Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00671 011838 20290150 na godz. na dobę w sumie
Współczesne wyzwania bioetyczne - ebook/pdf
Współczesne wyzwania bioetyczne - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 481
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-1178-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowane opracowanie pt. Współczesne wyzwania bioetyczne jest owocem konferencji naukowej, która odbyła się w dniach 28–29.4.2009 r. w Uniwersytecie Warszawskim. Autorzy nadesłanych referatów poddali analizie kwestię o szczególnej doniosłości – problem dylematów bioetycznych – która w świetle ostatnich wydarzeń polityczno-społecznych staje się wyjątkowo aktualna.

Publikacja wyróżnia się wielostronnością poglądów i różnorodnością stanowisk. Zagadnienia bioetyczne zostały podjęte przez teologów, filozofów, lekarzy i prawników.

Nie ma jednoznacznych odpowiedzi i rozwiązań dylematów natury etycznej. Wyrażamy jednak nadzieję, że niniejsza publikacja będzie dla Czytelnika drogowskazem.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

BIOETYKA 2/16/10 2:28 PM Page 1 Prezentowane opracowanie pt. Wspó∏czesne wyzwania bioetycznejest owocem konferencji naukowej, która odby∏a si´ w dniach 28–29.4.2009 r. w Uniwersytecie Warszawskim. Autorzy nades∏anych referatów poddali analizie kwesti´ o szczególnej donios∏oÊci – problem dylematów bioetycznych – która w Êwietle ostatnich wydarzeƒ polityczno-spo∏ecznych staje si´ wyjàtkowo aktualna. Publikacja wyró˝nia si´ wielostronnoÊcià poglàdów i ró˝norodnoÊcià stanowisk. Zagadnienia bioetyczne zosta∏y podj´te przez teologów, filozofów, lekarzy i prawników. Nie ma jednoznacznych odpowiedzi i rozwiàzaƒ dylematów natury ety- cznej. Wyra˝amy jednak nadziej´, ˝e niniejsza publikacja b´dzie dla Czytelnika drogowskazem. Redaktorzy: Micha∏ Królikowski, Leszek Bosek Autorzy: Witold Borysiak, Leszek Bosek, Maciej Brachowicz, Bogdan Chazan, Wies∏awa Dec, Franciszek Drozd, Jacek Duda, Ma∏gorzata Ga∏àzka, Joanna Haberko, Julita Jab∏oƒska, Beata Janiszewska, Julia Kapelaƒska-Pr´gowska, Jakub Kawka, Piotr Krajewski, Micha∏ Królikowski, Malwina Mikluszka, Oktawian Nawrot, Marek Neumann, Marcin Olszówka, Damian Pietrzyk, ¸ukasz Piƒciurek, Ewa Rusak, Marek Safjan, Piotr S∏awicki, Krzysztof Szczucki, Mateusz Sieƒko, Agnieszka Âwitalska, Anna Urbaƒska, Bogna Wach, Micha∏ Wach Cena 69 z∏ REDAKCJA Leszek Bosek Micha∏ Królikowski BIOETYKA 2/16/10 2:28 PM Page 1 Prezentowane opracowanie pt. Wspó∏czesne wyzwania bioetycznejest owocem konferencji naukowej, która odby∏a si´ w dniach 28–29.4.2009 r. w Uniwersytecie Warszawskim. Autorzy nades∏anych referatów poddali analizie kwesti´ o szczególnej donios∏oÊci – problem dylematów bioetycznych – która w Êwietle ostatnich wydarzeƒ polityczno-spo∏ecznych staje si´ wyjàtkowo aktualna. Publikacja wyró˝nia si´ wielostronnoÊcià poglàdów i ró˝norodnoÊcià stanowisk. Zagadnienia bioetyczne zosta∏y podj´te przez teologów, filozofów, lekarzy i prawników. Nie ma jednoznacznych odpowiedzi i rozwiàzaƒ dylematów natury ety- cznej. Wyra˝amy jednak nadziej´, ˝e niniejsza publikacja b´dzie dla Czytelnika drogowskazem. Redaktorzy: Micha∏ Królikowski, Leszek Bosek Autorzy: Witold Borysiak, Leszek Bosek, Maciej Brachowicz, Bogdan Chazan, Wies∏awa Dec, Franciszek Drozd, Jacek Duda, Ma∏gorzata Ga∏àzka, Joanna Haberko, Julita Jab∏oƒska, Beata Janiszewska, Julia Kapelaƒska-Pr´gowska, Jakub Kawka, Piotr Krajewski, Micha∏ Królikowski, Malwina Mikluszka, Oktawian Nawrot, Marek Neumann, Marcin Olszówka, Damian Pietrzyk, ¸ukasz Piƒciurek, Ewa Rusak, Marek Safjan, Piotr S∏awicki, Krzysztof Szczucki, Mateusz Sieƒko, Agnieszka Âwitalska, Anna Urbaƒska, Bogna Wach, Micha∏ Wach Cena 69 z∏ REDAKCJA Leszek Bosek Micha∏ Królikowski Bioetyka_str 2/8/10 2:11 PM Page 1 WSPÓ¸CZESNE WYZWANIA BIOETYCZNE Bioetyka_str 2/8/10 2:11 PM Page 2 WSPÓ¸CZESNE WYZWANIA BIOETYCZNE REDAKCJA Leszek Bosek Micha∏ Królikowski WSPÓ¸PRACA Krzysztof Szczucki WYDAWNICTWO C.H. BECK WARSZAWA 2010 Redakcja: Urszula Danilczuk Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? Ilustracja na okładce: iStockphoto.com Projekt na podstawie plakatu międzynarodowej konferencji naukowej „Współczesne wyzwania bioetyczne” autorstwa Marii Barnert. Publikacja wydana we współpracy z: © Wydawnictwo C.H. Beck 2010 © Centrum Myśli Jana Pawła II © Fundacja Utriusque Iuris Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Ireneusz Gawliński Druk i oprawa: P.W.P. INTERDRUK, Warszawa ISBN 978-83-255-1178-4 IV Spis treści Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? Wykaz skrótów ............................................................................................................ VII Przedmowa ................................................................................................................. XI Wprowadzenie ............................................................................................................ XIII Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy?, Marek Safjan ......................................... ROZDZIAŁ I. ETYKA I FILOZOFIA WOBEC BIOMEDYCYNY ........................................ 1. Lekarz wobec wyzwań bioetycznych, Bogdan Chazan .......................................... 2. Etyka lekarska jako wewnętrzna moralność profesji – wobec współczesnych 1 17 19 30 42 wyzwań bioetycznych, Wiesława Dec .................................................................... 3. Wykładnia antropologiczna bioprawa – zarys koncepcji, Oktawian Nawrot .......... 4. Bioetyczne problemy nowej cywilizacji w świetle Katolickiej nauki społecznej, Franciszek Drozd ................................................................................................... 5. Eugeniczna selekcja embrionów, Piotr Krajewski .................................................. 6. Relacje między prawem a moralnością a spór o charakter prawny Kodeksu Etyki Lekarskiej – ochrona „nadliczbowych” embrionów, Jakub Kawka ......................... 7. W obronie paternalizmu medycznego, Agnieszka Świtalska .................................. 8. Godność osoby ludzkiej we współczesnej biomedycynie a system prawny, Damian Pietrzyk ................................................................................................... 107 9. Prawo do dziecka?, Maciej Brachowicz .................................................................. 119 10. Argument równi pochyłej w debacie o legalizację eutanazji i wspomaganego samobójstwa, Bogna Wach .................................................................................... 131 73 94 55 67 ROZDZIAŁ II. PRAWO KONSTYTUCYJNE WOBEC BIOMEDYCYNY ............................ 153 1. Modele regulacyjne wspomaganej prokreacji w świetle standardów konstytucyjnych, Leszek Bosek ............................................................................... 155 2. Problem interpretacji tzw. przesłanki eugenicznej stanowiącej o dopuszczalności zabiegu przerwania ciąży, Michał Królikowski ....................................................... 175 3. Prawo dziecka poczętego metodą in vitro do poznania własnej tożsamości biologicznej, Krzysztof Szczucki ............................................................................. 184 4. Początek człowieka a początek życia ludzkiego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego, Marcin Olszówka ....................................... 199 5. Zasady konstytucyjne w projekcie ustawy bioetycznej (ustawy o ochronie genomu ludzkiego i embrionu ludzkiego oraz Polskiej Radzie Bioetycznej i zmianie innych ustaw), Julita Jabłońska ............................................................. 220 ROZDZIAŁ III. PRAWO KARNE WOBEC BIOMEDYCYNY ............................................ 235 1. Problemy prawnej ochrony embrionów nadliczbowych, Małgorzata Gałązka ....... 237 V Spis treści ROZDZIAŁ IV. PRAWO CYWILNE WOBEC BIOMEDYCYNY ......................................... 255 1. Odmowa zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Beata Janiszewska ................................................................. 257 2. Interes dziecka poczętego a poddanie kobiety ciężarnej eksperymentom medycznym, Joanna Haberko ............................................................................... 270 3. Refleksje o oświadczeniach pro futuro. Voluntas aegroti suprema lex esto? Anna Urbańska ..................................................................................................... 285 4. Roszczenia odszkodowawcze związane z urodzeniem się dziecka (propozycje regulacji de lege ferenda na tle prawnoporównawczym), Witold Borysiak ............. 301 5. Czy można kupić dziecko, czyli problemy prawne i etyczne związane z macierzyństwem zastępczym? Malwina Mikluszka ............................................. 322 6. Życie ludzkie w początkowej fazie rozwoju a ochrona prawna, Łukasz Pińciurek ....... 338 7. Odpowiedzialność cywilna lekarza za przeprowadzenie zabiegu ratującego życie mimo braku zgody pacjenta, Marek Neumann ...................................................... 351 8. Roszczenia z tytułu wrongful birth w prawie polskim, Michał Wach ...................... 369 ROZDZIAŁ V. VARIA .................................................................................................... 383 1. Ingerencje genetyczne w postanowieniach prawa międzynarodowego, Piotr Sławicki ........................................................................................................ 385 2. Zjednoczone Królestwo i Republika Włoska – dwa bieguny diagnostyki preimplantacyjnej, Julia Kapelańska-Pręgowska .................................................... 403 3. Ewolucja koncepcji living will w prawie amerykańskim, Jacek Duda .................... 413 4. Normatywne aspekty eutanazji, Mateusz Sieńko ................................................... 428 5. Prawne i moralne uwarunkowania dopuszczalności eksperymentu medycznego, Ewa Rusak............................................................................................................. 441 Indeks rzeczowy .......................................................................................................... 459 VI Wykaz skrótów Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? 1. Akty prawne BioDekl ................ Powszechna Deklaracja w sprawie Bioetyki i Praw Człowieka z 19.10.2005 r. BioKonw............... Konwencja o różnorodności biologicznej z 5.6.1992 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 184, poz. 1533) BioKonwProtI ....... Protokół dodatkowy o zakazie klonowania istot ludzkich z 12.1.1998 r. BioKonwProtIII ..... Protokół dodatkowy dotyczący badań biomedycznych z 25.1.2005 r. BioKonwProtIV ..... Protokół dodatkowy dotyczący testów genetycznych dla celów zdrowot- DanDekl ............... Międzynarodowa deklaracja w sprawie ludzkich danych genetycznych nych z 27.11.2008 r. GenDekl ............... Powszechna Deklaracja o Genomie Ludzkim i Prawach Człowieka z 16.10.2003 r. z 11.11.1997 r. EKPCz .................. Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności PrFarm ................. ustawa z 6.9.2001 r. – Prawo farmaceutyczne (t.j. Dz.U. z 2008 r. z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. i uzup.) Nr 45, poz. 271 ze zm.) FinPublU .............. ustawa z 30.6.2005 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 249, poz. 2104 ze zm.) IzbLekU ................ ustawa z 17.5.1989 r. o izbach lekarskich (Dz.U. Nr 30, poz. 158 ze zm.) KC ........................ ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) KEL ...................... Kodeks Etyki Lekarskiej KK ........................ ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) Konstytucja RP ..... Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 38, poz. 483 ze zm. i sprost.) KPA ...................... ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) KPC ...................... ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) poz. 651) KPC z 1930 ........... ustawa z 29.11.1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 83, KPK ...................... ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, KRO ..................... ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 555 ze zm.) poz. 59 ze zm.) MPPOiP ................ Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) PrASC ................... ustawa z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.) PlanRodzU… ........ ustawa z 7.1.1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i wa- runkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. Nr 17, poz. 78 ze zm.) VII Wykaz skrótów PrPacjentU ........... ustawa z 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm.) PrDzKon ............... Konwencja o prawach dziecka z 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) RPDU ................... ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz.U. Nr 6, poz. 69 ze zm.) ŚwiadRodzU ......... ustawa z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) ZawLekU .............. ustawa z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. ZOZU ................... ustawa z 30.8.1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm.) z 2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm.) 2. Organy orzekające ETPCz .................. Europejski Trybunał Praw Człowieka NSA ...................... Naczelny Sąd Administracyjny SA ........................ Sąd Apelacyjny SN ........................ Sąd Najwyższy SN(7) ................... Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów SO ........................ Sąd Okręgowy TK ........................ Trybunał Konstytucyjny 3. Czasopisma CzPKiNP ............... Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych Dz.U. .................... Dziennik Ustaw KPPubl. ................ Kwartalik Prawa Publicznego MoP ..................... Monitor Prawniczy NP ........................ Nowe Prawo OSA ...................... Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSAB.................... Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Białymstoku OSNCP ................. Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSP ...................... Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA ............... Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych OTK ...................... Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego OTK-A .................. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego seria A Pal. ....................... Palestra PiM ...................... Prawo i Medycyna PiP........................ Państwo i Prawo PPE ...................... Przegląd Prawa Europejskiego PS......................... Przegląd Sądowy PSejm ................... Przegląd Sejmowy RPEiS ................... Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Rz......................... Rzeczpospolita SC ........................ Studia Cywilistyczne SI ......................... Studia Iuridica SPE ...................... Studia Prawno-Ekonomiczne SPP....................... Studia Prawa Prywatnego VIII Wykaz skrótów 4. Inne skróty art. ....................... artykuł cyt. ....................... cytat, cytowany (a, e) lit. ........................ litera n. ......................... następny (a, e) Nr ......................... numer orz. ....................... orzeczenie PDG ...................... Preimplantacyjna diagnostyka molekularna chorób genetycznych pkt ....................... punkt pod red. ................ pod redakcją por........................ porównaj post. ..................... postanowienie poz. ...................... pozycja publ. ..................... publikowany (a) r. .......................... rok rozp. ..................... rozporządzenie s. .......................... strona sygn. .................... sygnatura t. .......................... tom t.j. ........................ tekst jednolity USC ...................... Urząd Stanu Cywilnego uchw..................... uchwała ust. ....................... ustęp w zw. .................... w związku wyr. ...................... wyrok z. .......................... zeszyt IX Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? X Przedmowa Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? Niniejszy tom składa się z referatów w znakomitej większości wygłoszo- nych podczas międzynarodowej konferencji naukowej „Współczesne wyzwania bioetyczne”, która odbyła się w dniach 28–29.4.2009 r. w Uniwersytecie War- szawskim. Konferencja została zorganizowana przez członków Koła Naukowego Utriusque Iuris działającego na Wydziale Prawa i Administracji, we współpracy z Centrum Myśli Jana Pawła II w Warszawie. Na zaproszenie organizatorów do wy- głoszenia referatów odpowiedziało liczne grono wybitnych polskich uczonych (prawników, lekarzy, filozofów) oraz doktoranci i studenci z najlepszych polskich uczelni. W tym niewątpliwie ważnym wydarzeniu naukowym wzięli udział goście nie tylko z Polski, ale również z innych państw. Podczas konferencji wygłoszono 30 referatów, które inspirowały do licznych pytań i dyskusji. W efekcie uda- ło się zaprezentować problemy współczesnej bioetyki oraz zastanowić się nad możliwością ich rozwiązania. Realizacja projektu nie mogłaby się udać bez pomocy wielu otwar- tych i życzliwych osób. Przede wszystkim chciałbym podziękować człon- kom oraz opiekunom Koła Naukowego Utriusque Iuris, którzy od samego początku z dużym zapałem zaangażowali się w realizację projektu. Wy- razy podziękowania należą się pracownikom Centrum Myśli Jana Pawła II, a szczególnie dr. Piotrowi Dardzińskiemu – dyrektorowi oraz Jackowi Kaniew- skiemu – kierownikowi Działu Badawczo-Edukacyjnego, których pełne zaufa- nia wsparcie projektu pozwoliło na jego realizację. Pragnę podziękować także Panu prof. Krzysztofowi Rączce – Dziekanowi Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, którego życzliwość pomogła zrealizować projekt zgodnie z naszymi zamierzeniami. Szczególne wyrazy wdzięczności należą się Uniwersytetowi Warszawskiemu za udostępnienie sal, niezbędnego wyposaże- nia, a także wsparcie finansowe niniejszej publikacji. Za zaufanie oraz pomoc finansową dziękuję Fundacji Uniwersytetu Warszawskiego oraz Fundacji Uni- versitatis Varsoviensis. Niech ta książka inspiruje do podejmowania dobrych decyzji. Krzysztof Szczucki Koordynator projektu XI Wprowadzenie XII Wprowadzenie Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? Prezentowany tom „Współczesne wyzwania bioetyczne” jest owo- cem konferencji naukowej, która odbyła się w dniach 28–29.4.2009 r. w Uniwersytecie Warszawskim. Jego tytuł eksponuje wyrażane przez autorów nadesłanych referatów przekonanie o szczególnej doniosłości i aktualności poddanych bliższej analizie kwestii bioetycznych. Zamierzeniem redaktorów niniejszego tomu było usystematyzowa- nie zaprezentowanych zagadnień i poglądów. Opracowania zostały przy- porządkowane do pięciu rozdziałów wyodrębnionych według kryterium stosowanej metodologii badawczej i przedmiotu analizowanych regulacji – w odniesieniu do opracowań z zakresu prawa. Wyjątek dotyczy referatu Prof. dr hab. Marka Safjana na temat: Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? Referat poprzedza analizy szczegółowe, pokazuje zasadnicze wartościowania i dylematy bioetyczne oraz przyczyny jałowości dyskursu normatywnego w Polsce. Tworzy on niewątpliwie szerszą perspektywę myślenia o sprawach pierwszych i wspólnych w zakresie bioetyki. W rozdziale I wyodrębniono referaty koncentrujące się na filozoficznej i etycznej ocenie faktów biomedycznych. Nieprzypadkowo autorzy poświęcili najwięcej uwagi akceptowalnym wzorcom zachowań lekarskich oraz deonto- logii lekarskiej. Zarysowano filozoficzną koncepcję wyodrębniającego się co- raz silniej tzw. bioprawa, które zauważalnie abstrahuje od hipokratejskiego paradygmatu dobra pacjenta. Przedstawiono także oceny szczegółowych za- gadnień biomedycznych, w tym problem wspomaganego samobójstwa, euge- nicznej selekcji embrionów oraz praw dziecka rodzącego się wskutek zabiegów medycznie wspomaganej prokreacji. Rozdział II grupuje analizy zagadnień biomedycznych w perspektywie kon- stytucyjnej. Ze względu na zasadnicze znaczenie regulacji konstytucyjnych dla konstrukcji prawa medycznego starano się w możliwie wyczerpujący sposób zaprezentować orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego. Na tym tle przedstawiono modele regulacyjne wspomaganej prokreacji oraz poddano analizie zagadnienia szczegółowe, w tym problem prawa dziecka do poznania własnej tożsamości genetycznej czy tzw. przesłanki eugenicznej stanowiącej o dopuszczalności zabiegu przerwania ciąży. XIII Wprowadzenie W rozdziale III poświęconym analizie prawnokarnej zamieszczono jedno opracowanie. Jest to kompleksowa, uwzględniająca metodę prawnoporów- nawczą analiza problematyki ochrony embrionów nadliczbowych. Rozdział IV obejmuje zagadnienia biomedyczne ujawniające się na tle sto- sunków cywilnoprawnych. Wnikliwie zaprezentowano dorobek orzecznictwa dotyczący zgody pacjenta na udzielenie świadczenia zdrowotnego. Omówiono problem odmowy zgody oraz przeprowadzenia zabiegu ratującego życie bez zgody. Przedstawiono także opinię na temat charakteru i mocy zobowiązującej dla lekarza tzw. oświadczeń pro futuro. Poczyniono ustalenia na temat regula- cji dotyczących eksperymentu medycznego oraz macierzyństwa zastępczego. Szczególnie doniosły okazał się w opinii kilku autorów temat roszczeń odszko- dowawczych związanych z urodzeniem się dziecka. Zagadnienie to zostało omówione szczegółowo z uwzględnieniem perspektywy prawnoporównawczej i propozycji de lege ferenda. W rozdziale V zamykającym tom zebrano niemniej doniosłe opracowania z zakresu biomedycyny. Koncentrują się one na wybranych zagadnieniach prawa obcego lub prawa międzynarodowego. Uwzględniono tu problematykę wspomaganej prokreacji i inżynierii genetycznej, testamentów życia, ekspery- mentów medycznych i eutanazji. Wyrażamy nadzieję, że prezentowany tom przyczyni się do pogłębienia re- fleksji naukowej oraz uczytelnienia debaty publicznej. Warszawa, luty 2010 r. Leszek Bosek, Michał Królikowski Redaktorzy XIV Marek Safjan, Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? prof. dr hab. Marek Safjan 1. Funkcje i cele prawa Pytanie zawarte w tytule tego wykładu wymaga na pewno w pierwszym rzędzie odniesienia się, choćby syntetycznie, do problemu funkcji i celów pra- wa. Istnieje powszechna zgoda co do tezy, że prawo musi opierać się na przej- rzystych i spójnych, a na pewno niesprzecznych założeniach aksjologicznych. Prawo prowadzące do sprzecznych interpretacji, mających takie samo umoco- wanie logiczne i merytoryczne, zbyt ogólne albo zbyt kazuistyczne nie może spełniać dobrze swojej roli1. Istnieje szereg takich koniecznych cech, o których mówi się w teorii prawa, że tworzą one tzw. wewnętrzną moralność prawa. Nie ma sensu ich w tym miejscu definiować. Ważniejsza jest bowiem kwestia dotycząca funkcji prawa w odniesieniu do innych systemów normatywnych, niestanowiących reguł prawnych, takich jak zasady moralne, nakazy i zaka- zy wynikające z określonego światopoglądu, normy deontologiczne. W spo- łeczeństwie pluralistycznym i demokratycznym, w którym żyjemy, pytania o tę relację, zwłaszcza w obszarze tak silnie wrażliwym jak bioetyka, mają uzasadnienie szczególne. Kilka podstawowych refleksji niepretendujących do wyczerpania tego skomplikowanego tematu powinno być w tym miejscu sformułowanych. Po pierwsze, nie może ulegać wątpliwości, że prawo jest zbiorem norma- tywnym o autonomicznym charakterze, o autonomicznych funkcjach i celach w stosunku do innych systemów normatywnych. Prawo nie stanowi automa- 1 Por. tu przede wszystkim L. Fuller, Morality of Law, Londyn 1969 i określane przez autora wyma- gania tzw. wewnętrznej moralności prawa. 1 Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? tycznej przekładni reguł moralnych i światopoglądowych na nakazy i zakazy prawne2. Po drugie, nakaz albo zakaz prawny pełniąc rolę regulatywną w stosun- ku do zewnętrznych zachowań człowieka, grup i struktur społecznych nie ma na celu udoskonalenia wewnętrznego jednostki, nie opiera się na założeniach maksymalistycznych, operuje wzorcem zachowania utrwalonym w doświad- czeniu, rezygnuje ze stawiania poprzeczek wymaganego, nakazanego za- chowania zbyt wysoko. Prawo nie wymaga od ludzi ani heroizmu, ani zbyt wielkiego altruizmu, opiera się na postulacie zachowywania umiaru w określa- niu wymagań i oczekiwań. Jest to związane z funkcjami prawa, które limitując wolność jednostek wobec innych jednostek i państwa nie może (a na pewno nie powinno) wkraczać w sferę autonomii jednostek ponad miarę koniecz- ną i wynikającą z interesów innych i społeczeństwa jako całości. To co mie- ści się w sferze autonomii jednostek, ich wolności (a więc w sferze wyborów samodzielnie dokonywanych przez jednostkę), może być już jednak poddane ocenom płynącym z innych systemów normatywnych. Umiar, równowaga3, uni- kanie skrajności, dążenie bardziej do porządkowania relacji pomiędzy ludźmi niż do ich doskonalenia4 szczególnie wyraźnie ujawnia się w społeczeństwach demokratycznych i pluralistycznych. Prawo musi być, z natury rzeczy, w takim społeczeństwie tworzone na podstawie kompromisu i poszukiwania konsensu, a ten unika skrajności i automatycznego, mechanicznego przenoszenia reguł określonych w innym pozaprawnym porządku normatywnym. Nakaz lub zakaz prawny zabezpieczone sankcją zmieniają wymiar i płaszczyznę oceny – moral- ny wymiar obowiązku traci na znaczeniu wtedy, gdy jest on urzeczywistniany pod przymusem. 2 Ta problematyka nie może być tu rozwijana. Należy jednak zwrócić uwagę, że opowiedzenie się po stronie koncepcji autonomii prawa pozostawia nadal do rozstrzygnięcia zasadniczy dylemat zwią- zany z pytaniem o relacje sprawiedliwości, dobra i zła. Odwoływanie się do uniwersalnych zasad mo- ralnych w sferze prawa nie jest jednak tożsame z kwestionowaniem autonomii prawa. Co do znaczenia uniwersalnych reguł moralnych i relacji do prawa, w zmodyfikowanym ujęciu kantowskiego imperaty- wu kategorycznego por. J. Habermas, Law and Morality, Tanner Lectures on Human Values, Salt Lake City 1988, vol. VIII, s. 217 i n.; por. też m.in. Ch. Perelman, Droit, Morale et Philosophie, Paryż 1968; R. Pound, Law and Morals, New Haven 1924; Law as Morals Idea, Oxford 2007. Warto tu przypomnieć też kantowskie rozróżnienie pomiędzy prawem i moralnością, por. I. Kant, Krytyka praktycznego rozu- mu, przekł. J. Gałecki, Warszawa 1972, s. 5 i n. 3 Podejście akcentujące funkcje sprawiedliwości związane z przywracaniem równowagi czy propor- cji pomiędzy osobami wywodzi się wprost od Artystowskiego ujęcia zawartego w Etyce Nikomachejskiej, księga V, rozdz.1–3. 4 Por. Herbert L. A. Hart, Pojęcie prawa, Warszawa 1998 (przekł. J. Woleński), s. 261: „(...) prawo i moralność przy założeniu przetrwania jako celu winny zawierać szczególną teść (…) bez takiej treści nie mogłyby służyć minimalnemu celowi przetrwania, realizowanemu przez człowieka, gdy wchodzi w związki społeczne”. 2 Marek Safjan, Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? Po trzecie, prawo jest systemem, którego pojęcia, konstrukcje, definicje i założenia aksjologiczne nie funkcjonują w próżni społecznej i nie stanowią produktu czystego rozumu. Przenikanie się różnych systemów normatywnych jest nieuniknione i czynnik ten stanowi constans z punktu widzenia procesów rozwoju prawa. Fundamenty aksjologiczne są z reguły określane poza pra- wem, również pojęcia podstawowe i aksjomatyczne, którymi prawo operuje nie są najczęściej samodzielnie przez prawo definiowane. Dla dekodowania sensu prawa konieczne jest więc częste sięganie do znaczeń języka naturalne- go, a także do sensu semantycznego wynikającego z pojęć kształtujących się poza prawem np. w etyce, filozofii i moralności. Jest to stwierdzenie ważne dla refleksji bioetycznej. Akcentując samodzielność prawa jak zbioru normatyw- nego o odrębnych funkcjach i celach niż inne zespoły reguł musimy zarazem zaakceptować, że jest nieuniknione, iż na tle tych samych zasad i konstrukcji prawnych ścierać się będą rozmaite warianty interpretacyjne. Będą one silnie warunkowane znaczeniem przypisywanym pojęciom, którymi prawo operu- je, rezygnując z ich definiowania. Nie istnieje np. prawna definicja człowieka (nie można jej utożsamiać z pojęciem podmiotu prawa) czy płci. Do niedawna jeszcze nikomu nie przychodziło do głowy aby definiować pojęcie prawne ma- cierzyństwa, albo określać normatywnie moment śmierci człowieka5. Konflikt jest niejako wpisany w istotę reguł odnoszących się do kwestii bioetycznych6. 2. Czy warto regulować bioetykę? Pytania stawiane o to, czy w ogóle warto regulować materię należącą do bioetyki nie są także i dzisiaj, w kilkadziesiąt lat od pojawienia się bioetyki 5 Por. np. spory wokół umierania i definicji śmierci C. S. Campbell, Fundamentals of Life and Death: Christian Fundamentalism and Medical Science [w:] S. Youngner, R. Arnold, R. Schapiro (red.), The Definition of Death: Contamporary Controversies, Balitmore 1999, s.194 i n.; S. J. Youngner, Human Death and the Destruction of the Human Cortex [w:] R. M. Zaner (red.), Beyond Whole Brain Criteria, Londyn 1988, s.1999 i n; tenże, The Definition of Death [w:] B. Steinbock (red.), The Oxford Handbook of Bioethics 2007, s. 285 i n. Co do kwestii związanych z etycznymi i prawnymi problemami śmierci i umierania m.in. następujące dokumenty międzynarodowe: protokół dodatkowy do konwencji bioe- tycznej dotyczący transplantacji organów i tkanek pochodzenia ludzkiego, Strasburg 2002; Rekomen- dacja 1418 (1999) Zgromadzenia Parlamentarnego rady Europy na temat ochrony praw człowieka i godności nieuleczalnie chorych i umierających, por. też belgijską ustawę o eutanazji z 28.5.2002 r. 6 Por. np. C. Neirinck [w:] C. Neirinck (red.), De la bioéthique au bio-droit, Paryż 1994, s. 13: „Biotechnologia zamazuje różnice pomiędzy podstawowymi kategoriami prawnymi. Różnice pomię- dzy osobą–rzeczą, mężczyzną–kobietą, życiem–śmiercią, które stanowią fundament prawa, ulegają nie tylko zakłóceniu, lecz są wręcz przedstawiane jako bezużyteczne przeszkody postępu. Dlaczegóżby nie można rozdzielić osoby od jej ciała bądź zamrażać żyjącego”. Jest też stawiane pytanie o sens tworzenia prawa, które, tracąc swój grunt i swe najważniejsze kategorie, być może staje się rzeczywiście bezuży- teczne. Zob. też P. Legendre, Ce que nous appelons le droit, Le Débat 1993, Nr 74, s. 108. 3 Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? jako wyodrębnionej dyscypliny naukowej i dydaktycznej na wielu uniwersyte- tach świata, pozbawione sensu. Ilustracją takiej tezy jest dyskusja, wcale nieza- kończona w Polsce, na temat tego, czy prawo powinno interweniować w takim obszarze jak prokreacja medycznie wspomagana, a szczególnie w odniesieniu do zabiegów zapłodnienia in vitro. Spróbujmy więc z grubsza ustalić, na czym opierają swoje stanowisko przeciwnicy wkraczania prawa w materię bioetycz- ną. Zaznaczmy zarazem, że argumentacja ta nie jest jednorodna, ponieważ wychodzi często z odmiennych założeń filozoficznych i etycznych. Po pierwsze więc, zwolennicy tego stanowiska – wskazują, że każda próba reglamentacji prawnej w tych sprawach jest w istocie równoznaczna z nieupraw- nionym wkraczaniem w sferę wolności człowieka. Wybory dokonywane przez człowieka w kwestiach dotyczących jego integralności cielesnej, prokreacji, zma- gania się z cierpieniem muszą mieć charakter swobodny, nieograniczony regułami prawa, które zawsze wszak wykazują tendencję, swoistą podatność na „eksces” normatywny, na ograniczenie autonomii osoby w miejsce jej ochrony7. Po drugie, wysuwany jest argument, że co najmniej niektóre materie nale- żące do bioetyki powinny być plasowane w wyłącznej przestrzeni moralności, filozofii i etyki, a nie w przestrzeni prawa. Prawo – w myśl tego założenia – w sposób nieuprawniony chce zawłaszczyć pola, które do niego nie należą, jak np. dokonywanie wyborów prokreacyjnych. Odpowiedź na pytanie, czy i która z metod medycznie wspomaganej prokreacji może być stosowana nie jest więc – w tej perspektywie – pytaniem adresowanym do prawa, ale do indywidual- nych jednostek, które dysponując własną etyczną wrażliwością, swoją wizją świata i wewnętrznie uporządkowaną aksjologią chcą i muszą dokonywać ta- kich wyborów samodzielnie. To co dotyczy indywidualnej egzystencji każdego, jego integralności cielesnej i sfery najdalej sięgającej prywatności (dysponowa- nie własną integralnością fizyczną), powinno być wolne od prawnej ingerencji, także wtedy kiedy chodzi np. o sprawy zakończenia życia w wypadku terminal- nych stanów chorobowych związanych z cierpieniem. Po trzecie, i to jest już odmienny – przeciwstawny do powyższego – punkt wyjścia, wkraczanie prawa na nowe pola, takie jak np. związane z prokrea- cją człowieka oznacza normatywną petryfikację tego, co jest moralnie niedo- puszczalne. Przykładem może być stosunek do zapłodnienia in vitro. Nawet restryktywna prawna regulacja tej metody – konsekwentnie twierdzą przeciw- nicy prawnej regulacji – stanowić będzie zawsze wyraz akceptacji prawa dla stosowania metody in vitro jako takiej, a w konsekwencji unicestwienia emb- rionów, czego żaden system normatywny nie powinien dopuszczać. 7 Por. np. argumentację przytaczaną przez J. Hołówkę przeciwko ingerowaniu prawa w sferze bioetyki. 4
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Współczesne wyzwania bioetyczne
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: