynacji. Mimo rozbudowanej biurokracji obsługuja˛cej programy pomocy społecznej, jest ona z´le wykorzystana i wskutek tego nieefektywna. Niekto´re osoby korzystaja˛ z kilku programo´w, uzyskuja˛c relatywnie wysokie dochody, podczas gdy inni – z braku informacji lub apatii – w ogo´le nie wyste˛puja˛ o pomoc, chociaz˙ naprawde˛ jej potrzebuja˛. Utrwala sie˛ podział społeczen´stwa na tych, kto´rzy z˙yja˛ z zasiłko´w i tych, kto´rzy za nie płaca˛. Friedman jest zdecydowanie przeciwny wła˛czeniu opieki medycznej do zakresu ubezpieczen´ społecznych. Prowadzi to bowiem do „uspołecz- nienia medycyny”, co jest dla niego synonimem takich zjawisk, jak: ekspansja wydatko´w, naruszenie naturalnych relacji mie˛dzy pacjentem lekarzem, rozrost biurokracji, kolejki oczekuja˛cych na wykonanie i zabiego´w lekarskich, brak motywacji do pracy ws´ro´d lekarzy i niezadowo- lenie pacjento´w. Koszt normalnej opieki lekarskiej mies´ci sie˛ w moz˙liwos´- ciach finansowych wie˛kszos´ci rodzin, a reszte˛ problemo´w moz˙na rozwia˛zac´ za pomoca˛ ubezpieczen´ prywatnych (M. i R. Friedman 1994). Szkolnictwo podstawowe i s´rednie, be˛da˛ce w gestii władz publicz- nych, jest przeregulowane i nadmiernie scentralizowane. Towarzyszy temu przerost administracji os´wiatowej. Problemem jest bardzo zro´z˙- nicowana jakos´c´ kształcenia. Zbliz˙ona, pod wieloma wzgle˛dami, jest sytuacja w szkolnictwie wyz˙szym. Poziom szko´ł publicznych jest, w wie˛kszos´ci przypadko´w, niski. Charakteryzuje je brak motywacji znacznej cze˛s´ci studento´w, nauczycieli i administratoro´w. Znacznie korzystniejsza jest, pod tym wzgle˛dem, sytuacja w szkołach prywatnych. Szkolnictwo publiczne nie zmniejsza niero´wnos´ci społecznych, wre˛cz przeciwnie – pogłe˛bia je, ze wzgle˛du na bardzo zro´z˙nicowany poziom szko´ł podstawowych i s´rednich oraz fakt, z˙e z bezpłatnego kształcenia w szkołach wyz˙szych korzystaja˛, przede wszystkim, osoby o s´rednich i wysokich dochodach, a koszty ponosza˛ wszyscy podatnicy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.3. Miltona Friedmana neoliberalna alternatywa dla pan´ stwa dobrobytu 29 1.3.2. Propozycje reform i ich recepcja Proponowane przez Friedmana zmiany polegaja˛ na radykalnym ograniczeniu ingerencji pan´stwa w sfere˛ bezpieczen´stwa socjalnego i edukacji. Obejmuja˛ one: zasta˛pienie ro´z˙norodnych s´wiadczen´ opieki społecznej przez nega- tywny podatek dochodowy; prywatyzacje˛ ubezpieczen´ emerytalno-rentowych; (cid:129) wprowadzenie bono´w edukacyjnych w szkolnictwie podstawowym i s´rednim oraz funduszy poz˙yczkowych na kształcenie w szkołach wyz˙szych; prywatyzacje˛ opieki zdrowotnej. W miejsce dotychczasowego systemu opieki społecznej, Friedman proponuje wprowadzenie negatywnego podatku dochodowego (negative income tax). Rozwia˛zanie to byłoby, jego zdaniem, sprawiedliwsze i efektywniejsze od dotychczasowego. W przypadku negatywnego podatku dochodowego, pomoc udzielana jest w najbardziej efektywnej formie, tj. w goto´wce, według ogo´lnej zasady, jaka˛ jest niski docho´d. Bardzo waz˙na˛ zaleta˛ tego rozwia˛zania jest to, z˙e – w odro´z˙nieniu od innych form pomocy – utrzymuje ono motywacje˛ do pracy, gdyz˙ wzrost dochodo´w z pracy nie powoduje automatycznie utraty dotacji z budz˙etu, lecz jedynie ja˛ zmniejsza, tak, z˙e całkowity docho´d sie˛ zwie˛ksza. Przy odpowiednio wybranych wielkos´ciach progowych i stopach dotacji negatywny podatek dochodowy byłby znacznie mniej kosztowny niz˙ obecnie działaja˛cy system. Nowy system byłby takz˙e prostszy or- ganizacyjnie w rezultacie zintegrowania z systemem podatkowym. Bezpos´rednia˛ korzys´cia˛ byłoby ograniczenie biurokracji, kto´ra obecnie zarza˛dza ro´z˙nymi programami opieki społecznej (M. i R. Friedman 1994). W dziedzinie ubezpieczen´ emerytalno-rentowych Friedman proponuje stopniowe zasta˛pienie ubezpieczen´ społecznych dobrowolnymi ubez- pieczeniami prywatnymi. Proces przejs´cia od dotychczasowego do nowego systemu byłby naste˛puja˛cy: zniesiona zostałaby składka ubezpieczen´ społecznych (podatek od płac); ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:129) (cid:129) (cid:129) (cid:129) 30 Spo´ r o wartos´ci (cid:129) wypłaty z tytułu ubezpieczen´ społecznych byłyby kontynuowane w wysokos´ci zgodnej z nabytymi i gwarantowanymi przez pan´stwo uprawnieniami; pracownicy, kto´rzy nabyli uprawnienia emerytalno-rentowe, za- chowaliby prawo do s´wiadczen´ w wysokos´ci wynikaja˛cej z zapłaconych składek i poziomu wynagrodzen´; pracownik mo´głby przy tym zdecydo- wac´, czy otrzyma te s´wiadczenia w formie przyszłej emerytury, czy rza˛dowych obligacji, kto´rych wartos´c´ byłaby ro´wna s´wiadczeniom, do kto´rych jest uprawniony; kaz˙dy pracownik, kto´ry nie nabył jeszcze uprawnien´ do korzystania ze s´wiadczen´, miałby przyznana˛ okres´lona˛ sume˛ kapitału (takz˙e w formie obligacji) o wartos´ci ro´wnej składkom, kto´re sam zapłacił lub kto´re na jego rzecz wpłacił jego pracodawca; (cid:129) wszelkie wymienione wyz˙ej wypłaty byłyby finansowane z ogo´lnych podatko´w i emisji obligacji rza˛dowych. Jak zauwaz˙a Friedman, w okresie przejs´ciowym nie nasta˛piłoby zwie˛kszenie realnego długu publicznego. Ujawniłyby sie˛ jedynie ist- nieja˛ce zobowia˛zania oraz byłoby powstrzymane ich dalsze narastanie. Kroki te umoz˙liwiłyby natychmiastowe ograniczenie istnieja˛cego ad- ministracyjnego aparatu ubezpieczen´ społecznych. Gospodarka odnios- łaby korzys´ci, gdyz˙ zlikwidowany zostałby negatywny wpływ systemu emerytalno-rentowego na poziom zatrudnienia oraz wzrosłyby oszcze˛d- nos´ci osobiste, a tym samym wyz˙sza byłaby stopa wzrostu kapitału oraz szybsze tempo wzrostu dochodu narodowego. Przyspieszony zostałby rozwo´j prywatnych plano´w emerytalnych i poprawione zabezpieczenie wielu pracowniko´w. Najlepszym rozwia˛zaniem problemu niskiej jakos´ci publicznego szkolnictwa podstawowego byłaby prywatyzacja i zwia˛zana z tym konkurencja w sektorze os´wiaty. Wobec małego prawdopodobien´stwa jej wprowadzenia, przede wszystkim ze wzgle˛du na opo´r administracji os´wiatowej, realnym rozwia˛zaniem byłoby wprowadzenie bono´w edu- kacyjnych. (Propozycje˛ te˛ Friedman wysuna˛ł, po raz pierwszy, juz˙ w połowie lat 50. XX wieku.) Rodzice mogliby wybrac´ dowolna˛ szkołe˛, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:129) (cid:129) 1.3. Miltona Friedmana neoliberalna alternatywa dla pan´ stwa dobrobytu 31 publiczna˛ lub prywatna˛. Zmusiłoby to szkoły publiczne do konkurowania zaro´wno mie˛dzy soba˛, jak i ze szkołami prywatnymi. Subsydiowanie przez pan´stwo szkolnictwa podstawowego jest uzasad- nione ze wzgle˛du na jego efekty społeczne (korzys´ci zewne˛trzne). Nie dotyczy to szkolnictwa zawodowego i wyz˙szego. Kształcenie na tym poziomie jest forma˛ inwestycji w kapitał ludzki, kto´re powinny rza˛dzic´ sie˛ podobnymi prawami jak inwestycje rzeczowe. Interwencja pan´stwa w tej dziedzinie powinna polegac´ na udoste˛pnieniu funduszy kapitałowych w formie poz˙yczek na cele kształcenia. Poz˙yczka byłaby w przyszłos´ci spłacana rza˛dowi z uzyskiwanych dochodo´w z pracy, przy czym wysokos´c´ spłaty byłaby okres´lona procentowo w stosunku do cze˛s´ci zarobko´w przekraczaja˛cych okres´lona˛ kwote˛. Mniej radykalna reforma, kto´ra mogłaby byc´ traktowana jako rozwia˛zanie przejs´ciowe, opierałaby sie˛ na systemie bono´w edukacyjnych na studia wyz˙sze. Szkoły pan´stwowe musiałyby, tym samym, konkurowac´ ze szkołami finansowanymi ze z´ro´deł pozarza˛dowych. Przedstawione wyz˙ej propozycje tworza˛ zarys radykalnie liberalnej alternatywy dla wspo´łczesnego pan´stwa dobrobytu. To, z˙e traktowana całos´ciowo wizja ta jest bardzo odległa od obecnej praktyki, nie oznacza, z˙e jest ona całkowicie nierealna. Jeden z elemento´w programu Friedmana, a mianowicie prywatyzacja systemu emerytalnego, został w znacznym stopniu urzeczywistniony w Chile i wywarł wpływ na reformy w innych krajach Ameryki Łacin´skiej. Niekto´re propozycje, zwłaszcza dotycza˛ce wprowadzenia negatywnego podatku dochodowego oraz bono´w eduka- cyjnych w szkolnictwie podstawowym i funduszy poz˙yczkowych w szkol- nictwie wyz˙szym, wywołały duz˙e zainteresowanie i oz˙ywione dyskusje3. 3 Ws´ro´d propozycji Friedmana były ro´wniez˙ takie, kto´re nawet w Stanach Zjed- noczonych sa˛ uwaz˙ane za bardzo kontrowersyjne. Zwraca na to uwage˛ m.in. Marek Belka (1986). Nalez˙ały do nich propozycje legalizacji posiadania i uz˙ywania narkotyko´w, całkowitej swobody uprawiania zawodu lekarza i zniesienia urze˛dowej procedury dopuszczaja˛cej leki do powszechnego obrotu. Ze stanowiskiem Friedmana polemizuje np. Arthur M. Okun (1975): „Według mnie fakt, z˙e nikt, kto nie ma medycznego wykształcenia nie moz˙e s´wiadczyc´ usług zdrowotnych jest rozsa˛dna˛ ochrona˛ konsumenta; dla Miltona Friedmana jest to niepoz˙a˛dany przymus”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 32 Spo´ r o wartos´ci Były one takz˙e, z ro´z˙nym powodzeniem, wdraz˙ane w niekto´rych stanach USA oraz wpłyne˛ły na reformy lub ich projekty w innych krajach. Jez˙eli chodzi o negatywny podatek dochodowy, to podstawowa˛ sprawa˛ jest efektywnos´c´ tego rozwia˛zania. Friedman zakłada, z˙e koszty nowego systemu byłyby znacznie mniejsze w poro´wnaniu z tymi, jakie ponoszone sa˛ przez dotychczasowe instytucje pomocy społecznej. Załoz˙enie to nie jest jednak oparte na mocnych podstawach. Jak zauwaz˙a John Gray (1994), jest bardzo prawdopodobne, z˙e reguły walki politycznej o głosy wyborco´w powodowałyby podwyz˙szanie wielkos´ci gwarantowanego dochodu i wzrost koszto´w systemu. Niekto´rzy autorzy sa˛ zdania, z˙e koszty wprowadzenia negatywnego podatku dochodowego byłyby wysokie niezalez˙nie od tych politycznych uwarunkowan´ (Brown i Jackson 1990). Wynika to m.in. z faktu, z˙e o ile „zwykły” podatek dochodowy ma słuz˙yc´ sfinansowaniu s´wiadczen´ tylko dla ludzi ubogich, to ujemny podatek dochodowy zakłada wypłaty dla wszystkich, kto´rych dochody nie przekraczaja˛ okres´lonego progu. Jego wprowadzenie wymagałoby wie˛c wzrostu stopy opodatkowania. Zwolennicy wprowadzenia negatywnego podatku dochodowego wysuwaja˛ argumenty, iz˙ moz˙e on rozwia˛zac´ waz˙ny problem systemu opieki społecznej, jakim jest „pułapka ubo´stwa”. O ile obecny system, przez ukryty 100 podatek dochodowy, likwiduje bodz´ce do pracy, to negatywny podatek dochodowy gwarantuje minimalny docho´d przy jednoczesnym utrzymaniu bodz´co´w do pracy. Gdyby jednak jego wprowadzenie wymagało podniesienia sto´p podatkowych, to „pułapka ubo´stwa” (lub motywacje do niepodejmowania pracy) byłaby cze˛s´ciowo podtrzymana. Jednoczes´nie byłyby zmniejszone efekty redystrybucyjne, wzrost bowiem podatko´w obcia˛z˙yłby takz˙e osoby o s´rednich i niskich dochodach. Z powyz˙szych wzgle˛do´w, wspo´łczes´ni liberałowie sa˛, ogo´lnie biora˛c, sceptycznie nastawieni do negatywnego podatku dochodowego i opo- wiadaja˛ sie˛ za „minimalnym pan´stwem opiekun´czym” z jego siecia˛ instytucji opieki społecznej zorganizowana˛, przede wszystkim, przez władze lokalne. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.3. Miltona Friedmana neoliberalna alternatywa dla pan´ stwa dobrobytu 33 Z kolei propozycja wprowadzenia rynku kształcenia na poziomie podstawowym i s´rednim nie wydaje sie˛ realna, ze wzgle˛du na powszechne zapatrywania na sprawiedliwos´c´ społeczna˛ oraz dotychczasowe roz- wia˛zania. Bardziej realna˛ alternatywa˛ dla obecnego systemu finansowania szkolnictwa jest system bono´w edukacyjnych. Istnieje ro´z˙nica zdan´ tego rozwia˛zania, kto´rzy podkres´laja˛ zalety mie˛dzy zwolennikami z punktu widzenia efektywnos´ci i suwerennos´ci konsumenta, oraz przeciwnikami, kto´rzy uwaz˙aja˛, z˙e zalety w zakresie efektywnos´ci sa˛ sporne, a rezultaty w zakresie sprawiedliwos´ci – niemal na pewno szkodliwe (Barr 1993). Te pierwsze sa˛ uzalez˙nione od doste˛pu do informacji o ro´z˙nych moz˙liwos´ciach kształcenia. Tymczasem ro´wny doste˛p do informacji, zwłaszcza dla rodzico´w z niz˙szych grup społeczno- -ekonomicznych, jest problematyczny. Kształcenie prywatne moz˙e takz˙e zmniejszyc´ spo´jnos´c´ społeczna˛. Dowody empiryczne na rzecz ewentual- nych korzys´ci proponowanych przez Friedmana reform szkolnictwa sa˛ dotychczas niewystarczaja˛ce (Barr 1993). Propozycja wprowadzenia odpłatnos´ci kształcenia na poziomie wyz˙szym lub zasta˛pienia dotacji budz˙etowych systemem poz˙yczek dla studento´w ma swoje z´ro´dło w pogla˛dzie, z˙e kształcenie na tym poziomie przynosi, przede wszystkim, indywidualne korzys´ci jednostkom. Jak zauwaz˙a Nicholas Barr (1993), rozwia˛zanie zakładaja˛ce, z˙e jednostki płaca˛ za prywatne korzys´ci ich kształcenia uniwersyteckiego, ale sa˛ subwencjonowane w zakresie korzys´ci zewne˛trznej wys´wiadczanej innym, jest uzasadnione tylko wo´wczas, gdy konsumenci dysponuja˛ doskonała˛ informacja˛ na temat długookresowej wartos´ci kształcenia i gdy rynki kapitałowe sa˛ doskonałe. Systemy ro´z˙nego rodzaju poz˙yczek z budz˙etu pan´stwa na sfinan- sowanie kształcenia istnieja˛ w niekto´rych krajach, np. w Szwecji i w Polsce. Ogo´lnie biora˛c, system poz˙yczek jest jednak dotychczas słabo rozpowszechniony. Ro´z˙nice zdan´ dotycza˛ wpływu tego rozwia˛zania na ro´wnos´c´ doste˛pu do wyz˙szego wykszta
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Współczesne państwo dobrobytu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: