Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00158 009312 7431427 na godz. na dobę w sumie
Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością intelektualną - ebook/pdf
Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością intelektualną - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 70
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-414-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest zbiorem doświadczeń zawodowych i osobistych autorki. Opisuje w niej bowiem swoje doświadczenia, które zdobyła (i nadal zdobywa) jako matka niepełnosprawnego dziecka oraz jako terapeutka dzieci z głębokimi zaburzeniami w rozwoju.
Jest to publikacja niezwykle cenna, gdyż większość książek dostępnych na rynku dotyczy zagadnień teoretycznych. Brakuje natomiast pozycji, która prosto, w zintegrowany sposób przekazywałaby podstawową wiedzę na temat wychowywania i wspomagania rozwoju dziecka niepełnosprawnego. Niniejsza książka znakomicie wypełnia tę lukę. Zawiera bowiem krótkie wprowadzenie teoretyczne, po którym następuje zasadnicza część książki - proste i czytelne wskazówki, jak pomóc dzieciom nauczyć się wielu umiejętności niezbędnych w codziennym funkcjonowaniu, oraz jasne procedury postępowania zweryfikowane w praktyce, a także postępowanie na wypadek problemów z zastosowaniem wskazanych procedur. Ogromnym atutem jest zwięzły i klarowny język.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością intelektualną Marta Wiśniewska Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością intelektualną Poradnik dla rodziców i terapeutów Kraków 2008 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2008 Recenzent: dr hab. Jagoda Cieszyńska, prof. Akademii Pedagogicznej dr hab. Joanna Głodkowska, prof. Akademii Pedagogiki Specjalnej Korekta: Aleksandra Bylica Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7587-004-6 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2008 W każdej skłonności natury ludzkiej, danej nie w postaci gotowej, lecz jedynie w zarodku, tkwi przyrodzone dążenie do wyjścia ze stanu martwoty i nieumiejętności i do stania się siłą w pełni rozwiniętą. J. H. Pestalozzi Książkę dedykuję swojemu Synkowi, Adasiowi, któremu całą wiedzę zawdzięczam! Spis treści Część I Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Teoria Wprowadzenie .............................................................................................. 9 Kilka uwag o procesie wspomagania .............................................................. 10 Metody terapeutyczne – krótki przegląd ........................................................ 14 Słowo o zasadach wspomagania rozwoju ........................................................ 23 Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Praktyka Część II Wprowadzenie .............................................................................................. 27 Program nauki spożywania posiłków przy stole .............................................. 28 Program nauki spożywania posiłków przy użyciu sztućców ............................ 30 Trening czystości, czyli trudna sztuka korzystania z nocnika .......................... 31 Samodzielne zasypianie .................................................................................. 33 Jak nauczyć dziecko posługiwania się własnymi rękoma. Metoda F. Aff olter ......................................................................................... 35 Codzienna stymulacja sensoryczna ................................................................. 37 Domowe zabawy z zakresu metody Integracji Sensorycznej (SI) .................... 41 Praca z dzieckiem z głęboką niepełnosprawnością .......................................... 43 Muzyka w procesie wspomagania zaburzonego rozwoju dziecka .................... 44 Słowo o wyglądzie zewnętrznym .................................................................... 45 8 Spis treści Zakończenie .................................................................................................. 49 Aneks ............................................................................................................ 51 Bibliografi a .................................................................................................... 65 Część I Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Teoria Wprowadzenie Intensywnym wspomaganiem rozwoju zajmuję się od chwili, kiedy zna- jomość tej problematyki stała się moim osobistym, ale niezwykle przyjemnym obowiązkiem. Pasję swą rozwijałam i rozwijam nie tylko jako mama, lecz także jako nauczyciel-terapeuta w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi i wykładowca akademicki. Wspomaganie rozwoju dziecka może być wspaniałą wędrówką, podczas któ- rej stale trzeba podążać za dzieckiem, dostosowywać się do aktualnych potrzeb, możliwości. W czasie tej wędrówki można dowiedzieć się o sobie wielu prawd. Pomyślny rozwój nie jest gwarantowany wszystkim dzieciom od dnia uro- dzin. Jedni na starcie dostają wszystkie potrzebne narzędzia poznawania, rozu- mienia, przekształcania świata. Inni nie. Wtedy do poznawania świata potrzebują drugiego człowieka, który jak przewodnik pokaże im właściwą drogę, poda po- mocną dłoń. Do rozwoju dziecko przede wszystkim potrzebuje kontaktu z osobami zna- czącymi. Potrzebuje klimatu miłości i pogody. Najlepsze metody, najdroższe turnusy rehabilitacyjne itp. nie przyniosą żadnego rezultatu, jeśli dziecko będzie pozbawione tego, co najważniejsze. Pomysły zamieszczone w książce są tylko wycinkiem pracy terapeutycznej, którą wykonuję. Mam nadzieję, że staną się one inspiracją dla Czytelników – Ro- dziców oraz Profesjonalistów i sprowokują Ich do poszukiwania nowych, „nieod- krytych lądów terapeutycznych”. Książka składa się z dwóch części. Pierwsza, teoretyczna, dotyczy podstawo- wych zagadnień związanych z procesem wspomagania zaburzonego rozwoju. Omawiam w niej pojęcie wspomagania, prezentuję metody terapeutyczne oraz przedstawiam zasady pracy z dzieckiem niepełnosprawnym. Część druga zawiera praktyczne konteksty tegoż procesu. Prezentuję w niej naukę korzystania z toalety, jedzenia, siedzenia przy stole, zasypiania. Przedstawiam także program stymulacji sensorycznej, domowe zabawy z wykorzystaniem metody Integracji Sensorycznej 10 Część I Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Teoria oraz wykorzystanie muzyki w zabawie z dzieckiem niepełnosprawnym. W aneksie Czytelnik znajdzie fotografi e pomocy terapeutycznych, które można wykorzystać w pracy i zabawie z dzieckiem. Książka, którą trzymacie Państwo w rękach nie powstałaby bez obecności mojego Syna i innych dzieci, z którymi miałam i mam przyjemność pracować. Na jej istnienie wpłynęły także spotkania z mistrzami mojej profesji. Dziękuję prof. Ewie Pisuli, prof. Joannie Głodkowskiej, prof. Ewie Kuleszy, prof. Jago- dzie Cieszyńskiej, mgr. Zbigniewowi Przyrowskiemu, mgr Ewie Grzybowskiej i wszystkim, którzy spotkali się ze mną na drodze dialogu pedagogicznego i po- zwolili mi zgłębiać arkana tego pięknego rzemiosła, jakim jest praca z dzieckiem o zaburzonym rozwoju. Kilka uwag o procesie wspomagania W społecznym odbiorze istnieją ogromne różnice w ocenie jakościowej czło- wieka. Podczas, gdy człowiek tzw. normalny oceniany jest z punktu widzenia zaj- mowanej pozycji społecznej, statusu ekonomicznego, umiejętności, to człowiek niepełnosprawny jest naznaczony jako upośledzony umysłowo, kaleka. Zapomina się (a to naganne), że osoby z defi cytami rozwojowymi czy nawet z upośledzeniem umysłowym mają zróżnicowane możliwości rozwojowe. Rozwój osób niepełnosprawnych w poszczególnych sferach przebiega nie- równomiernie i nieharmonijnie. Oznacza to, że u konkretnej osoby poziom funk- cjonowania w poszczególnych sferach może być zdecydowanie różny. Poznanie i wykorzystanie tej mozaiki mocnych stron i niedostatków powinno stanowić bazę każdej sensownej i skutecznej koncepcji wspomagania zaburzonego rozwoju. Dlatego tak ważne jest, aby proces wspomagania był: – – – – – zorientowany na wiek i symptomy; dostosowany do codziennego życia rodzinnego; wielopłaszczyznowy, co oznacza, że powinien przebiegać w sferze somatycznej, intelektualnej, motorycznej, społecznej, emocjonalnej; wczesny; realizujący potrzeby psychiczne, fi zyczne, duchowe. Zdarzało się, że poza rozpoznaniem niepełnosprawności nie czyniono nic ponadto. Nie podejmowano żadnych działań, które wspomogłyby te osoby w re- alizowaniu ich potrzeb, zdolności itp. Zresztą odmawiano im zarówno jednego, jak i drugiego, twierdząc, że są to jednostki upośledzone umysłowo, a więc niewy- uczalne. W rzeczywistości taką postawą otoczenie przyczyniało się do wtórnego upośledzenia tych osób. Dziś wiadomo, że choć rozwój wielu osób niepełnosprawnych jest bezwa- runkowo związany z obniżeniem sprawności intelektualnych, to funkcjonowanie społeczne i zdolności umysłowe tych osób w dużej mierze zależą i co najważniej- Kilka uwag o procesie wspomagania 11 sze mogą być kształtowane, przez warunki środowiskowe i wczesną stymulację. Jak zauważa C. Cunningham (1994) – ekspert od edukacji dzieci upośledzonych umysłowo, dzięki doskonaleniu się metod oddziaływań pedagogiczno-rewalida- cyjnych i wczesnej interwencji specjalistycznej, u osób np. z zespołem Downa wzrasta poziom funkcjonowania rozwoju umysłowego, społecznego, emocjonal- nego. Zaniechanie wczesnej interwencji prowadzi nie tylko do deprywacji spo- łecznej, emocjonalnej, lecz także zmniejsza możliwość osiągnięcia pełniejszego rozwoju umysłowego. Potencjał rozwojowy osób niepełnosprawnych podobnie jak innych ludzi, jest duży i zróżnicowany. Pozostaje tylko pytanie, czy w każdym przypadku jest dobrze wykorzystany? Rozwój osoby niepełnosprawnej wymaga wspomagania, aby możliwie najpeł- niej i zgodnie z potencjałem rozwojowym wyrównać istniejące niedobory, zmniej- szyć ograniczenia. Wspomagać rozwój dziecka to znaczy widzieć całego człowieka z jego przeżyciami, doświadczeniami, uczuciami. Wspomagać nie znaczy jedynie ćwiczyć zaburzoną funkcję w pełnej izolacji. Wspomagać to znaczy być obok dzie- cka, obserwować i rejestrować zmiany w jego funkcjonowaniu, proponować mu coraz to nowe formy aktywności i być wrażliwym na sygnały płynące od niego. Wspomagać to kreować, budować otoczenie dziecka, by mogło zdobywać wiele różnorodnych doświadczeń, rozwijać swoją samodzielność i odporność emocjo- nalną. Do określenia tego procesu w potocznym rozumieniu używa się kilku termi- nów takich jak: stymulacja, wspieranie, usprawnianie, wspomaganie. Celem upo- rządkowania właściwego nazewnictwa wyjaśnię znaczenie poszczególnych pojęć. S t y m u l a c j a pochodzi od łacińskiego słowa stimulare i oznacza pobudza- nie, popędzanie, dawanie impulsu, wzmaganie procesów życiowych. Jak podają J. i W. Pileccy (2001, s. 11): [...] istotę edukacji dzieci o obniżonej sprawności umysłowej stanowi stymulacja ich rozwoju, torująca drogę ujawnieniu ich wszelkich potencjalnych zdolności, umożliwia- jących następnie skuteczne wypełnianie zadań życiowych. Stymulację należy także rozumieć jako pobudzanie, wzmacnianie, wzbogaca- nie zainteresowań i aktywności twórczej dziecka, zachęcanie go do samorealizacji, aby ujawniły się wszystkie potencjalne możliwości poprawiające funkcjonowanie w otoczeniu. Stymulacja, jako działanie z zewnątrz ma więc wartość rozwojową, dąży bowiem do tego, aby w odpowiednio przygotowanych warunkach wydobyć z dziecka wszystkie możliwości i uzdolnienia, bazując na aktualnym profi lu roz- woju. I. Obuchowska defi niuje w s p i e r a n i e jako dotyczące warunków i okolicz- ności, w jakich następuje rozwój określonych właściwości zachowań człowieka, jego postaw, przekonań lub stylów życia (za: Dykcik, 1997, s. 128). Oznacza to, że wspieramy rozwój konkretnych właściwości poprzez stwarzanie odpowiednich warunków i okoliczności, wykorzystywanie naturalnych sytuacji. 12 Część I Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Teoria Jak podaje Encyklopedyczny słownik rehabilitacji (1986, s. 372) u s p r a w - n i a n i e m jest postępowanie maksymalnie rozwijające zadatki i siły biologiczne organizmu, które są najmniej uszkodzone. Celem usprawniania jest poprawa lub utrzymanie na zadowalającym poziomie przede wszystkim sprawności fi zycznej, a szczególnie wydolności i tolerancji wysiłku. Polega to na stosowaniu ćwiczeń dynamicznych, obejmujących różne grupy mięśniowe i jest doprowadzaniem do wyższego poziomu czynności nieuszkodzonych lub też najmniej uszkodzonych po chorobie, wypadku, urazie. U dzieci z poważniejszymi dysfunkcjami intelek- tualnymi zwraca się uwagę na potrzebę usprawniania mowy, czyli kształtowanie sprawności słowno-pojęciowych, które przyspieszają ich rozwój ogólny. W s p o m a g a n i e dotyczy czynników, które nie odnoszą się do dysfunk- cji czy zaburzeń, ale do wartościowanych pozytywnie właściwości psychicznych, mechanizmów osobowości i wpływów środowiska. Oznacza to, że wspomaganie odnosi się do utrwalania, wzmacniania tego, co dobre, korzystne w rozwoju. Wspomaganie rozwoju dziecka niepełnosprawnego intelektualnie odbywa się przy następujących założeniach: – – osobowość dziecka kształtuje się w środowisku rodzinnym; potrzeby dziecka niepełnosprawnego są takie same jak dziecka sprawnego w pełni; rozwój dziecka niepełnosprawnego jest specyfi czny i wymaga zastosowania spe- cjalnych metod oddziaływania; rozwój każdego dziecka niepełnosprawnego odbywa się we właściwym mu tem- pie. – – Terapeuta wspomagając rozwój osoby niepełnosprawnej, powinien tak aran- żować środowisko i sytuacje, aby prowokowały one do samorzutnej aktywności, eksploracji otoczenia. Na wspomaganie rozwoju składa się szereg czynności tera- peuty. Są nimi: – przygotowanie środowiska obejmujące: wyposażenie go we właściwe pomoce edukacyjne, tworzenie indywidualnych programów wspomagania rozwoju, kon- sultacje z innymi specjalistami w celu weryfi kacji diagnozy i terapii dziecka; wytwarzanie i podtrzymywanie koncentracji uwagi dziecka podczas każdej ak- tywności; kontrolowanie ilości napływających bodźców, aby nie doprowadzić do przecią- żenia układu nerwowego dziecka; dostarczanie wzmocnień pozytywnych; strukturalizacja otoczenia gwarantująca bezpieczeństwo i przewidywalność zda- rzeń i sytuacji będących udziałem dziecka; syntetyzowanie wiedzy i doświadczeń już nabytych przez dziecko z nowymi w celu wytworzenia zintegrowanego obrazu rzeczywistości. – – – – – Wspomaganie jest w pewnym sensie rodzajem interakcji międzyludzkiej po- legającej na pomaganiu drugiemu człowiekowi, która nie jest możliwa bez wy- wierania wpływu, ale wyklucza presję i przymus przyrównuje wspomaganie do Kilka uwag o procesie wspomagania 13 wschodzenia słońca, które musi odbywać się we właściwym czasie. Przedwczesne lub zbyt późne wywoływanie „wschodu słońca” jest tym, co nie sprzyja „wspi- naniu się” lub też zwalnia czas, wydłużając bądź też nigdy nie doprowadzając do metaforycznie pojętego tu południa (Kaja, 2000, s. 19). Wspomaganie musi zatem trafi ać w odpowiednią fazę życia. Jak pisze J. Pia- get: [...] każdy proces rozwoju musi mieć swoją optymalną szybkość. Nadmierny pośpiech okazuje się równie szkodliwy, jak zbyt duża powolność (1966, s. 26). Mówiąc najogólniej, wspomaganie rozwoju dziecka niepełnosprawnego inte- lektualnie to sztuka szukania najlepszych rozwiązań w aktualnej sytuacji życiowej na każdym etapie rozwojowym. Jest to kreowanie otoczenia dziecka, stwarzanie korzystnych warunków rozwoju, wzbogacanie środowiska w bodźce pobudzające aktywność. Truizmem jest stwierdzenie, że wspomaganie rozwoju ma szczególne znacze- nie w okresie dzieciństwa i dorastania. Wczesne podjęcie usprawniania stanowi jeden z podstawowych warunków skuteczności, a poza tym zapobiega poważniej- szym skutkom upośledzenia, mającym nieraz charakter wtórny. Wczesna pomoc dziecku rozwijającemu się nieprawidłowo, nazywana wczesną interwencją, ma na celu jak najszybsze zdiagnozowanie istniejących zaburzeń, ich ewentualne wyeli- minowanie, skorygowanie lub profi laktykę. Bardzo ważnym ogniwem procesu wspomagania są cele. Celem wspomaga- nia rozwoju osoby upośledzonej umysłowo jest doprowadzenie jej do stanu mak- symalnie możliwej niezależności w codziennym funkcjonowaniu. Aby osiągnąć zakładane cele należy skoncentrować się na: – rozwoju fi zycznym: uzyskaniu niezależności w zaspokajaniu podstawowych potrzeb, kształtowaniu wysokiego poziomu sprawności ruchowej i właściwych umiejętności higienicznych; rozwoju emocjonalnym: kształtowaniu samokontroli w sytuacjach pracy i za- bawy; rozwoju społecznym: kształceniu w zakresie celowego i skutecznego komuni- kowania się, odnoszenia się w sposób poprawny do innych i traktowania siebie jako członka grupy pomocnego w realizowaniu wspólnych celów; rozwoju intelektualnym: kształtowaniu sprawności, które mimo braków inte- lektualnych umożliwiają bezpieczną, pożyteczną oraz celową pracę i zabawę; rozwoju osobowym: kształtowaniu poczucia sprawstwa, autonomii, wiary we własne możliwości; rozwoju duchowym: doznawaniu i kształtowaniu świadomości piękna otaczają- cego świata (za: Kowalik, 1984, s. 22) – – – – – Wspomagając rozwój osoby niepełnosprawnej, należy pamiętać, że zależy on w dużej mierze od jej aktywności własnej w relacjach z otoczeniem oraz indywi- 14 Część I Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Teoria dualnych możliwości gromadzenia i organizowania doświadczeń. Z powyższego wynikają więc następujące przesłanki: – wspomaganie powinno opierać się na stwarzaniu takich sytuacji, które pozwa- lają gromadzić doświadczenia będące katalizatorem rozwoju, dające wiedzę i kształtujące umiejętności społeczne; gromadzenie i organizowanie doświadczeń zależy od możliwości poznawczych osoby niepełnosprawnej, jej kondycji zmysłowej, zainteresowań, potrzeb. – Współczesna oligofrenopedagogika twierdzi, że nawet w przypadku głębokie- go stopnia upośledzenia umysłowego można wspomagać rozwój z pozytywnymi skutkami. Dokonuje się tego poprzez: nawiązanie kontaktu emocjonalnego z oso- bą głęboką upośledzoną, poszukiwanie optymalnych kanałów komunikowania się, naukę podstawowych czynności samoobsługowych i społecznie użytecznych. Wspomaganie rozwoju dziecka niepełnosprawnego odbywa się przy założe- niu, że jego potrzeby są takie same jak dziecka rozwijającego się prawidłowo. Spe- cyfi czny jest, natomiast sam rozwój poszczególnych sfer, który przebiega według tych samych praw, ale w różnym, zindywidualizowanym tempie, z możliwością wydłużania niektórych etapów oraz z możliwością wystąpienia trudności przy przechodzeniu przez kolejne etapy. I. Obuchowska (1999, s. 107) podaje, że wspomaganie dziecka w rodzinie powinno opierać się na pewnych wytycznych. Są one następujące: – osobowość dziecka kształtuje się w środowisku rodzinnym, co oznacza, że pod- lega ono prawom socjalizacji, uczy się zachowań, zdobywa doświadczenia spo- łeczne w kontaktach ze swoimi najbliższymi, którzy kształtują jego pozytywny wizerunek, zaspokajają jego potrzeby; uczenie się wymaga aktywności, co oznacza, że wspomagając rozwój, trzeba stale wzmacniać motywację do uczenia się, do zdobywania doświadczeń, pamiętając przy tym, że niepowodzenia działają hamująco na aktywność dziecka; uczenie się przebiega w kontekście społeczno-kulturowym, co oznacza, że na- leży stwarzać sytuacje, w których dziecko zdobywa doświadczenia społeczne, uczy się norm istnienia między ludźmi, pamiętając, że odbywa się to zarówno w domu rodzinnym, jak i w grupie rówieśniczej; każdy człowiek powinien mieć możliwość podmiotowego działania, co ozna- cza, że dziecko niepełnosprawne winno mieć szansę dokonywania wyborów, podejmowania decyzji nawet w najprostszych sytuacjach, co sprzyja rozwojowi autonomii i niezależności. – – – Metody terapeutyczne – krótki przegląd Nie istnieje jedyna właściwa metoda terapeutyczna wspierająca rozwój dzie- cka niepełnosprawnego. Każde dziecko rozwija się w indywidualnym tempie, ma Metody terapeutyczne – krótki przegląd 15 swoje uzdolnienia, zainteresowania i specyfi czne potrzeby. Dobór metod pracy zależny jest od następujących czynników: – – celu oddziaływania; sytuacji dziecka, którego rozwój wspieramy (wiek, potrzeby, poziom umiejęt- ności w poszczególnych obszarach funkcjonowania); realnych warunków w jakich odbywa się praca (rodzaj placówki, wyposażenie w pomoce terapeutyczne, dydaktyczne). – Stosując kryterium obszaru oddziaływania, metody wspomagania rozwoju można usystematyzować w następujący sposób: – – – – – – – metody wczesnej stymulacji rozwojowej (program Oregoński, pedagogika Marii Montessori, metoda Dobrego Startu, system M. Frostig, program R. Hebera); metody wspomagania ruchowego (metoda W. Sherborne, hipoterapia, metoda NDT Bobath); metody wspomagania sprawności manualnej, koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz poczucia rytmu (muzykoterapia, techniki origami, system M. Frostig); metody usprawniania pracy mózgu i zmysłów (metoda G. Domana, metoda Integracji Sensorycznej, masaż Shantala, terapia sensoryczna C. Delacato, za- bawy paluszkowe); metody wspomagania umiejętności komunikacyjnych (masaż logopedyczny, metody komunikacji alternatywnej: system Bliss, piktogramy); metody wspomagania dojrzałości emocjonalnej i społecznej (terapia zaburzeń emocjonalnych, drama, socjoterapia, metoda ośmiu książeczek); metody wspomagania zadań edukacyjnych (metoda J. Cieszyńskiej, metoda E. Gruszczyk-Kolczyńskiej, metoda 18 struktur wyrazowych Kujawy i Kurzyny, ćwiczenia słuchu fonemowego oraz ćwiczenia stosowane w przypadku dysleksji, dysgrafi i itp.). Przytoczone powyżej metody pracy terapeutycznej z dzieckiem niepełno- sprawnym intelektualnie nie tylko nie wykluczają się, ale wręcz dopełniają. Warto dodać, że w przypadku dziecka z głęboką niepełnosprawnością intelektualną bar- dzo korzystna jest pielęgnacja wychowująca, polegająca na wplataniu w codzienne i naturalne życie rodziny elementów kształcących, usprawniających dziecko. Wy- korzystuje się do tego takie sytuacje jak: karmienie, przewijanie, kąpanie. Proces wspomagania powinien być zawsze dostosowany do konkretnego dziecka i uwzględniać jego aktywne uczestnictwo, zadowolenie i akceptację dla danych działań terapeutycznych. Ważne jest, aby dziecko podczas tych wszystkich „wspierających zabiegów” czuło swoją sprawczość, aby były one dla niego źródłem pozytywnych przeżyć emocjonalnych. Wspomaganie rozwoju małych dzieci powinno odbywać się w warunkach domowych, w konwencji zabawy, w relacji z osobami, które gwarantują bezpie- czeństwo i bezpośrednią wymianę emocjonalną. Dzieci starsze mogą uczestniczyć w zajęciach wspomagających ich rozwój prowadzonych przez osoby obce. Aktu- alna oferta metod wychowania, nauczania i rehabilitacji osób niepełnosprawnych 16 Część I Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Teoria intelektualnie jest coraz bogatsza. Ich celem jest pomoc w wydobyciu całego po- tencjału rozwojowego dziecka, tak aby było w miarę swoich możliwości samo- dzielne, potrafi ło odnaleźć się wśród innych ludzi, mogło się z nimi porozumie- wać, ale przede wszystkim żeby mogło godnie i szczęśliwie żyć. Przedstawię teraz niektóre metody pracy terapeutycznej z dziećmi niepełno- sprawnymi, których elementy w zależności od potrzeb można stosować, wspoma- gając zaburzony rozwój. Integracja sensoryczna Metoda Integracji Sensorycznej (SI) powstała w latach 70. XX wieku w Sta- nach Zjednoczonych. Jej autorką jest Jean Ayers – terapeutka zajęciowa, psycho- log, która prowadziła prace badawcze nad osobami z zaburzeniami neurologicz- nymi w Instytucie Badań Mózgu Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles (Maas, 1998). Do Polski metoda ta dotarła 10 lat temu, a wiedzę na jej temat propaguje Polskie Stowarzyszenie Terapeutów Integracji Sensorycznej. Na me- todę składają się: baza teoretyczna (teoria neurofi zjologiczna), metody i narzędzia diagnostyczne (obserwacja kliniczna i testy południowokalifornijskie) oraz tech- niki terapeutyczne. Termin i n t e g r a c j a s e n s o r y c z n a określa prawidłową organizację wrażeń sensorycznych (bodźców) napływających przez receptory. Oznacza to, że mózg, otrzymując informacje ze wszystkich zmysłów (wzrok, słuch, równowaga, skóra, mięśnie, stawy i ścięgna), dokonuje ich rozpoznania, segregowania i inter- pretacji oraz integruje je z wcześniejszymi doświadczeniami. Na tej podstawie mózg tworzy odpowiednią do sytuacji r e a k c j ę nazywaną a d a p t a c y j n ą (Maas, 1998). Jest to adekwatne i efektywne reagowanie na wymogi otoczenia. Może to być odpowiedź zarówno ruchowa, jak i myślowa. Systemy przedsionkowy (narząd równowagi, który reaguje na ruch rotacyjny, liniowy), dotykowy i proprioceptyw- ny (odnosi się do wrażeń płynących z wnętrza ciała, z mięśni i ścięgien) odgrywają najważniejszą rolę w rozwoju dziecka. Stanowią one podstawę do rozwoju syste- mów wzrokowego i słuchowego, tak ważnych w procesie edukacji. Nieprawidłowa integracja sensoryczna przejawia się tzw. dysfunkcjami, czy- li zaburzeniami. Pojawiają się one, gdy układ nerwowy niewłaściwie organizuje bodźce zmysłowe. Dysfunkcje nie są związane z uszkodzeniem narządów zmy- słów, np. z niedosłuchem czy krótkowzrocznością. Oczywiście, jeśli istnieją oba- wy dotyczące sprawności poszczególnych analizatorów, niezbędna jest konsultacja lekarska. Dysfunkcje integracji sensorycznej dotyczą nieprawidłowości w zakre- sie przetwarzania bodźców sensorycznych w obrębie następujących systemów: czuciowego (dotykowego i proprioceptywnego), przedsionkowego, słuchowego, wzrokowego, węchowego i smakowego. Często spotykanymi dysfunkcjami są: obronność dotykowa (nadwrażliwość w odbiorze bodźców dotykowych), która często współwystępuje z nadpobudliwością psychoruchową, dyspraksja (problem Metody terapeutyczne – krótki przegląd 17 z zaplanowaniem i wykonaniem nowych czynności ruchowych), niepewność gra- witacyjna (manifestuje się lękiem przy zmianach położenia głowy i całego ciała). Dysfunkcje te mogą być rozpoznawane u dzieci w normie intelektualnej z trudnościami w uczeniu się, z niepełnosprawnością intelektualną, ruchową, au- tyzmem, nadpobudliwością psychoruchową, mózgowym porażeniem dziecięcym. Ich nasilenie jest różne, od lekkiego do znacznego. Nieprawidłowy rozwój zmysłowo-ruchowy związany jest z następującymi czynnikami: powikłany okres prenatalny, okołoporodowy (np. cesarskie cięcie, niedotlenienie) i kolejnych faz życia. Również istotną rolę w pojawianiu się dys- funkcji w zakresie SI odgrywa ubogie środowisko rozwojowo-wychowawcze, nie- sprzyjające spontanicznej aktywności dziecka. Rozpoczęcie terapii SI poprzedzone jest dokładną diagnozą dziecka opartą na testach południowokalifornijskich (badających między innymi: planowanie ru- chu, motorykę oralną, różnicowanie wrażeń dotykowych, naśladownictwo rucho- we) oraz obserwacji klinicznej. Terapeuta przeprowadza także wywiad z rodzicami i często posługuje się uzupełniającymi narzędziami badawczymi. Na podstawie przeprowadzonych badań i obserwacji zostają opracowywane indywidualne plany terapii. Również rodzice otrzymują wskazówki terapeutyczne, które powinni reali- zować w domu. Warto dodać, że każda sesja terapeutyczna ma wartość oceniającą, gdyż proces diagnostyczny jest ciągły w czasie. Dotyczy to zwłaszcza dzieci, które z różnych względów nie poddają się standaryzowanym technikom badawczym. Problemy w zakresie integracji sensorycznej mogą wyrażać się w następujący sposób: – – – – – – – nadpobudliwość, trudności w skupieniu uwagi; unikanie aktywności ruchowych (gier i zabaw sportowych); impulsywność, labilność emocjonalna; opóźniony rozwój mowy; niezgrabność ruchowa, potykanie się, przewracanie; szybkie męczenie się, trudności z utrzymywaniem równowagi; trudności z czynnościami typowymi dla wieku dziecka, np. ubieranie się, ryso- wanie, jazda na rowerze; wrażliwość na bodźce płynące ze zmysłów: dotyku, słuchu, wzroku lub też ob- niżona wrażliwość; kłopoty z opanowywaniem technik szkolnych tj. czytanie, pisanie. – – Terapia integracji sensorycznej określana jest mianem „naukowej zabawy”. Podczas sesji dziecko huśta się w hamaku, toczy w beczce, jeździ na deskorolce czy balansuje na kołysce. Przez zabawę przyjemną i interesującą dla dziecka dokonuje się integracja bodźców zmysłowych oraz doświadczeń płynących do ośrodkowego układu nerwowego, co pozwala na lepszą organizację działań. Terapia SI nie jest uczeniem konkretnych umiejętności (np. jazdy na rowerze, pisania, czytania), ale usprawnianiem pracy systemów sensorycznych i procesów układu nerwowego, które stanowią podstawę do ich rozwoju. Pracując tą metodą, terapeuta stymuluje 18 Część I Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Teoria zmysły dziecka oraz usprawnia takie zakresy, jak np.: motoryka mała, motoryka duża, koordynacja wzrokowo-ruchowa. Zadaniem terapeuty jest, przy zastoso- waniu odpowiednich technik, eliminowanie, wyhamowywanie lub ograniczenie niepożądanych bodźców obecnych przy nadwrażliwościach sensorycznych lub do- starczanie silnych bodźców, co jest konieczne przy podwrażliwościach systemów sensorycznych. Efektywność terapii integracji sensorycznej zależy od trafności rozpoznania defi cytów, ich głębokości i wieku pacjenta. Mierzenia postępów terapii dokonuje się np. na podstawie następujących wskaźników: napięcie mięśniowe, odruchy, postawa, planowanie motoryczne, koordynacja wzrokowo-ruchowa, zachowanie i reakcje emocjonalne. Diagnoza dzieci z głębszą i głęboką niepełnosprawnością intelektualną polega na zastosowaniu odpowiednich narzędzi diagnostycznych i ciągłej obserwacji ich zachowań i reakcji na bodźce podawane w toku kolej- nych sesji terapeutycznych. Terapia tych dzieci, podobnie jak dzieci z normą, jest usprawnianiem nieprawidłowo pracujących systemów sensorycznych. Metoda integracji sensorycznej to jedna z ważniejszych metod wykorzysty- wanych w pracy z dziećmi z problemami w rozwoju. W pierwszej kolejności kie- rowana jest do dzieci z trudnościami w uczeniu się, ale z powodzeniem można stosować ją w przypadku niepełnosprawności intelektualnej, ruchowej, autyzmu, uszkodzeń analizatorów. Może być także wykorzystana jako forma profi laktyki ewentualnych trudności w uczeniu się oraz stymulacja rozwoju dzieci prawidłowo rozwijających się. Na koniec warto dodać, że z problemów w zakresie integracji sensorycznej dzieci nie wyrosną. Te problemy będą „rosły” razem z nimi. Dlatego tak ważna jest wczesna interwencja, która wspiera system nerwowy tak, aby mógł on prawidłowo odbierać, interpretować i organizować napływające informacje zmysłowe. Metoda symultaniczno-sekwencyjna Jagody Cieszyńskiej Została stworzona dla dzieci niesłyszących, dyslektycznych i dla dzieci z za- burzeniami w komunikacji językowej (zespół Downa, zespół Aspergera, autyzm, alalia i inne). Oparta jest na prawidłowościach rozwojowych zdrowego dziecka, znajomości strategii funkcjonowania półkul mózgowych i badaniach psycholin- gwistycznych. Metoda uwzględnia wszystkie aspekty rozwojowe: percepcję wzro- kową, słuchową, koordynację wzrokowo-ruchową, motorykę, pamięć, mowę, myślenie. Jednym z elementów metody J. Cieszyńskiej jest nauka wczesnego czyta- nia, która zdaniem autorki wpływa na kształtowanie się asymetrii półkulowej, poprzez specjalnie organizowane doświadczenia językowe oraz na prawidłowe kształtowanie się systemu językowego (Cieszyńska, 2001, s. 27). Pisząc o wczesnej nauce pisania, autorka ma na myśli dzieci w wieku przedszkolnym. Omówienie praktycznej części metody wczesnego czytania znajduje się w serii Kocham czytać (Cieszyńska, 2006). Jest to zestaw 18 zeszytów z obrazkami przeznaczonych do Metody terapeutyczne – krótki przegląd 19 nauki czytania oraz poradnik metodyczny dla rodziców i nauczycieli. Kolejne 12 zeszytów służy do ćwiczeń sprawności komunikacyjnej. Metoda oparta jest na założeniu, że tylko samogłoski odbierane są jako izolowane dźwięki, natomiast spółgłoski zawsze percepujemy w sylabach. W związku z tym dziecko poznaje naj- pierw samogłoski (wraz z obrazem grafi cznym), następnie sylaby (wraz z obrazem grafi cznym). W początkowym etapie nauki czytania stosuje się wyłącznie wielkie litery, dzięki którym dziecku łatwiej jest dokonać analizy i syntezy wzrokowej. Autorka wskazuje także na duże znaczenie wizualizacji danej samogłoski tzn. po- łączenie obrazu (ruchu dłonią lub rękoma) z dźwiękiem (samogłoska). Strategia postępowania w nauce czytania zawiera się w trzech etapach: powta- rzanie, rozumienie i nazywanie. Początkowo dziecko powtarza samogłoski, sylaby wypowiadane przez dorosłego (powtarzanie). Wypowiedziom dorosłego zawsze towarzyszy obraz grafi czny samogłoski lub sylaby. Następnie dziecko rozpoznaje, czyli wskazuje/podaje samogłoskę lub sylabę odczytaną przez dorosłego (rozumie- nie). W ostatnim etapie dziecko samodzielnie nazywa, czyli czyta (nazywanie) samogłoski lub sylaby. Autorka zwraca szczególną uwagę na trzy podstawowe błędy popełniane przez dorosłych w uczeniu dziecka czytania: nazywanie liter (to litera „em” a to litera „ce”), głoskowanie, w którym pojawia się element wokaliczny oraz myle- nie literowania z głoskowaniem. Wczesna nauka czytania, jak słusznie dowodzi J. Cieszyńska wpływa na budowanie systemu językowego – dzieci komunikują się chętniej (zwłaszcza te, które mają duże problemy w mówieniu), poprawniejsza staje się artykulacja, zwiększa się zasób słownictwa biernego i czynnego. Zabawo- wy charakter zajęć prowadzonych przy użyciu książeczek z serii Kocham czytać ko- rzystanie oddziałuje na motywację dziecka do podejmowania kolejnych wyzwań. Dziecko odczuwa sprawczość swoich „czytelniczych działań”. Wspólne, z doro- słym czytanie książeczek konstruuje psychikę dziecka, umożliwia kształtowanie dobrych relacji ze światem. Warto pamiętać, że umiejętność czytania otwiera perspektywy innej jakości życia. To ona warunkuje sukcesy szkolne i poprzez to buduje pozytywny obraz własnej osoby. Czytając, zdobywamy wiedzę o świecie, zwiększamy swoje możli- wości umysłowe i otwieramy się na zupełnie nowe horyzonty poznawcze. Dotyczy to zwłaszcza dzieci niepełnosprawnych. Metoda Ruchu Rozwijającego Metoda ta została stworzona przez Weronikę Sherborne w latach 60. XX wie- ku. Autorka, z wykształcenia fi zjoterapeutka i nauczycielka wychowania fi zyczne- go, pracowała z osobami z zaburzeniami nerwicowymi, upośledzonymi umysłowo i z zaburzeniami rozwoju psychomotorycznego. Duży wpływ na jej metodę wy- warł Rudolf Laban. Aktywności proponowane w ramach tej metody wywodzą się z tzw. zabawy w baraszkowanie, która wypływa z naturalnych potrzeb dziecka i jest realizowana w kontakcie z dorosłymi. 20 Część I Wybrane aspekty wspomagania zaburzonego rozwoju małego dziecka. Teoria Podstawowe założenia metody to rozwijanie przez ruch: świadomości włas- nego ciała, świadomości przestrzeni i działania w niej oraz umiejętności dzielenia przestrzeni z innymi ludźmi i nawiązywania z nimi bliskiego kontaktu (Bogdano- wicz, Kisiel, Przasnyska, 1996, s. 38). Udział w zajęciach metodą W. Sherborne ma na celu stworzyć dziecku okazję do poznania własnego ciała, usprawniania motoryki, poczucia swojej siły, sprawności, co w konsekwencji prowadzi do zwięk- szenia możliwości ruchowych. Dzięki aktywności dziecko nabiera zaufania do sie- bie, poznając przestrzeń wokół siebie, czuje się bezpieczne i pewne, a to wyraża się w większej inicjatywie, twórczości. Sesje prowadzone metodą W. Sherborne dostarczają ponadto doznań związanych ze zmysłem równowagi, kinestetycznych i dotykowych (Sherborne, 1997, s. 16). W metodzie wyróżnia się następujące kategorie ruchu (typy zabawy relacyjnej): – relacja „z” (ćwiczenia ruchowe, w których jeden partner jest bierny, drugi ak- tywny i opiekuńczy względem niego – ten rodzaj ćwiczeń wyrabia wzajemne zaufanie partnerów); relacja „przeciwko” (ćwiczenia ruchowe, których celem jest uświadomienie uczestnikom ich własnej siły przy współdziałaniu z partnerem – uczą dozo- wania i kontrolowania własnej siły, a w konsekwencji panowania nad swoimi emocjami); relacja „razem” (ćwiczenia ruchowe, które wymagają jednakowego zaangażowa- nia partnerów – uczą harmonii i równowagi). – – Na każdy typ zabawy relacyjnej przypadają „doświadczenia ruchowe”, pod- czas których dzieci przechodzą od przeżyć ruchowych płynących od partnera w sytuacjach opiekuńczych (relacja „z”) do inicjowania zabaw ruchowych (relacja „przeciwko”). Metodę można stosować jako wspomagającą prawidłowy rozwój i korygu- jącą jego zaburzenia. Z powodzeniem metoda ta jest wykorzystywana w pracy z dziećmi: autystycznymi, upośledzonymi umysłowo, z porażeniem mózgowym, z zaburzeniami emocjonalnymi i zachowania oraz z osobami dorosłymi. Przydaje się szczególnie w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi intelektualnie, które mają mniej doświadczeń ruchowych oraz problemy z uświadamianiem sobie własnego ciała. Metoda W. Sherborne nastawiona jest na rozwój relacji społecznych, zdo- bywanie zaufania do siebie i otoczenia oraz przyjmowanie odpowiedzialności za partnera. W porównaniu z metodą Ch. Knilla, metoda W. Sherborne jest metodą aktywniejszą. System Marianny Frostig Autorka opracowała ćwiczenia korekcyjne stosowane w diagnozowaniu i tera- pii zaburzeń percepcji i koordynacji wzrokowo-ruchowej u dzieci w wieku 4–8 lat i starszych. Program zawiera 350 zadań mających postać gier i zabaw. Występuje w trzech poziomach: podstawowym, średnim i wyższym. Ćwiczenia percepcji i koordynacji wzrokowo-ruchowej prowadzone według systemu M. Frostig wy-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością intelektualną
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: