Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00167 007178 12429501 na godz. na dobę w sumie
Wybrane zagadnienia prawa cywilnego - ebook/pdf
Wybrane zagadnienia prawa cywilnego - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 268
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-333-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Opracowanie niniejsze przedstawia w sposób zwięzły podstawowe zagadnienia prawa cywilnego, które są objęte programem nauczania z odpowiedniego przedmiotu (wybranych zagadnień prawa cywilnego) realizowanego w Wyższej Szkole Policji.
Obiektywna trudność prawa cywilnego oraz niewielka liczba godzin dydaktycznych przeznaczonych na ten tego przedmiotu nakłada na słuchacza obowiązek systematycznej pracy. Znajomość podstawowych instytucji prawa cywilnego w służbie
policyjnej jest niezbędna przy poznawaniu innych dyscyplin prawnych (np. prawa
karnego, prawa administracyjnego, prawa policyjnego), a także przedmiotów zawodowych
(np. taktyka zwalczania przestępczości gospodarczej). Opanowanie wiedzy
cywilistycznej jest potrzebne nie tylko w życiu codziennym, ale także przy wykonywaniu
różnych zadań w pracy zawodowej w administracji publicznej i gospodarczej.
Pomoc w zdobywaniu tej wiedzy i wyrabianiu właściwych umiejętności
ma być dla słuchaczy proponowane opracowanie, w którym przedstawia się przede
wszystkim istotę poszczególnych instytucji prawnych, wskazując odpowiednie
przepisy prawne w tym względzie. Zawartość książki może także stanowić źródło
wiedzy dla studentów kierunków administracyjnych przygotowujących słuchaczy
do wykonywania różnych zadań w administracji.
Niezbędnym elementem w zdobywaniu wiedzy cywilistycznej jest korzystanie
z podstawowych aktów normatywnych. Opracowanie uwzględnia stan prawny na
dzień 1 września 2012 r.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Piotr Kubiński, Agnieszka Wołoszko Wybrane zagadnienia prawa cywilnego Stan prawny na 1 lipca 2012 r. SZCZYTNO 2012 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Redakcja techniczna Wydawcy Iwona Pac Radosław Gizot Robert Ocipiński Michał Lasota Projekt okładki Aleksander Babiński © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol. Szczytno 2012 ISBN 978-83-7462-332-2 e-ISBN 978-83-7462-333-9 Druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafi i Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie ul. Marszałka J. Piłsudskiego 111, 12–100 Szczytno tel. 089 621 51 02, faks 089 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl WYDANIE II POPRAWIONE I UZUPEŁNIONE ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści WYKAZ OBJAŚNIEŃ I SKRÓTÓW UŻYWANYCH W PUBLIKACJI ............................................................... WSTĘP ........................................................................................................... 1. PRAWO CYWILNE. CZĘŚĆ OGÓLNA ............................................... 1.1. Pojęcie, cechy i systematyka prawa cywilnego .................................. 1.1.1. Pojęcie prawa cywilnego ....................................................... 1.1.2. Cechy prawa cywilnego ....................................................... 1.1.3. Systematyka prawa cywilnego ............................................. 1.2. Źródła prawa cywilnego ..................................................................... 1.2.1. Podstawowe akty normatywne .............................................. 1.2.2. Pojęcie i charakter prawny tzw. wzorców umownych ...................................................... 1.2.3. Pojęcie oraz charakter zasad współżycia społecznego w prawie cywilnym ............................................................... 1.2.4. Funkcje orzecznictwa ............................................................ 1.3. Stosunek cywilnoprawny. Zdarzenia cywilnoprawne ........................ 1.3.1. Pojęcie i cechy stosunku cywilnoprawnego .......................... 1.3.2. Pojęcie i rodzaje zdarzeń cywilnoprawnych ......................... 1.4. Prawo podmiotowe ............................................................................. 1.4.1. Pojęcie prawa podmiotowego ............................................... 1.4.2. Rodzaje praw podmiotowych ............................................... 1.4.3. Nabycie prawa podmiotowego .............................................. 1.4.4. Zmiana prawa podmiotowego ............................................... 1.4.5. Utrata prawa podmiotowego ................................................. 1.4.6. Wykonywanie prawa podmiotowego .................................... 1.4.7. Nadużycie prawa podmiotowego ......................................... 1.4.8. Ochrona praw podmiotowych ............................................... 1.5. Podmioty stosunków cywilnoprawnych ............................................. 1.5.1. Osoby fi zyczne ...................................................................... 1.5.1.1. Zdolność prawna i jej nabycie .................................. 1.5.1.2. Utrata zdolności prawnej .......................................... 10 12 13 13 13 13 15 17 17 19 19 20 20 20 21 22 22 23 24 25 25 26 26 26 27 27 27 28 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.5.1.3. Okoliczności mające wpływ na zakres zdolności prawnej osoby fi zycznej ........................... 1.5.1.4. Pojęcie i kategorie zdolności do czynności prawnych osób fi zycznych ....................................... 1.5.1.5. Inne właściwości osoby fi zycznej ............................ 1.5.2. Osoby prawne ........................................................................ 1.5.2.1. Osoby prawne — uwagi ogólne ............................... 1.5.2.2. Powstanie, reorganizacja i ustanie osoby prawnej ... 1.5.3. Ułomne osoby prawne ........................................................... 1.5.4. Przedsiębiorca oraz konsument jako podmioty stosunku cywilnoprawnego .................................................................. 1.6. Przedmioty stosunków cywilnoprawnych ......................................... 1.6.1. Pojęcie i rodzaje rzeczy ......................................................... 1.6.2. Części składowe rzeczy, przynależności i pożytki ................ 1.6.3. Przedmiot zbiorowy i zbiór rzeczy ........................................ 1.6.4. Mienie i majątek .................................................................... Inne przedmioty stosunków cywilnoprawnych ..................... 1.6.5. 1.7. Czynności prawne .............................................................................. 1.7.1. Pojęcie i przesłanki skuteczności czynności prawnej ........... 1.7.2. Klasyfi kacja czynności prawnych ......................................... 1.7.3. Oświadczenie woli ................................................................ 1.7.4. Sposoby zawarcia umowy ..................................................... 1.7.5. Treść czynności prawnej ....................................................... 1.7.5.1. Elementy treści czynności prawnej .......................... 1.7.5.2. Warunek i termin ...................................................... 1.7.6. Forma czynności prawnej ...................................................... 1.7.7. Przesłanki ważności prawnej. Sankcje wadliwości czynności prawnej ................................................................ 1.8. Przedstawicielstwo ............................................................................. 1.8.1. Pojęcie i przesłanki skuteczności przedstawicielstwa .......... 1.8.2. Rodzaje przedstawicielstwa .................................................. 1.8.3. Pełnomocnictwo — charakter prawny, forma, rodzaje i jego ustanie .......................................................................... 1.8.4. Prokura — charakter prawny, forma, rodzaje i jej ustanie .... 1.9. Przedawnienie roszczeń. Terminy zawite ........................................... 1.9.1. Terminy zawite ...................................................................... 2. PRAWO RZECZOWE ............................................................................. 2.1. Pojęcie, rodzaje i cechy praw rzeczowych ......................................... 2.1.1. Prawa rzeczowe w ujęcie podmiotowym .............................. 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 29 31 32 34 34 36 37 38 39 39 41 42 43 43 43 43 44 46 49 52 52 53 54 56 57 57 58 58 59 60 63 65 65 65 2.1.2. Prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym ..................... 2.2. Prawo własności ................................................................................. 2.2.1. Pojęcie i treść ......................................................................... 2.2.2. Wykonywanie prawa własności ............................................ 2.2.3. Nabycie prawa własności — uwagi ogólne .......................... 2.2.4. Zasiedzenie ............................................................................ 2.2.5. Znalezienie rzeczy ................................................................. 2.2.6. Zrzeczenie ............................................................................. 2.2.7. Zawłaszczenie ....................................................................... 2.2.8. Nabycie pochodne prawa własności ...................................... 2.3. Współwłasność ................................................................................... 2.3.1. Powstanie i zniesienie współwłasności w częściach ułamkowych ...................................................... 2.3.2. Wykonywanie współwłasności w częściach ułamkowych do rzeczy wspólnej ................................................................ 2.3.3. Realizacja posiadania i korzystania we współwłasności ................................................................ 2.3.4. Czynności zachowawcze współwłaścicieli .......................... 2.4. Własność lokali .................................................................................. 2.4.1. Uwagi ogólne ........................................................................ 2.4.2. Własność lokali wg ustawy o własności lokali ..................... 2.4.3. Własność lokali w spółdzielniach mieszkaniowych ............. 2.5. Ochrona własności.............................................................................. 2.6. Użytkowanie wieczyste ...................................................................... 2.7. Charakterystyka ograniczonych praw rzeczowych ............................ 2.7.1. Uwagi ogólne ........................................................................ 2.7.2. Użytkowanie .......................................................................... 2.7.3. Służebności ........................................................................... 2.7.4. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu ....................... 2.7.5. Zastaw i jego rodzaje ............................................................. 2.7.5.1. Istota zastawu zwykłego ........................................... 2.7.5.2. Zastaw rejestrowy ..................................................... 2.7.6. Hipoteka ................................................................................ 2.8. Księgi wieczyste ................................................................................. 2.9. Posiadanie i dzierżenie ....................................................................... 2.9.1. Pojęcie i rodzaje posiadania .................................................. 2.9.2. Domniemania prawne związane z posiadaniem .................... 2.9.3. Ochrona posiadania ............................................................... 2.9.4. Nabycie i utrata ..................................................................... 2.9.5. Pojęcie dzierżenia i jego ochrona .......................................... 67 67 67 69 70 70 71 72 72 72 74 75 76 76 77 77 77 77 79 80 81 83 83 84 85 86 88 88 89 89 92 94 94 95 95 96 97 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3. PRAWO ZOBOWIĄZAŃ — CZĘŚĆ OGÓLNA ................................. 3.1. Pojęcie i cechy prawa zobowiązań ..................................................... 3.2. Istota zobowiązania i jego elementy................................................... 3.2.1. Podmioty zobowiązania ........................................................ 3.2.2. Przedmiot zobowiązania ....................................................... 3.2.3. Treść zobowiązania ............................................................... 3.3. Istota zobowiązań niezupełnych ........................................................ 3.4. Istota szkody i jej naprawienie .......................................................... 3.5. Źródła zobowiązań ............................................................................. 3.5.1. Umowy jako źródło zobowiązań .......................................... 3.5.2. Czyny niedozwolone ............................................................ 3.5.2.1. Odpowiedzialność za własne czyny ......................... 3.5.2.2. Odpowiedzialność za cudze czyny .......................... 3.5.2.3. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej ..................... 3.5.2.4. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzęta ........................................................ 3.5.2.5. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez rzeczy ............................................................. 3.5.2.6. Odpowiedzialność za szkody związane z użyciem sił przyrody ............................................ 3.5.2.7. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez produkt niebezpieczny ................................... 3.5.2.8. Roszczenia przysługujące w wypadku uszkodzenia ciała albo rozstroju zdrowia oraz śmierci ............................................................. 3.5.2.9. Przedawnienie roszczeń z tytułu czynu niedozwolonego ........................................................ 3.5.2.10. Zbieg odpowiedzialności deliktowej i kontraktowej ........................................................... 3.5.3. Bezpodstawne wzbogacenie ................................................. 3.6. Wykonanie zobowiązań ...................................................................... 3.6.1. Zarachowanie zapłaty ........................................................... 3.6.2. Prawo zatrzymania ............................................................... 3.6.3. Dowód wykonania zobowiązania. ......................................... 3.6.4. Skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań umownych ......................................................... 3.6.4.1. Odpowiedzialność kontraktowa — uwagi ogólne .... 3.6.4.2. Niemożliwość świadczenia ..................................... 3.6.4.3. Zwłoka i opóźnienie dłużnika ................................. 3.6.4.4. Zwłoka wierzyciela .................................................. 99 99 100 100 102 105 106 106 110 110 115 115 116 117 119 120 120 122 122 123 123 124 126 128 128 129 130 130 131 132 133 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3.6.5. Wygaśnięcie zobowiązania — uwagi ogólne ....................... 3.7. Zmiana wierzyciela lub dłużnika ....................................................... 3.8. Ochrona wierzycieli w przypadku niewypłacalności dłużnika ........... 4. PRAWO ZOBOWIĄZAŃ — CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA..................... 4.1. Umowy — uwagi ogólne.................................................................... 4.2. Umowy dotyczące przeniesienia praw ............................................... 4.2.1. Umowa sprzedaży ................................................................. 4.2.2. Umowa zamiany (wzmianka) ................................................ 4.2.3. Umowa dostawy (wzmianka) ................................................ 4.2.4. Umowa kontraktacji (wzmianka) .......................................... 4.2.5. Umowa darowizny ................................................................ 4.2.6. Umowa przekazania nieruchomości (wzmianka) .................. 4.3. Umowy o używanie cudzych rzeczy .................................................. 4.3.1. Umowa najmu ....................................................................... 4.3.2. Umowa dzierżawy ................................................................. 4.3.3. Umowa leasingu .................................................................... 4.3.4. Umowa użyczenia ................................................................. 4.4. Umowy o usługi ................................................................................. 4.4.1. Umowa o dzieło .................................................................... 4.4.2. Umowa o roboty budowlane (wzmianka) ............................. 4.4.3. Umowa zlecenia .................................................................... 4.4.4. Prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia ............................. 4.4.5. Umowa agencyjna (wzmianka) ............................................. 4.4.6. Umowa komisu (wzmianka) ................................................. 4.4.7. Umowa przewozu (wzmianka) .............................................. 4.4.8. Umowa spedycji (wzmianka) ................................................ 4.4.9. Umowa przechowania, depozyt prawidłowy, odpowiedzialność, prawo zastawu i przedawnienie roszczeń osób utrzymujących hotele i podobne zakłady (wzmianka) ... 4.4.10. Umowa składu (wzmianka) ................................................... 4.5. Umowy z zakresu stosunków kredytowych. Umowa poręczenia ...... 4.5.1. Umowa pożyczki ................................................................... 4.5.2. Umowa rachunku bankowego ............................................... 4.5.3. Umowa kredytu bankowego .................................................. 4.5.4. Umowa poręczenia (wzmianka) ............................................ 4.6. Umowy losowe ................................................................................... 4.6.1. Ubezpieczenia gospodarcze. Umowa ubezpieczenia ........... 4.6.2. Umowa gry i zakładu (wzmianka) ........................................ 4.7. Umowy o dostarczenie środków utrzymania ..................................... 4.7.1. Umowa renty (wzmianka) ..................................................... 134 135 136 139 139 141 141 149 149 149 149 150 151 151 151 152 153 154 154 155 156 157 157 158 158 159 159 159 160 160 161 162 163 163 163 166 166 166 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4.7.2. Umowa dożywocia (wzmianka) ............................................ 4.8. Inne czynności prawne ....................................................................... 4.8.1. Umowa spółki ....................................................................... 4.8.2. Umowa ugody (wzmianka) ................................................... 4.8.3. Przyrzeczenie publiczne (wzmianka) .................................... 5. PAPIERY WARTOŚCIOWE — INSTRUMENTY FINANSOWE. PRZEKAZ........................................................................... 5.1. Papiery wartościowe ........................................................................... 5.2. Weksle ................................................................................................ 5.3. Czek .................................................................................................... 5.4. Akcje................................................................................................... 5.5. Obligacje............................................................................................. 5.6. Publiczny obrót instrumentami finansowymi ..................................... 5.6.1. Pojęcie ................................................................................... 5.6.2. Wtórny obrót instrumentami fi nansowymi ............................ 5.6.3. Rynek giełdowy ..................................................................... 5.6.4. Transakcje giełdowe .............................................................. 5.6.5. Rynek pozagiełdowy ............................................................. 5.6.6. Krajowy Depozyt. System depozytowo-rozliczeniowy ........ 5.6.7. Przyjęte praktyki rynkowe ..................................................... 5.6.8. Zakaz manipulacji ................................................................. 5.6.9. Prowadzenie działalności przez fi rmy inwestycyjne ............. 5.6.10. Giełdy towarowe ................................................................... 5.6.11. Przekaz .................................................................................. 6. PRAWO RODZINNE I OPIEKUŃCZE ................................................. 6.1. Pojęcie prawa rodzinnego................................................................... 6.2. Definicja rodziny ................................................................................ 6.3. Pojęcie pokrewieństwa i powinowactwa ............................................ 6.4. Podstawowe zasady prawa rodzinnego .............................................. 6.5. Zawarcie małżeństwa ......................................................................... 6.6. Prawa i obowiązki małżonków ........................................................... 6.6.1. Wzajemne prawa i obowiązki małżonków ............................ 6.6.2. Prawa i obowiązki małżonków względem rodziny ............... 6.7. Małżeńskie ustroje majątkowe ........................................................... 6.7.1. Ustrój ustawowy .................................................................... 6.8. Umowne ustroje majątkowe ............................................................... 6.8.1. Wspólność umowna rozszerzona .......................................... 6.8.2. Wspólność umowna ograniczona .......................................... 6.8.3. Pełna rozdzielność umowna .................................................. 167 167 167 169 169 171 171 173 177 181 183 187 187 192 193 194 195 197 199 200 202 204 205 207 207 208 208 209 212 215 215 216 218 218 225 226 226 227 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6.8.4. Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków ........... 6.9. Ustrój przymusowy ............................................................................ 6.10. Ustanie małżeństwa. Separacja .......................................................... 6.10.1. Rozwód .................................................................................. 6.10.2. Separacja ............................................................................... 6.11. Władza rodzicielska............................................................................ 6.11.1. Piecza nad osobą dziecka ...................................................... 6.11.2. Reprezentacja dziecka ........................................................... 6.11.3. Piecza nad majątkiem dziecka ............................................... 6.11.4. Ingerencja sądu rodzinnego w sprawowanie władzy rodzicielskiej ......................................................................... 6.11.5. Ograniczenie władzy rodzicielskiej ....................................... 6.11.6. Pozbawienie władzy rodzicielskiej ....................................... 6.11.7. Zawieszenie władzy rodzicielskiej ........................................ 6.11.8. Kontakty z dzieckiem ............................................................ 6.11.9. Piecza zastępcza .................................................................... 6.11.10. Przysposobienie dziecka ........................................................ 6.12. Obowiązek alimentacyjny .................................................................. 6.12.1. Osoby uprawnione i zobowiązane do świadczeń alimentacyjnych ..................................................................... 6.12.2. Przesłanki, treść i zakres obowiązku alimentacyjnego.......... 6.13. Opieka i kuratela................................................................................. 6.13.1. Opieka ................................................................................... 6.13.2. Kuratela ................................................................................. BIBLIOGRAFIA ........................................................................................... ................................................................................................ Akty prawne ................................................................................................ Opracowania Systemy ................................................................................................ ................................................................................................ Czasopisma ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 227 229 230 231 233 234 237 239 240 240 241 243 245 245 247 248 252 253 256 259 259 261 262 262 263 264 264 9 Wykaz objaśnień i skrótów używanych w publikacji k.c. — Kodeks cywilny k.p.c. — Kodeks postępowania cywilnego k.r.o. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy k.s.h. — Kodeks spółek handlowych k.h. — Kodeks handlowy ust. o s. dz. g. — Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej ust. o p. p. — Ustawa o przedsiębiorstwie państwowym pr. spół. — Ustawa — Prawo spółdzielcze p. o a. s. c. — Ustawa — Prawo o aktach stanu cywilnego pr. bank. — Ustawa —Prawo bankowe pr. weks. — Ustawa — Prawo wekslowe pr. czek. — Ustawa — Prawo czekowe ust. o ks. wiecz. — Ustawa o księgach wieczystych i hipotece ust. o gosp. nieruch. — Ustawa o gospodarce nieruchomościami ust. o dz. ub.— Ustawa o działalności ubezpieczeniowej ust. o sp. mieszk. — Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych ust. o wł. lok. — Ustawa o własności lokali ust. o publ. obr. — Ustawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi ust. o KRS— Ustawa o Krajowym Rejestrze Sądowym k.k. — Kodeks karny k.p.k. — Kodeks postępowania karnego k.p. — Kodeks pracy k.p.a. — Kodeks postępowania administracyjnego u. o szcz. w. sprz. kons. — Ustawa o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie kodeksu cywilnego USC — Urząd Stanu Cywilnego DzU — Dziennik Ustaw RM — Rada Ministrów min. — minister SA — spółka akcyjna sp. k.-a. —spółka komandytowo-akcyjna sp. z o.o. — spółka z ograniczoną odpowiedzialnością sp. j. — spółka jawna 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== sp. k. — spółka komandytowa sp. p. — spółka partnerska tekst jedn. — tekst jednolity cyt. ust. — cytowana ustawa rozp. — rozporządzenie z późn. zm. — z późniejszymi zmianami zd. — zdanie zob. — zobacz por. — porównaj ust. — ustęp nast. — następne ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 WSTĘP Opracowanie niniejsze przedstawia w sposób zwięzły podstawowe zagadnienia prawa cywilnego, które są objęte programem nauczania z odpowiedniego przedmiotu (wybranych zagadnień prawa cywilnego) realizowanego w Wyższej Szkole Policji. Obiektywna trudność prawa cywilnego oraz niewielka liczba godzin dydaktycz- nych przeznaczonych na ten tego przedmiotu nakłada na słuchacza obowiązek sys- tematycznej pracy. Znajomość podstawowych instytucji prawa cywilnego w służbie policyjnej jest niezbędna przy poznawaniu innych dyscyplin prawnych (np. prawa karnego, prawa administracyjnego, prawa policyjnego), a także przedmiotów zawo- dowych (np. taktyka zwalczania przestępczości gospodarczej). Opanowanie wiedzy cywilistycznej jest potrzebne nie tylko w życiu codziennym, ale także przy wyko- nywaniu różnych zadań w pracy zawodowej w administracji publicznej i gospo- darczej. Pomoc w zdobywaniu tej wiedzy i wyrabianiu właściwych umiejętności ma być dla słuchaczy proponowane opracowanie, w którym przedstawia się przede wszystkim istotę poszczególnych instytucji prawnych, wskazując odpowiednie przepisy prawne w tym względzie. Zawartość książki może także stanowić źródło wiedzy dla studentów kierunków administracyjnych przygotowujących słuchaczy do wykonywania różnych zadań w administracji. Niezbędnym elementem w zdobywaniu wiedzy cywilistycznej jest korzystanie z podstawowych aktów normatywnych. Opracowanie uwzględnia stan prawny na dzień 1 września 2012 r. 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Prawo cywilne. Część ogólna 1.1. Pojęcie, cechy i systematyka prawa cywilnego 1.1.1. Pojęcie prawa cywilnego Prawo cywilne — jest to zespół norm prawnych regulujących stosunki między osobami fi zycznymi, osobami prawnymi oraz jednostkami organizacyjnymi niebę- dącymi osobami prawnymi (zob. art. 1; 331 § k.c. 1 — zasada jedności prawa cywilnego). Przepisy k.c. odnoszą się zatem do wszelkich podmiotów w stosunku cywilnoprawnym (por. też art. 2 k.s.h.). Przepisy prawa cywilnego regulują obrót powszechny oraz obrót gospodarczy (z udziałem przedsiębiorców). Ważną funkcję w prawie cywilnym spełnia zasada nieretroakcji i zachowania praw nabytych (zob. art. 3 k.c.). Wyraża się to w tym, że przepisy prawa nie mają mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Wejście w życie nowej ustawy nie niweczy praw już uzyskanych. Jeżeli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary (art. 7 k.c.), zob. np. 169 § 1, 2; 174 k.c. Jest to domniemanie prawne wzruszalne, zatem jest wiążące dla orzekającego sądu do momentu, gdy nie zostanie obalone przeciwdowodem (dowo- dem w złej wierze). Szczególne znaczenie w obrocie cywilnoprawnym ma zasada swobody umów, która stwarza stronom możliwość kształtowania treści stosunku cywilnoprawnego (zob. art. 3531 k.c.). W stosunkach prawno rzeczowych donio- słość prawną ma zasada ochrony i nienaruszalności własności dając właścicielowi możliwość swobody swoim majątkiem (zob. art. 140 i nast. k.c.). 1.1.2. Cechy prawa cywilnego 1. Formalna równorzędność podmiotów stosunków cywilnoprawnych (sto- sunki w układzie poziomym) oznacza, że nie ma tu miejsca na podporządkowanie któ- rejkolwiek ze stron, żadna ze stron nie ma uprawnień władczych wobec drugiej, jak to m.in. przedstawia się w stosunku administracyjnoprawnym (stosunek w pionie). 2. Stosunki regulowane przez przepisy prawa cywilnego mają charakter majątkowy i niemajątkowy. Zdecydowana większość stosunków cywilnopraw- nych reprezentujących określone wartości ekonomiczne (np. stosunki własności dzierżawy najmu, pożyczki) jest o charakterze majątkowym. Stosunki niemajątko- we natomiast nie odzwierciedlają bezpośrednio wartości ekonomicznej (np. stosunki 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== w zakresie takich dóbr osobistych, jak życie, zdrowie, wolność, swoboda sumienia, tajemnica korespondencji, fi rma, znak towarowy), stosunki osobiste między mał- żonkami (np. obowiązek wzajemnej pomocy, wierności), stosunki rodzinne (np. piecza nad małoletnim). 3. Normy prawne mają charakter względnie obowiązujący (dyspozytywny), bezwzględnie obowiązujący (imperatywny) i jednostronnie bezwzględnie obowią- zujący (semiimperatywny). Normy prawne regulujące obrót cywilnoprawny mają przede wszystkim charakter dyspozytywny. Oznacza to, że stosuje się je wtedy, gdy strony nie uregulowały określonego stosunku cywilnoprawnego w sposób odmienny albo określiły go w sposób niekompletny, np. określiły czas wykonania zobowiązania, nie wskazując miejsca jego wykonania (por. art. 454 § 1, 2 k.c.) albo niczego w tym zakresie nie postanowiły, np. gdy spadkodawca nie sporządził testamentu, to stosuje się wtedy przepisy dotyczące dziedziczenia ustawowego (por. art. 926 § 2 k.c.). Nor- my imperatywne wyrażają się tym, że strony w stosunku cywilnoprawnym muszą zachowywać się zgodnie z wolą ustawodawcy. Strony nie mogą zmieniać, ograniczać, wyłączać postanowień zawartych w dyspozycji określonej normy prawnej, np. normy dotyczące przedawnienia roszczeń (por. art. 117–125 k.c.), obowiązku alimentacyjne- go (art.128–144 k.r.o.). Normy semiimperatywne wprowadzają mocniejszą ochronę jednej ze stron stosunku cywilnoprawnego. Ich zastosowanie może być uchylone lub ograniczone przez strony wyłącznie w sytuacji, gdy treść umowy jest korzystniej- sza dla strony objętej silniejszą ochroną. O charakterze norm prawnych decydować może ich brzmienie. Bezwzględność norm prawnych określają zwroty, np.: terminy przedawnień nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną (art. 119 k.c.), jednakże w umowach z udziałem konsumentów ograniczenie lub wyłączenie od- powiedzialności z tytułu rękojmi jest dopuszczalne tylko w wypadkach określonych w przepisach szczególnych (art. 558 § 1 k.c.); umowa dotycząca przeniesienia wła- sności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 158 k.c.), użytkowanie jest niezbywalne (art. 254 k.c.); nieważne jest zastrzeżenie, iż dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkody, które może wyrządzić wierzycielowi umyślnie (art. 473 § 2 k.c.). O względnym charakterze norm prawnych decydują określenia, np. chyba, że umówiono się inaczej (zob. art. 370 k.c.), w braku odmiennej umowy (zob. art. 380 § 2 k.c.), jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania (zob. art. 455 k.c.). Jeżeli brzmienie przepisu prawnego nie wskazuje wyraźnie, z jakim charakterem normy mamy do czynienia, to w tym zakresie decydujące znaczenie ma wykładnia funkcjonalna. Normy z za- kresu prawa zobowiązań mają z reguły charakter względnie obowiązujący, natomiast większość norm prawa rzeczowego, spadkowego oraz rodzinnego i opiekuńczego ma charakter bezwzględnie obowiązującym. Przykładem normy semiimperatywnej jest art. 593 § 1 k.c. („Prawo odkupu może być zastrzeżone na czas nie przenoszący lat pięciu”) czy też art. 4499 k.c. („Odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez pro- dukt niebezpieczny nie można wyłączyć ani ograniczyć”). 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Jednostką redakcyjną normy cywilnoprawnej jest przepis cywilnoprawny (np. artykuł, paragraf, punkt, ustęp). Norma prawna może wynikać z wielu przepi- sów prawnych, jak również w jednym przepisie prawnym może być zawarta więcej niż jedna norma prawna. Ważne znaczenie w prawie cywilnym mają przepisy, które mają charakter defi - nicji ustawowych, przepisów odsyłających oraz zwrotów niedookreślonych. Defi nicja ustawowa (legalna) polega na tym, że ustawodawca w określonym przepisie prawnym podaję pojęcie instytucji cywilnoprawnej, np. art. 33 k.c. — de- fi nicja osoby prawnej; art. 44 k.c. — defi nicja mienia; art. 338 k.c. — defi nicja dzierżenia; art. 535 k.c. — defi nicja umowy sprzedaży. Przepisy odsyłające mają miejsce wówczas, gdy akt normatywny zawiera regu- lacje dotyczące podobnych względem siebie stanów faktycznych. W takiej sytuacji wystarczy poddać regulacji jeden ze stanów faktycznych, a w odniesieniu do pozo- stałych stanów faktycznych można odsyłać do tej regulacji, np. art. 604; 343§ 3 k.c. Celem defi nicji ustawowych oraz przepisów odsyłających jest zapewnienie zwię- złość aktów normatywnych jako jednej z podstawowych zasad techniki legislacyjnej. Ustawodawca wielokrotnie posługuje się zwrotami niedookreślonymi, które w pewnej mierze stwarzają możliwość swobody w stosowaniu prawa przez właści- wy organ. Przepisy prawne zawierające zwroty niedookreślone zawierają pojęcia nieostre, np. należyta staranność (por. art. 355 k.c.); sprawy zwykłego zarządu (por. art. 29 k.r.o.); ważne powody (zob. np. art. 269 § 1 k.c., art. 6 § 1, 52 § 1 k.r.o.). Szczególny charakter zwrotów niedookreślonych mają klauzule generalne, zob. np. zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.); społeczno-gospodarcze prze- znaczenie prawa (art. 354 k.c.); dobre obyczaje (art. 385 1–2 k.c.); względy słuszności (art. 761 2–4 k.c.); dobro dziecka (art. 56 § 2, 58 § 1, 109 § 1 k.r.o.). Klauzule gene- ralne są normami społecznymi (moralnymi, obyczajowymi), których przestrzeganie jest obowiązkiem podmiotów w stosunku cywilno-prawnym. Spełniają one doniosłą rolę w prawie cywilnym. Są to używane przez ustawodawcę zwroty, których przepi- sy prawa w sposób precyzyjny nie określają, pozostawiając możliwość odwoływa- nia się do nich przez uczestników w stosunku cywilnoprawnym. Ostateczna ocena znaczenia klauzul generalnych należy do organów wymiaru sprawiedliwości. 1.1.3. Systematyka prawa cywilnego Prawo cywilne jest podstawową gałęzią systemu prawa. Obejmuje stosunki cywilnoprawne różnego rodzaju np. stosunek własności, stosunek najmu, stosunek przysposobienia. Niezbędne jest więc w tym zakresie podział tego prawa na działy. W doktrynie prawa cywilnego wyróżnia się następujące działy: 1. Prawo cywilne. Część ogólna 2. Prawo rzeczowe 3. Prawo zobowiązań 4. Prawo spadkowe 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5. Prawo rodzinne i opiekuńcze 6. Prawo dóbr niematerialnych 7. Prawo gospodarcze cywilne Ad 1. Część ogólna prawa cywilnego jest to zbiór przepisów prawnych re- gulujących zagadnienia podstawowe, które mają znaczenie dla pozostałych dzia- łów prawa, np. ochrona dóbr osobistych, zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych, przedawnienie roszczeń, przedstawicielstwo, pojęcie rzeczy, czynności prawne, mienie. Wyodrębnienie części ogólnej jest nie tylko rozwiązaniem tech- nicznym, ale przede wszystkim umożliwia stosowanie norm cywilnoprawnych uję- tych w różnych aktach normatywnych według jednolitych zasad. Ad 2. Prawo rzeczowe jest to zbiór przepisów prawnych regulujących przede wszystkim korzystanie z określonych dóbr zwanych rzeczami. Prawa podmiotowe rzeczowe mają charakter bezwzględny (prawo własności, prawo użytkowania wie- czystego, ograniczone prawa rzeczowe). Ad 3. Prawo zobowiązań jest to kompleks przepisów prawnych regulujących: a) wymianę dóbr i usług, b) ochronę dóbr majątkowych i niemajątkowych (np. problematyka czynów niedozwolonych). Prawa podmiotowe wynikające ze zobowiązań mają charakter względny. Taki charakter mają wierzytelności oraz prawa podmiotowe w postaci bezpośredniej, np. prawo dzierżawy. Prawo zobowiązań jest działem najbardziej rozległym i podlega dalszym mo- dyfi kacjom przez tworzenie nowych form prawnych, np. określenie w k.c. defi nicji legalnej umowy leasingu, uregulowanie w k.c. szczególnego rodzaju odpowiedzial- ności deliktowej za szkody wyrządzone przez produkt niebezpieczny. W nauce pra- wa cywilnego wyróżnia się część ogólną i szczególną prawa zobowiązań. Część ogólna zawiera m.in. przepisy dotyczące istoty zobowiązania (np. po- jęcie zobowiązania, wielość podmiotów, pojęcie i rodzaje świadczeń, uprawnienia wierzycieli i odpowiedzialność dłużników), zagadnienia prawne związane ze szko- dą, a także regulacje prawne odnoszące się do poszczególnych źródeł zobowiązania (np. ogólne przepisy o zobowiązaniach umownych, bezpodstawne wzbogacenie, czyny niedozwolone). Część szczególna jest to zbiór przepisów prawnych regulujących przede wszystkim czynności prawne dwustronne (np. umowa sprzedaży, dzierżawy, zlece- nia) oraz czynności prawne jednostronne (np. przekaz, przyrzeczenie publiczne), jak również rozwiązania prawne dotyczące papierów wartościowych (np. istota, rodzaje i obrót papierami wartościowymi). Ad 4. Prawo spadkowe jest to zbiór przepisów prawnych regulujących przej- ście praw majątkowych ze spadkodawcy na spadkobiercę, np. dziedziczenie ustawo- we, sporządzenie testamentu, przyjęcie i odrzucenie spadku, stwierdzenie nabycia spadku, przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Ad 5. Prawo rodzinne i opiekuńcze jest to zespół norm prawnych regulują- cych stosunki wynikające z małżeństwa (np. prawa i obowiązki majątkowe i niema- jątkowe małżonków), z pokrewieństwa (np. władza rodzicielska), z powinowactwa (np. obowiązek alimentacyjny), z przysposobienia (np. istota i rodzaje przysposo- bienia) oraz z opieki i kurateli (np. istota opieki i kurateli). Ad 6. Prawo dóbr niematerialnych (prawo autorskie, prawo własności przemy- słowej) jest to zespół norm regulujących prawo do niematerialnych wytworów działal- ności intelektualnej człowieka, np. utworu naukowego, literackiego lub artystycznego, wynalazku, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych. Ad 7. Prawo gospodarcze cywilne (prawo gospodarcze prywatne) jest to zespół przepisów prawnych regulujących przede wszystkim obrót gospodarczy oraz wszel- kie aspekty cywilnoprawne dotyczące przedsiębiorców jako podmiotów w stosun- kach cywilnoprawnych np. rejestracja przedsiębiorców, upadłość przedsiębiorców. 1.2. Źródła prawa cywilnego 1.2.1. Podstawowe akty normatywne W systemie prawa polskiego mamy w zasadzie prawo stanowione. Przepisy cywilnoprawne zawarte są w różnych aktach normatywnych (źródła prawa w ujęciu formalnym) wydawanych przez właściwe organy w sposób określony przez prawo. W hierarchii źródeł prawa najwyższe miejsce zajmuje Konstytucja RP. Przepisów ustawy zasadniczej w istocie nie stosuje się bezpośrednio w zakresie stosunkach cywilnoprawnych (wyjątek: zob. np. art. 77 ust. 1 w zakresie odpowiedzialności deliktowej za szkody związane z wykonywaniem zadań publicznych). Normy cywilnoprawne zawarte są ustawach ora rozporządzeniach. Podstawowym aktem normatywnym z prawa cywilnego jest ustawa z 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (DzU nr 16, poz. 93 z późn. zm.), który wszedł w życie z pewnymi wyjąt- kami z dniem 1 stycznia 1965 r. Ustawa ta była wielokrotnie nowelizowana. Istotne zmiany wprowadziła nowela z 28 lipca 1990 r. (DzU nr 55, poz. 321). Dotyczą one m.in. przedawnienia roszczeń, prawa własności, świadczeń pieniężnych, świadcze- nia niegodziwego, papierów wartościowych i przekazu. Duże znaczenie jeśli chodzi o zmiany w kodeksie cywilnym ma także ustawa z 23 marca 1996 roku (DzU nr 114, poz. 542), która obejmuje takie zagadnienia, jak: ochrona dóbr osobistych, zawieranie umów w trybie przetargu, odpowiedzialność deliktowa funkcjonariuszy samorządu terytorialnego, odpowiedzialność z tytułu rękojmi i gwarancji jakości. Wiele zmian dokonuje ustawodawca, dostosowując przepisy kodeksu cywilnego do wymogów prawa unijnego, np. przepisy dotyczące praw konsumenckich — ustawa z 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumenckich oraz odpowiedzialności za szko- dę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (DzU nr 22, poz. 271 z późn. zm.). Istot- 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ne zmiany wprowadza do kodeksu cywilnego ustawa z 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (DzU nr 49, poz. 408), któ- ra dotyczy m.in. rozumienia pojęcia konsumenta i przedsiębiorcy, składania oświad- czeń woli i trybu zawierania umowy, jak również reguluje istotę prokury. Nowe rozwiązania określające odpowiedzialność deliktową za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej przewiduje ustawa z 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (DzU nr.162, poz. 1692). Kodeks cywilny składa się z czterech ksiąg (Księga pierwsza. Część ogólna — art.1–125; Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe — art. 126–352; Księga trzecia. Zobowiązania — art. 353–92116; Księga czwarta. Spadki — art. 922–1088). Księgi mają swoją strukturę wewnętrzną, dzielą się więc dalej, np. Księga pierwsza. Część ogólna dzieli się na tytuły (np.: Tytuł II. Osoby — art. 8–43), działy (np. Dział I. Osoby fi zyczne —art. 8–32), rozdziały (np. Rozdział I. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych — art. 8–24). Podstawową jednostką redakcyjną kodeksu cywilnego jest artykuł, który może się dzielić na paragrafy oraz niekiedy punkty, np. art. 411. Kodeks cywilny, mimo swojej obszerności (art. 1–1088), nie zawiera wszystkich przepisów cywilnopraw- nych (nie spełnia zasady zupełności w prawie cywilnym). Wiele jest bowiem aktów pozakodeksowych, które także regulują stosunki cywilnoprawne. Aktem to- warzyszącym kodeksowi cywilnemu jest ustawa z 23 kwietnia 1964 r. — Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (DzU nr 16, poz. 94 z późn. zm.), która określa m.in. datę wejścia w życie k.c., klauzule derogacyjne uchylające przepisy dotychcza- sowe objęte regulacją kodeksową, następnie przedstawia stosunek przepisów k.c. do ustaw szczególnych, np. do ustawodawstwa prawa pracy. Dalej ustawa ta wprowa- dza zmiany w niektórych aktach normatywnych oraz zawiera przepisy przejściowe. Aktem prawnym, który ma podstawowe znaczenie w prawie rodzinnym i opie- kuńczym jest ustawa z 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst. jedn.: DzU z 2012, nr 131, poz. 788 z późn. zm.), który był wielokrotnie nowelizo- wany, np. przepisy dotyczące zawierania związku małżeńskiego przed duchownym, wprowadzenie instytucji separacji małżeńskiej. Należy wskazać jeszcze inne ważniejsze akty normatywne, np. ustawa z 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (DzU nr 94, poz. 1037 z późn. zm.), który zawiera przede wszystkim przepisy prawne dotyczące spółek jawnych, part- nerskich, komandytowych, komandytowo-akcyjnych, z ograniczoną odpowiedzial- nością, akcyjnych, a także dotyczy łączenia, podziału i przekształceń tych jednostek. Szczególne znaczenie dla ochrony praw podmiotowych mają przepisy proce- sowe, które zawarte są w ustawie z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (DzU nr 43, poz. 296). Spośród wielu ustaw, które mają znaczenie w prawie cywilnym, niektóre zo- staną przedstawione w tym opracowaniu, np. ustawa z 6 lipca 1982 r. o hipotece i księgach wieczystych (test. jedn.: DzU z 2001 r., nr 124, poz. 1361 z późn. zm.), 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ustawa z 16 września 1982 r. — Prawo spółdzielcze (tekst jedn. DzU z 2003 r., nr 188, poz. 1848 z późn. zm.), ustawa z 29 sierpnia 1997 r. — Prawo bankowe (tekst jedn. DzU z 2002 r., nr 72, poz. 665 z późn. zm.), ustawa z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. DzU z 2010 r., nr 220, poz. 1447 z późn. zm.). Oprócz ustaw źródłem prawa cywilnego są akty normatywne wy- konawcze do ustaw, np. rozporządzenie ministra obrony narodowej z 30 stycznia 1965 r. w sprawie testamentów wojskowych (DzU nr 7, poz. 38), rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 10 marca 2009 r. w sprawie przeprowadzenia sprzedaży przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego (DzU nr 45, poz. 371), rozporządzenie Rady Ministrów z 14 grudnia 1966 r. w sprawie rzeczy znale- zionych (DzU nr 22, poz. 141 z późn. zm.). Zgodnie z art. 91 ust. 1 Konstytucji RP ratyfi kowana umowa międzynarodowa po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw staje się źródłem prawa cywilnego w Polsce. Źródłem prawa cywilnego w Polsce jest również tzw. wtórne prawo wspólnotowe (w szczególności rozporządzenia oraz dyrektywy). Źródłem prawa może być rów- nież prawo zwyczajowe, jeżeli nie jest sprzeczne z zamkniętym katalogiem źródeł prawa stanowionego ujętego w Konstytucji (zob. art. 87–94). Z prawem zwyczajo- wym mamy do czynienia wówczas, gdy istnieje stała reguła postępowania, która nie wynika z woli ustawodawcy, a została uznana i stosowana jako źródło prawa (norma prawna) przez organy stosujące prawo. Zwyczaje jako w określonym czasie, miej- scu i stosunkach powszechne reguły postępowania nie są źródłem prawa cywilnego. Natomiast ustawodawca niekiedy odwołuje się do zwyczajów jako zwrotów niedo- określonych w zakresie stosowania prawa, zob. np. art. 56; 384 k.c. 1.2.2. Pojęcie i charakter prawny tzw. wzorców umownych Wzorce umowne są ważną instytucją w prawie gospodarczym prywatnym (art. 384–3854 k.c.). Mają one charakter nienormatywny, bowiem są wydawane przez przedsiębiorcę w obrocie gospodarczym, np. bank, przewoźnika, ubezpie- czyciela. Przez wzorce umowne należy w szczególności rozumieć ogólne warunki umów (np. ogólne warunki ubezpieczenia mieszkań), regulaminy (np. regulamin kredytu hipotetycznego), wzór umowy (np. wzór umowy o świadczeniu usług prze- syłowych i sprzedaży energii elektrycznej). 1.2.3. Pojęcie oraz charakter zasad współżycia społecznego w prawie cywilnym Ustawodawca nie może określić wszystkich okoliczności, z którymi łączą się następstwa prawne. W takich wypadkach odwołuje się do tzw. klauzul generalnych, do których należą m.in. zasady współżycia społecznego. Zasady współżycia społecznego pełnią różne funkcje: a) określają treść poszczególnych praw podmiotowych, np. prawa własności (zob. art. 140 k.c.), prawa użytkowania wieczystego (zob. art. 233 k.c.), służebności gruntowej (zob. art. 287 k.c.), 19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== b) wywołują skutki cywilnoprawne, np. odpowiedzialność rozszerzoną Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (zob. art. 4172 k.c.), odpowiedzialność kontraktową zakładu ubezpieczeń (zob. art. 827 § 1 k.c.), nieważność czynności prawnych (np. zob. art. 58 § 2 k.c., art. 412 k.c.), c) kształtują treści oznaczonych stosunków cywilnoprawnych, np. wykonanie zobowiązania (zob. art. 354 k.c.). 1.2.4. Funkcje orzecznictwa Sądy powszechne (sądy rejonowe, okręgowe, apelacyjne) oraz Sąd Najwyższy nie tworzą norm prawnych. Ich zadaniem jest przede wszystkim stosowanie prawa w konkretnych sytuacjach przez wydawanie orzeczeń. Sąd Najwyższy natomiast podejmuje uchwały: a) w celu wyjaśnienia przepisów prawnych, które budzą wątpliwości lub roz- bieżności w stosowaniu prawa, w konkretnej sprawie. b) zawierające rozstrzygnięcia problemów prawnych, które budzą wątpliwości Trybunał Konstytucyjny orzeka m.in. w zakresie: zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją; zgodności ustaw z ratyfi kowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfi kacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie; zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy pań- stwowe z Konstytucją, ratyfi kowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami (zob. art. 188 Konstytucji RP). Orzekając o niezgodności w wyżej wymienionym zakresie, powoduje utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu (ustawa z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym — DzU nr 102, poz. 643 z późn. zm). Trybunał Konstytucyjny może również orzekać w sferze sposobu wykładni i stosowania prawa. Trybunał Konstytucyjny, nie tworząc norm cywilnoprawnych, może mieć jednak wpływ na obowiązujący stan prawny. 1.3. Stosunek cywilnoprawny. Zdarzenia cywilnoprawne 1.3.1. Pojęcie i cechy stosunku cywilnoprawnego Stosunek cywilnoprawny jest to stosunek społeczny uregulowany normami cywilnoprawnymi, np. stosunek własności, stosunek użyczenia, stosunek opieki. W stosunku cywilnoprawnym wyróżnia się następujące elementy: podmioty, przedmiot, treść. Podmiotami są osoby fi zyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne nie- będące osobami prawnymi — tzw. ułomne osoby prawne — (art. 8–43 k.c.), np. stosunek pożyczki między Bankiem Spółdzielczym w Działdowie (osoba prawna) 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== a J. Kowalskim (osoba fi zyczna). Podmioty w stosunku cywilnoprawnym mogą wy- stępować w następujących układach: a) osoba fi zyczna — osoba fi zyczna, b) osoba fi zyczna — osoba prawna, c) osoba prawna — osoba prawna, d) jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną — osoba prawna, e) jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną — osoba fi zyczna, f) jednostka organizacyjna niebędąca osobą — jednostka organizacyjna niebę- dąca osobą prawną. Przedmiotem jest zawsze zachowanie się podmiotów oraz z reguły tzw. obiek- ty, na które zachowanie jest skierowane (zob. art. 44–553 k.c.); np. w stosunku naj- mu (zob. art. 659 § 1 k.c.) jest to zachowanie wynajmującego polegające na oddaniu dobra, jakim jest rzecz, zachowanie najemcy zaś wyraża się w zapłaceniu czynszu. Treścią są uprawnienia i obowiązki podmiotów; np. w stosunku dzierżawy (art. 693 § 1 k.c.) są to uprawnienia i obowiązki dzierżawcy i wydzierżawiającego, które będą się wyrażać w następujący sposób: — uprawnienie dzierżawcy to żądanie od wydzierżawiającego oddania rzeczy (np. nieruchomości gruntu) do używania i pobierania pożytków (np. uprawa zboża i jego zbiór); — obowiązkiem dzierżawcy jest powinność zapłaty czynszu; — uprawnienie wydzierżawiającego to żądanie od dzierżawcy zapłaty czynszu; — obowiązek wydzierżawiającego to powinność oddania dzierżawcy rzeczy do używania i pobierania pożytków. W zobowiązaniach wynikających z umów dwustronnie obowiązujących upraw- nienia jednej strony odpowiadają obowiązkom drugiej strony ( zob. np. sprzedaż — art. 535 k.c.). 1.3.2. Pojęcie i rodzaje zdarzeń cywilnoprawnych Powstanie, zmiana lub ustanie stosunku cywilnoprawnego zależą od zajścia fak- tów, z którymi normy prawa cywilnego łączą wymienione wcześniej skutki. Oko- liczności te nazywają się zdarzeniami cywilnoprawnymi. Ich charakter prawny jest zróżnicowany. W literaturze prawniczej z reguły przyjmuje się następujący podział zdarzeń cywilnoprawnych: 1. Zdarzenia w ścisłym tego słowa znaczeniu, które są niezależne od woli podmiotów. Są to m.in. powódź, trzęsienie ziemi, upływ czasu (powoduje np. skut- ki prawne wynikające z przedawnienia roszczeń, terminów zawitych), urodzenie i śmierć człowieka. Niekiedy zdarzenia są następstwem określonego zachowania, np. śmierć może być wynikiem pobicia, to z tym faktem łączą się skutki prawne dotyczące otwarcia i nabycia spadku — art. 922 § 1 k.c. i art. 925 k.c. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 21 2. Zachowania są to fakty wywołane przez uczestników stosunków cywilno- prawnych oraz właściwych organów publicznych, których następstwem są skutki cywilnoprawne. Są to działania i konstytutywne orzeczenia organów publicznych. Działania są to zachowania podmiotów, z którymi normy prawa cywilnego wiążą wywołanie skutku prawnego. Są one niejednorodne i w związku z tym wy- różniamy: — czynności prawne — zachowania podmiotów zawierające co najmniej jedno oświadczenie woli zmierzające do wywołania skutku cywilnoprawnego, nieza- leżnie od tego czy zamierzone następstwo prawne nastąpiło, np. złożenie oferty, wypowiedzenie umowy, sporządzenie testamentu, zawarcie umowy (np. sprze- daż, najem); — czyny — zachowania zmierzające do wywołania konkretnego faktu, z którym normy prawa cywilnego łączą określony skutek prawny. Czyny owe mogą być zgodne z prawem, np. zawłaszczenie rzeczy ruchomej (art. 181 k.c.), znalezie- nie rzeczy (art. 183 i nast. k.c.), wezwanie dłużnika do wykonania zobowiązania (art. 455 k.c.), zawiadomienie sprzedawcy przez kupującego w ramach rękojmi za wady fi zyczne rzeczy (art. 563 k.c.); a także bezprawne, np. zwłoka dłużnika w wykonaniu świadczenia w ramach istniejącego zobowiązania (art. 476 zd. 1 k.c.), wyrządzenie szkody w wyniku czynu niedozwolonego, który może pole- gać m.in. na uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia (art. 415 i nast. k.c.); Konstytutywne orzeczenia organów publicznych, np. wyrok rozwodowy, de- cyzja o wywłaszczeniu nieruchomości, wyrok dotyczący zniesienia współwłasności, wyrok ustalający ojcostwo, wyrok ustalający separację małżeńską. 1.4. Prawo podmiotowe 1.4.1. Pojęcie prawa podmiotowego Prawo podmiotowe jest to sfera możności postępowania podmiotu przyzna- na i zabezpieczona (środki zaskarżania i egzekucji) przez normy prawne. Ta sfera uprawnień podmiotu wynika ze stosunku cywilnoprawnego, np. prawo własności, prawo dzierżawy, wierzytelność. Są to więc dozwolone przez przepisy prawa za- chowania podmiotu. Uprawnieniom tym odpowiadają obowiązki innych podmio- tów, np. w prawie najmu (art. 659 i nast. k.c.) uprawnieniom najemcy odpowiadają obowiązki wynajmującego, w prawie własności (art. 140 i nast. k.c.) uprawnieniom właściciela odpowiada obowiązek nieingerencji wszystkich innych podmiotów, któ- rym to prawo nie przysługuje. Uprawnienia wynikające z praw podmiotowych mają charakter tzw. uprawnień bezpośrednich (np. korzystanie z rzeczy przez najemcę, rozporządzanie rzeczą przez właściciela, pobieranie pożytków przez dzierżawcę) i mogą przyjąć postać wierzytelności (prawa obligacyjne). 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Szczególną odmianą uprawnień są roszczenia, polegające na tym, że od in- dywidualnie oznaczonej osoby (osób) podmiot żąda określonego zachowania, np. roszczenie sprzedawcy wobec kupującego o odebranie rzeczy i zapłacenie ceny (art. 535 k.c.), roszczenie właściciela rzeczy o wydanie mu tej rzeczy od osoby, która nią włada bez tytułu prawnego (art. 221 § 1 k.c.). Uprawnienia kształtujące natomiast wyrażają się w tym, że podmiot przez swoje zachowanie — bez udziału drugiej strony — może doprowadzić do powstania, zmiany, ustania stosunku cywilnoprawnego, np. przyjęcie oferty przez oblata (zob. art. 66 i nast. k.c.), uchylenie się od skutków cywilnoprawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub groźby (art. 88 § 1 k.c.), wypowiedzenie umowy. Zarzut jest uprawnieniem podmiotu, wobec którego inny podmiot ma roszcze- nie. W takiej sytuacji zarzut będzie polegać na odmowie spełnienia roszczenia (zob. np. art. 117 § 2 k.c. dotyczący istoty przedawnienia roszczeń). Prawo podmiotowe tymczasowe (ekspektatywa) to pewna sytuacja prawna związana z oczekiwaniem w przyszłości określonego prawa podmiotowego. Ta oko- liczność prawna nie spełnia wszystkich przesłanek do uzyskania przyszłego prawa podmiotowego, np. — nabycie własności rzeczy ruchomej od osoby nieuprawnionej (zob. art. 169 § 2 k.c.); nabycie własności rzeczy ruchomej od osoby uprawnionej z zastrzeżeniem warunku albo terminu (zob. art. 89 i nast. oraz 116 k.c.). 1.4.2. Rodzaje praw podmiotowych W nauce prawa cywilnego wyróżnia się różne rodzaje praw podmiotowych. 1. Prawa majątkowe i niemajątkowe wyodrębnia się ze względu na charakter ekonomiczny lub jego brak w stosunkach społecznych, z których wynikają. Do praw majątkowych należą m.in.: prawo własności (art. 126 i nast. k.c.), prawo użytkowania wieczystego (art. 232 i nast. k.c.), prawo pożyczki (art. 720 i nast. k.c.), prawo kontraktacji (art. 613 i nast. k.c.), niektóre prawa z zakresu prawa rodzinnego (np. prawo do alimentacji — art. 128 i nast. k.r.o.), prawo do spadku (art. 922 i nast. k.c.). Do praw niemajątkowych należą przede wszystkim prawa osobiste osób fi zycz- nych do takich dóbr niematerialnych, jak np. zdrowie, życie, wolność, nazwisko (por. art. 23 k.c.), prawa osobiste twórcy, władza rodzicielska w zakresie sprawowa- nia pieczy nad małoletnim (art. 92 i nast. k.r.o.). Jeśli chodzi o osoby prawne będzie to m.in. prawo do nazwy, znaku towarowego. 2. Prawa bezwzględne i względne rozróżnia się ze względu na stopień ich ochrony. Prawa bezwzględne są skuteczne przeciwko każdej osobie. Zaliczamy do nich m.in. prawa na dobrach osobistych człowieka (art. 23 k.c.), prawo własności i inne prawa rzeczowe (art. 126 i nast. k.c.). Prawa względne są skuteczne przeciwko konkretnej osobie (osobom). Zaliczamy do nich przede wszystkim prawa obligacyjne, np. w prawie najmu najemca żąda okre- 23 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ślonego zachowania się od wynajmującego (art. 659 § 1 k.c.), władza rodzicielska, ro- dzice żądają określonego zachowania od ich małoletnich dzieci (art. 92 i nast. k.r.o.). 3. Prawa przenoszalne (przechodnie) i nieprzenoszalne (nieprzechodnie) związane są z możliwością lub brakiem możliwości przeniesienia ich w drodze czynności prawnych lub dziedziczenia na inny podmiot. Prawa majątkowe są z reguły przenoszalne, chyba że co innego wynika z przepi- sów ustawy, np. prawo użytkowania (art. 254 k.c.), prawo dożywocia (art. 912 k.c.), prawo pierwokupu (art. 602 § 1 k.c.);albo charakteru prawa np. prawo do alimenta- cji (art. 128 i nast. k.c.). Do praw nieprzenoszalnych zaliczamy przede wszystkim prawa do dóbr osobistych oraz z reguły prawa rodzinne, np. władza rodzicielska (art. 92 i nast. k.r.o.). Szczególne postacie praw podmiotowych to prawa związane i prawa akce- soryjne. Prawa związane mają miejsce wówczas, gdy określone prawo podmio- towe danej osoby związane jest z innym prawem podmiotowym tej osoby, np. prawo własności budynku na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste — zob. art. 235 § 2 k.c. Prawa akcesoryjne są zależne od istnienia innego prawa podmiotowego. Ich powstanie i byt służy wzmocnieniu określonego prawa podmiotowego, np. zastaw (zob. art. 306 i nast. k.c.) i hipoteka ( zob. art. 65 i nast. ust. o ks. wiecz.), które mają na celu zabezpieczenie wierzytelności. 1.4.3. Nabycie prawa podmiotowego Doktryna prawa cywilnego wyróżnia następujące sposoby nabycia praw pod- miotowych: 1. Nabycie pierwotne i pochodne. Powstanie prawa w sposób pochodny jest zależne od istnienia u zbywcy tego samego prawa lub innego. Ma tu zastosowanie rzymska paremia, że nikt nie może przenieść na inną osobę więcej praw niż sam ich posiada. Zasada ta ma wiele wyjąt- ków, które możemy odnaleźć szczegółowych działach prawa (por. np. art. 169 k.c.). Nabycie pochodne polega na tym, iż mamy do czynienia następstwem prawnym. Poprzednik prawny przenosi swoje prawo na następcę prawnego (sukcesora). Sukcesja może wystąpić pod tytułem szczególnym i uniwersalnym. W sukcesji szczególnej sukcesor nabywa jedno lub kilka konkretnych praw, np. nabycie prawa najmu (art. 659 § 1 k.c.), prawa użytkowania wieczystego (art. 232 k.c.). Sukcesja uniwersalna natomiast ma za podstawę jeden stan faktyczny — nabywca wstępuje w ogół praw poprzednika. Następstwo pod tytułem ogólnym występuje sporadycz- nie, w wypadkach wyraźnie przewidzianych w ustawie, np. sukcesja uniwersalna ma miejsce przy dziedziczeniu (art. 922 § 1 k.c.), przy połączeniu spółek handlo- wych (art. 494 § 1 k.s.h.) oraz przy przekształceniu spółki kapitałowej w organizacji w spółkę kapitałową (art. 12 k.s.h.). 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Powstanie prawa w sposób pierwotny polega na tym, że podmiot nabywa okre- ślone prawo podmiotowe niezależnie od istnienia lub nieistnienia innego prawa pod- miotowego. Podmiot nabywa prawo podmiotowe niezależnie od woli poprzednika. Zgodnie z przepisami prawa określone zdarzenia powodują nabycie prawa podmio- towego np. prawo własności można nabyć w drodze znalezienia rzeczy (art. 187 i nast. k.c.), zasiedzenia (art. 172 i art. 174 k.c.), zawłaszczenie rzeczy (art. 181 k.c.). 2. Nabycie translatywne i konstytutywne Powstanie prawa w sposób translatywny wynika z przejścia istniejącego już prawa z jednego podmiotu na inny, np. przejście prawa własności w wyniku zawar- cia umowy sprzedaży, przelew wierzytelności. Powstanie prawa w sposób konstytutywny polega na tym, że podmiot nabywa prawo z momentem jego powstania, np. nabycie służebności gruntowej w drodze ustanowienia (art. 285 § 1 k.c.), nabycie przez sprzedawcę wierzytelności o zapłatę ceny (art. 535 k.c.). Nabycie pochodne i pierwotne oraz translatywne i konstytutywne nie wyklu- czają się wzajemnie. I tak nabycie własności rzeczy w drodze zasiedzenia jest na- byciem prawa w sposób pierwotny i translatywny (art.172 i nast. k.c.). Nabyciem pierwotnym i konstytutywnym jest np. nabycie własności rzeczy niczyjej przez ob- jęcie jej w posiadanie samoistne (art. 181 k.c.). Sukcesja może być nabyciem translatywnym, np. nabycie własności rzeczy w drodze umowy sprzedaży (art. 535k.c.), jak również konstytutywnym, np. ustano- wienie służebności gruntowej (art. 285 § 1 k.c.) oraz osobistej (art. 296 k.c.), naby- cie wierzytelności w wyniku zawarcia umowy sprzedaży (art. 535 k.c.). 1.4.4. Zmiana prawa podmiotowego Zmiana prawa podmiotowego ma miejsce wtedy, gdy zmieniają się tylko nie- które jego elementy, natomiast prawo to istnieje nadal, np. w prawie najmu ulega podwyższeniu wysokość czynszu, w prawie pożyczki zmienia się termin spełnienia świadczenia. 1.4.5. Utrata prawa podmiotowego Utrata prawa podmiotowego może nastąpić przez jego ustanie, np. służebność osobista gaśnie wskutek śmierci uprawnionego, porzucenie rzeczy powoduje utra- tę prawa własności, wykonanie zobowiązania powoduje jego wygaśnięcie, upływu czasu powoduje jego ustanie, jeśli prawo to zostało ustalone na czas oznaczony; przejścia na inne podmioty, np. przeniesienie własności; jak również w wyniku zjed- noczenia (konfuzja) w tym samym ręku prawa podmiotowego i odpowiadającego mu obowiązku, np. A jest winien B 1000 zł, następnie A w wyniku dziedziczenia przejął po B cały majątek, w tym także wymienioną wierzytelność, która wygasa). 25 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.4.6. Wykonywanie prawa podmiotowego Wykonywanie prawa podmiotowego polega na realizacji uprawnień przez pod- miot, które mieszczą się w sferze możliwości oznaczonego postępowania określo- ne
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wybrane zagadnienia prawa cywilnego
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: