Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00323 004996 14868543 na godz. na dobę w sumie
Współpraca szkoły z rodziną w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dziecka z lekkim upośledzeniem umysłowym - ebook/pdf
Współpraca szkoły z rodziną w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dziecka z lekkim upośledzeniem umysłowym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 362
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7308-820-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> psychologia >> relacje damsko-męskie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Przedmiotem publikacji jest współdziałanie szkoły specjalnej i rodziny w zaspokajaniu potrzeb rozwoju biologicznego, psychospołecznego i kulturalnego dziecka lekko upośledzonego umysłowo. Zbadanie i ukazanie tego problemu w dzisiejszych warunkach życia dzieci upośledzonych umysłowo i ich rodzin wydaje się zasadne poznawczo i wskazane z terapeutycznego punktu widzenia. Podjęte w publikacji badania stanowiły próbę odpowiedzi na następujące pytanie: Jakie są realne możliwości stymulowania rozwoju biopsychosocjokulturalnego dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim w obecnych warunkach społecznych i oświatowych poprzez optymalizację współdziałania szkoły specjalnej i rodziny?
Opracowanie składa się z części teoretycznej, metodologicznej i empirycznej. W części teoretycznej znajduje się analiza polskiej i zagranicznej literatury przedmiotu ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień dotyczących roli rodziny, szkoły i grupy rówieśniczej w zaspokajaniu potrzeb rozwoju biologicznego, psychospołecznego i kulturalnego dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim, a także istoty upośledzenia umysłowego.

Część metodologiczna prezentuje konceptualizację badań empirycznych. Zastosowane rozwiązania metodologiczne pozwoliły na hipotetyczne sformułowanie kierunków aktywności szkoły specjalnej i rodziny służącej stymulowaniu rozwoju biopsychosocjokulturalnemu dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim oraz na opracowanie głównych założeń programu optymalizacji współdziałania tych dwóch środowisk wychowawczych. W części empirycznej znajduje się analiza uzyskanych wyników badań, przeprowadzonych w środowisku rodzinnym i szkolnym dzieci upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim. Badania pozwoliły na poznanie i ocenę funkcjonowania środowiska rodzinnego i szkolnego, rozpatrywanego na gruncie zaspokajana potrzeb rozwoju biologicznego, psychospołecznego i kulturalnego tych dzieci. Konsekwencją takiej analizy i oceny było ukazanie możliwości i form stymulowania tego rozwoju dziecka w szkole i w rodzinie. Prowadzone badania ukazały również związek pomiędzy warunkami rozwoju biopsychosocjokulturalnego dziecka w rodzinie, wydolnością wychowawczą rodziców, a poziomem zagrożenia tego rozwoju. Pozwoliły także na określenie form i zakresu istniejącej współpracy między szkołą specjalną a rodziną oraz na poznanie oczekiwań rodziców woobec szkoły i nauczycieli. Jednocześnie dane pochodzące z rozpoznań dały podstawy do krytycznego spojrzenia na efekty tego współdziałania, stworzyły możliwości dla propozycji jego modyfikowania i postulowania badań naukowych w zakresie ulepszenie warunków rozwoju biopsychosocjokulturalnego dziecka i udoskonalenia współdziałania szkoły specjalnej z rodziną.
Materiał badawczy jest wzbogacony opisami 20 przypadków uczniów, stanowiących ilustrację danego zagrożenia lub uwarunkowania.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Współpraca szkoły z rodziną w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dzieci z lekkim upo(cid:262)ledzeniem umysłowym – działania stosowane i postulowane Dorota Smykowska Współpraca szkoły z rodziną w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dzieci z lekkim upo(cid:262)ledzeniem umysłowym – działania stosowane i postulowane Kraków 2008 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2008 Recenzent: prof. dr hab. Józef Baniak Redakcja wydawnicza: Anna Gancarczyk Adiustacja: Agnieszka Gajewska Anna Gancarczyk Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7308-820-7 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 Wydanie I, Kraków 2008 Jeżeli otrzymałeś coś więcej niż inni w postaci dobrego zdrowia, uzdolnień, sukcesów, radosnego dzieciństwa, harmonijnej atmosfery domowej, nie traktuj tego jako oczywiste. Należysz do ludzi szczęśliwych, a zatem powołany jesteś, aby wiele ofi arować innym... Albert Schweitzer Spis tre(cid:262)ci Wprowadzenie .................................................................................................. 11 Rozdział I Podstawowe (cid:262)rodowiska wychowawcze oraz ich współpraca w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dzieci .............................................. 15 1. Środowisko wychowawcze – jego podział i struktura .................................... 15 2. Współpraca szkoły i rodziny we wspomaganiu rozwoju dzieci ...................... 19 3. Współpraca rodziców i nauczycieli we wspomaganiu rozwoju dzieci ............ 27 Rozdział II Zjawisko upo(cid:262)ledzenia umysłowego w stopniu lekkim ............................... 39 1. Wprowadzenie w problematykę upośledzenia umysłowego .......................... 39 2. Specyfi ka rozwoju osobowościowego dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim .................................................. 40 2.1. Rozwój biologiczny ................................................................................ 41 2.2. Rozwój psychiczny ................................................................................. 44 2.2.1. Zaburzenia rozwoju psychicznego u dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim ................................ 48 2.2.2. Sfera emocjonalna u dzieci lekko upośledzonych umysłowo ........ 54 2.3. Rozwój społeczny .................................................................................. 58 2.4. Rozwój kulturalny ................................................................................. 63 3. Obecny stan wiedzy naukowej (badań) o upośledzeniu umysłowym dzieci ... 65 Rozdział III Rola rodziny i szkoły w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dzieci z lekkim upo(cid:262)ledzeniem umysłowym ................................................ 81 1. Rodzina jako środowisko zaspokajające potrzeby rozwojowe dziecka upośledzonego umysłowo ................................................................. 81 1.1. Rozwój biologiczny ................................................................................ 81 1.2. Rozwój psychospołeczny ........................................................................ 85 1.3. Rozwój kulturalny .................................................................................. 98 1.4. Rodzina z dzieckiem upośledzonym umysłowo w stopniu lekkim ......... 104 8 Spis tre(cid:262)ci 2. Szkoła jako środowisko zaspokajające potrzeby rozwojowe uczniów upośledzonych umysłowo .............................................................................. 110 2.1. Pomoc szkoły w biologicznym rozwoju uczniów .................................... 112 2.2. Działania szkoły wspierające psychospołeczny rozwój uczniów ............. 114 2.3. Rola szkoły w kulturalnym rozwoju uczniów ......................................... 120 2.4. Praca szkoły nad zaspokajaniem potrzeb rozwojowych uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim ...................... 124 3. Znaczenie klasy szkolnej w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim ............................................ 129 Rozdział IV Konceptualizacja i realizacja własnych badań empirycznych .................... 135 1. Przedmiot i metodologiczne założenia badań ................................................ 135 2. Problematyka badań ...................................................................................... 139 3. Metoda i techniki badawcze .......................................................................... 141 4. Teren badań i grupa respondentów ............................................................... 142 5. Etapy i realizacja badań środowiskowych ...................................................... 155 6. Organizacja i przebieg badań ......................................................................... 158 Rozdział V Uwarunkowania rozwoju dzieci upo(cid:262)ledzonych umysłowo w stopniu lekkim ................................................ 161 1. Rodzinne warunki rozwoju dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim ........................................................................................... 161 1.1. Czynniki rozwoju biologicznego ............................................................ 162 1.2. Czynniki rozwoju psychospołecznego .................................................... 171 1.3. Czynniki rozwoju kulturalnego .............................................................. 183 2. Zagrożenia w rozwoju dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim występujące w środowisku rodzinnym ............................... 187 2.1. Zagrożenia w rozwoju biologicznym ...................................................... 188 2.2. Zagrożenia w rozwoju psychospołecznym .............................................. 199 2.3. Zagrożenia w rozwoju kulturalnym ........................................................ 206 3. Typologia rodzin z dzieckiem upośledzonym umysłowo w stopniu lekkim ... 211 3.1. Kryterium warunków bio-psycho-socjo-kulturalnego rozwoju dziecka ..... 212 3.2. Kryterium odniesienia (stosunku) rodziców do szkoły specjalnej ........... 220 4. Warunki rozwoju i adaptacji dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim w środowisku szkoły specjalnej ......................................... 231 4.1. Czynniki rozwoju biologicznego ............................................................ 232 4.2. Czynniki rozwoju psychospołecznego .................................................... 237 4.3. Czynniki rozwoju kulturalnego .............................................................. 240 5. Zagrożenia w rozwoju dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim występujące w środowisku szkoły specjalnej ...................... 244 Spis tre(cid:262)ci 9 5.1. Zagrożenia w rozwoju biologicznym ...................................................... 244 5.2. Zagrożenia w rozwoju psychospołecznym .............................................. 246 5.3. Zagrożenia w rozwoju kulturalnym ........................................................ 247 Rozdział VI Współpraca szkoły specjalnej z rodziną w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dziecka upo(cid:262)ledzonego umysłowo w stopniu lekkim ................................................ 251 1. Pomoc szkoły w korygowaniu i kompensowaniu zaburzeń rozwoju biologicznego dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim ........................................................................................... 252 2. Współpraca szkoły specjalnej z rodziną w zakresie wspierania psychospołecznego rozwoju dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim ........................................................................................... 257 3. Współpraca szkoły specjalnej z rodziną w tworzeniu warunków rozwoju kulturalnego dziecka z lekkim upośledzeniem umysłowym ............. 262 4. Współpraca szkoły specjalnej z rodziną we wspomaganiu ogólnego rozwoju dziecka z lekkim upośledzeniem umysłowym .................. 265 Rozdział VII Stosowane i postulowane działania słu(cid:282)ące zaspokajaniu potrzeb rozwojowych uczniów upo(cid:262)ledzonych umysłowo w stopniu lekkim ................................................ 273 1. Zmiany w aktywności i oczekiwaniach rodziny w wyniku współdziałania ze szkołą specjalną w zakresie zaspokajania potrzeb rozwojowych dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim ....................................... 274 2. Zmienianie typu i charakteru działań szkoły w wyniku współpracy ze środowiskiem rodzinnym dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim ........................................................................................... 279 3. Krytyczne spojrzenie na rezultaty współpracy szkoły specjalnej z rodziną w procesie zaspokajania potrzeb rozwojowych dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim .................................................. 289 4. Postulaty dalszych badań naukowych w zakresie poznawania i ulepszania warunków rozwoju dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim ........................................................................................... 293 Zakończenie ...................................................................................................... 301 Bibliografi a ........................................................................................................ 307 Literatura metodologiczna ............................................................................ 307 Literatura przedmiotu ................................................................................... 307 Literatura pomocnicza ................................................................................... 312 10 Spis tre(cid:262)ci Aneksy ............................................................................................................... 321 Kwestionariusz wywiadu środowiskowego w rodzinie ................................... 321 Narzędzie oceny poziomu zaspokajania potrzeb bio-psycho-socjo-kulturalnego rozwoju dziecka w rodzinie .......................... 330 Karta indywidualna dziecka ........................................................................... 336 Działalność szkoły specjalnej we wspieraniu rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego swoich uczniów .............................. 338 Kwestionariusz wywiadu z dyrektorem szkoły dotyczący zaspokajania przez szkołę potrzeb bio-psycho-socjo-kulturalnego rozwoju dziecka niepełnosprawnego intelektualnie i współdziałania szkoły z jego rodziną ..... 346 Aneks 1 Aneks 2 Aneks 3 Aneks 4 Aneks 5 Aneks 6 Aneks 7 Aneks 8 Aneks 9 Aneks 10 Aneks 11 Dyspozycja do rozmowy z wychowawcą klasy ............................................... 350 Zestaw pytań do samooceny ucznia ............................................................... 351 Propozycja planu pracy wychowawczo-społecznej z rodzicami ..................... 352 Proponowany plan działania na terenie szkoły – bezpośrednio ukierunkowany na dziecko – jako pomoc w zaspokajaniu potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego .................. 354 Kwestionariusz ankiety skierowany do rodziców na temat współpracy szkoły z rodziną ........................................................... 355 Karta samooceny zachowania ........................................................................ 357 Wprowadzenie W każdym społeczeństwie istnieją różnorodne siły społeczne, które warunkują rozwój biologiczny, psychiczny, społeczny i kulturalny dzieci i młodzieży. Jed- nak główny ciężar zaspokajania potrzeb tego rozwoju spoczywa i zawsze będzie spoczywał na dwóch podstawowych środowiskach wychowawczych: rodzinie i szkole. Odpowiedzialność za ten rozwój, a także podział obowiązków i zadań prowadzi do konieczności kształtowania możliwie harmonijnych i uregulowa- nych stosunków między tymi względnie autonomicznymi środowiskami. Szcze- gólnie ważne wydaje się stworzenie między nimi takiego układu, aby zaistniały optymalne warunki do rozwoju dziecka – ucznia i jego osobistego dobra. Zagad- nienie współpracy szkoły z rodzicami uczniów powinno być jednym z elemen- tów planowania i organizacji szkolnego życia. Oznacza to, że rodzice i szkoła powinni na zasadzie partnerstwa na równi ponosić odpowiedzialność zarówno za edukację dziecka, jak i za jego rozwój bio-psycho-socjo-kulturalny. Stwierdzenie to nie budzi w zasadzie zastrzeżeń i wątpliwości, jednak prowokuje do refl eksji i zachęca do sformułowania kilku uzupełniających je uwag. Pierwsza uwaga dotyczy środowiska rodzinnego i podkreśla duży udział, prio- rytet i kompetencje edukacyjno-wychowawcze rodziców, którzy mają naturalne i niezbywalne prawo do wychowania własnych dzieci. Od dawna jednak wiadomo, że funkcja opiekuńczo-wychowawcza rodziców nie zawsze wystarcza do zaspo- kojenia potrzeb rozwojowych ich dzieci. Uwaga ta dotyczy szczególnie rodziców o niskim poziomie intelektualnym, niewydolnych wychowawczo. W tych rodzi- nach większość błędów wychowawczych wynika często nie ze złej woli rodziców, lecz po prostu z ich niewiedzy. Część tych rodzin oczekuje wręcz pomocy od szkoły również w zakresie zaspokajania potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego ich dzieci. Druga uwaga dotyczy środowiska szkolnego, a konkretnie gotowości nauczy- cieli do współpracy z rodzicami w zaspokajaniu potrzeb rozwoju bio-psycho- -socjo-kulturalnego uczniów. Chodzi tu o rodzaj stosunków pomiędzy nauczy- cielami a rodzicami, który może być rozpatrywany w kategoriach partnerstwa rodziców i nauczycieli działających w interesie dziecka. Na duże znaczenie part- nerstwa szkoły i rodziny zwrócił uwagę, między innymi Renzo Vianello, prze- wodniczący European Association for Special Education. Na europejskim fo- rum dotyczącym kształcenia specjalnego w procesie przemian podkreślił on, że osoby z różnego rodzaju schorzeniami nie tylko wymagają pomocy nauczycieli 12 Wprowadzenie i fachowców, ale przede wszystkim potrzebują odpowiedniego środowiska za- spokajającego potrzeby ich rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego. Środowisko społeczne – według Vianello – jest bowiem wyznacznikiem działalności szkoły i rodziców wpływających na wychowanie i kształcenie swoich dzieci1. Jeśli odwołać się do literatury przedmiotu dotyczącej zagadnienia współpracy szkoły specjalnej z rodziną, można stwierdzić, że współpraca ta jest niezadowala- jąca. Działania wobec rodziny, jakie podejmują wychowawcy i nauczyciele, często mają charakter dorywczy, jednorazowy – nie są zatem systematycznie i plano- wo organizowane. Ponadto kadra pedagogiczna niekiedy nie ma wystarczają- cego przygotowania, aby możliwie wszechstronnie wspomagać rozwój dziecka upośledzonego umysłowo. Również organizacja pracy szkoły nie zawsze sprzy- ja przenoszeniu działań wychowawczych i doskonalących rozwój dziecka poza nią. Ponadto, jak twierdzi Waldemar Segiet, nauczyciele polscy, w porównaniu z nauczycielami na przykład amerykańskimi czy nauczycielami z państw Unii Europejskiej, wydają się mniej otwarci na współpracę z rodzicami w zaspoka- janiu potrzeb rozwojowych dziecka, nie wykazują również gotowości do takiej współpracy. Według autora, kontakty nauczycieli z rodzicami nie wychodzą poza klasyczną pomoc dziecku w odrabianiu zadań domowych2. Problemy współpracy rodziców i nauczycieli nabierają szczególnego znacze- nia w kontekście nowych tendencji w szkolnictwie, wyrażanych często w takich hasłach, jak: podmiotowość rodziców w szkole, nowe role rodziców i nauczy- cieli w zaspokajaniu potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego dziecka, przezwyciężanie starych nawyków w kontaktach między rodzicami i nauczycie- lami, nowy postępowy model współpracy szkoły i rodziny ucznia. Wszystkie te postulaty, a także wiele innych związanych z wyzwaniami, jakie niesie ze sobą okres przemian edukacyjnych, utwierdzają mnie w przekonaniu, że teoretyczne i badawcze zainteresowania współpracą szkoły i rodziny w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim ciągle nie są do końca wykorzystane i właściwie zagospodarowane. Dlatego też współpra- ca szkoły i środowiska rodzinnego uczniów upośledzonych umysłowo wymaga szczegółowej analizy i diagnozy, a także krytycznego osądu i zarysowania kon- struktywnego planu modyfi kacji jej rozwoju. Koncepcja, ku której się skłaniam, dotyczy weryfi kacji poznawczej i oceny funkcjonowania środowisk rodzinnego i szkolnego rozpatrywanych w kontekście zaspokajania potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego dzieci i młodzieży upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim. Konsekwencją takiej analizy i diag- nozy jest ukazanie zależności między warunkami opiekuńczo-wychowawczymi 1 Zob. J. Załóg, Europejskie Forum „Kształcenie specjalne w procesie przemian”, Lucener 30 VI–4 VII 1997, „Szkoła Specjalna” 1998, nr 3, s. 180–181. 2 Zob. W. Segiet, Rodzice – nauczyciele. Wzajemne stosunki i reprezentacje, „Książka i Wie- dza”, Poznań 1999, s. 161. Wprowadzenie 13 w rodzinie i działaniami dydaktyczno-wychowawczymi i rewalidacyjno-terapeu- tycznymi w szkole a efektywnością pracy tych dwóch środowisk wychowawczych w zaspokajaniu potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego dzieci. Kolej- nym obszarem analizowanym w prezentowanych badaniach jest zakres i rodzaj obecnej współpracy między szkołą specjalną a rodziną dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim. Dane pochodzące z badań diagnostyczno-eks- ploracyjnych pozwolą ponadto na opracowanie propozycji zoptymalizowania współpracy między tymi dwoma środowiskami wychowawczymi, doskonaląc tym samym zaspokajanie potrzeb rozwojowych tych dzieci. Dążenie do doskona- lenia współpracy między szkołą i rodziną ma na celu możliwie najlepszy rozwój bio-psycho-socjo-kulturalny dziecka. Stąd też duże znaczenie ma tu weryfi ka- cja i ocena funkcjonowania środowiska rodzinnego i szkolnego, rozpatrywanych w kontekście potrzeb rozwoju fi zycznego, psychicznego, społecznego i kultural- nego dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim. Niniejsza publikacja przedstawia propozycje optymalizacji współpracy szkoły specjalnej i rodziny w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dziecka upośledzonego umysłowo w stopniu lekkim. Może być przydatna dla osób zarówno zawodowo zajmujących się wychowaniem i nauczaniem dzieci upośledzonych umysłowo, jak i przygotowujących się do takiej pracy. Przede wszystkim jednak może być przewodnikiem dla nauczycieli, którzy nie mają jeszcze dużego doświadczenia we współpracy z rodzicami dziecka upośledzonego umysłowo. Może być także użyteczna dla tych pedagogów, którzy nie są zadowoleni z dotychczasowych spo- sobów współdziałania z rodzicami, zwłaszcza mającymi obojętny lub negatywny stosunek do szkoły. Myślę, że tematyka poruszana w niniejszej książce jest w pełni aktualna, a wnioski wypływające z badań mogą być pomocne w doskonaleniu współpracy szkoły i rodziny. Ma ona szczególne znaczenie w przypadku dziecka upośledzo- nego umysłowo, gdyż jego prawidłowy rozwój bio-psycho-socjo-kulturalny jest uzależniony od warunków środowiskowych i wychowawczych. *** Dziękuję gorąco recenzentowi książki – Panu Profesorowi Józefowi Baniakowi – za wnikliwe uwagi i cenne wskazówki. Rozdział I Podstawowe (cid:262)rodowiska wychowawcze oraz ich współpraca w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dzieci 1. (cid:261)rodowisko wychowawcze – jego podział i struktura Każdy człowiek żyje w określonym środowisku. Zjawiska i procesy zachodzące w środowisku życia człowieka, a więc w rodzinie, w grupie rówieśniczej, w klasie szkolnej są czymś naturalnym i oczywistym. Dopiero głębsza refl eksja nad ich uwarunkowaniami sprawia, że dostrzegamy potrzebę ich zbadania, poznania, opi- sania i oceny. Trafne oceny warunków środowiskowych stają się bowiem użytecz- ne dla wychowania jednostek i, jeżeli to konieczne, korygowania ich zachowania i postępowania. Ponadto poznawanie ludzi byłoby wręcz niemożliwe bez uprzed- niego poznania warunków środowiskowych, w jakich żyją. Człowieka kształtu- je bowiem cała rzeczywistość społeczna, kulturalna i przyrodnicza, w której on uczestniczy. Specyfi ką środowiska wychowawczego jest to, że niezależnie od in- tencji wywiera ono wpływ wychowawczy na jednostkę, a wskutek tego wywołuje zmianę jej zachowania. Wpływy te nie zawsze są pożądane i zgodne z celami wychowania, gdyż szczególne składniki środowiska lub relacje między nimi mogą nie sprzyjać osiąganiu pozytywnych rezultatów. Okoliczności te sugerują konieczność analizowania środowisk wychowaw- czych i podejmowania odpowiednich działań w planowej pracy wychowawczej. Spośród wielu typologii środowisk najwłaściwszy – przy rozpatrywaniu proble- matyki zaspokajania potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego człowieka – wydaje się podział na środowisko: naturalne, społeczne i kulturalne. Społeczeństwo tworzy wiele środowisk, dla jednostki zaś najważniejszym z nich jest środowisko naturalne, do którego należy przede wszystkim rodzina. Według papieża Jana Pawła II, „rodzina jest szczególną wspólnotą osób, w której rodzice są złączeni ze sobą przymierzem małżeńskim”1. 1 Jan Paweł II, Zachować duchowe i etyczne wartości rodzinnego życia – homilia, Bamenola, 12 sierpnia 1985, za: T. Bilicki, Dziecko i wychowanie w pedagogii Jana Pawła II – na podstawie encyklik, adhortacji, wybranych listów i przemówień, „Impuls”, Kraków 2000, s. 66. 16 Rozdział I. Podstawowe (cid:262)rodowiska wychowawcze oraz ich współpraca... Rodzina jest także podstawowym i pierwszym przejawem społecznego wy- miaru osoby, kolebką życia i miłości, gdzie człowiek rodzi się i wzrasta. Zdaniem wielu pedagogów2, to właśnie rodzina stanowi teren pierwszych doświadczeń społecznych dziecka, gdyż w domu rodzinnym powstaje grunt dla zaistnienia całokształtu interakcji emocjonalnych i wychowawczych. Rodzice niewątpliwie mają szansę obserwowania nie tylko zachowań, ale także skutków zachowania się dziecka. Rodzina ma zatem ogromne znaczenie dla jego rozwoju fi zycznego, psychicznego, społecznego i kulturalnego. Natomiast w ogólnospołecznym systemie kształcenia i wychowania dzieci kluczową rolę odgrywa szkoła. Jej wyjątkowe miejsce uzasadnia fakt, że swą dzia- łalność wychowawczą prowadzi w sposób intencjonalny i zorganizowany, a więc według programów uwzględniających społecznie ustalone cele wychowawcze, z pomocą kadry pedagogicznej i przy użyciu odpowiednio przystosowanej bazy. Na terenie szkoły środowiskiem bezpośrednio i najsilniej oddziałującym na dziecko jest klasa szkolna, rozumiana jako grupa społeczna. Obecna w tej grupie szczególna więź społeczna jest rezultatem koleżeńskich i przyjacielskich stosun- ków nawiązujących się między uczniami3. Na zaspokajanie potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego jednostki, oprócz wymienionych środowisk, duży wpływ ma także środowisko kulturowe. Środowisko to obejmuje różne oddziałujące na jednostkę elementy społeczno-hi- storycznego dorobku człowieka, tzn. dobra kultury materialnej i duchowej. Wy- twory działalności ludzkiej składają się na cywilizację, tworząc prawo, moralność i obyczaje, stanowiąc tym samym nieodzowne elementy większości oddziaływań wychowawczych4. Wyróżnione powyżej środowiska: społeczne, naturalne i kul- turowe nie istnieją w izolacji, ale są ze sobą silnie sprzężone. Każde z nich jest układem złożonym i ważnym czynnikiem determinującym rozwój jednostki. Tak więc środowisko stanowi skomplikowany splot oddziaływań świata zewnętrzne- go na człowieka, ale jest także przez niego przekształcane. Istnieje zatem wza- jemne oddziaływanie człowieka i środowiska. W procesie rozwoju dziecka decydującą rolę odgrywa wychowanie jako świa- dome, planowe i celowe oddziaływanie na jego psychikę. Wychowanie młodego pokolenia, rozumiane w najszerszym tego słowa znaczeniu, obejmuje wszelkie wpływy środowiska społecznego i kulturalnego kształtujące i rozwijające osobo- 2 Zob. M. Ziemska (red.), Rodzina i dziecko, PWN, Warszawa 1986; M. Tyszkowa (red.), Rozwój dziecka w rodzinie i poza rodziną, UAM, Poznań 1985. 3 Zob. H. Sowińska, Dynamika przemian klas szkolnych, UAM, Poznań 1987. 4 Zob. M. Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, tłum. J. Ho- łówka, PWN, Warszawa 1978; M. Stefanowska, Odbiorcy kultury – deklaracje i rzeczywistość. Studium metodologiczne o weryfi kacji danych, PWN, Warszawa 1988; Z. Staszczak, Obrzęd i obyczaj w rodzinach wiejskich Wielkopolski, PWN, Warszawa 1985. 1. (cid:261)rodowisko wychowawcze – jego podział i struktura 17 wość wychowanka. W literaturze pedagogicznej słowo „wychowanie” jest defi - niowane bardzo różnie. Na przykład według papieża Jana Pawła II, wychowanie jest stawaniem się człowieka coraz bardziej człowiekiem, czyli troską o to, ażeby bardziej „był”, a nie tylko więcej „miał”. Bardziej i pełniej być człowiekiem to znaczy umieć „być” nie tylko „z drugimi”, ale także „dla drugich”. Wychowanie ma podstawowe znaczenie dla kształtowania stosunków międzyludzkich5. Jak podkreśla papież, w wyniku wychowania ludzie mają być wielcy w swym człowieczeństwie. Natomiast Bronisława Dymara pod pojęciem wychowania ro- zumie „wszelkie zamierzone oddziaływania na dziecko w rodzinie, podejmowane w określonym celu i w określonej sytuacji”6. Tak defi niowane wychowanie – zdaniem autorki – prowadziłoby do poprawy postawy dziecka, a więc do pojawienia się i umocnienia nowych pozytywnych zachowań, zaniku zaś i usunięcia zachowań niewłaściwych. Całe wychowanie – kontynuuje autorka – można i powinno się pojmować jako przygotowanie i wprowadzenie do samowychowania7. Z kolei Krzysztof Kruszewski przyjmu- je, że wychowanie oznacza zaspokajanie potrzeb rozwojowych, czyli pobudzanie i ukierunkowywanie rozwoju osoby ludzkiej8. W jaki sposób można pobudzać i ukierunkowywać rozwój człowieka? Helena Radlińska wskazuje, że odbywa się on w stosunku do procesów wzrostu jednostki, jej wrastania w środowisko spo- łeczne i wprowadzania w wartości kultury9. Tak więc wychowanie, rozumiane jako zaspokajanie potrzeb rozwoju, dotyczy trzech sfer aktywności człowieka: biologicznej, psychospołecznej i kulturalnej. Te trzy sfery stanowią wzajemnie przenikającą się jedność, wymagają jednak zróżnicowanych oddziaływań wycho- wawczych. Owe odrębności wychowania wyrażają się w odmiennościach charak- terystycznych dla rozwoju biologicznego, społecznego i kulturalnego. Zaspokajanie potrzeb rozwoju biologicznego polega na pielęgnacji organizmu, wyrównywaniu lub kompensowaniu jego ewentualnych braków oraz pobudza- niu rozwoju. Dla pomyślnego przebiegu tego rozwoju konieczne jest stworzenie korzystnych warunków środowiskowych. Troska o rozwój psychospołeczny ma na celu pomoc jednostce we włączaniu się w grupy społeczne, w stawaniu się ich członkiem, przyswajaniu ról społecznych oraz 5 Jan Paweł II, Bardziej „być dla drugich” – przemówienie Jana Pawła II wygłoszone w sie- dzibie UNESCO, Paryż, 2 czerwca 1980, za: T. Bilicki, Dziecko i wychowanie w pedagogii..., op. cit., s. 61. 6 B. Dymara (red.), Dziecko w świecie szkoły. Szkice o wychowaniu, „Impuls”, Kraków 1998, s. 104–105. 7 Zob. ibidem, s. 105. 8 Zob. K. Kruszewski (red.), Sztuka nauczania, cz. 1: Czynności nauczyciela, PWN, War- 9 Zob. H. Radlińska, Pisma pedagogiczne, t. 1: Pedagogika społeczna, „Ossolineum”, Wroc- szawa 1992, s. 286. ław 1961, s. 325. 18 Rozdział I. Podstawowe (cid:262)rodowiska wychowawcze oraz ich współpraca... norm i systemu wartości obowiązujących w społeczeństwie. Pomyślny przebieg tego rozwoju wymaga „sprzyjających sytuacji interpersonalnych i grupowych”10. Wspieranie rozwoju kulturalnego polega na: umożliwieniu jednostce pozna- nia materialnego i duchowego dorobku ludzkości, wprowadzeniu jej w krąg war- tości kulturowych i przekazywaniu jej zasad oraz norm moralnych. Poza tym dużą wagę przywiązuje się do bezpośredniego przekazywania dorobku kulturo- wego pokoleń, jak również do wyzwalania w dzieciach i młodzieży ciekawości i zainteresowania tym dorobkiem, czyli do ich uczestnictwa w kulturze oraz do własnej działalności kulturalnej. Wychowanie jest więc procesem złożonym – obejmuje człowieka we wszyst- kich fazach jego życia i różnorodne formy oddziaływań na niego różnych środo- wisk. Na podstawie przedstawionej tu klasyfi kacji można stwierdzić, że wycho- wanie odbywa się dwoma ściśle ze sobą powiązanymi torami: jako wywieranie bezpośredniego wpływu na osobę wychowywaną poprzez wspieranie jej w natu- ralnym i spontanicznym rozwoju oraz jako oddziaływanie na nią drogą świado- mie podejmowanych zabiegów wychowawczych. Podstawowymi środowiskami wychowawczymi, jak już wykazano, są rodzina i szkoła. Elastyczna współpraca między nimi w zaspokajaniu potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego dziecka może być określana jako współdziałanie, czyli działanie uzgodnione wzajemnie i wspólnie, realizowane w porozumieniu. Słownik języka polskiego podaje, że współdziałać to znaczy działać, pracować z kimś, pomagać komuś w jakiejś działalno- ści, wywierać wpływ na coś, przyczyniać się do czegoś razem z innymi11. Sama jednak łączność z kimś nie przesądza jeszcze o przyczynianiu się do wspólnego dobra. Aby można było mówić o jej istnieniu, łączność ta musi być wykorzystana tak, żeby wewnątrz danej rzeczy kooperacja pozytywna przeważała nad negatywną. Poza tym istotne jest, aby w stosunkach, w których uczestniczą ludzie, zachodziły okoliczności, w których chcą oni uczestniczyć, współdziałać i świadczyć na rzecz całości. U ludzi współdziałających ze sobą musi więc wystąpić motywacja do działania na rzecz dobra wspólnego, a także gotowość, która wyraża się w ich uczestnictwie w działaniu. Gdy zatem określona grupa ludzi chce współ- działać, to znaczy że z tych czy innych względów, mniej czy bardziej świadomie, w warunkach mniej czy bardziej zorganizowanych pomaga sobie nawzajem. Poza tym aby współpraca zespołów układała się pomyślnie, należy zadbać, aby całości tych działań przyświecał jakiś cel oraz by zespół był zgrany. Tylko wówczas bo- wiem współdziałanie jest właściwe, gdy cel jest wspólny, czyli gdy cel dla jednego jest także celem dla drugiego. Nieskuteczny jest natomiast taki czyn, który ani nie osiąga celu, ani nie umożliwia, nie ułatwia jego osiągnięcia, czyli nie przybliża do 10 Zob. H. Radlińska, Pisma pedagogiczne..., op. cit., s. 326. 11 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 1978, s. 768. 2. Współpraca szkoły i rodziny we wspomaganiu rozwoju dzieci 19 celu. Skłaniam się zatem ku hipotezie, że współdziałanie rodziców i szkoły, a więc aktywność tych środowisk i ich konkretne działanie nie pozostaje bez znaczenia dla zaspokajania potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego dziecka. 2. Współpraca szkoły i rodziny we wspomaganiu rozwoju dzieci Rodzina i szkoła stanowią dwa podstawowe środowiska wychowawcze, mają- ce decydujący wpływ na zaspokajanie potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kultu- ralnego młodego pokolenia. Wpływ ten jest korzystny tylko wówczas, gdy te dwa środowiska są skłonne do współpracy, takiej, w której nauczyciele i rodzice utrzymują ze sobą częste i bliskie kontakty, mające na celu zarówno wzajemne wspomaganie się, jak i dobro dziecka. Problem współdziałania szkoły i rodziny w procesie edukacji szkolnej ucz- niów, a także wspomagania rodziny w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dzie- ci nie jest zagadnieniem nowym. Już bowiem w latach trzydziestych XX wieku – według Marii Grzegorzewskiej12 – zarówno w Polsce, jak i za granicą wiele publikacji poświęcono współpracy szkoły z rodziną. W różnych krajach powsta- wały czasopisma specjalne, a o doniosłości zagadnienia świadczyło powołanie Międzynarodowej Federacji Współpracy Szkoły z Domem. Podjęto wówczas pewne próby rozwiązań praktycznych, jak na przykład ułożenie regulaminu, któ- ry określałby technikę porozumiewania się szkoły z rodzicami. Niestety, miał on dotyczyć głównie kwestii komunikowania rodzicom uwag o dzieciach bądź świadczenia przez nich pomocy materialnej na rzecz szkoły. Taka formuła nie zyskała poparcia M. Grzegorzewskiej, która uważała, że taka współpraca buduje zrąb swój na niewłaściwych zupełnie podstawach, rozwijając pewne jej formy, a nie wnikając w treść istotną – nie rozumiejąc należycie, na czym wartość winna polegać. Nie jest to współpraca szkoły z domem, lecz czcza tylko jej forma. Szkoła nadal pozostaje jeszcze niedostępnym mentorem, czasem udzielającym łaskawie rady13. Według M. Grzegorzewskiej, nauczyciel dziecka upośledzonego powinien nie tylko być związany z jego życiem, ale także powinien być w nurcie tego życia pogrążony14. 12 Zob. M. Grzegorzewska, Wybór pism, IWZZ, Warszawa 1989, s. 40; por. E. Żab- czyńska (red.), Maria Grzegorzewska – pedagog w służbie dzieci niepełnosprawnych, WSPS, Warszawa 1985. 13 E. Żabczyńska (red.), Maria Grzegorzewska..., op. cit., s. 45. 14 Ibidem, s. 52. 20 Rozdział I. Podstawowe (cid:262)rodowiska wychowawcze oraz ich współpraca... Stąd wniosek, że nauczyciel szkoły specjalnej powinien dobrze poznać środo- wisko rodzinne swoich uczniów, ocenić je, zrozumieć jego wpływ i dopiero na tej podstawie tworzyć program swojej pracy. Problem wzajemnych stosunków między tymi dwoma podstawowymi środo- wiskami, w ramach których kształtuje się młode pokolenie – szkołą i domem – wy- daje się zatem kluczowym zagadnieniem dla procesu kształcenia i wychowania dzie- ci, a także dla zaspokajania potrzeb ich rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego. Teoretycy i praktycy wychowania są w zasadzie zgodni co do tego, że o powodzeniu szkolnym dziecka, o jego prawidłowym rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnym w dużym stopniu decyduje harmonijne współdziałanie szkoły i rodziny. Jedno- litość celów wychowania oraz metod ich realizacji w rodzinie i w szkole jest ko- niecznym warunkiem efektywnego współdziałania rodziców i nauczycieli. Nie mogą dwie grupy społeczne dobrze współpracować w zakresie edukacji i stwarza- nia warunków pomyślnego rozwoju dzieci i młodzieży, jeżeli cele tej współpracy bądź nawet metody pracy wychowawczej różnią się zasadniczo. Wydawać by się mogło, że nie ma powodów do obaw, jeśli idzie o integrację poczynań obu tych środowisk, gdyż główne cele kształcenia i wychowania dzieci i młodzieży – w śro- dowisku rodzinnym i szkolnym – są w zasadzie wspólne. Zarówno jedno, jak i drugie środowisko troszczy się o prawidłowy rozwój bio-psycho-socjo-kulturalny dziecka. Oczywiście, stwierdzenie to może dotyczyć większości rodziców i na- uczycieli, ale, niestety, nie całych populacji, ponieważ w każdej grupie społecz- nej zazwyczaj pewien procent jej członków rozumie określone warunki rozwoju i edukacji dzieci i młodzieży w sposób tylko dla siebie charakterystyczny i tylko przez siebie akceptowany15. M. Łobocki uważa, że na drodze do rzetelnej współpracy wyrosło sporo różnorodnych przeszkód i ba- rier utrudniających zbudowanie jednolitego frontu wychowania. Bariery te można skutecznie pokonać przy obustronnym wysiłku, pełnym wzajemnym zrozumieniu. Dopóki bowiem stosunkom między rodzicami i szkołą towarzyszyć będzie atmosfe- ra wzajemnych pretensji, żalów i oskarżeń, właściwie pojęta współpraca nie będzie w ogóle możliwa16. Najbardziej niekorzystne dla prawidłowego zaspokajania potrzeb rozwoju bio-psycho-socjo-kulturalnego dziecka są sytuacje, kiedy między nauczycielami a rodzicami występują konfl ikty. Wówczas ma miejsce wyraźna dysharmonia od- działywań, której ofi arą jest zazwyczaj dziecko. Maria Tyszkowa stwierdza, że „uczeń, widząc, iż rodzina i szkoła działają zgodnie, z większą powagą traktuje zalecenia i uwagi nauczyciela”17. 15 Zob. R. Meighan, Socjologia edukacji, tłum. E. Kiszkurno-Koziej, Z. Knusten, P. Kwie- ciński, UMK, Toruń 1993, s. 53–68. 16 M. Łobocki, ABC wychowania dla nauczycieli i wychowawców, WSiP, Warszawa 1992, s. 7. 17 M. Tyszkowa, Czynniki determinujące pracę szkolną dziecka, PWN, Warszawa 1964, s. 159.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Współpraca szkoły z rodziną w zaspokajaniu potrzeb rozwojowych dziecka z lekkim upośledzeniem umysłowym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: