Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00487 011965 7454558 na godz. na dobę w sumie
Współpraca policjantów z osobowymi źródłami informacji - ebook/pdf
Współpraca policjantów z osobowymi źródłami informacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 292
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8298-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce przedstawiono rolę osobowych źródeł informacji (OZI) w realizacji ustawowych zadań Policji, wskazując przyczyny zagrożeń bezpieczeństwa prawnego policjantów leżące w sferze ich kwalifikacji zawodowych i regulacji prawnych.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Współpraca policjantów z osobowymi źródłami informacji Krzysztof Horosiewicz Warszawa 2015 Stan prawny na 15 marca 2015 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Projekt grafi czny okładki Violet Design Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN: 978-83-264-7987-8 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów ..................................................................................................................7 Wstęp ...................................................................................................................................9 Rozdział 1. Praca operacyjno-rozpoznawcza policjantów przy wykorzystaniu osobowych źródeł informacji .................................................21 1.1. Zadania Policji w obszarze bezpieczeństwa wewnętrznego Rzeczypospolitej Polskiej .................................................................................26 1.2. Rola osobowych źródeł informacji w realizacji ustawowych zadań Policji........................................................................................................60 1.3. Uwarunkowania prawne prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych przy wykorzystaniu osobowych źródeł informacji ...............................................................................................80 Rozdział 2. Zagrożenia pracy operacyjno-rozpoznawczej przy wykorzystaniu osobowych źródeł informacji .................................................97 2.1. Motywy werbunku .........................................................................................106 2.2. Niekontrolowana działalność osobowego źródła informacji ..................124 2.3. Udział osobowego źródła informacji w popełnieniu przestępstwa ....................................................................................................129 2.4. Postępowanie z przedmiotami, których posiadanie jest zabronione lub które mogą stanowić dowód w postępowaniu przygotowawczym .........................................................................................133 2.5. Poziom merytorycznego przygotowania funkcjonariuszy prowadzących współpracę z osobowymi źródłami informacji ...............147 2.6. Czynnik organizacyjny współpracy policjantów z osobowymi źródłami informacji .........................................................................................166 5 Spis treści Rozdział 3. Możliwości podwyższenia efektywności i bezpieczeństwa współpracy policjantów z osobowymi źródłami informacji ................................181 3.1. Aspekt prawny współpracy policjantów z osobowymi źródłami informacji ..........................................................................................................182 3.2. Aspekt edukacyjny współpracy policjantów z osobowymi źródłami informacji .........................................................................................191 3.3. Aspekt organizacyjny współpracy policjantów z osobowymi źródłami informacji .........................................................................................212 Zakończenie ...................................................................................................................217 Załącznik nr 1. Kwestionariusz ankiety ...................................................................225 Załącznik nr 2. Zestawienie wyników badań ankietowych (276 respondentów).......................................................................................................235 Załącznik nr 3. Odpowiedzi uzyskane w wyniku przeprowadzonego wywiadu kwestionariuszowego ................................................................................249 Wykaz aktów prawnych ..............................................................................................265 Wykaz orzecznictwa .....................................................................................................275 Bibliografia .....................................................................................................................277 Spis wykresów...............................................................................................................287 Wykaz skrótów ABW AW BMWP – Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego – Agencja Wywiadu – Biuro Międzynarodowej Współpracy Policji Komendy Głównej Policji – Biuro Operacji Antyterrorystycznych – Biuro Służby Kryminalnej – Centralne Biuro Antykorupcyjne – Centralne Biuro Śledcze – Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji – Dziennik Ustaw BOA BSK CBA CBŚ CLKP Dz. U. Dz. Urz. KGP – Dziennik Urzędowy Komendy Głównej Policji Dz. Urz. UE KAiSW k.c. – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej – sejmowa Komisja Administracji i Spraw Wewnętrznych – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) – Krajowe Centrum Informacji Kryminalnych – Komenda Główna Policji – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) KMP Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. – komenda miejska Policji (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karne- go (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – komenda powiatowa Policji – Komenda Stołeczna Policji – komenda wojewódzka Policji – Milicja Obywatelska KCIK KGP k.k. k.p.k. KPP KSP KWP MO 7 Wykaz skrótów M.P. MSWiA NIK OSA OSNKW OZI Prok. i Pr. SA SG SIO SKW SN SWW TK WSPol. ŻW – Monitor Polski – Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji – Najwyższa Izba Kontroli – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa – osobowe źródło informacji – Prokuratura i Prawo – sąd apelacyjny – Straż Graniczna – System Informacji Operacyjnych – Służba Kontrwywiadu Wojskowego – Sąd Najwyższy – Służba Wywiadu Wojskowego – Trybunał Konstytucyjny – Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie – Żandarmeria Wojskowa Wstęp Już w starożytnym Rzymie zrozumiano, że państwo powinno korzy- stać z osób, które za odpowiednim wynagrodzeniem będą źródłem cen- nych informacji o grożących lub popełnionych przestępstwach1. Sytuacja taka trwa niezmiennie do dzisiaj, bowiem inwigilacja środowiska prze- stępczego jest jedną z podstawowych metod wykrywczych stosowanych przez organy bezpieczeństwa2, a czynności te – prowadzone w sposób taj- ny – dostarczają organom ścigania informacji, których uzyskanie w inny sposób często byłoby niemożliwe3. Historyczną postacią najbliższą współczesnym policjantom realizu- jącym czynności operacyjno-rozpoznawcze wydaje się Eugène François Vidocq4, który w 1809 r. podjął tajną współpracę z paryską policją i umiesz- czony w więzieniu La Force pomógł w rozwiązaniu kilku spraw kryminal- nych. W 1812 r. został pracownikiem Paryskiej Prefektury Policji, stając na czele tworzonej przez siebie pięcioosobowej Brigade de la Sûreté (bryga- da bezpieczeństwa), czyli pierwszym w historii szefem późniejszej policji kryminalnej Francji5 (Police Judiciaire). Służąc w policji, Vidocq wykorzy- stywał znajomość środowiska przestępców i ich kryjówek oraz utworzył 1 Osoby te nazywano „delatorami”, zob. Mała encyklopedia kultury antycznej, pod red. Z. Pisz- 2 Zob.  J.  Thorwald, Stulecie detektywów: drogi i  przygody kryminalistyki, przekł. K.  Bunsch, czka, Warszawa 1983, s. 180. W. Kragen, Kraków 1992, s. 25–26. 3 A. Taracha, Wykorzystanie informacji uzyskanych w wyniku czynności operacyjno-rozpoznawczych w procesie karnym (w:) Nowy kodeks postępowania karnego. Zagadnienia węzłowe, pod red. E. Skrętowi- cza, Kraków 1998, s. 177. 4 Eugène François Vidocq (1775–1857). W wieku 15 lat został żołnierzem. Był świetnym szer- mierzem. Jako dezerter trafił do więzienia, z którego uciekł, a później uciekał jeszcze wielokrotnie. Zob. B. Matusiak, Przestępca detektywem, 21. Wiek. History Revue 2011, nr 4, s. 84–85. 5 G. Feix, Sûreté. Wielkie ucho Paryża, Katowice 1988, s. 60. 9 Wstęp siatkę informatorów. Sûreté wykrywała przestępstwa, korzystając z infor- matorów, którzy przenikali w środowiska przestępcze, by poznać termin i miejsce planowanego przestępstwa6. Kluczem do sukcesów Vidocqa i Sûreté była umiejętność zgłębiania mo- tywów i mentalności środowiska przestępczego, a ich podstawą było sku- teczne rozpoznanie połączone z umiejętnością stosowania „maskowania” i „legendowania” prowadzonych czynności (obserwacji, wywiadów, inwi- gilacji itd.) oraz wcielania się w różne postacie. Pokazuje to, jak istotnym, często zasadniczym elementem wykrywania, ustalania i  zatrzymywania sprawców przestępstw7 są czynności operacyjno-rozpoznawcze8, których rezultaty często dostarczają jednoznacznych, niepodważalnych dowodów w  procesie karnym. Równie istotną rolę odgrywają w  ustaleniu miejsc przetrzymywania osób uprowadzonych, zaginionych, poszukiwanych przez sądy i organy ścigania, a także w ujawnianiu przestępstw i ich me- chanizmów9. Chociaż prowadzone poza procesem karnym, są z nim ściśle związane, zazwyczaj służą bowiem „aktualnym bądź przyszłym celom tego procesu dla zapobiegania lub zwalczania przestępczości oraz innych praw- nie określonych negatywnych zjawisk społecznych”10, także wtedy, „gdy podejrzenie popełnienia przestępstwa jest jeszcze bardzo nikłe”11. W roku 1918, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w Policji Pań- stwowej utworzono struktury, które korzystały z  metod operacyjnych, między innymi ze współpracy z  osobowymi źródłami informacji. Ów- czesne regulacje prawne dotyczące pracy operacyjnej w ustawie o Policji Państwowej były szczątkowe. Poszczególne metody pracy operacyjnej zo- stały określone w „tymczasowej instrukcji inwigilacyjnej”, wydanej przez Komendanta Głównego Policji Państwowej. W latach powojennych praca operacyjna uregulowana była w niejawnych aktach prawa wewnętrzne- go, a jej efekty w zasadzie nie były wykorzystywane w procesie karnym. 6 Wszyscy bez wyjątku pomocnicy Vidocqa byli włamywaczami lub złodziejami kieszonkowy- mi. Nie byli na etatach policji paryskiej, ale byli zatrudnieni przez Vidocqa, utrzymując się z premii uznaniowych, które zobowiązani byli płacić poszkodowani. Premia ta stanowiła określony procent wartości skradzionej rzeczy. Zob. B. Matusiak, Przestępca…, s. 84. 7 J. Gołębiewski, Praca operacyjna w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, Warszawa 2008, s. 18. 8 Nazwy „czynności operacyjno-rozpoznawcze” użyto po raz pierwszy w roku 1983, w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów (Dz. U. Nr 38, poz. 172). 9 Chodzi o przestępstwa, których skutki nie są widoczne „na pierwszy rzut oka”, np. przestęp- stwa narkotykowe, korupcyjne, ekonomiczne, przemyt. 10 T. Hanausek, Kryminalistyka – zarys wykładu, Kraków 2000, s. 130. 11 A. Marek, S. Waltoś, Podstawy prawa i procesu karnego, Warszawa, 1999, s. 221. 10 Wstęp Niektóre czynności operacyjno-rozpoznawcze po raz pierwszy uregulo- wane zostały w  aktach prawa powszechnie obowiązującego w  ustawie z dnia 14 lipca 1983 r. o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów. Uchwalenie w  1990  r. tzw.  pakietu ustaw policyjnych12 rozpoczęło nowy rozdział w  zakresie regulacji czynności operacyjno-rozpoznaw- czych, jakkolwiek w  literaturze przedmiotu uważa się, że nie były to zmiany systemowe13. W państwach demokratycznych, nawet tych, które wprowadzają ograniczenia konstytucyjnych wolności jednostki ze wzglę- du na potrzeby walki z przestępczością i terroryzmem, ustawodawstwo powszechne regulujące czynności operacyjno-wykrywcze ma umoco- wanie konstytucyjne. W Polsce czynności operacyjne nie są w Konstytu- cji wyraźnie wymieniane jako dozwolone ograniczenie praw jednostki. Trybunał Konstytucyjny, poddając analizie istotę czynności operacyjno- -rozpoznawczych, stwierdził, że charakter działań operacyjnych organów ścigania „pozostaje w nieusuwalnym, naturalnym konflikcie z prawem do prywatności, wolnością i ochroną tajemnicy komunikowania się, ochroną autonomii informacyjnej oraz konstytucyjną gwarancją sądowej ochrony praw jednostki”14. Ustawa z  dnia 6  kwietnia 1990  r. o  Policji w  swoim pierwotnym brzmieniu15 w dość ogólny sposób dawała Policji możliwość korzystania z  czynności operacyjno-rozpoznawczych, chociaż na etapie prowadze- nia prac legislacyjnych nad ustawą proponowano, aby pozyskiwanie tajnych współpracowników było całkowicie niedopuszczalne. Zdaniem R.  Netczuka spowodowały to obawy ustawodawcy przed otwartym wprowadzeniem do polskiego prawa środków wywołujących skojarzenia z metodami stosowanymi przez Służbę Bezpieczeństwa16. Po raz pierwszy, ustawą z dnia 21 lipca 1995 r. o zmianie ustaw: o urzędzie Ministra Spraw 12 W skład tzw. pakietu ustaw policyjnych wchodziły trzy ustawy: ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych (Dz. U. Nr 30, poz. 181), ustawa z dnia 6 kwiet- nia 1990 r. o Policji (Dz. U. Nr 30, poz. 179), ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa (Dz. U. Nr 30, poz. 180). 13 Zob.: J. Widacki, System bezpieczeństwa wewnętrznego – ewolucja struktur i funkcji (w:) Druga fala polskich reform, pod red. L. Kolarskiej-Bobińskiej, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 1999, s. 217–218; A. Taracha, Czynności operacyjno-rozpoznawcze. Aspekty kryminalistyczne i prawnodowodowe, Lublin 2006, s. 64–83. 14 Wyrok TK z dnia 12 grudnia 2005 r., K 32/04 (Dz. U. Nr 250, poz. 2116). 15 Dz. U. Nr 30, poz. 179. 16 R. Netczuk, Tajny współpracownik policji na tle prawnoporównawczym, Uniwersytet Śląski, Ka- towice 2006, s. 108. 11 Wstęp Wewnętrznych, o Policji, o Urzędzie Ochrony Państwa, o Straży Granicznej oraz niektórych innych ustaw17, uregulowano dwie spośród z szerokiego katalogu metod czynności operacyjno-rozpoznawczych: zakup kontrolo- wany i przesyłkę niejawnie nadzorowaną18. Kolejne znaczące przeobraże- nie w zakresie czynności operacyjno-rozpoznawczych nastąpiło w 2001 r., kiedy wprowadzono sądowy nadzór nad kontrolą operacyjną19. Nowe rodzaje przestępstw, rozwój technologii wykorzystywanych przez świat przestępczy, rozmiary przestępczości pospolitej oraz niepoko- jący rozwój przestępczości zorganizowanej, godzącej nie tylko w podstawy ekonomiczne państwa, ale także – poprzez, nierzadko silne, oddziaływanie korupcyjne – w struktury władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowni- czej20, wymuszały rozwój taktyki i techniki walki z przestępczością. W świetle przeprowadzonych badań stwierdzić można, że chociaż współpraca policjantów z osobowymi źródłami informacji (OZI) jest pod- stawową21 oraz najczęściej stosowaną metodą pracy operacyjnej, to pomi- mo kolejnych, istotnych nowelizacji ogólnikowy zapis art. 22 ust. 1 ustawy o Policji22, pozwalający na korzystanie z pomocy osób niebędących policjan- tami, pozostał niezmieniony. W efekcie tego obecnie obowiązujące niejaw- ne przepisy dotyczące współpracy z osobowymi źródłami informacji nie różnią się znacząco od przepisów obowiązujących przed 1990 r.23 17 Dz. U. Nr 104, poz. 515. 18 Rozszerzono również katalog przestępstw pozwalających na zastosowanie kontroli opera- cyjnej. 19 Zmiany zostały wprowadzane przez dwie ustawy nowelizujące ustawy kompetencyjne: ustawę z dnia 11 kwietnia 2001 r. o zmianie ustawy o Straży Granicznej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 45, poz. 498) i ustawę z dnia 27 lipca 2001 r. o zmianie ustawy o Policji, usta- wy o działalności ubezpieczeniowej, ustawy – Prawo bankowe, ustawy o samorządzie powiato- wym oraz ustawy – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 100, poz. 1084). Kolejne zmiany wprowadzone zostały przez dwie nowe ustawy kompetencyjne: ustawę z dnia 24 sierpnia 2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych (Dz. U. Nr 123, poz. 1353) oraz ustawę z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrz- nego oraz Agencji Wywiadu (Dz. U. Nr 74, poz. 676). 20 Z. Rau, Czynności operacyjno-rozpoznawcze w polskim systemie prawa – działania w kierunku uni- wersalnej ustawy (w:) Praktyczne elementy zwalczania przestępczości zorganizowanej i terroryzmu. Nowo- czesne technologie i praca operacyjna, pod red. L. Paprzyckiego, Z. Raua, Warszawa 2009, s. 716. 21 A. Taracha, Czynności operacyjno-rozpoznawcze…, s. 57. 22 Por. art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji w brzmieniu pierwotnym (Dz. U. Nr 30, poz. 179), który wówczas stanowił, że: „Policja przy wykonywaniu swych zadań może korzy- stać z pomocy obywateli [podkr. – K.H.] nie będących policjantami” z brzmieniem art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 1990 r. o Policji (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 287, poz. 1687 z późn. zm.) „Policja przy wyko- nywaniu swych zadań może korzystać z pomocy osób [podkr. – K.H.] niebędących policjantami”. 23 Zob. Osobowe źródła informacji. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, pod red. F. Musiała, Kraków 2007. 12 Wstęp Przedstawiciele organów Policji, sądownictwa i prokuratury podkreś- lają, że współpraca z OZI prowadzona jest na podstawie bardzo ogólniko- wego umocowania określonego w art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji24 i poufnego zarządzenia nr pf-634 Komendanta Główne- go Policji z dnia 30 czerwca 2006 r. w sprawie metod i form wykonywa- nia przez Policję czynności operacyjno-rozpoznawczych, zwanego dalej „instrukcją”, której zapisy powodują trudności w jej stosowaniu, wyma- gając znajomości i  umiejętności właściwej interpretacji wielu różnych aktów prawnych. Instrukcja cechuje się tak dużym stopniem ogólności, że przez niektórych sędziów została określona mianem „mglistej”25. Jej ogólnikowość wynika między innymi z zasad legislacji26, uniemożliwiając zawarcie w zapisach zarządzenia treści regulujących istotne zagadnienia, które zamieszczone zostały w innych, różnej rangi, rozproszonych aktach prawnych. Potrzeba zmian ustawowych mających na celu zwiększenie efek- tywności i  bezpieczeństwa prawnego policjantów27 współpracujących z  osobowymi źródłami informacji postulowana była od wielu lat. Sejm kilkakrotnie zwracał się do rządu o realizację inicjatywy ustawodawczej wprowadzającej radykalne zmiany do prawa policyjnego28. W listopadzie 1999 r. sformułowano odpowiadające ówczesnym rea- liom założenia nowej ustawy o Policji, opracowując cztery kolejne wersje jej projektu. Podstawowe regulacje zawarte w projekcie ustawy o Policji z 2002 r. wprowadzały ogólny kontratyp uwalniający od odpowiedzial- ności karnej policjanta wykonującego każdą czynność policyjną określoną w ustawie („ryzyko operacyjne” albo „błąd w sztuce”) oraz zezwalały po- licjantowi na posiadanie przedmiotów zabronionych w ilości niezbędnej do realizacji czynności policyjnych. W projekcie stworzono również praw- ną możliwość pozyskania osobowych źródeł informacji na podstawie 24 Tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 287, poz. 1687 z późn. zm. 25 Z. Rau, Problematyka prowadzenia pracy operacyjnej a bezpieczeństwo prawne policjanta i prokura- tora, Prokurator 2007, nr 1(29), s. 19. 26 Zob. rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (Dz. U. Nr 100, poz. 908). 27 Pojęcie bezpieczeństwa prawnego Z. Rau zdefiniował jako brak możliwości oskarżenia funk- cjonariusza publicznego wykonującego w dobrej wierze swoje obowiązki służbowe. Zob. Z. Rau, Problematyka prowadzenia pracy operacyjnej…, s. 17. 28 Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z  dnia 30  września 1998  r. w  sprawie podjęcia działań służących skutecznemu zwalczaniu wzrastającej przestępczości w państwie (M.P. Nr 34, poz. 482); uchwała Sejmu z dnia 22 lipca 1999 r. w sprawie stanu bezpieczeństwa i porządku pub- licznego w Polsce (M.P. Nr 26, poz. 390), s. 2–3. 13 Wstęp materiałów obciążających29. Ostatecznie nie wdrożono procedury legisla- cyjnej skutkującej podjęciem prac ustawodawczych w Sejmie. Brak aktu normatywnego w randze ustawy, który regulowałby w sposób kompleksowy problematykę stosowania czynności operacyjno-rozpoznaw- czych przez wszystkie uprawnione organy, przyczynił się do przygotowania poselskiego projektu ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych30, złożonego do Sejmu V kadencji w dniu 26 stycznia 2007 r. W lipcu 2007 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zarzą- dzeniem nr 5331 powołał Zespół do spraw opracowania projektu ustawy o pracy operacyjnej, według koncepcji ówczesnego wiceministra spraw wewnętrznych i  administracji, dr. Zbigniewa Raua. W  dniu 31  stycznia 2008  r. zarządzeniem nr  15 MSWiA zmieniającym zarządzenie nr  5332 w  sprawie powołania Zespołu do spraw opracowania projektu ustawy o  pracy operacyjnej rozszerzono jego skład. Do  prac zespołu, którego przewodniczącym został podsekretarz stanu w MSWiA, Adam Rapacki, włączono także przedstawicieli wszystkich służb państwowych, upraw- nionych do wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych: Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Agencji Wywiadu, Agencji Bezpie- czeństwa Wewnętrznego, Służby Wywiadu Wojskowego, Służby Kontr- wywiadu Wojskowego, Komendy Głównej Żandarmerii Wojskowej. Ponadto w roboczych posiedzeniach Zespołu uczestniczyli przedstawicie- le Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Finansów, Sądu Najwyż- szego oraz Prokuratury Krajowej33. W związku z zakończeniem V kadencji Sejmu, z uwagi na obowiązującą zasadę dyskontynuacji prac Sejmu34 ustawy nie uchwalono. Kolejny posel- ski projekt o  czynnościach operacyjno-rozpoznawczych35, będący wier- nym powtórzeniem poprzedniego projektu36, został przedłożony Sejmowi 29 A. Pałafij, M. Sławiński, Projekt nowej ustawy o Policji – po konsultacjach w Policji (omówienie podstawowych regulacji), Biuletyn Prawny KGP 2003, nr 18, s. 6–10. 30 Poselski projekt ustawy o  czynnościach operacyjno-rozpoznawczych, Druk Sejmowy nr  1570, http://orka.sejm.gov.pl/Druki5ka.nsf/0/7F6BC7C9825EC3A7C12572AE0038B231/$file/1570. pdf (dostęp 5 stycznia 2013 r.). 31 Niepublikowane w Dz. Urz. MSWiA. 32 Niepublikowane w Dz. Urz. MSWiA. 33 Z. Rau, Czynności operacyjno-rozpoznawcze…, s. 731. 34 Zob. Zasada dyskontynuacji prac Sejmu, Ekspertyzy i Opinie Prawne. Biuletyn Biura Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu 2001, nr 4(45). 35 Poselski projekt ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych, Druk Sejmowy nr 353. 36 Zob. Opinię przyjaciela sądu opracowaną przez Helsińską Fundację Praw Człowieka dla Trybunału Konstytucyjnego, sygn. K 23/11 z dnia 13 czerwca 2012 r., s. 7, http://www.hfhrpol.waw. 14 Wstęp VI kadencji w dniu 7 lutego 2008 r. W dniu 13 marca 2008 r. poselski pro- jekt ustawy o  czynnościach operacyjno-rozpoznawczych negatywnie zaopiniowała Krajowa Rada Sądownictwa37. W dniu 30 kwietnia 2008 r. projekt negatywnie zaopiniowało Biuro Analiz Sejmowych, stwierdzając w konkluzji, że: „Projektowana ustawa wymaga dalszych prac legislacyj- nych w celu uporządkowania przepisów, wyeliminowania z nich regulacji budzących wątpliwości natury stylistycznej, czy też naruszających zasady techniki prawodawczej. Koniecznym jest także, a  może przede wszyst- kim, dokonanie korekty przepisów, które budzą wątpliwości w zakresie ich zgodności z Konstytucją RP”38. W dniu 27 maja 2008 r. w Sejmie powołano podkomisję nadzwyczajną Komisji Administracji i  Spraw Wewnętrznych (KAiSW) do rozpatrzenia poselskiego projektu ustawy o  czynnościach operacyjno-rozpoznaw- czych. W związku z faktem, że gotowy projekt pierwsza złożyła grupa posłów, efekty prac Zespołu MSWiA39, nazywane „projektem eksperckim” lub „stanowiskiem służb”, zostały przekazane podkomisji w oczekiwaniu na uszczegółowienie projektu poselskiego40. W styczniu 2011 r. poseł sprawozdawca Marek Biernacki w trakcie 82. po- siedzenia Sejmu41, przedstawiając sprawozdanie KAiSW, poinformował, pl/precedens/images/stories/opinia_srodki_techn_13_06_12.pdf (dostęp 2 stycznia 2013 r.). „Przyja- ciel sądu”, łac. Amicis curiae – prawniczy termin rzymski określający – najczęściej w anglosaskiej praktyce prawnej – osobę lub organizację niebędącą stroną w postępowaniu sądowym, która do- browolnie, z własnej inicjatywy, oferuje sądowi opinię prawną przedmiotu postępowania [przyp. autora]. 37 Opinia Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 13 marca 2008 r. w przedmiocie poselskiego pro- jektu ustawy o  czynnościach operacyjno-rozpoznawczych, http://www.krs.pl/admin/files/100369. pdf (dostęp 2 stycznia 2013 r.). 38 Opinia Biura Analiz Sejmowych o projekcie ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznaw- czych z dnia 30 kwietnia 2008 r., Druk Sejmowy nr 353, s. 7, http://orka.sejm.gov.pl/rexdomk6.nsf/ Opdodr?OpenPage nr=353 (dostęp 2 stycznia 2013 r.). 39 Projekt poselski nie spełniał oczekiwań przedstawicieli służb, zwłaszcza Policji, jako zbyt abstrakcyjny i zbyt ogólny, nie rozwiązywał też najbardziej oczekiwanej kwestii – kontratypów. Zob. E. Sitek, Kontratypy i kontrowersje, Policja 997 2009, nr 10(55), s. 10. 40 Zdaniem Ministra Spraw Wewnętrznych, Jacka Cichockiego, nad projektem poselskim pracowała KAiSW, a  w  toku posiedzeń podkomisji KAiSW jedynie wykorzystywano materiały przygotowane przez ekspertów byłego MSWiA. Zob. Odpowiedź Ministra Spraw Wewnętrznych na interpelację nr  6673 w  sprawie ustawy o  czynnościach operacyjno-rozpoznawczych z  dnia 13 września 2012 r. do Marszałkini Sejmu RP na interpelację posła Marcina Mastalerka, przesłaną pismem nr SPS-023-6673/12 z dnia 19 lipca 2012 r., http://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/Interpelacja- Tresc.xsp?key=3DAF9E9C (dostęp 20 stycznia 2013 r.). 41 Sprawozdanie Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych o rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Druki Sejmowe nr 2915 i 3641, VI kadencja Sejmu RP, 82. posiedzenie (4 stycznia 2011 r.), 1. dzień, http://orka2.sejm. 15 Wstęp że opracowywany przez Zespół MSW „projekt ekspercki” nie został dołą- czony do poselskiego projektu ustawy o czynnościach operacyjno-rozpo- znawczych, ponieważ w okresie, w którym pracowała komisja sejmowa, projekt ten „przestał istnieć”42. Dlatego też w sprawozdaniu KAiSW przed- stawiony został tylko projekt poselski. Podkomisja nadzwyczajna nie zdołała, wobec licznych wątpliwości i rozbieżności43, zakończyć prac nad projektem ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych do końca VI kadencji Sejmu. Pomimo trwających 6 lat prac nad projektem, do chwili obecnej nie zdołano przygotować projektu ustawy o czynnościach ope- racyjno-rozpoznawczych, który mógłby zostać poddany pod głosowanie oraz zaniechano prowadzenia prac legislacyjnych nad projektem, co sta- nowi potwierdzenie istnienia i złożoności przedstawionego problemu. Skutkiem braku zmian ustawowych44 współpraca z osobowymi źródła- mi informacji prowadzona jest na podstawie bardzo ogólnikowych i roz- proszonych przepisów, a  obowiązujące uregulowania prawne znacznie utrudniają korzystanie z  tej metody czynności operacyjno-rozpoznaw- czych w sposób skuteczny i bezpieczny dla policjantów. W tym kontekście można zaobserwować tendencję obniżania się po- ziomu jakości pracy operacyjnej45, co – jak wykazały badania – przejawia się między innymi w lekceważeniu lub braku umiejętności prawidłowe- go dokumentowania czynności operacyjno-rozpoznawczych oraz w nie- umiejętności praktycznego wykorzystania w postępowaniu procesowym dowodów uzyskanych w  wyniku tych czynności. Utrzymywaniu się gov.pl/Debata6.nsf/7075e4662b58d9b1c125737f0039d549/6dae7f88bd8708ce4125780f0034174d?Open Document (dostęp 20 stycznia 2013 r.). 42 Z uwagi na odmienność zadań poszczególnych służb wyrażono opinię, że dyskutowana w trakcie prac Zespołu uniwersalizacja projektu eksperckiego powodowałaby m.in. wiele ograni- czeń oraz zdaniem legislatorów projekt byłby sprzeczny z zasadami legislacji. Zob. Sprawozdanie Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych o rządowym projekcie… 43 W dniu 20 września 2012 r. w Sądzie Najwyższym, w trakcie konferencji Polskiej Platformy Bezpieczeństwa Wewnętrznego pt. „Nowoczesne technologie w procesie karnym i czynnościach wykrywczych a prawa i wolności obywatelskie”, w której uczestniczył autor, Minister Jacek Ci- chocki, wypowiadając się na temat projektu ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych stwierdził, że jedna, uniwersalna ustawa o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych dla wszyst- kich służb jest zbyt trudna i nie zostanie przeprowadzona w tej (VII) kadencji Sejmu, źródło: ar- chiwum autora. 44 Na mocy art. 118 Konstytucji RP inicjatywę ustawodawczą posiada Rada Ministrów. 45 Sprawozdanie Komisji śledczej do zbadania prawidłowości działań organów administracji rządowej w sprawie postępowań karnych związanych z uprowadzeniem i zabójstwem Krzysztofa Olewnika, Druk Sejmowy nr 4205, s. 205–206, http://www.marekbiernacki.pl/wp-content/uploads /2011/06/4205.pdf (dostęp 25 stycznia 2013 r.). 16 Wstęp takiego stanu rzeczy wydaje się sprzyjać również widoczny proces odcho- dzenia z Policji funkcjonariuszy posiadających dużą wiedzę praktyczną, co utrudnia jej przekazanie młodszym kolegom46, a także stosowana w Po- licji ocena ilościowa47, przy jednoczesnym braku oceny jakościowej pro- wadzonych działań. Trwająca od lat wymiana pokoleniowa w całej Policji i fluktuacja kadr policyjnych na wszystkich szczeblach wpłynęły negatyw- nie na poziom pracy operacyjnej i efektywność współpracy z osobowymi źródłami informacji, a decyzje, które od 2003 r. w sposób istotny zmieniały system szkolenia policjantów, podejmowane były w oparciu o możliwości finansowe Policji48 i doraźne koncepcje, nie zawsze poprzedzone rzetelną analizą potrzeb, możliwości i skutków. Podjęcie problematyki współpracy policjantów z osobowymi źródłami informacji w przedmiotowej rozprawie uznano za istotne i uzasadnione. Po pierwsze, ze względu na rolę czynności operacyjno-rozpoznawczych w realizacji ustawowych zadań Policji oraz rangę i aktualność problemów związanych z tą współpracą. Zmiany prawa, stanowiącego pewien kom- promis pomiędzy ograniczaniem praw i wolności a bezpieczeństwem, po- stępują bardzo powoli i nie nadążają za potrzebami, a jak pokazały wyniki przeprowadzonych badań, obecnie prowadzona dyskusja nad projektem ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych wydaje się w głów- nej mierze dotyczyć kontroli operacyjnej. Niedostatecznie wiele uwagi poświęca się problemom, które stały się głównym powodem podjęcia prac nad projektem ustawy, czyli zagrożeniom bezpieczeństwa prawne- go funkcjonariuszy współpracujących z osobowymi źródłami informacji49. Poza nielicznymi pozycjami50 w  zasadzie nie ma literatury tematycznej ani aktualnych tekstów dotyczących współpracy z osobowymi źródłami 46 Ibidem, s. 205–206. 47 Zarządzenie nr 3 Komendanta Głównego Policji z dnia 18 stycznia 2013 r. zmieniające za- rządzenie w sprawie planowania strategicznego, sprawozdawczości i oceny pracy Policji, Dz. Urz. KGP poz. 13. 48 Informacja NIK o wynikach kontroli, organizacji i realizacji procesu szkolenia i doskona- lenia zawodowego w Policji, Warszawa 2006, s. 6, 16, 19, http://www.biuletyn.wp.mil.pl/pliki/File/ px_2006005inf_zal1_4.pdf (dostęp 12 maja 2013 r.). 49 Z. Rau, Czynności operacyjno-rozpoznawcze…, s. 720. 50 Szerzej na temat współpracy z osobowymi źródłami informacji piszą: A. Taracha, Czynności operacyjno-rozpoznawcze…; R. Netczuk, Tajny współpracownik policji…; F. Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w  świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970–1989), Kraków 2007; Z. Rau, Czynności operacyjno-rozpoznawcze…; K. Olej- nik, Zakres stosowania czynności operacyjnych, możliwości procesowego wykorzystania ustaleń operacyjnych w procesie karnym oraz dopuszczalny udział sędziego i prokuratora w działaniach operacyjnych, Prokurator 2007, nr 1(29) i Z. Rau, Problematyka prowadzenia pracy operacyjnej… 17 Wstęp informacji. Rozważania dotyczące tej metody zawarte w dostępnej litera- turze nie wychodzą poza dość wysoki stopień ogólności, a spośród wielu metod stosowanych w  ramach czynności operacyjno-rozpoznawczych szerzej omawiane są tylko te, które zostały już uregulowane w ustawach51. Kolejnym czynnikiem decydującym o  podjęciu tematu współpracy policjantów z OZI była potrzeba zwrócenia uwagi na fakt, że dynamika czynności operacyjno-rozpoznawczych, wynikająca ze zmieniającej się sytuacji operacyjnej oraz brak czytelnych uregulowań prawnych sprawia- ją, iż w pewnych okolicznościach policjanci mają trudności z podjęciem prawidłowej decyzji zapewniającej zarówno skuteczność prowadzonej z OZI współpracy, jak też ich bezpieczeństwo prawne. Dotyczy to szcze- gólnie sytuacji, gdy OZI, mimo wcześniej otrzymanego od policjantów instruktażu, informuje ich o planowanym z jego udziałem przestępstwie albo gdy – zmuszone okolicznościami – przejęło i przyniosło na spotkanie przedmiot, który może stanowić dowód w sprawie lub którego posiada- nie52 jest zabronione. Konieczność podejmowania szybkich decyzji w ta- kiej sytuacji –  w  obowiązującym stanie prawnym –  stwarza możliwość nieprawidłowego53, a w incydentalnych przypadkach wręcz niezgodne- go z zasadą legalizmu postępowania policjantów, co może prowadzić do odpowiedzialności dyscyplinarnej, a  w  niektórych przypadkach także do odpowiedzialności karnej54. W niniejszej rozprawie korzystano z  czterech podstawowych grup źródeł. Do pierwszej z nich należy zaliczyć piśmiennictwo odnoszące się do bezpieczeństwa jako nauki, a  także bezpieczeństwa wewnętrznego jako sfery zainteresowania organów władzy i administracji oraz roli Policji w systemie bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej. Korzystano głównie z publikacji Kuby Jałoszyńskiego, Bolesława Kuca, Stanisława Pieprznego 51 Obserwacja, kontrola operacyjna, zakup kontrolowany, niejawne wręczenie lub przyjęcie korzyści majątkowej oraz przesyłka niejawnie nadzorowana. 52 Pojęcie posiadania w kontekście niezgodnych z prawem zachowań nie zostało ujęte w legal- ną definicję w prawie karnym. Nie wskazano również kryteriów, które pozwalałyby uznać dany stan faktyczny za posiadanie. Znamię posiadania występuje m.in. w art. 171 § 1 k.k. (wytwarzanie materiałów niebezpiecznych), art. 202 § 3 i 4a k.k. (produkcja treści pornograficznych), art. 263 § 2 k.k. (nielegalne posiadanie broni) oraz w art. 54 ust. 1 i art. 62 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o prze- ciwdziałaniu narkomanii. 53 Wiele zawodów ma uregulowane prawo do tzw.  błędu w  sztuce. Zob.  T.  Patora, Tequila Sunrise, Newsweek z 27 września 2009 r., s. 30–33. Zob. P. Pytlakowski, Instrukcja 0039. Tajna in- strukcja przeciw policji, Polityka z 17 lipca 2010 r., http://www.polityka.pl/kraj/analizy/1507204,1,tajna- -instrukcja-przeciw-policji.read (dostęp 25 lutego 2013 r.). 54 Zob. Z. Rau, Problematyka prowadzenia pracy operacyjnej…, s. 17. 18 Wstęp i Bernarda Wiśniewskiego. Drugą grupę źródeł stanowiły raporty, wyniki przeprowadzonych kontroli, odpowiedzi na interpelacje poselskie, a tak- że publikacje prasowe – w części pochodzące z zasobów internetowych. Trzeci rodzaj źródeł stanowiły akty oraz dokumenty prawne dotyczące problematyki czynności operacyjno-rozpoznawczych. Czwartym, naj- mniej licznym rodzajem źródeł były opracowania dotyczące współpra- cy z osobowymi źródłami informacji autorów polskojęzycznych, tj. Ewy Gruzy, Ewy Guzik-Makaruk, Filipa Musiała, Roberta Netczuka, Lecha Pa- przyckiego, Zbigniewa Raua oraz Adama Tarachy. Korzystano także z prac autorów zagranicznych, w tym Earla Babbie i Davida Silvermana. Wyniki pracy badawczej zostały zawarte w trzech rozdziałach. Rozdział pierwszy poświęcony został kwestii bezpieczeństwa, w tym bezpieczeństwa wewnętrznego oraz roli Policji w  tym obszarze. Omó- wiono w nim główne zadania i organizację Policji. Szerzej przedstawio- no służbę kryminalną i jej zadania w zakresie wykrywania przestępstw i wykroczeń oraz ścigania ich sprawców. Przedstawiono katalog upraw- nień, jakimi ma prawo posługiwać się Policja podczas realizacji swych zdań ustawowych oraz rolę osobowych źródeł informacji w ich realizacji. W rozdziale tym przedstawiono również uwarunkowania prawne prowa- dzenia przez policjantów współpracy z osobowymi źródłami informacji. Rozdział drugi obejmuje zagrożenia czynności operacyjno-rozpo- znawczych we współpracy z osobowymi źródłami informacji. Przedsta- wiono w nim przykłady zagrożeń bezpieczeństwa prawnego policjantów, omówiono źródła zagrożeń leżące w sferze regulacji prawnych, kwalifi- kacji zawodowych policjantów oraz w kwestii organizacji i nadzoru nad współpracą z osobowymi źródłami informacji. Rozdział trzeci zawiera propozycje zwiększenia efektywności i zapew- nienia bezpieczeństwa współpracy policjantów z osobowymi źródłami in- formacji w aspekcie prawnym, organizacyjnym i edukacyjnym. Wskazano w nim także problemy, których wyeliminowanie wymaga uregulowania aktem prawnym w randze ustawy. Omówiono problematykę nadzoru in- stancyjnego i  funkcjonalnego, podejmując próbę wskazania czynników wpływających na jego skuteczność, wskazując wśród proponowanych rozwiązań modyfikację procedur doboru na stanowiska kierownicze oraz standaryzację i certyfikację stanowisk. W wymiarze edukacyjnym zwró- cono uwagę na skutki zmian przeprowadzonych w  systemie szkolenia policjantów, które destabilizują ten system poprzez brak spójnej koncep- cji szkolenia i  doskonalenia zawodowego. Wśród propozycji rozwiązań 19 Wstęp wskazano modyfikację programu szkolenia zawodowego podstawowego i szkolenia zawodowego wyższego oraz szerszą realizację doskonalenia zawodowego centralnego (specjalistycznego), którym powinno towarzy- szyć stworzenie systemu badania efektywności szkoleń i  doskonalenia zawodowego. W zakończeniu przedstawiono syntetyczne wyniki badań własnych, pozwalających na wskazanie sfery, w  której istnieje potrzeba pilnego opracowania praktycznych rozwiązań do zastosowania w  toku współ- pracy z osobowymi źródłami informacji oraz sfery, w której z uwagi na obowiązujące przepisy lub ich brak nadal mogą występować zagrożenia dla bezpieczeństwa prawnego policjantów i bezpieczeństwa OZI, a także wnioski dotyczące wykorzystania wyników badań w pracy Policji i innych służb prowadzących współpracę z osobowymi źródłami informacji. Składam serdeczne podziękowania promotorowi tej pracy, dr. hab. Waldemarowi Zubrzyckiemu –  profesorowi Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie, za pomoc naukową i życzliwość oraz insp. w st. spoczyn- ku Tomaszowi Warykiewiczowi, który był moim zawodowym mentorem. Przeprowadzenie badań nie byłoby możliwe bez życzliwości Komendanta Wojewódzkiego Policji w Łodzi, nadinsp. Dariusza Banachowicza. Rozdział 1 Praca operacyjno-rozpoznawcza policjantów przy wykorzystaniu osobowych źródeł informacji Różnie określane i rozumiane w literaturze bezpieczeństwo jest naczel- ną potrzebą człowieka i społeczeństwa, a także podstawową potrzebą każ- dego demokratycznego państwa i systemów międzynarodowych. Potrzeba bezpieczeństwa wymieniana jest na jednym z czołowych miejsc katalogu podstawowych potrzeb jednostki i  podmiotów zbiorowych, a  oznacza brak ryzyka utraty wartości dla podmiotu szczególnie cennych: zdrowia, życia, dóbr materialnych i  niematerialnych. Zapewnienie optymalnego stanu bezpieczeństwa jest w związku z tym jednym z najważniejszych ce- lów ludzkiego działania. Pojęcie bezpieczeństwa państwa, mające bardzo rozległy wymiar, w literaturze przedmiotu analizowane jest w wielu uję- ciach i nie wiąże się jedynie z zagrożeniem utraty suwerenności państwa czy agresją zbrojną, ale w coraz większym stopniu z zagrożeniami poza- militarnymi. Spotkać się można z pojęciem bezpieczeństwa wewnętrzne- go, zewnętrznego, międzynarodowego, ekonomicznego, ekologicznego czy socjalnego. Również w aktach prawnych pojęcie bezpieczeństwa uży- wane jest w różnych aspektach, np. bezpieczeństwa w ruchu drogowym, bezpieczeństwa powszechnego, imprez masowych itd. Podobnie na róż- nych poziomach oraz w różnych zakresach można rozpatrywać pojęcie bezpieczeństwa wewnętrznego, do którego ograniczać się będą niniejsze rozważania, bowiem współpraca policjantów z osobowymi źródłami in- formacji dotyczy obszaru bezpieczeństwa wewnętrznego Rzeczypospoli- tej Polskiej. 21 Rozdział 1. Praca operacyjno-rozpoznawcza policjantów przy wykorzystaniu… Bezpieczeństwo w szerokim znaczeniu wymaga zaangażowania wielu podmiotów politycznych, społecznych i gospodarczych realizujących za- dania w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony oraz wielu organów adminis- tracji publicznej – rządowej i samorządowej. Na system bezpieczeństwa składa się sposób zorganizowania powyższych organów oraz przepisy prawa, stwarzające formalne i praktyczne warunki ochrony obywateli55. Do zapewnienia odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa niezbędna jest wzajemna pomoc w działaniach oraz scalenie wysiłków wielu różnych in- stytucji państwowych. Odpowiednią rolę w ramach sektora bezpieczeń- stwa mają do odegrania: obrona cywilna, Policja, służby specjalne, Straż Graniczna, Państwowa Straż Pożarna, jednostki ratownictwa i inne wy- specjalizowane agencje, inspekcje i  służby. Część z  nich jako specjalnie powołane do realizacji zadań z dziedziny bezpieczeństwa i porządku pub- licznego pełni rolę podstawową. Strategiczne cele polskiej polityki bezpieczeństwa ustanowiono w do- kumencie zatytułowanym Strategia Bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, który przyjęto w styczniu 2000 r., w rok po wstąpieniu Polski do NATO. Wydarzenia z 11 września 2001 r. oraz konsekwencje ataku wymierzonego przeciwko światowemu mocarstwu, jakim są Stany Zjednoczone, wyma- gały nowej strategii dostosowanej do zmieniających się warunków mię- dzynarodowych i konsekwencji związanych z aktywnym udziałem Polski w koalicji antyterrorystycznej. Zdaniem S. Kozieja „strategię tę, przygoto- waną przez MSZ, charakteryzowała pewna niekonsekwencja, gdyż ogra- niczała się ona w  zasadzie jedynie do dwóch dziedzin bezpieczeństwa państwa, a mianowicie, polityki zagranicznej i obronności”56. W dniu 8 września 2003 r. przyjęto zaktualizowaną Strategię Bezpieczeń- stwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej57, która w założeniu była podstawą i punktem wyjścia do opracowania poszczególnych strategii sektorowych, w  dziedzinach mających podstawowe znaczenie dla bezpieczeństwa i obronności państwa. Za zagrożenie dla bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, z uwagi na przedmiot działalności (przemyt broni, niebezpiecz- nych materiałów, narkotyków i  ludzi) oraz sposób działania (korupcja, 55 S. Pieprzny, Policja. Organizacja i funkcjonowanie, Warszawa 2011, s. 31. 56 S. Koziej, Strategia bezpieczeństwa i obronności Rzeczypospolitej Polskiej po wstąpieniu do NATO. Skrypt internetowy, Warszawa/Ursynów 2008, s. 5, http://www.koziej.pl/files/Skrypt_-_SBiORP_w_ NATO.doc (dostęp 10 grudnia 2012 r.). 57 Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej (2003), http://adamkorcz.w.interia. pl/bezp.pdf (dostęp 20 grudnia 2012 r.). 22 Rozdział 1. Praca operacyjno-rozpoznawcza policjantów przy wykorzystaniu… pranie brudnych pieniędzy, destabilizacja systemu finansowego) uzna- no także zorganizowaną przestępczość międzynarodową. Obszar Polski, między innymi ze względu na tranzytowe położenie, był przedmiotem rosnącego zainteresowania zorganizowanych międzynarodowych grup przestępczych. Realizacja strategii i zawarte w niej treści podlegały stałe- mu monitorowaniu zgodnie z konstytucyjnymi zadaniami organów wła- dzy państwowej, w celu ewentualnej modyfikacji wynikającej z ewolucji uwarunkowań bezpieczeństwa narodowego Polski. W dniu 3 listopada 2007 r. Prezydent RP zatwierdził Strategię Bezpieczeń- stwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej58, która zastąpiła strategię przyjętą 8 września 2003 r. i zawierała oficjalną wykładnię polskich interesów na- rodowych, określając cele strategiczne Rzeczypospolitej Polskiej w dzie- dzinie bezpieczeństwa, wraz z  koncepcją ich osiągania. W  dokumencie wskazano podstawowe interesy i cele państwa polskiego w zakresie bez- pieczeństwa narodowego, obejmując nie tylko zagrożenia czysto militar- ne, ale również bezpieczeństwo zewnętrzne, wewnętrzne, obywatelskie, społeczne, ekonomiczne, ekologiczne, informacyjne i  telekomunikacyj- ne. W punkcie 36. jako zagrożenie dla Polski wskazano zorganizowaną przestępczość międzynarodową oraz zagrożenia wynikające z faktu przy- stąpienia Polski do pełnej realizacji układu z Schengen (utrudnienie prze- ciwdziałania zagrożeniom terrorystycznym, ułatwienie wwozu substancji odurzających itd.). W dniu 24 listopada 2009 r. decyzją Rady Ministrów przyjęto, przed- łożony przez ministra rozwoju regionalnego, plan uporządkowania strategii rozwoju59. W dokumencie zaproponowano, by Strategia Bezpie- czeństwa Narodowego była jedną z  dziewięciu nowych strategii rozwoju i  polityk60 (z  obecnie obowiązujących 42  dokumentów tego typu) oraz by każda z  dziewięciu strategii miała swojego koordynatora. Strategię 58 Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej (2007), http://www.mon.gov.pl/ pliki/File/zalaczniki_do_stron/SBN_RP.pdf (dostęp 10 grudnia 2012 r.). 59 Zaktualizowana Strategia Bezpieczeństwa Narodowego zostanie zaaprobowana przez Prezy- denta RP po przyjęciu nowej Koncepcji Strategicznej NATO, z uwzględnieniem strategii sojusz- niczej. 60 Opracowanie strategii Sprawne Państwo 2020 wynikało z przyjętego przez Radę Ministróww dniu 24 listopada 2009 r. dokumentu Plan uporządkowania strategii rozwoju, który wprowadził dzia- łania porządkujące w  obszarze obowiązujących dokumentów strategicznych i  ograniczył liczbę strategii z 42 do 9 nowych strategii rozwoju (tzw. strategii zintegrowanych) realizujących średnio- okresową strategię rozwoju kraju i długookresową strategię rozwoju kraju, w szczególności Stra- tegię Bezpieczeństwa Narodowego RP. Zob. uchwałę nr 17 Rady Ministrów z dnia 12 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia strategii „Sprawne Państwo 2020” (M.P. poz. 136). 23 Rozdział 1. Praca operacyjno-rozpoznawcza policjantów przy wykorzystaniu… Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP wymieniono w punkcie 8., wskazując jako jej koordynatora Prezesa Rady Ministrów. Zagadnienia dotyczące między innymi bezpieczeństwa publicznego, ochrony przed zagrożeniami, klęskami i terroryzmem, przestępczością zorganizowaną, przestępczością kryminalną i  korupcją, których koordynatorem byłby minister spraw wewnętrznych, ujęto w pkt 5. Strategii Sprawne Państwo. Ponieważ w  opinii Biura Bezpieczeństwa Narodowego system bezpie- czeństwa narodowego Polski charakteryzuje się podejściem resortowym i  nie ma spójnego, zintegrowanego charakteru, Prezydent  RP podjął decyzję o  przeprowadzaniu Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego61. Prawo polskie, na podstawie którego działają organy władzy publicz- nej62, zawiera wiele definicji terminu „bezpieczeństwo”. Terminu „bezpie- czeństwo wewnętrzne”63 użyto w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która w art. 146, określając zadania Rady Ministrów, w ust. 4 pkt 7–8 sta- nowi, że: „W zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach Rada Ministrów w szczególności: (…) 7) zapewnia bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz porządek pub- liczny; 8) zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa”. Zgodnie ze Strategią Bezpieczeństwa Narodowego RP z 2007 r. „nadrzęd- nym celem działań państwa w dziedzinie bezpieczeństwa wewnętrznego jest utrzymanie zdolności do reagowania –  odpowiednio do zaistniałej sytuacji – w przypadku wystąpienia zagrożeń bezpieczeństwa publiczne- go oraz bezpieczeństwa powszechnego, związanych z ochroną porząd- ku prawnego, życia i zdrowia obywateli oraz majątku narodowego przed bezprawnymi działaniami oraz skutkami klęsk żywiołowych, katastrof naturalnych i awarii technicznych”64. 61 Posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Narodowego poświęcone rezultatom Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego (SPBN) w dniu 8 listopada 2012 r., zdanie 3, http://www. bbn.gov.pl/palm/pl/2/4199/Posiedzenie_RBN_na_temat_wynikow_Strategicznego_Przegladu_Bez- pieczenstwa_Narodow.html?search=8721734 (dostęp 12 listopada 2012 r.). 62 Artykuł 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z  dnia 2  kwietnia 1997  r. (Dz.  U. Nr  78, poz. 483 z późn. zm.). 63 Bezpieczeństwo wewnętrzne jest przedmiotem studiów akademickich w wielu uczelniach w Polsce, zarówno jako oddzielny kierunek studiów, jak i jako specjalizacja na kierunku admini- stracja oraz na kierunku politologia. 64 Strategia Bezpieczeństwa Narodowego RP, 2007, s. 15. 24 Rozdział 1. Praca operacyjno-rozpoznawcza policjantów przy wykorzystaniu… Należy podzielić pogląd A.  Korczyńskiego, że bezpieczeństwo we- wnętrzne państwa nie może być przypisane tylko jednemu działowi administracji rządowej, co implikuje niemożność identyfikowania tego obszaru bezpieczeństwa narodowego wyłącznie z  jednym resortem65. Według S. Kozieja „system bezpieczeństwa to zasoby (siły i środki) wy- dzielone do realizacji zadań w dziedzinie bezpieczeństwa, zorganizowa- ne i przygotowane odpowiednio do charakteru tych zadań i warunków ich wykonywania. Podsystemami wykonawczymi są wyspecjalizowane w dziedzinie bezpieczeństwa siły i środki państwa (dyplomacja, siły zbroj- ne, wywiad, kontrwywiad, Policja, Straż Pożarna, Straż Graniczna, służby ratownicze itd.) oraz pozostałe elementy struktury państwowej (gospo- darcze, społeczne, informacyjne, edukacyjne, itp.)”66. System bezpieczeństwa narodowego tworzą podsystem kierowania oraz podsystemy wykonawcze. W  skład podsystemów wykonawczych wchodzą „siły i środki pozostające we właściwościach ministrów kierują- cych działami administracji rządowej, centralnych organów administracji rządowej, wojewodów, organów samorządu terytorialnego oraz innych podmiotów odpowiedzialnych za realizację ustawowo określonych zadań w zakresie bezpieczeństwa narodowego. Podstawowym zadaniem pod- systemów wykonawczych jest wczesne rozpoznawanie wyzwań i zapo- bieganie zagrożeniom bezpieczeństwa kraju, a  w  razie ich wystąpienia – przeciwdziałanie negatywnym następstwom”67. Terminu „bezpieczeń- stwo i porządek publiczny” użyto w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, który stanowi, że: „Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wol- ności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub po- rządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw”68. w.interia.pl/wewn.pdf (dostęp 27 października 2012 r.). 66 S. Koziej, Wykład – Teoria bezpieczeństwa, Warszawa–Ursynów 2009, www.koziej.pl/files/Wy- 65 A. Korczyński, Bezpieczeństwo wewnętrzne Rzeczypospolitej Polskiej, s.  61, http://adamkorcz. klad_-_Teoria_bezpieczenstwa.ppt (dostęp 27 października 2012 r.). 67 Ibidem, s. 23. 68 Istotne jest wskazanie, że ograniczanie praw i wolności konstytucyjnych może być ustana- wiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy jest to konieczne, m.in. dla bezpieczeństwa i porządku publicznego. Możliwość ograniczenia konkretnych praw i wolności ze względu na ochronę bezpie- czeństwa wskazano ponadto w art. 45 ust. 2, art. 53 ust. 5 i art. 61 ust. 3 Konstytucji RP. 25 Rozdział 1. Praca operacyjno-rozpoznawcza policjantów przy wykorzystaniu… 1.1. Zadania Policji w obszarze bezpieczeństwa wewnętrznego Rzeczypospolitej Polskiej Ustawą z  dnia 4  września 1997  r. o  działach administracji rządowej69 utworzono dział administracji rządowej pod nazwą „sprawy wewnętrz- ne” (art. 5 pkt 24), który stosownie do art. 29 ust. 1 tej ustawy w punkcie 1 obejmuje sprawy ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. Bezpie- czeństwo publiczne70 jest szczególną dziedziną bezpieczeństwa. Głównymi elementami podsystemu bezpieczeństwa publicznego z uwagi na zadania, jakie mu przypisano, są odpowiednio Minister Spraw Wewnętrznych oraz Komendant Główny Policji. Niewątpliwie podstawą podsystemu bezpie- czeństwa publicznego jest Policja, która jest jednym z wyspecjalizowanych ogniw systemu bezpieczeństwa w  każdym jego aspekcie, dotyczącym zarówno obywateli, jak i państwa. Rolę Policji S. Pieprzny określił nastę- pująco: „Zapewnienie bezpieczeństwa i porządku publicznego należy do wielu organów określanych w doktrynie mianem policji administracyjnych. W systemie tym znajdują się formacje uzbrojone i umundurowane na wzór wojskowy (np. Policja, Straż Graniczna), jak i cywilne organy administracji publicznej wyspecjalizowane w  sprawach zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego (inspekcje). (…). W całym jednak systemie Policja spełnia rolę szczególną, ponosząc największą odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i porządku publicznego w państwie. Pozostałe podmioty stanowią uzupełnienie, a także wzmocnienie ochrony tego stanu”71. Różnie na przestrzeni lat kształtowała się rola Policji w organizacji organów administracji publicznej, ale niezależnie od nazwy i podporządkowania, ciągle była formacją uzbrojoną, służącą państwu, mając za zadanie ochronę bezpie- czeństwa i porządku publicznego. Jak zauważa P. Majer: „ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji oraz utworzona na jej podstawie formacja po (…) 20 latach nie- wiele mają wspólnego z pierwowzorami. Akt normatywny był tak wiele razy nowelizowany, że zmianom, mówiąc nieco na wyrost, nie uległ tylko tytuł. W trakcie transformacji państwa zmieniała się również Policja, w której doko- nano z powodów pokoleniowych bardzo znacznej wymiany kadry”72. 69 Tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 743 z późn. zm. 70 Bezpieczeństwo publiczne, czyli przeciwdziałanie wewnętrznym zagrożeniom ładu i po- rządku publicznego oraz skutkom klęsk żywiołowych. 71 S. Pieprzny, Policja. Organizacja…, s. 9. 72 P. Majer, Doświadczenie jako źródło inspiracji w  poszukiwaniu nowego modelu organizacyjne- go polskiej Policji (w:)  Bezpieczeństwo wewnętrzne Rzeczypospolitej Polskiej na tle innych państw Unii 26 1.1. Zadania Policji w obszarze bezpieczeństwa wewnętrznego Rzeczypospolitej Polskiej Zmianom ustrojowo-gospodarczym zapoczątkowanym w  1990  r. to- warzyszyły przekształcenia prawne w strukturze i zakresie działania ów- czesnej formacji. W dniu 10 maja 1990 r. – z dniem opublikowania wszedł w życie pakiet ustaw policyjnych, a wśród nich ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji73. Zdaniem S. Pieprznego zakres zadań i struktura organi- zacyjna pozwalają na wydzielenie dwóch zasadniczych etapów w funk- cjonowaniu Policji: lata 1990–1998 i okres od 1 stycznia 1999 r., to jest po wprowadzeniu reformy ustrojowej państwa74. W Deklaracji o  policji75, którą w  1979  r. przyjęło Zgromadzenie Par- lamentarne Rady Europy jako Rezolucję nr  690, zdefiniowano Policję jako formację służącą społeczeństwu, określając funkcję Policji wobec obywateli oraz jej usytuowanie w  systemie państwa demokratycznego. W rozdziale 1 ustawy o Policji76 – Przepisy ogólne, w art. 1 ust. 1 Policję pierwotnie określono jako: „umundurowaną i uzbrojoną formację prze- znaczoną do ochrony bezpieczeństwa obywateli oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i  porządku publicznego”. Pięć lat później zmieniając ustawę o Policji77, zmieniono brzmienie art. 1 ust. 1, określając Policję jako: „umundurowaną i uzbrojoną formację służącą społeczeństwu i przezna- czoną do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania bezpie- czeństwa i porządku publicznego” (art. 1 ust. 1 ustawy o Policji). Komendant Główny Policji jest centralnym organem administracji rządowej właściwym w sprawach bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymania bezpieczeństwa i porządku publicznego (art. 5 ust. 1 ustawy o Policji)78. Treść tego przepisu nie wskazuje precyzyjnie granic policyjnych zadań. Europejskiej. Stan obecny oraz perspektywy zmian, pod red. M. Lisieckiego, M. Raczkowskiej-Lipińskiej, B.  Sitka, W.  Pokruszyńskiego, Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej w  Józefowie, Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie, Józefów 2009, s. 467. 73 Dz. U. Nr 30, poz. 179. 74 S. Pieprzny, Policja. Organizacja…, s. 17. 75 Deklaracja o policji: Rezolucja 690 Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy (1979 r.); Uwagi Komitetu Rady Ministrów Rady Europy do Rezolucji 690 (1979): Deklaracja o policji, przekł. J. Krahelska, A. Rzepliński, Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego, Ośrodek Informacji Dokumen- tacji Rady Europy, Warszawa 1993. 76 Chodzi o tekst zawarty w: Dz. U. Nr 30, poz. 179. 77 Artykuł 2 ustawy z dnia 21 lipca 1995 r. o zmianie ustaw: o urzędzie Ministra Spraw We- wnętrznych, o Policji, o Urzędzie Ochrony Państwa, o Straży Granicznej oraz niektórych innych ustaw. 78 Zob. R. Głowacki, Program „Bezpieczne miasto” a lokalny system ochrony bezpieczeństwa i porząd- ku publicznego (w:) Bezpieczeństwo to wspólna sprawa. Ochrona bezpieczeństwa publicznego – rozwiązania systemowe w skali kraju i regionu. Materiały poseminaryjne, pod red. J. Fiebiga, M. Roga, A. Tyburskiej, WSPol., Szczytno 2002, s. 241. 27 Rozdział 1. Praca operacyjno-rozpoznawcza policjantów przy wykorzystaniu… Ze sformułowania, jakiego użył ustawodawca, wynika, że Policja jest for- macją mającą służebny charakter wobec społeczeństwa, a  jej istotą jest zapewnienie ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. Ponieważ potrzeby społeczne ulegają ciągłym zmianom, a ich realizacja wyłącznie przez Policję byłaby w praktyce niemożliwa, dlatego służebne wobec spo- łeczeństwa zadania realizują również podmioty pozapolicyjne. W odniesieniu do roli Policji wobec społeczeństwa zakres jej zadań wykracza poza wskazaną ochronę. Sformułowanie zawarte w treści art. 1 ust. 1 ustawy o Policji ma zatem głównie charakter podkreślający rolę Po- licji w państwie i jednocześnie wskazujący na istotę jej działania79. Jak za- uważa W. Kotowski: „ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji była już 86 razy nowelizowana, w tym czterokrotnie, ze względu na zakres zmian, ogłaszano tekst jednolity”80 oraz „ustawa o Policji jest realizowana przez 290 dyspozycji i 97 aktów wykonawczych w postaci rozporządzeń (zarzą- dzeń i decyzji), z tym że przez liczbę 97 wyrażono akty wykonawcze do aktów wykonawczych”81. Główne zadania Policji, będące również przedmiotem regulacji in- nych ustaw82, wskazane zostały przez ustawodawcę w art. 1 ust. 2 ustawy o Policji: – ochrona życia i zdrowia ludzi oraz mienia przed bezprawnymi za- machami naruszającymi te dobra; – ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego, w tym zapewnie- nie spokoju w miejscach publicznych oraz w środkach publicznego transportu i komunikacji publicznej, w ruchu drogowym i na wo- dach przeznaczonych do powszechnego korzystania; – inicjowanie i organizowanie działań mających na celu zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz zjawiskom kryminogen- nym i współdziałanie w tym zakresie z organami państwowymi, sa- morządowymi i organizacjami społecznymi; – wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców; – nadzór nad specjalistycznymi uzbrojonymi formacjami ochronnymi w zakresie określonym w odrębnych przepisach; 79 S. Pieprzny, Policja. Organizacja…, s. 29. 80 Tekst jednolity ustawy o Policji ogłaszano w: Dz. U. z 2011 r. Nr 287, poz. 1678. 81 W. Kotowski, Ustawa o Policji. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2012, s. 1127 i n. 82 Wiele zadań Policji wynika z przepisów kodeksu postępowania karnego i kodeksu postępo- wania w sprawach o wykroczenia. 28 1.1. Zadania Policji w obszarze bezpieczeństwa wewnętrznego Rzeczypospolitej Polskiej – k
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Współpraca policjantów z osobowymi źródłami informacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: