Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00550 009530 7510756 na godz. na dobę w sumie
Wybrane zagadnienia prawa cywilnego - ebook/pdf
Wybrane zagadnienia prawa cywilnego - ebook/pdf
Autor: , , , , , , , , , Liczba stron: 391
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 83-7483-248-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja zawiera analizę porównawczą i badania naukowe dotyczące wybranych zagadnień z zakresu prawa cywilnego. Obejmują one problematykę części ogólnej prawa cywilnego, prawo rzeczowe i zobowiązania, a nawet zagadnienia prawa spadkowego.
Składające się na niniejszy zbiór opracowania odzwierciedlają zróżnicowanie zainteresowań reprezentowanych przez poszczególnych autorów. Publikacja zawiera omówienie regulacji prawnych odnoszących się m.in. do:

Śmiałe, a nawet kontrowersyjne tezy formułowane przez autorów są interesujące i godne uwagi.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

MONOGRAFIE PRAWNICZE WYBRANE ZAGADNIENIA PRAWA CYWILNEGO · WPROWADZENIE Prof. MAREK SAFJAN Polecamy nasze publikacje z tego zakresu: Pod red. Z. Radwańskiego PRAWO CYWILNE – CZĘŚĆ OGÓLNA z Suplementem. Tom 2 System Prawa Prywatnego Pod red. E. Gniewka PRAWO RZECZOWE. Tom 4 System Prawa Prywatnego Pod red. E. Łętowskiej PRAWO ZOBOWIĄZAŃ – CZĘŚĆ OGÓLNA. Tom 5 System Prawa Prywatnego Pod red. J. Rajskiego PRAWO ZOBOWIĄZAŃ – CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA. Tom 7, wyd. 2 System Prawa Prywatnego Pod red. J. Panowicz-Lipskiej PRAWO ZOBOWIĄZAŃ – CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA. Tom 8 System Prawa Prywatnego Pod red. E. Gniewka KODEKS CYWILNY. KOMENTARZ, wyd. 2 Komentarze Kodeksowe KODEKS CYWILNY, wyd. 25 Wprowadzenie prof. Z. Radwańskiego Teksty Ustaw Becka www.sklep.beck.pl WYBRANE ZAGADNIENIA PRAWA CYWILNEGO Wprowadzenie Prof. MAREK SAFJAN Redaktorzy prowadz¹cy: dr Micha³ Warciñski, dr Kamil Zaradkiewicz Autorzy: Bartosz Boles³awski, Piotr Jaworek, Adam Jodkowski, Tomasz Karaœ, Krzysztof J. Matuszyk, £ukasz Supera, Rados³aw Tymiec Redakcja: Magdalena Blachowicz ã Wydawnictwo C. H. Beck 2006 Wydawnictwo C. H. Beck, Sp. z o.o. ul. Gen. Zajączka 9, 01–518 Warszawa Skład i łamanie: Wydawnictwo C. H. Beck Druk i oprawa: P.W.P. INTERDRUK Warszawa ISBN 83-7483-248-7 ISBN 978-83–7483–248–9 Spis treści Wprowadzenie........................................................................................................ VII Wykaz skrótów........................................................................................................ IX Bartosz Bolesławski Siła wyższa (przepisy regulujące przedawnienie oraz odpowiedzialność ex delicto) ..................................................................... 1 Piotr Jaworek Narodziny dziecka jako źródło szkody w polskim prawie cywilnym.... 57 Adam Jodkowski Powstanie szkody a moment rozpoczęcia biegu przedawnienia deliktowych roszczeń odszkodowawczych ............................................ 113 Tomasz Karaś Pojęcia: kauzalność, abstrakcyjność, akcesoryjność i próba określenia ich wzajemnej relacji w świetle koncepcji causae generalis i causae specialis ........................................................................ 157 Krzysztof J. Matuszyk Zagadnienie ułomnych osób prawnych w świetle art. 331 KC .......... 203 Łukasz Supera Ochrona właściciela nieruchomości obciążonej zabezpieczającym długiem gruntowym ...................................................................................... 255 Radosław Tymiec Satyra a ochrona czci w polskim prawie cywilnym ............................. 311 Indeks rzeczowy..................................................................................................... 371 V Wprowadzenie Wprowadzenie Wprowadzenie W ubiegłym roku akademickim w ramach prowadzonego przeze mnie na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego seminarium magisterskiego powstała idea wydania w formie książkowej prac magister- skich. Pomysł ten spodobał się. Dla seminarzystów było to całkiem nowe do- świadczenie i wyzwanie. Dla mnie, jako promotora, była to realizacja idei, o której dużo wcześniej myślałem, zdając sobie sprawę z tego, jak wiele cen- nych i wielce interesujących pomysłów, koncepcji, przemyśleń zawartych w pracach magisterskich znika każdego roku bezpowrotnie i bezużytecznie w przepastnych szafach uniwersyteckich katedr. Publikacja tych prac jest więc nie tylko ważną intelektualną przygodą ich autorów, ale ma też całkiem racjonalne uzasadnienie w wartości zaprezentowanych analiz i badań nauko- wych. Dziś wszyscy autorzy publikowanych prac są absolwentami prawa i, jak wiele ich koleżanek i kolegów, podążają różnymi ścieżkami kariery za- wodowej. Ich dalsze życie zawodowe nie musi, i w przeważającej liczbie przypadków zapewne nie będzie, wiązać się z badaniami o charakterze teore- tyczno-naukowym, to jednak wydanie obronionych przez nich z sukcesem prac magisterskich stanowi ważne dokonanie, będące dobrą zapowiedzią na samym początku kariery prawniczej. Poziom prezentowanych publikacji jest doprawdy zadziwiająco wysoki, zważywszy na niewielkie przecież jeszcze doświadczenia w samodzielnym rozwiązywaniu problemów naukowych. Cieszy odwaga autorów, którzy nie wahali się podjąć tematyki trudnej, sprawiającej niejednokrotnie wiele kło- potów dojrzałym cywilistom, wymagającej dobrej, pogłębionej znajomości badanych instytucji i swobodnego poruszania się po rozległych polach cywi- listycznej analizy. Wart zauważenia jest fakt, że autorzy poszerzali niejedno- krotnie swoje pole badań poprzez sięgnięcie do dorobku nauki obcej. W do- bie postępującej integracji w ramach Unii Europejskiej i pogłębiającego się nieuchronnie procesu harmonizacji systemów prawnych, a w niezbyt od- ległej perspektywie wręcz unifikacji przynajmniej niektórych działów czy zagadnień z zakresu prawa prywatnego, analiza porównawcza stanowi istot- ny element debaty naukowej. Młode pokolenie polskich prawników jest, o czym dobrze świadczą prezentowane prace, coraz lepiej przygotowane do uczestniczenia w ogólnoeuropejskiej debacie prawnej, do współtworzenia tego co określa się mianem wspólnej europejskiej przestrzeni prawnej. Musi to bardzo cieszyć, jeśli pamiętamy o tym, w jak nieodległej jeszcze prze- szłości taka możliwość wydawała się całkowicie nierealna. VII Wprowadzenie Oddajemy do rąk Czytelnika niniejszy zbiór z pełną świadomością, iż spektrum poruszanych w poszczególnych pracach zagadnień jest niezwykle szerokie. Obejmują one problematykę części ogólnej prawa cywilnego, pra- wo rzeczowe i zobowiązania, a nawet zagadnienia prawa spadkowego. Jest to więc zbiór studiów nietworzących w pełni spójnej całości, ale też takie było przyjęte założenie redakcyjne. W ramach seminarium prawa cywilnego ma- gistranci mają znaczną swobodę wyboru zagadnień, z którymi chcą się zmie- rzyć, a w konsekwencji publikacja odzwierciedla zróżnicowanie zaintereso- wań reprezentowanych przez magistrantów. Składające się na niniejszy zbiór opracowania zostały w pewnym zakresie przez ich autorów zmodyfikowane, a przede wszystkim dla celów publikacji niejednokrotnie dość znacznie okrojone. Nie wpłynęło to jednak negatyw- nie na ich poziom i walory badawcze. Częstokroć śmiałe, a nawet kontrower- syjne tezy formułowane przez autorów wydają się interesujące i godne uwa- gi. Mam też nadzieję, że nie pozostaną one bez wpływu na toczące się dyskusje w doktrynie prawa cywilnego. Redakcji naukowej prac – na etapie ich przygotowania do wydania w for- mie drukowanej – podjęli się moi dwaj uczniowie, dr Kamil Zaradkiewicz i dr Michał Warciński. Redaktorzy naukowi starali się w minimalnym stopniu ingerować w sferę poglądów i stanowisk prezentowanych przez autorów po- szczególnych opracowań. Prof. dr hab. Marek Safjan VIII Wykaz skrótów 1. Źródła prawa Wykaz skrótów Wykaz skrótów BGB ................................... Bürgerliches Gesetzbuch, RGB1. 1896, s. 195 – kodeks cywilny niemiecki z 18.8.1896 r., (tekst pol- ski: Kodeks cywilny obowiązujący na ziemiach za- chodnich Rzeczypospolitej Polskiej – przekład urzę- dowy – Warszawa–Poznań 1923) EKPCz............................... Konwencja z 4.11.1950 r. o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) EZIGiSEU ........................ ustawa z 4.3.2005 r. o europejskim zgrupowaniu in- teresów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz.U. Nr 62, poz. 551 ze zm.) KC ...................................... ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) Konstytucja .................... Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost.) KPC .................................. ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) KRO .................................. ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuń- czy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) KSH ................................... ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) KWU ................................. ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) p.o.p.c............................... ustawa z 18.7.1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywil- nego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.) PrBank ............................. ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) PrPras ............................... ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.) PrStow ............................. ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) IX Wykaz skrótów PrUpN .............................. ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i na- prawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) PrWeksl............................ ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.) UbezpDziałU.................. ustawa z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczenio- wej (Dz.U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.) WłLokU............................ ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.) ZawLekU ......................... ustawa z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 226, dentysty (tekst poz. 1943 ze zm.) ZOZU ................................ ustawa z 30.8.1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.) 2. Czasopisma AUNC................................ Acta Universitatis Nicolai Copernici AUW.................................. Acta Universitatis Wratislaviensis Biul. SN............................. Biuletyn Sądu Najwyższego EP....................................... Edukacja Prawnicza GSP .................................... Gdańskie Studia Prawnicze GW..................................... Gazeta Wyborcza KPP.................................... Kwartalnik Prawa Prywatnego NJW................................... Neue Juristische Wochenschrift NP ...................................... Nowe Prawo OSNC................................ Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna do 1952 r. OSNCP ............................. Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSNP ................................ Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy OSPiKA ............................ Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- wych (1957–1989) OSP.................................... Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990 r.) OTK................................... Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego PiP...................................... Państwo i Prawo PN ...................................... Przegląd Notarialny PPH ................................... Przegląd Prawa Handlowego X Wykaz skrótów PPiA................................... Przegląd Prawa i Administracji Pr. Bank............................ Prawo Bankowe PS ....................................... Przegląd Sądowy Rej. .................................... Rejent RPEiS ................................ Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Rzeczp.............................. Rzeczpospolita SC....................................... Studia Cywilistyczne SP ....................................... Studia Prawnicze St. Iur. Sil. ......................... Studia Iuridica Silesiana TPP .................................... Transformacje Prawa Prywatnego WM .................................... Wertpapier Mitteilungen Zeitschrift für Wirtschafts und Bankrecht ZBB.................................... Zeitschrift für Bankrecht und Bankwirtschaft ZIP ..................................... Zeitschrift für Wirtschaftsrecht ZNUJ ................................. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 3. Organy orzekające BGH................................... Budnesgerichtshof – Niemiecki Federalny Sąd Naj- wyższy ETPCz ............................... Europejski Trybunał Praw Człowieka ETS .................................... Europejski Trybunał Sprawiedliwości SA ....................................... Sąd Apelacyjny SN....................................... Sąd Najwyższy SN (7) ............................... Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów SO ...................................... Sąd Okręgowy SW...................................... Sąd Wojewódzki TS ....................................... Trybunał Sprawiedliwości 4. Inne skróty Aufl.................................... Auflage EZIG.................................. Europejskie Zgrupowanie Interesów Gospodarczych por. ................................... porównaj poz. ................................... pozycja przyp. ............................... przypis red. .................................... redakcja XI Wykaz skrótów ........................................ strona s. S.A. .................................... Spółka Akcyjna SE ....................................... Spółka Europejska t. ......................................... tom tekst jedn. ....................... tekst jednolity ust. ..................................... ustęp wyd. .................................. wydanie ww. .................................... wyżej wymieniony z. ......................................... zeszyt zob. ................................... zobacz XII Siła wyższa (przepisy regulujące przedawnienie oraz odpowiedzialność ex delicto) Bartosz Bolesławski 1. Wstęp 1. Wstęp Siła wyższa 1.1. Wprowadzenie U zarania dziejów, gdy nie istniało jeszcze państwo w obecnym jego kształcie, ówczesne stosunki prawne potrzebowały swojego ro- dzaju rękojmi ich przestrzegania. Dlatego właśnie nieodzowny wyda- wał się być jakikolwiek autorytet mogący spełniać tę rolę z uwagi na dominację nad ogółem1. Chodziło o to, by w świadomości ludzkiej ist- niał pewien czynnik przemożny, wobec którego nie sposób wystąpić, powszechnie uznawany, a zarazem budzący swojego rodzaju trwogę, a nawet strach. Każdy człowiek musiał być świadom, że jeżeli uczyni coś złego, nie uniknie kary. Funkcję tę według wierzeń ludów na tym stopniu rozwoju miało spełniać m. in. – jak wskazuje S. Estreicher – „przekonanie o istnieniu pewnych sił wyższych od siebie, po za świa- tem realnym istniejących, ale na ten świat bezustannie mogących oddziaływać, którym jednostka co do swej potęgi i mocy jest w każ- dym względzie podporządkowaną”2, oraz które u człowieka „na ni- skich stadyach rozwoju” wywołują ciągłą grozę i obawę3. Zatem już wówczas świadomość istnienia tzw. sił wyższych była powszechna. Pozostaje nam jednak pytanie, czym właściwie według wspomnia- 1 2 3 S. Estreicher, Początki prawa umownego, Kraków 1901, s. 48–49. Tamże. Tamże. 1 Siła wyższa nych przekonań owe siły były, jakie istniały o nich wyobrażenia, czy można je porównać z obecnym rozumieniem tego pojęcia? Okazuje się, że różnorodność wyobrażeń była niemała od fetyszów począw- szy, poprzez duchy zmarłych oraz „antropomorficznie pojęte elemen- ta”, aż po zjawiska natury4. Generalnie stwierdzić zatem można, że ro- zumienie tego pojęcia zasadniczo nie uległo zmianie. Niemożność obecnie zaliczenia do zdarzeń siły wyższej trzech pierwszych elemen- tów wynika z postępu cywilizacyjnego czy rozwoju nauki, a nie z in- nego postrzegania świata. Zjawiska natury z kolei bezdyskusyjnie nadal postrzegane są jako vis maior. 1.2. Różnorodność interpretacyjna Pojęcie siły wyższej stanowi swojego rodzaju spadek po prawni- kach starożytnego Rzymu. Niestety przekazano nam „ten szczegół in- wentarza bez opisu”5. I tutaj pojawił się problem. Po dziś dzień nie jest do końca jasne, jak należy je rozumieć. Zdarzają się stany faktyczne, będące przedmiotem rozstrzygania sądów, które ten uznaje bądź nie uznaje za siłę wyższą, a jak się później okazuje, zdanie doktryny jest zupełnie inne. Problem ten dotyczy niemal wszystkich ustawo- dawstw, nawet tych nielicznych, które zdecydowały się na ustawową definicję6. W efekcie możemy przyjąć, że: „zagadnienie siły wyższej stało się jednym z najbardziej głośnych i spornych we współczesnej nauce i orzecznictwie”7. Spotkać można wiele przeróżnych definicji. Poszczególni autorzy wyróżniają cechy, które ich zdaniem powinny znamionować siłę wyższą. Bardzo często się jednak zdarza, że użyte na określenie konkretnej cechy wyrażenie, rozumiane jest przez in- nych odmiennie. I tak chodzić będzie o zjawisko, któremu nie jesteś- my w stanie się oprzeć, ogromne, niesłychanie silne, zaskakujące, nie- dające się przewidzieć, nadchodzące z zewnątrz, nieuchronne czy nadzwyczajne. Wyliczenie to nie jest zamknięte, tak jak nie jest 4 5 Tamże. A. Exner, Pojęcie siły wyższej (vis maior) w prawie komunikacyjnym rzymskim i współczesnym, przekład J. Bassaka, Warszawa 1919, s. 10. 6 Zob. W. Warkałło, Siła wyższa jako zasada nieodpowiedzialności i domniemanie przypadkowości szkody, PiP 1949, Nr 9–10, s. 86. Autor wylicza kodeksy cywilne Chile (art. 45), Ekwadoru (art. 40), Kolumbii (art. 64), San Salwadoru (art. 43), Brazylii (art. 1058) oraz prawo cywilne Inflant, Estonii i Kurlandii (art. 3438). 7 Tamże. 2 1. Wstęp zamknięta dyskusja na ten temat. Niemniej jednak, należy pamiętać, że siła wyższa, jak wiele innych terminów, pojawia się w stosunkach prawnych o różnym charakterze. Zdaniem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu8, przy dokonywaniu wykładni tego pojęcia nie można abstrahować od obszaru stosowania. Trybunał wy- raźnie zatem wskazuje, iż nie jest bez znaczenia, czy mamy do czynie- nia z zawieszeniem biegu przedawnienia, czy ze zwolnieniem z odpo- wiedzialności, czy też z innym przewidzianym przez normę prawną skutkiem. 1.3. Teorie interpretacyjne Niebagatelne znaczenie w interpretacji będzie miało z pewnością to czy siła wyższa ujmowana będzie obiektywnie, czy subiektywnie. Rozróżnienie to ma doniosłe znaczenie w praktyce, gdyż wyobrazić można sobie takie stany faktyczne, które według pierwszej teorii nie dają się zakwalifikować jako siła wyższa, natomiast według drugiej owszem. W rzeczywistości jednak trudno doszukać się obecnie czys- tych postaci. Dominujące znaczenie mają warianty pośrednie, zwłasz- cza obiektywizujące. 1.3.1. Teoria subiektywna Wywodząca się od L. Goldschmidta teoria subiektywna skierowa- na jest na daną osobę9. Za siłę wyższą uznamy każde zdarzenie, które- mu nie można było w danej sytuacji zapobiec, ani go przewidzieć, po- mimo dołożenia najwyższej staranności. W ujęciu tym zawsze wtedy, gdy nie będzie można przypisać choćby najmniejszej winy, mielibyś- my właśnie do czynienia z siłą wyższą. Oznacza to, że nie miałoby sen- su wyróżnianie z szerszej kategorii przypadku szczególnej jego posta- ci, za jaką przyjmuje się właśnie vis maior. Należałoby raczej postawić między nimi znak równości abstrahując od kwestii nazewnictwa. 8 Wyroki ETS: z 11.7.1968 r., 4/68 – w sprawie Schwarzwaldmilch GmbH; z 13.7.1995 r., C/391/93 – w sprawie Umberto Perotta przeciw Allgemeine Ortskran- kenkasse w Monachium; z 11.7.2002 r., C/210/00 – w sprawie Käserei Champignon Hofmeister GmbH przeciw Głównemu Urzędowi Celnemu Hamburg-Jonas oraz z 17.10.2002 r., C/208/01 – w sprawie Isabel Parras Medina. L. Goldschmidt, Das receptum, nautarum, cauponum, stabulariorum, Eine geschichtlich-dogmatische Abhandlung; Zeitschrift für das gesamte Handelsrecht, Erlangen 1860, s. 59–118. 9 3 Siła wyższa Wątpliwości budzi jednak kwestia stopnia staranności, jaki należy w danej sytuacji wymagać. Kryterium to pojawia się bardzo często w definicjach w ramach ujęcia pośredniego. Czy ma być to zwykła sta- ranność, czy najwyższa? A jeżeli ta druga, to czy również należałoby jej wymagać, gdyby wiązałoby się to z nadmiernymi kosztami i z eko- nomicznego punktu widzenia nie miałoby sensu? Czy ostatnia ewen- tualność równałaby się niemożliwości dochowania wymaganej staranności? Kwestia ustalenia czy dochowano wymagany stopień staranności pozostawiona została sędziemu, który w okolicznościach konkretnego przypadku musi dokonać zestawienia ze sobą samego zdarzenia z możliwościami oraz podjętymi w celu jego zapobieżenia czynnościami, a następnie rozsądnie ocenić, jakie istniały możliwości zapobieżenia jego skutkom10. 1.3.2. Teoria obiektywna Teoria ta, której autorstwo przypisuje się Adolfowi Exnerowi11, odwołuje się z kolei do zjawiska jako takiego. Wykazuje ono prima facie dostrzegalne pewne cechy obiektywne12, takie jak zewnętrzne pochodzenie oraz wyjątkowość i gwałtowność, którymi „w sposób oczywisty przewyższa wypadki, jakich w normalnym biegu życia można oczekiwać”13. Ponadto charakteryzuje się ono obiektywną przemożnością14. Ocena odbywać się będzie zatem z punktu widze- nia ogółu, nie zaś danej osoby. Nie będzie więc miał znaczenia fakt niemożności zapobieżenia skutkom zdarzenia przez jednostkę z uwa- gi na jej indywidualną sytuację. Ustalić należy bowiem, czy w konkret- nych okolicznościach typowy uczestnik obrotu mógł nadejście tego zdarzenia z zewnątrz przewidzieć oraz zapobiec jego skutkom. A. Exner twierdzi, że nie będzie problematyczne rozstrzygnięcie czy w danym wypadku mamy do czynienia z siłą wyższą, gdyż takowa roz- poznawalna jest bez problemu z uwagi na to, że „w sposób oczywisty 10 11 Tamże, s. 115. M. Safjan, (w:) Kodeks Cywilny – Komentarz, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warsza- wa 2002, s. 985; M. Owczarek, Siła wyższa jako przesłanka zwalniająca z odpowiedzial- ności deliktowej prowadzącego przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody, PS 2003, Nr 1, s. 51 i nast. 12 13 14 A. Exner, op. cit., s. 62; W. Warkałło, Siła wyższa jako zasada…, op. cit., s. 92. A. Exner, op. cit., s. 71. W. Warkałło, Odpowiedzialność odszkodowawcza. Funkcje, rodzaje, granice, Warszawa 1972, s. 291. 4 1. Wstęp i imponujący wychodzi po za ramy pospolitości”15. Najprostszy zatem człowiek, z uwagi na rozmiar i ogrom danego zjawiska, nie będzie miał problemu z zakwalifikowaniem go do siły wyższej („Fakt nad- zwyczajny zwraca na siebie uwagę ludzką; ponieważ zaś w sposób wi- doczny na dalekiej przestrzeni przerywa on normalny bieg wyda- rzeń, wywołuje przeto nawet u ludzi bezpośrednio faktem nie dotkniętych, zainteresowanie i bojaźń. Wskutek tego wraża się on w pamięć wielu ludzi, i każdy z pomiędzy nich może później dać świa- dectwo co do daty i przebiegu wydarzenia.”16). Potwierdza to, opie- rając się na praktyce orzeczniczej Polski okresu międzywojennego, W. Warkałło17 stwierdzając, iż gdy tylko pojawiały się wątpliwości, z reguły taki stan faktyczny nie zostawał uznany za przypadek vis maior. Zaledwie kilka wyroków Sądu Najwyższego z tamtych lat poszło w przeciwnym kierunku. Dowodzić to ma według autora temu, że strony bądź sądy w przypadku takiego zdarzenia już na pierwszy rzut oka nie mają problemu z rozstrzygnięciem, czy w da- nym wypadku zachodzi siła wyższa, w efekcie czego znikoma liczba spraw trafia do Sądu Najwyższego. 1.4. Funkcje siły wyższej Jak już była wyżej o tym mowa, pojęcie vis maior znajduje zastoso- wanie w różnych obszarach prawnych. Słowem więc, spełnia kilka funkcji. Na pierwszy plan wysuwają się jednak dwie z nich. Chodzi mianowicie o zawieszenie biegu przedawnienia oraz o przesłankę eg- zoneracyjną przy odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną ruchem przedsiębiorstwa bądź pojazdu. 1.4.1. Zawieszenie biegu przedawnienia Jeśli chodzi o kwestię pierwszą, regulacja zawarta jest w przepisie art. 121 pkt 4 KC. Chodzi więc o to, by nie obciążać negatywnym skut- kiem uprawnionego, który z uwagi na zaistnienie okoliczności nie- leżących po jego stronie nie może dochodzić przez pewien czas swo- ich praw. Jeżeli więc w momencie powstania roszczenia, nie może być ono dochodzone ze wspomnianych przyczyn, bieg terminu jego 15 16 17 A. Exner, op. cit., s. 60. Tamże, s. 61. W. Warkałło, Siła wyższa jako zasada…, op. cit., s. 98. 5 Siła wyższa przedawnienia nie rozpoczyna się, natomiast w sytuacji, gdy tego ro- dzaju przeszkoda pojawi się już po powstaniu owego uprawnienia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu. Oznacza to, iż okres trwania przeszkody nie podlega wliczeniu do tegoż terminu. Polskie prawo, w odróżnieniu od niektórych innych ustawodawstw18, stoi na stanowisku, że nie ma znaczenia prawnego, na którym etapie biegu terminu przedawnienia wystąpi wspomniana przeszkoda. Czy to bę- dzie początek czy koniec, skutek zawsze pozostaje ten sam. Judykatu- ra wskazuje ponadto na możliwość analogii tego przepisu do termi- nów zawitych19. 1.4.2. Wyłączenie odpowiedzialności ex delicto W przypadku odpowiedzialności za czyny niedozwolone, vis maior pojawia się tam, gdzie zasada winy ustępuje miejsca zasadzie ryzyka. Powszechnie uważa się, że ten, kto prowadzi działalność wprawdzie dozwoloną, ale niebezpieczną, powinien ponosić odpowiedzialność w szerszym zakresie. Powinna ona objąć zarówno działanie zawinione, jak i niezawinione. Poza tym, o przyjęciu zasady ryzyka w pewnych mo- mentach decyduje trudność w ustaleniu podmiotu odpowiedzialnego za szkodę. Nie jest to jednak odpowiedzialność absolutna. Ustawa jako przesłankę egzoneracyjną przewiduje m.in.powstanie szkody w wyni- ku działania siły wyższej. Ma to miejsce w przypadku odpowiedzialno- ści prowadzącego na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody za szkodę spowodowaną przez ruch tego przedsiębiorstwa lub zakładu (art. 435 KC), posia- dacza pojazdu za szkodę spowodowaną przez ruch tego pojazdu (art. 436 KC) oraz zajmującego pomieszczenie za szkodę wyrządzoną wyrzuceniem, wylaniem lub spadnięciem z niego jakiegokolwiek przedmiotu (art. 433 KC). Innymi słowy, podmiot odpowiedzialny na zasadzie ryzyka, a więc nawet pomimo braku bezprawności swojego działania, zobowiązany jest do naprawienia szkody, o ile nie udowodni, że szkoda powstała wskutek działania siły wyższej. 18 Por. § 206 niem. KC: „Termin przedawnienia ulega zawieszeniu na czas, w któ- rym wierzyciel, w okresie ostatnich sześciu miesięcy terminu przedawnienia, z powo- du siły wyższej nie może dochodzić swoich praw”. 19 Por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001, s. 368 i nast. oraz postanowienie SN z 5.11.1976 r., III CRN 202/76, OSNC 1977, Nr 10, poz. 186. 6 2. Rys histoyczny 2. Rys historyczny 2. Rys histoyczny Jak wspomniałem wyżej pojęcie vis maior wywodzi się ze sta- rożytnego Rzymu. Tam właśnie rozwinęło się receptum nautarum cauponum stabulariorum. Było to nic innego, jak fakt nieformalne- go zobowiązania się właścicieli zajazdów i stajen, a także statków do ponoszenia nieograniczonej odpowiedzialności za przedmioty wnie- sione przez podróżnych20. Z czasem pretor uznał zaskarżalność tego rodzaju nieformalnych oświadczeń, udzielając actio de recepto21. Przykładowy przewoźnik morski odpowiadał wówczas za każdą szko- dę niezależnie od tego, czy choćby w najmniejszym stopniu poniósł winę w jej powstaniu. Z biegiem lat pojawiły się głosy, że może nie do końca jest to słuszne. Myśl taką jako pierwszy wysunął Labeo twierdząc22, że w wyjątkowych przypadkach zdarzeń przemożnych wypadałoby odciążyć dłużnika od tej niczym nieograniczonej odpo- wiedzialności. Przypadkiem takim miały być zdarzenia, jak powiadał Gaius, którym „«nie może się oprzeć ludzka słabość» (Gaius – D. 44, 7, 1, 4: cui humana infirmitas resistere non potest)”23. Miały być to za- tem przypadki vis maior, pod którymi miały się kryć: trzęsienie zie- mi, rozruchy, pożar, powódź, napad piratów24. W efekcie odpowie- dzialność dłużnika została ograniczona do wysokości custodia, czyli przypadkowej utraty rzeczy25. Dlatego właśnie miał on być zobo- wiązany do wyjątkowej nad nią pieczy. Przez wieki średnie pojęcie siły wyższej poruszone zostało przez szkołę glosatorów26. Ścierały się w niej dwa poglądy stanowiące za- lążek teorii subiektywnej i obiektywnej. Taka sytuacja trwała aż do XIX w.; wówczas w Niemczech górę wzięła ta pierwsza27. W roku 20 W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 2001, s. 234. 21 22 23 24 Tamże, niniejszym instytucja ta stała się pacta pretoria. W. Warkałło, Siła wyższa jako zasada…, op. cit., s. 78; A. Exner, op. cit., s. 46. W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, op. cit., s. 263. Tamże. Przykłady pochodzące od Ulpiana. W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, op. cit., s. 234. 25 26 Wywodząca się od Irneriusa żyjącego na przełomie XI i XII w., następnie konty- nuowana przez jego uczniów. 27 A. Exner, op. cit., s. 10: „(…) już w Glossie rozpoczyna się różnica zdań co do tego, czem jest właściwie vis maior. Już tam ścierają się dwa sprzeczne poglądy na pojęcie siły wyższej, i odtąd oba te poglądy kolejno, niekiedy nie jasno z sobą pomieszane, pa- nowały w naszej cywilistyce, aż na koniec w naszych czasach jeden z nich, w subtelnie przekształconej formie, powszechnie został uznany; (…).” 7
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: