Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00255 005441 12587814 na godz. na dobę w sumie
Wybrane zagadnienia prawa karnego procesowego - ebook/pdf
Wybrane zagadnienia prawa karnego procesowego - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 396
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-452-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca podejmuje problematykę prawa karnego procesowego. Autorki w kolejnych rozdziałach dokonały analizy merytorycznej m.in. następujących problemów: naczelne zasady procesowe, przesłanki procesowe, stadia procesu karnego, tryby inicjowania tego procesu, jego cele, uczestnicy procesu, formy postępowania przygotowawczego, wykorzystanie w procesie karnym wybranych dowodów, wybrane aspekty stosowania środków przymusu procesowego, konsensualizm procesowy, nadzór nad postępowaniem przygotowawczym, wybrane aspekty postępowań szczególnych. Praca jest niewątpliwym wynikiem zarówno wiedzy autorek w dziedzinie omawianej problematyki, jak i wieloletniego ich doświadczenia dydaktycznego. Bez wątpienia mamy do czynienia z pełnowartościowym opracowaniem, które posłuży nauczycielom akademickim, studentom czy też słuchaczom do poszerzenia swojej znajomości prawa karnego procesowego. Jasne, zwięzłe, logiczne wyjaśnienie przepisów, wspomagane rysunkami i tabelami, to niewątpliwy atut publikacji. Przyjmuje ona nieco wyższą od podręcznikowej formułę, w dogłębny sposób ukazując problemy wynikające z interpretacji niektórych uregulowań.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Choromańska Monika Porwisz Wybrane zagadnienia prawa karnego procesowego Szczytno 2015 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent Izabela Nowicka Projekt okładki Grzegorz Adamiak Redakcja Wydawcy Małgorzata Bukowska Radosław Gizot © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2015 ISBN 978-83-7462-451-0 e-ISBN 978-83-7462-452-7 Druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafi i Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12–100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 20,62 ark. wyd. (1 ark. wyd. = 40 000 zn.) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp .......................................................................................................................... 7 Wykaz skrótów ......................................................................................................... 9 1. Zagadnienia wstępne ........................................................................................ 11 2. Naczelne zasady procesowe ............................................................................. 15 2.1. Systematyka zasad procesowych i ich charakterystyka ........................ 15 2.1.1. Zasada prawdy materialnej — art. 2 § 2 k.p.k.  ............................. 15 2.1.2. Zasada obiektywizmu — art. 4 k.p.k.  ............................................ 17 2.1.3. Zasada domniemania niewinności — art. 5 § 1 k.p.k. ................. 18 2.1.4. Zasada in dubio pro reo — art. 5 § 2 k.p.k. .................................... 19 2.1.5. Zasada prawa do obrony — art. 6 k.p.k.  ........................................ 20 2.1.6. Zasada swobodnej oceny dowodów — art. 7 k.p.k.  ..................... 21 2.1.7. Zasada ścigania z urzędu — art. 9 k.p.k.  ....................................... 22 2.1.8. Zasada legalizmu — art. 10 k.p.k.  .................................................. 24 2.1.9. Zasada oportunizmu (celowości) — art. 11 k.p.k.  ........................ 25 2.1.10. Zasada skargowości — art. 14 k.p.k.  ............................................ 26 2.1.11. Zasada jawności — art. 355 k.p.k.  ................................................ 27 2.1.12. Zasada kontradyktoryjności (sporności) .................................... 28 2.1.13. Zasada ustności — art. 365 k.p.k.  ................................................. 29 2.1.14. Zasada bezpośredniości — nieskodyfikowana ........................... 29 2.1.15. Zasada informacji prawnej — art. 16 k.p.k.  ................................ 31 3. Przesłanki procesowe ....................................................................................... 33 3.1. Charakterystyka poszczególnych przesłanek procesowych .................. 37 3.1.1. Art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.  ...................................................................... 37 3.1.2. Art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.  ...................................................................... 38 3.1.3. Art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.  ...................................................................... 42 3.1.4. Art. 17 § 1 pkt 4 k.p.k.  ...................................................................... 44 3.1.5. Art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k.  ...................................................................... 45 3.1.6. Art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.  ...................................................................... 45 3.1.7. Art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.  ...................................................................... 46 3.1.8. Art. 17 § 1 pkt 8 k.p.k.  ...................................................................... 48 3.1.9. Art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.  ...................................................................... 49 3.1.10.  Art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k.  ................................................................ 51 3.1.11. Art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k.  .................................................................. 54 3.2.  Zbieg negatywnych przesłanek procesowych ........................................ 54 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4. Stadia procesu karnego ................................................................................... 57 5. Tryby inicjowania procesu karnego .............................................................. 59 6. Cele procesu karnego ....................................................................................... 63 7. Uczestnicy procesu karnego ............................................................................ 67 7.1. Organy procesowe ....................................................................................... 71 7.2. Strony procesowe ......................................................................................... 73 7.2.1. Pokrzywdzony jako strona .............................................................. 77 7.2.2. Podejrzany (oskarżony) .................................................................... 83 7.2.3. Oskarżyciel publiczny ....................................................................... 87 7.2.4. Oskarżyciel posiłkowy ...................................................................... 90 7.2.5. Oskarżyciel prywatny ....................................................................... 91 7.3. Przedstawiciele procesowi stron ................................................................ 92 7.3.1. Przedstawiciel ustawowy .................................................................. 93 7.3.2. Obrońca .............................................................................................. 94 7.3.3. Pełnomocnik ...................................................................................... 96 7.4. Rzecznicy interesu społecznego ................................................................ 97 7.5. Osobowe źródła dowodowe ....................................................................... 99 7.5.1. Świadek ................................................................................................ 99 7.5.2. Biegły ................................................................................................... 104 7.6. Pomocnicy organów procesowych ............................................................ 109 7.7. Instrumenty dyscyplinowania uczestników postępowania karnego .. 110 8. Czynności poprzedzające formalne wszczęcie postępowania przygotowawczego ............................................................................................ 117 8.1. Czynności sprawdzające ............................................................................. 127 8.2. Czynności niecierpiące zwłoki .................................................................. 131 8.3. Dopuszczalność reasumpcji postanowienia o wszczęciu postępowania przygotowawczego ............................................................. 136 9. Formy postępowania przygotowawczego ..................................................... 141 9.1. Śledztwo ........................................................................................................ 141 9.2. Dochodzenie ................................................................................................ 146 10. Wykorzystanie wybranych dowodów w procesie karnym ........................ 151 10.1. Zagadnienia ogólne ................................................................................... 151 10.2. Zakazy dowodowe w procesie karnym .................................................. 154 10.3. Karnoprocesowe uwarunkowania instytucji świadka anonimowego ... 157 10.3.1. Przesłanki ...................................................................................... 158 10.3.2. Wyłączenia podmiotowe ............................................................. 161 10.4. Założenia ustawy o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka .................................................................................................... 174 10.5. Karnoprocesowe uwarunkowania instytucji świadka koronnego ..... 180 10.6. Mały świadek koronny ............................................................................. 190 10.6.1. Zakres przedmiotowy .................................................................. 190 10.6.2. Zakres podmiotowy...................................................................... 190 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10.6.3. Przesłanki stosowania ................................................................. 191 10.7. Śledztwo dziennikarskie .......................................................................... 192 10.7.1. Prowokacja dziennikarska ........................................................... 194 10.7.2. Granice śledztwa dziennikarskiego ........................................... 195 10.7.3. Tajemnica dziennikarska ............................................................. 196 11. Wybrane aspekty stosowania środków przymusu procesowego .............. 199 11.1. Zatrzymanie osoby .................................................................................... 201 11.1.1. Ustawa Kodeks postępowania karnego ..................................... 201 11.1.2. Ustawa Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia .... 209 11.1.3. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi ............................................. 210 11.1.4. Ustawa o Policji ............................................................................. 217 11.1.5. Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich ....................... 217 11.1.6. Ustawa o cudzoziemcach ............................................................. 222 11.1.7. Wytyczne nr 3 komendanta głównego Policji w sprawie wykonywania czynności dochodzeniowo-śledczych ............... 223 11.1.8. Inne przepisy regulujące problematykę postępowania z osobami zatrzymanymi ............................................................. 224 11.2. Istota i rodzaje środków zapobiegawczych ............................................ 226 11.2.1. Warunki materialne stosowania środków zapobiegawczych ... 227 11.2.2. Warunki formalne stosowania środków zapobiegawczych ... 228 11.2.3. Uchylenie lub zmiana środka zapobiegawczego ...................... 229 11.2.4. Tymczasowe aresztowanie ........................................................... 230 11.2.5. Poręczenie (art. 266–274 k.p.k.) .................................................. 234 11.2.6. Dozór (art. 275 k.p.k.) ................................................................... 237 11.2.7. Opuszczenie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym (art. 275a k.p.k.) ........................................... 239 11.2.8. Zawieszenie w czynnościach służbowych (art. 276 k.p.k.) ...... 240 11.2.9. Zakaz opuszczania kraju (art. 277 k.p.k.) .................................. 241 11.2.10. Inne środki przymusu ............................................................... 243 12. Konsensualizm procesowy .............................................................................. 249 12.1. Mediacja ...................................................................................................... 249 12.1.1. Wyłączenie mediatora (art. 23a § 3 k.p.k.) ................................ 253 12.1.2. Zakres i warunki udostępniania akt sprawy instytucjom i osobom uprawnionym do przeprowadzenia postępowania mediacyjnego ................................................................................ 253 12.1.3. Zasady prowadzenia mediacji .................................................... 254 12.1.4. Sposób prowadzenia mediacji przez mediatora ....................... 255 12.1.5. Charakter ugody mediacyjnej .................................................... 257 12.1.6. Umorzenie postępowania na wniosek pokrzywdzonego (art. 59a k.k.) .................................................. 258 12.2. Skazanie bez rozprawy ............................................................................. 260 12.3. Skazanie bez przeprowadzenia postępowania dowodowego ............. 264 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5 13. Nadzór nad postępowaniem przygotowawczym ......................................... 269 13.1. Nadzór prokuratora .................................................................................. 269 13.2. Sąd w postępowaniu przygotowawczym ............................................... 279 14. Wybrane aspekty postępowań szczególnych ................................................ 283 14.1. Postępowanie przyspieszone .................................................................... 285 14.1.1. Zakres czynności procesowych w postępowaniu  przyspieszonym ............................................................................ 290 14.1.2. Rozpoznanie sprawy przez sąd w postępowaniu przyspieszonym ............................................................................. 294 14.2. Postępowanie nakazowe........................................................................... 295 14.3. Postępowanie w sprawach z oskarżenia prywatnego .......................... 298 Zakończenie .............................................................................................................. 305 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Oddając do rąk Czytelników niniejszą publikację, żywimy nadzieję, że okaże się ona przydatna słuchaczom szkoleń dla absolwentów szkół wyższych. Wierzymy ponadto, że także słuchacze pozostałych szkoleń oraz studenci naszej Uczelni zechcą sięgnąć do publikacji, która może być po- mocna w przygotowywaniu się do egzaminów z prawa karnego proceso- wego, jak również przyczynić się do wartościowej syntezy wiedzy z zakresu procesu karnego i pełniejszego jej wykorzystania w praktyce. Zapropono- wana forma, grafiki, tabele i wyliczenia punktowe — w naszym założe- niu — mają ułatwić zrozumienie poszczególnych instytucji występujących w polskim procesie karnym. Zapewne opracowanie to nie odpowie na wszystkie pytania rodzące się w trakcie procesu kształcenia, niewątpliwie jednak będzie stanowiło pod- stawę i dobry punkt wyjścia do dalszych poszukiwań. Chcemy podkreślić, iż układ merytoryczny publikacji jest wypadkową założeń teoretycznych i względów dydaktycznych. Wyraża on pewną koncepcję procesu karnego, a zarazem odpowiada potrzebom przekazania określonego zasobu wiedzy na temat prawa karnego procesowego. Wszystkim, którzy skorzystają z opracowania, będziemy wdzięczne za  wszelkie uwagi i  spostrzeżenia. Chcemy jednocześnie zaznaczyć, iż opracowanie jest dziełem zbiorowym, a sposób ujęcia niektórych kwestii jest wynikiem niekiedy burzliwych dyskusji. Dodać należy, iż niniejsza publikacja uwzględnia zmiany w procedu- rze karnej, które weszły w życie 9 listopada 2003 r., 27 stycznia 2014 r., 2 czerwca 2014 r., a także te obowiązujące od 1 lipca 2015 r. na mocy ustawy z 27 września 2013 r. o zmianie ustawy — Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (DzU z 2013 r., poz. 1247) oraz zmiany wynikłe z ustawy z 28 listopada 2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka (DzU z 2015 r., poz. 21) i ustawy z 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy — Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (DzU z 2015 r., poz. 396). Dynamika i mnogość wprowadzanych modyfi- kacji wpłynęły niewątpliwie na ostateczny kształt tego opracowania, jako ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 że poszczególne nowelizacje ogłaszane były na różnym etapie jego tworze- nia, co z kolei wymuszało dokonywanie kolejnych uaktualnień i korektur, nawet podczas jego składu i łamania. Niestety, z uwagi na ciągle trwające prace legislacyjne liczyć się należy z możliwością kolejnych zmian. Agnieszka Choromańska Monika Porwisz 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Źródła prawa k.c. k.k. k.k.s. k.k.w. k.p.c. k.p.k. k.p.w. k.r.o. reg. prok. u.p.n. u.s.p. Wykaz skrótów — ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cy- wilny, tekst jedn. DzU z 2014 r., poz. 121 — ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, DzU z 1997 r., nr 88, poz. 553 z późn. zm.  — ustawa z  10  września 1999  r.  Kodeks karny skarbowy, tekst jedn. DzU z 2013 r., poz. 186 — ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy, DzU z  1997  r., nr  90, poz. 557 z późn. zm. — ustawa z 17 listopada 1964 r. Kodeks po- stępowania cywilnego, tekst jedn. DzU z 2014 r., poz. 101 — ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks postę- powania karnego, DzU z 1997 r., nr 89, poz. 555 z późn. zm. — ustawa z 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postę- powania w sprawach o wykroczenia, tekst jedn. DzU z 2013 r., poz. 395 — ustawa z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jedn. DzU z 2012 r., poz. 788 — rozporządzenie ministra sprawiedliwo- ści z 11 września 2014 r. Regulamin we- wnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, tekst jedn. DzU z 2014 r., poz. 1218 — ustawa z 26 października 1982 r. o po- stępowaniu w sprawach nieletnich, tekst jedn. DzU z 2014 r., poz. 382 — ustawa z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych, tekst jedn. DzU z 2015 r., poz. 133 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9 — ustawa z 26 stycznia 1984 r. Prawo pra- sowe, DzU z  1984  r., nr  5, poz. 24 z późn. zm. — ustawa z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich, tekst jedn. DzU z 2014 r., poz. 1648 — ustawa z 25 czerwca 1997 r. o świadku ko- ronnym, tekst jedn. DzU z 2007 r., nr 36, poz. 232 — wytyczne nr 3 komendanta głównego Policji z 15 lutego 2012 r. w sprawie wykonywania czynności dochodzeniowo-śledczych przez policjantów, Dz. Urz. KGP z 2012 r., poz. 7 — Dziennik Ustaw — Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Izba Wojskowa — Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Spra- wach Karnych — „Palestra” — „Państwo i Prawo” — „Problemy Praworządności” — „Prokuratura i Prawo” — „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjolo- giczny” — „Wojskowy Przegląd Prawniczy” prawo prasowe ustawa o RPO ustawa o świadku wytyczne nr 3 KGP koronnym Pozostałe skróty DzU OSNKW OSNwSK Pal. PiP PP Prok. i Pr. RPES WPP 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Zagadnienia wstępne Proces karny to prawnie uregulowana działalność zmierzająca do wykry- cia i ustalenia czynu przestępnego i jego sprawcy, do osądzenia go za ten czyn i ewentualnego wykonania kary i innych środków reakcji karnej1. Przedmiot procesu karnego budził dawniej dyskusję w literaturze prawniczej2. Obecnie przyjmuje się, że przedmiotem procesu jest odpowiedzialność karna (cza- sami też cywilna) oskarżonego za zarzucone mu przestępstwo. W literaturze i orzecznictwie nierzadko zamiennie używane są sfor- mułowania „proces karny” i „postępowanie karne”. Wydaje się jednak, iż „postępowanie” oznacza krótsze odcinki procesu bądź jego szczególne odmiany, co zresztą ma swoje odzwierciedlenie w kodeksie postępowania karnego, ustawodawca bowiem nadał poszczególnym działom takie nazwy, jak: postępowanie przygotowawcze (dział VII), postępowanie odwoławcze (dział IX) czy chociażby postępowanie nakazowe (rozdział 53). Z kolei przez pojęcie prawa karnego procesowego rozumie się zbiór norm prawnych regulujących proces karny, które spełniają cztery istotne funkcje, a mianowicie: 1. 2. 3. 4. funkcję prakseologiczną (procedura jest wynikiem doświadczenia setek lat, dzięki temu ustalone zostały metody najefektywniejszej realizacji celów procesu, tzw. normy celowościowe), funkcję gwarancyjną (procedura ma na celu ochronę podstawo- wych wartości nadrzędnych, jak godność, własność, prawa czło- wieka do intymności itp. oraz ochronę praw jednostki w procesie; normy te są tzw. gwarancjami procesowymi), funkcję regulacyjną (normy wyznaczające porządek, ustalające sekwencję czynności, regulujące prawa i obowiązki uczestników procesu, wtłaczające czynności procesowe w odpowiednie formy), funkcję materialnoprawną (wpływ prawa karnego procesowego na zakres uregulowania prawa karnego materialnego oraz realność stosowania tego prawa). 1 M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s. 9. 2 Zob. tamże, s. 54; Z. Gostyński, S. Zabłocki [w:] R.A. Stefański, S. Zabłoc- ki (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2003–2004, s. 186; S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2005, s. 16. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 Rys. 1. Rodzaje postępowań karnych PODZIAŁ POSTĘPOWANIA ze względu na: PRZEBIEG POSTĘPOWANIA Postępowanie zwyczajne Postępowanie szczególne wzbogacone ekwiwalentne zredukowane (zmniejszony formalizm) z oskarżenia prywatnego nakazowe przyspieszone Postępowanie dodatkowe (prowadzi się w związku z postępowaniem zasadniczym) incydentalne (regulujące kwestie powstające w trakcie postępowania zasadniczego, np. zastosowanie tymczasowego aresztowania) następcze (dopuszczalne tylko pod warunkiem wyraźnego przyzwolenia ustawy, w celu załatwienia kwestii powstałych po uprawomocnieniu wyroku, np. w sprawie o odszkodowania za niesłuszne skazanie, areszt) Z oskarżenia prywatnego Z oskarżenia publicznego za zezwoleniem właściwego organu bezwarunkowy warunkowy na wniosek określonej osoby, instytucji lub organu STOSUNEK DO GŁÓWNEGO NURTU PROCESU Postępowanie zasadnicze uzupełniające pomocnicze (usuwające szczególne trudności powstałe w trakcie postępowania zasadniczego, np. odtworzenie akt) (gdy wyrok nie zawiera rozstrzygnięcia co do dowodów rzeczowych) TRYB ŚCIGANIA Źródło: opracowanie własne 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Prawo karne procesowe określa zatem uprawnienia i obowiązki orga- nów procesowych i pozostałych uczestników postępowania oraz normuje warunki, tryb i formy dokonywania czynności procesowych. „Prawne uregulowanie przebiegu postępowania karnego ma na celu przede wszystkim zapewnienie prawidłowych i skutecznych sposobów ści- gania sprawców przestępstw, wyeliminowanie dowolności w działaniu or- ganów procesowych oraz wreszcie właściwe ustalenie pozycji procesowej osób biorących udział w postępowaniu”3. 3 T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2003, s. 45.  13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2. Naczelne zasady procesowe Naczelne zasady procesowe to dyrektywy o charakterze ogólnym wy- znaczające standardy postępowania w najistotniejszych kwestiach z za- kresu procedury karnej. Klasyfi kacja naczelnych zasad procesowych: 1. Zasady abstrakcyjne — nie łączymy ich z żadnym konkretnym systemem prawnym, np. zasada skargowości jako idea, by proces był uruchamiany na skutek skargi. 2. Zasady konkretne — czyli w takim sensie, jaki nadał zasadzie usta- wodawca w danym systemie procesowym, np. w postępowaniu przy- gotowawczym zasada inkwizycyjności, a w postępowaniu sądowym zasada kontradyktoryjności. Nie dokonuje się hierarchizacji naczelnych zasad procesowych. Trudno byłoby wskazać tylko jedną zasadę oddziałującą zasadniczo na przebieg procesu karnego. Zasady wzajemnie się uzupełniają i wyznaczają jedno- cześnie model dynamiki procesu karnego. Ponadto umożliwiają dojście do prawdy materialnej oraz wyznaczają reguły postępowania dowodowego. Niektóre z zasad procesowych dotyczą całego procesu karnego, inne tylko niektórych jego etapów (np. zasada ścigania z urzędu). 2.1. Systematyka zasad procesowych i ich charakterystyka 2.1.1. Zasada prawdy materialnej — art. 2 § 2 k.p.k. Zasada prawdy materialnej jest fundamentalną zasadą procesu, nad- rzędną w stosunku do innych zasad także dążących do realizacji prawdy materialnej, takich jak np. zasada ustności, bezpośredniości, swobodnej oceny dowodów. Wskazuje ona, że organy procesowe powinny wszystkich rozstrzygnięć dokonywać na podstawie prawdziwych ustaleń faktycznych. Prawdziwych, a zatem zgodnych z rzeczywistością. Fundamentalne gwarancje zasady prawdy materialnej to: 1. koncentracja czasowa i miejscowa postępowania w czasie rozprawy sądowej; ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 15 2. system środków zaskarżenia decyzji procesowych, wprowadzenie zwyczajnych środków zaskarżenia (zażalenia, apelacja) oraz nadzwy- czajnych środków zaskarżenia (kasacja, wznowienie postępowania); 3. aktywny udział stron procesowych w postępowaniu; 4. kontrola sądowa postępowania przygotowawczego; 5. kolegialność sądu; 6. realizacja czynności dowodowych na podstawie doświadczenia mocnych; i wskazań nauki. Oprócz gwarancji wynikających z zasady prawdy materialnej istnieją też ograniczenia. Należy bowiem uwzględnić w dążeniu do poznania praw- dziwego stanu faktycznego interesy podmiotów uczestniczących w proce- sie. Zaliczamy do nich: 1. prawomocność orzeczenia, a więc niepodważanie wyroków prawo- 2. przestrzeganie praw podmiotowych jednostki, co znajduje od- zwierciedlenie w ograniczeniach dotyczących zatrzymania osoby, przeszukania pomieszczeń, poddawania obserwacji w zakładzie psychiatrycznym; istnienie zakazów dowodowych chroniących tajemnice; immunitety procesowe; 3. 4. 5. zakaz reformationis in peius; 6. zakończenie postępowania w rozsądnym terminie4. W kontekście omawianej zasady przytoczyć należy regulację, o której mowa w art. 167 k.p.k.5 Zgodnie z brzmieniem art. 167 § 1 k.p.k. w postę- powaniu przed sądem, które zostało wszczęte z inicjatywy strony, dowody przeprowadzane są przez strony po ich dopuszczeniu przez przewodniczą- cego lub sąd. W razie niestawiennictwa strony, na której wniosek dowód został dopuszczony, a także w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, dowód przeprowadza sąd w granicach tezy dowodowej. Tylko w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi oko- licznościami, sąd może dopuścić i przeprowadzić dowód z urzędu. Zatem zgodnie z zasadą kontradyktoryjności to na stronach ciąży inicjatywa do- wodowa. Natomiast w innym postępowaniu przed sądem niż wymienione w art. 167 § 1 k.p.k. oraz w postępowaniu przygotowawczym dowody prze- prowadzane są przez organ procesowy prowadzący postępowanie. Nie wy- łącza to prawa do zgłoszenia wniosku dowodowego przez stronę. 4 S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2005, s. 219. 5 Nowelizacja z września 2013 r. oraz z lutego 2015 r. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2.1.2. Zasada obiektywizmu — art. 4 k.p.k.  Zasada ta odnosi się do organów procesowych, które powinny badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego. Zatem organy procesowe powinny dołożyć wszelkich starań, aby przestrzeganie omawianej zasady stało się rzeczy- wiste: 1. ocenić rzetelnie cały materiał dowodowy; 2. działać bez uprzedzeń, nie ulegać naciskom; 3. przestrzegać reguł ujętych w kodeksie postępowania karnego do- tyczących wyłączenia podmiotowego od udziału w postępowaniu. Skutecznej realizacji zasady obiektywizmu służy reguła wyłączeń pod- miotowych: 1. Wyłączenie sędziego z  mocy prawa — staje się on  niezdolny do orzekania, jeśli zajdą wskazane w art. 40 § 1 k.p.k. warunki (iu- dex inhabilis): a) sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio; b) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób; c) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienio- nych w art. 40 § 1 pkt 2 k.p.k. albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli; d) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występo- wał jako biegły; e) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze; f) brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał za- skarżone zarządzenie; g) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone; h) brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw; i) prowadził mediację. Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeń- stwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli. Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowie- nie lub zaskarżonego w trybie kasacji, nie może orzekać co do tego wnio- sku lub tej kasacji. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 Wyłączenie sędziego następuje również na wniosek (iudex suspectus), gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Wyłączenie nastę- puje, na żądanie sędziego, z urzędu lub na wniosek strony. Tryb wyłączenia sędziego reguluje art. 42 k.p.k. 2. Wyłączenie ławników i referendarzy sądowych (art. 44 k.p.k.) z tych samych przyczyn co sędziego. 3. Wyłączenie protokolanta i stenografa (art. 146 § 1 k.p.k.) z tych sa- mych powodów co sędziego. 4. Wyłączenie prokuratora, innych oskarżycieli publicznych i in- nych osób prowadzących postępowania przygotowawcze. W tym przypadku stosuje się odpowiednio art. 40 § 1 pkt 1–4, 6, 10 oraz art. 40 § 2, art. 41 i 42 k.p.k., a więc tylko część przepisów dotyczą- cych wyłączenia sędziego (art. 47 k.p.k.). 5. Wyłączenie mediatora (art. 23a § 3 k.p.k.). 6. Wyłączenie biegłego, specjalisty, tłumacza — nie mogą być biegły- mi osoby wymienione w art. 178, 182, 185, lub jeśli odnoszą się do nich przyczyny wyłączenia z art. 40 § 1 pkt 1–3 i 5 k.p.k., oraz osoby wezwane w charakterze świadków, a także osoby, które były świadkami czynu (tak więc zarówno świadkowie w znaczeniu pro- cesowym, jak i faktycznym). 7. Wyłączenie osoby powołanej do przeprowadzenia wywiadu śro- dowiskowego (art. 214 § 8 k.p.k.) z tych samych przyczyn co sę- dziego6. Skutkiem prowadzenia przez wyżej wymienione podmioty czynności procesowych, bądź brania w nich udziału, pomimo wystąpienia przesła- nek wyłączenia nie jest ich bezskuteczność. Może to jednak stanowić bez- względną przyczynę odwoławczą (art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. — w wydaniu orzeczenia brała udział osoba nieuprawniona lub niezdolna do orzekania bądź podlegająca wyłączeniu na podstawie art. 40). Jeżeli zaś ujawnią się przesłanki wyłączenia biegłego lub specjalisty, wydana przez nich opinia bądź przeprowadzona czynność nie stanowią dowodu (art. 196 § 2 k.p.k.). 2.1.3. Zasada domniemania niewinności — art. 5 § 1 k.p.k. Oskarżonego należy uważać za niewinnego, dopóki jego wina nie zo- stanie udowodniona i potwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu (pra- womocnym wyrokiem skazującym oraz wyrokiem sądu warunkowo uma- 6 Tamże, s. 225. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== rzającym postępowanie). Nawet w sytuacji, gdy osoba zostanie zatrzymana przez policję na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa, obowiązuje zasada domniemania niewinności. Obalenie domniemania niewinności może nastąpić tylko po udowodnieniu oskarżonemu winy i stwierdzeniu jej przez sąd. Konsekwencje domniemania niewinności są następujące: 1. obowiązek udowodnienia winy spoczywa na oskarżycielu, 2. oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść (czyli może przyjąć postawę bierną), 3. oskarżony ma prawo do odmowy składania wyjaśnień (co nie może być traktowane jako okoliczność obciążająca). Jeżeli oskarżenie nie zostało dostatecznie udowodnione, istnieje ko- nieczność wydania wyroku uniewinniającego. Zasada ta ma również aspekty pozaprocesowe wyrażone m.in. w art. 13 ust. 1 prawa prasowego7:  nie wolno wypowiadać w prasie opinii co do roz- strzygnięcia w  postępowaniu sądowym przed wydaniem orzeczenia w pierwszej instancji. 2.1.4. Zasada in dubio pro reo — art. 5 § 2 k.p.k. Powyższa zasada jest ściśle związana z zasadą domniemania niewin- ności. Pierwotnie przepis brzmiał następująco: „nie dające się usunąć wąt- pliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego”. Ustawodawca nowelizacją z 27 września 2013 r. o zmianie ustawy — Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw8 z dniem 1 lipca 2015 r. dokonuje zmiany tego przepisu, stanowiąc, iż wątpliwości, których nie usunięto w postępo- waniu dowodowym, tłumaczyć należy na korzyść oskarżonego. Ustawo- dawca podkreśla tym samym znaczenie postępowania dowodowego. Rolą oskarżyciela, a w sensie materialnym także obrony, będzie zatem powin- ność usunięcia tych wątpliwości w postępowaniu dowodowym. Nowym brzmieniem (od lipca 2015 r.) art. 5 § 2 k.p.k. ustawodawca przesądza po- nadto, iż podlegające rozstrzygnięciu na korzyść oskarżonego wątpliwości dotyczyć mogą jedynie kwestii dowodowych, a nie prawnych, co dotych- czas było rozmaicie ujmowane zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie. 7 Ustawa z 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe, DzU z 1984 r., nr 5, poz. 24 z późn. zm. 8 Ustawa z 27 września 2013 r. o zmianie ustawy — Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, DzU z 2013 r., poz. 1247. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 Zakłada się bowiem, że wątpliwości co do interpretacji prawa muszą być w drodze wykładni usunięte w każdym wypadku, a powinność dokonania tego spoczywa właśnie na sądzie. 2.1.5. Zasada prawa do obrony — art. 6 k.p.k. Oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzysta- nia z obrońcy. W tym znaczeniu można mówić o podziale na obronę ma- terialną i formalną. Materialne prawo do obrony obejmuje wszystkie te działania proce- sowe, które może podejmować oskarżony, organ procesowy i inne pod- mioty w granicach wyznaczonych przez przepisy prawa i w celu ochrony interesów oskarżonego w procesie. Oskarżony ma zatem: 1. pełną inicjatywę dowodową, 2. prawo do aktywnego uczestniczenia w czynnościach procesowych, 3. prawo do wnoszenia środków zaskarżenia (wywoływanie kontroli instancyjnej), dowodowych, 4. możliwość wypowiadania się przy okazji prowadzonych czynności 5. prawo do składania wyjaśnień. Formalne prawo do obrony natomiast to uprawnienie polegające na tym, że oskarżony już na etapie postępowania przygotowawczego może korzystać z fachowej pomocy obrońcy, który jest jego przedstawicielem procesowym. Nie może on jednakże podejmować działań niekorzyst- nych dla swojego klienta. Prawo do korzystania z obrońcy polega również na tym, że kodeks postępowania karnego pozostawia oskarżonemu moż- liwość dokonania swobodnego wyboru obrońcy. Wówczas obrońca działa z upoważnienia samego oskarżonego. Przypadki obrony obligatoryjnej re- guluje art. 79 § 1 i 2 k.p.k. Oskarżony musi mieć obrońcę, gdy: jest głuchy; jest niemy; jest niewidomy; 1. nie ukończył 18 lat; 2. 3. 4. 5. zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stop- niu ograniczona; 6. zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan jego zdrowia psychicz- nego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny; 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7. sąd uzna to za niezbędne ze względu na inne okoliczności utrud- niające obronę; a  także w  postępowaniu przed sądem okręgowym rozpatrującym sprawę w pierwszej instancji, jeżeli oskarżonemu zarzuca się zbrodnię (art. 80 k.p.k.). W pewnych sytuacjach kodeks postępowania karnego przewiduje przypadki wyznaczenia oskarżonemu obrońcy z urzędu. Podejrzany, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać, aby wyznaczono mu obrońcę z urzędu, jeżeli wykaże, że znajduje się w takiej sytuacji materialnej czy rodzinnej, iż nie jest w stanie ponieść kosztów obrony z wyboru bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 § 1 k.p.k.). W momencie uzyskania statusu oskarżonego, kwestię posiadania obrońcy przez sprawcę reguluje art. 80a § 1, który wska- zuje, że na wniosek oskarżonego, niemającego obrońcy z wyboru, prezes sądu, sąd lub referendarz sądowy wyznaczają w postępowaniu sądowym obrońcę z urzędu, chyba że ma zastosowanie art. 79 § 1 lub 2 albo art. 80 k.p.k. Między obrońcą z wyboru a obrońcą z urzędu istnieje stosunek subsydiarności. Oskar- żony może mieć maksymalnie trzech obrońców. 2.1.6. Zasada swobodnej oceny dowodów — art. 7 k.p.k. Zasada ta jest adresowana do wszystkich organów prowadzących po- stępowanie karne. Wynika z niej, że ocena poszczególnych dowodów na- leży do organu prowadzącego w danej fazie postępowanie. Ocena ta kształ- towana jest na podstawie wszystkich zebranych dowodów. Jest ona oceną swobodną z uwzględnieniem: 1. zasad prawidłowego rozumowania, 2. wskazań wiedzy, 3. doświadczenia życiowego. Wyróżnia się ocenę dowodów: 1. aprioryczną, która oznacza badanie dopuszczalności i możliwości wprowadzenia danego dowodu do procesu karnego; 2. aposterioryczną, która jest dokonywana po przeprowadzeniu do- wodów. Przeciwstawnie do swobodnej oceny dowodów wyróżnia się też le- galną (ustawową) ocenę dowodów. Nie stosuje się jej obecnie. Polegała ona na tym, że w ustawie były zawarte wiążące organy reguły dotyczące oceny poszczególnych dowodów. W polskim systemie procesowym obowiązuje system swobodnej, lecz kontrolowanej oceny dowodów. Do przejawów takiej oceny zalicza się: 1. konieczność sporządzenia uzasadnień orzeczeń przez organ pro- cesowy, który wcześniej dokonał oceny dowodów i podjął na tej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 21 podstawie decyzję. Organ ten musi wyjaśnić jednocześnie swoją ocenę dowodów, czyli jakie fakty uznał za udowodnione, jakich nie przyjął i dlaczego, które zeznania świadków uznał za wiarygodne; 2. kontrolę swobodnej oceny dowodów (dokonanej przez organ pierwszej instancji) przez organ rozpoznający środek odwoławczy. 2.1.7. Zasada ścigania z urzędu — art. 9 k.p.k. Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 9 § 1 k.p.k. organy procesowe (w tym policja, ABW, CBA) prowadzą postępowanie i dokonują czynności z urzędu, chyba że ustawa uzależnia je od wniosku określonej osoby, insty- tucji lub organu albo od zezwolenia władzy. W kontekście omawianej za- sady warto również nadmienić, iż strony i inne osoby bezpośrednio zain- teresowane mogą składać wnioski o dokonanie tych czynności, które organ może lub ma obowiązek podejmować z urzędu (art. 9 § 2 k.p.k.). Zasada ścigania z urzędu statuuje obowiązek organu procesowego, który podejmuje czynności bez uprzedniej inicjatywy, np. strony. Wyjątek od zasady działania z urzędu stanowią czynności podejmowane na wnio- sek (organu procesowego, strony, innego podmiotu) albo których wykona- nie uzależnione jest od uzyskania zezwolenia władzy będącego warunkiem ścigania. Przykładowo można wskazać czynności, których wykonanie przez or- gan procesowy jest uzależnione od otrzymania polecenia innego organu procesowego, uzyskania wniosku, żądania określonej osoby, instytucji, or- ganu, w tym: 1. na wniosek sądu rejonowego przekazanie sprawy przez sąd apela- cyjny do rozpoznania sądowi okręgowemu (art. 25 § 2 k.p.k.); 2. przekazanie sprawy przez sąd wyższego rzędu sądowi innemu niż właściwy (art. 36 k.p.k.); 3. przekazanie przez Sąd Najwyższy z inicjatywy sądu właściwe- go sprawy do  rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu (art. 37 k.p.k.); 4. wyłączenie sędziego na wniosek (art. 42 k.p.k.); 5. na żądanie strony powtórzenie czynności dowodowej dokonanej przez osobę podlegającą wyłączeniu (art. 48 § 2 k.p.k.); 6. na żądanie podejrzanego wyznaczenie mu obrońcy z urzędu (art. 78 7. na wniosek obrońcy wyznaczenie zastępstwa procesowego (art. 84 § 1 k.p.k.); § 2 k.p.k.); 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8. zgłoszenie przedstawiciela organizacji społecznej do udziału w po- stępowaniu (art. 90 k.p.k.); 9. na wniosek strony przywrócenie terminu zawitego (art. 126 k.p.k.); 10. na żądanie osoby biorącej udział w czynności procesowej odczy- tanie fragmentów ich wypowiedzi wciągniętych do protokołu (art. 148 § 4 k.p.k.); 11. na wniosek strony oraz osoby mającej w tym interes prawny spro- stowanie protokołu (art. 152 k.p.k.); 12. na wniosek stron, obrońców, pełnomocników i przedstawicieli usta- wowych wydanie kopii dokumentów z akt sprawy (art. 156 § 2 k.p.k.); 13. na żądanie oskarżonego lub jego obrońcy umożliwienie złożenia oskarżonemu wyjaśnień na piśmie (art. 176 § 1 k.p.k.); 14. na żądanie świadka przesłuchanie go z wyłączeniem jawności (art. 183 § 2 k.p.k.); 15. na wniosek psychiatrów powołanie do udziału w wydaniu opinii biegłych innych specjalności (art. 202 § 2 k.p.k.); 16. w razie zgłoszenia przez biegłych dokonanie obserwacji oskarżone- go w zakładzie leczniczym (art. 203 § 1 k.p.k.); 17. na wniosek osoby doręczenie jej postanowienia w przedmiocie za- twierdzenia przeszukania (art. 229 k.p.k.); 18. na wniosek prokuratora zatwierdzenie przez sąd kontroli i utrwa- lania rozmów telefonicznych (art. 237 § 2 k.p.k.); 19. na żądanie zatrzymanego umożliwienie mu kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym (art. 245 § 1 k.p.k.); 20. na wniosek prokuratora stosowanie w postępowaniu przygotowaw- czym tymczasowego aresztowania (art. 250 § 2 k.p.k.); 21. na wniosek pracodawcy, szkoły, uczelni, organizacji społecznej przyjęcie poręczenia społecznego (art. 271 § 1 k.p.k.); 22. na wniosek prokuratora stosowanie kary porządkowej aresztowa- 23. na żądanie podejrzanego przesłuchanie go z udziałem ustanowio- nia (art. 290 § 1 k.p.k.); nego obrońcy (art. 301 k.p.k.); (art. 313 § 3 k.p.k.); 24. na żądanie podejrzanego podanie mu ustnie podstaw zarzutów 25. na żądanie osoby, która złożyła wniosek o ściganie, wyłączenie jawności rozprawy (art. 360 § 2 k.p.k.); 26. wnioski składane w trybie art. 335 i 387 k.p.k.; 27. na wniosek pokrzywdzonego, strony, sporządzenie uzasadnienia wyroku (art. 422 § 1 k.p.k.); 28. na żądanie pokrzywdzonego przyjęcie przez policję skargi o prze- stępstwie ściganym z oskarżenia prywatnego (art. 488 § 1 k.p.k.); ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 23 29. prośba o ułaskawienie skazanego wnoszona przez: skazanego, oso- bę uprawnioną do składania na jej korzyść środków odwoławczych, krewnych w linii prostej, przysposabiającego lub przysposobionego, rodzeństwo, małżonka, osobę pozostającą ze skazanym we wspól- nym pożyciu (art. 560 § 1 k.p.k.)9. 2.1.8. Zasada legalizmu — art. 10 k.p.k. Organy powołane do ścigania przestępstw nie tylko są uprawnione do wszczęcia postępowania karnego, jego prowadzenia, podjęcia właści- wych decyzji kończących postępowanie przygotowawcze, a oskarżyciel publiczny do wniesienia do sądu oskarżenia i popierania go przez sądem (o czyn ścigany z urzędu), lecz także mają taki obowiązek. Adresatem tej zasady są organy procesowe, w tym policja. Konsekwentnie ustawodawca wskazał, iż nikt nie może być zwolniony od odpowiedzialności za przestęp- stwo, poza wypadkami wskazanymi w ustawie lub w prawie międzynaro- dowym. Nieistotne jest zatem, kim jest sprawca, jaki ma status społeczny czy majątkowy. Ponieważ działanie zasady legalizmu ograniczone zostało do czynów ściganych z urzędu, odstępstwem od tej zasady są: 1. Przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego — w tej katego- rii przestępstw (w kodeksie karnym to przestępstwa z art. 157 § 4 w zw. z § 2 i 3, art. 212, 216 oraz 217) ustawodawca pozostawia pokrzywdzonemu swobodę w przedmiocie podjęcia decyzji o zło- żeniu skargi. Zgodnie z treścią art. 60 k.p.k. prokurator może, jeżeli uzna, że wy- maga tego interes społeczny (przy czym nie chodzi tu tylko o sam czyn, lecz i o okoliczności dotyczące osoby pokrzywdzonej), ingerować w toczące się postępowanie oraz z własnej inicjatywy wszcząć postępowanie karne. Postępowanie toczy się wówczas z urzędu. 2. Przestępstwa ścigane na wniosek pokrzywdzonego (bezwzględ- nie wnioskowe i względnie wnioskowe). Proces jest uruchamiany z momentem złożenia wniosku przez pokrzywdzonego. Z chwi- lą złożenia wniosku dalsze postępowanie toczy się z urzędu. Po- krzywdzony nie może domagać się ścigania tylko wybranych osób. Wszystkie osoby, które brały udział w przestępstwie, są objęte ści- ganiem. Wynika to z zasady niepodzielności podmiotowej wnio- 9 P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego, t. 1: Komentarz do art. 1–296, Warszawa 2004, s. 78–80. 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== sku o ściganie. W przypadku osób najbliższych składający wniosek może te osoby wyłączyć spod ścigania. Wniosek o ściganie może być imienny, gdy pokrzywdzony jest w sta- nie podać dane sprawcy, lub pokrzywdzony może złożyć wniosek o ściga- nie sprawcy nieznanego. W art. 12 § 3 k.p.k. wskazano możliwość cofnięcia przez pokrzywdzonego wniosku o ściganie. Może on być cofnięty w sta- dium postępowania przygotowawczego za zgodą prokuratora, a w stadium postępowania sądowego — za zgodą sądu. Ustawodawca określa moment końcowy złożenia oświadczenia o cofnięciu wniosku w postępowaniu są- dowym, tj. do rozpoczęcia przewodu sądowego (do odczytania aktu oskar- żenia) na pierwszej rozprawie głównej. Ponowne złożenie wniosku jest nie- dopuszczalne. Następstwem niezłożenia wniosku o ściganie bądź cofnięcia wniosku są odmowa wszczęcia postępowania lub umorzenie postępowania karnego (na podstawie art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k.). Uprawnionym do złoże- nia wniosku jest pokrzywdzony posiadający pełną zdolność do czynności prawnych w rozumieniu prawa cywilnego. Zatem wniosku o ściganie nie mogą złożyć osoba małoletnia czy osoba ubezwłasnowolniona częściowo lub całkowicie. W powyższych przypadkach osobą uprawnioną do złoże- nia wniosku jest przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje (art. 51 § 2 k.p.k.). Odstępstwem od zasady legalizmu jest także umorzenie absorpcyjne (art. 11 § 1 k.p.k.), w sytuacji oczywistej niecelowości wymierzenia oskar- żonemu kary. 2.1.9. Zasada oportunizmu (celowości) — art. 11 k.p.k. Zasada oportunizmu jest zasadą przeciwstawną zasadzie legalizmu. Polega ona na tym, iż w określonych sytuacjach ustawodawca pozosta- wia uznaniu organów ścigania decyzję o dalszym toku postępowania czy też decyzję o zaniechaniu wszczęcia i prowadzenia postępowania, przy uwzględnieniu interesu społecznego. Nie jest to swobodne uznanie organu procesowego, lecz oparte na kryterium celowości, przy uwzględnieniu in- teresu społecznego i wymiaru sprawiedliwości. Zasada oportunizmu prze- jawia się np. w instytucji umorzenia absorpcyjnego. W myśl bowiem art. 11 § 1 k.p.k. postępowanie w sprawie o występek, zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 5, można umorzyć, jeżeli orzeczenie wobec oskarżonego kary byłoby oczywiście niecelowe ze względu na rodzaj i wysokość kary prawomocnie orzeczonej za inne przestępstwo, a interes pokrzywdzonego temu się nie sprzeciwia. Istnieje jednakże możliwość wznowienia postę- powania w sprawie umorzonej z powodu niecelowości orzeczenia wobec 25 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== oskarżonego kary, ze względu na rodzaj i wysokość kary orzeczonej za inne przestępstwo. W ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich także można do- strzec instytucję oportunistyczną. Artykuł 21 § 2 u.p.n. wskazuje, że „sąd rodzinny nie wszczyna postępowania, a wszczęte umarza w całości lub w części, jeżeli nie ma podstaw do jego wszczęcia lub prowadzenia w okre- ślonym zakresie albo gdy orzeczenie środków wychowawczych lub popraw- czych jest niecelowe, w szczególności ze względu na orzeczone już środki w innej sprawie, które w ocenie sądu są wystarczające”. 2.1.10. Zasada skargowości — art. 14 k.p.k. Koniecznym warunkiem wszczęcia postępowania sądowego przez uprawnionego (oskarżyciela) jest wniesienie skargi do sądu. Skarga ta za- kreśla ramy postępowania sądowego, zarówno granice podmiotowe, jak i przedmiotowe. Rozpoznanie sprawy będzie uzależnione od wystąpienia zespołu elementów: 1. oskarżenia, które realizuje oskarżyciel wnoszący skargę i popiera- jący ją w sądzie; sądu rozstrzygającego sprawę. 2. oskarżonego — osoby, której zarzucono popełnienie przestępstwa; 3. Rodzaje skarg: 1. zasadnicze (akt oskarżenia, wniosek o warunkowe umorzenie po- stępowania, wniosek o umorzenie postępowania z powodu niepo- czytalności sprawcy i zastosowanie środka zabezpieczającego), 2. etapowe (apelacja, kasacja, sprzeciw od wyroku nakazowego), 3. incydentalne (zażalenie na zatrzymanie, zażalenie na zastosowane środki zapobiegawcze). Istotną regulację wskazano w art. 14 § 2 k.p.k. Dopuszczono bowiem możliwość wycofania aktu oskarżenia do czasu rozpoczęcia przewodu są- dowego na pierwszej rozprawie głównej. Przewiduje się ponadto możliwość wycofania przez oskarżyciela aktu oskarżenia także w toku przewodu są- dowego przed sądem pierwszej instancji, acz decyzja taka uzależniona jest od zgody oskarżonego. Ponowne wniesienie aktu oskarżenia przeciwko tej samej osobie o ten sam czyn jest niedopuszczalne. 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2.1.11. Zasada jawności — art. 355 k.p.k.  Zgodnie z zasadą wyrażoną we wskazanym powyżej przepisie rozprawa odbywa się jawnie. Wyróżnia się jawność: 1. wewnętrzną (w stosunku do stron, które w danym postępowaniu występują), 2. zewnętrzną (w stosunku do ogółu społeczeństwa). Zasada jawności to dyrektywa udostępniania społeczeństwu informa- cji o rozpoznawanych sprawach karnych. Społeczeństwo ma możliwość sprawowania pewnego rodzaju kontroli nad procesem i sądami. Sąd może zezwolić przedstawicielom radia, telewizji, prasy na udział w rozprawach sądowych (art. 357 k.p.k.). Decyzję o dopuszczeniu przedstawicieli me- diów do udziału w rozprawie pozostawia się sądowi, który rozpatruje daną sprawę karną (dotyczy to oczywiście tylko rozpraw jawnych). Również sąd udziela zezwolenia na rejestrowanie za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk przebiegu rozprawy na wniosek strony, jeżeli przemawia za tym uzasadniony interes społeczny, a rejestrowanie nie będzie utrudniać prze- biegu rozprawy (art. 358 k.p.k.). Zasada jawności doznaje pewnych ograniczeń w ściśle przewidzianych w ustawie przypadkach wskazanych w art. 359 i 360 k.p.k. Niejawna jest rozprawa, która dotyczy: 1. wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepo- czytalności sprawcy (jest to zarazem wniosek dotyczący zastoso- wania środka zabezpieczającego); 2. sprawy o pomówienie lub znieważenie, chyba że pokrzywdzony złoży wniosek, by rozprawa odbyła się jawnie. W  art. 360 § 1  k.p.k.  przewidziano przypadki wyłączenia jawności rozprawy w całości lub w części, jeśli jawność mogłaby: 1. wywołać zakłócenia spokoju publicznego; 2. obrażać dobre obyczaje; 3. ujawniać okoliczności, które ze względu na ważny interes państwa powinny być zachowane w tajemnicy; 4. naruszać ważny interes prywatny. Rozprawa jest ponadto niejawna, gdy na niej jest odczytywany protokół zeznań świadka przesłuchanego w trybie art. 184 (art. 393 § 4 k.p.k.). Sąd obligatoryjnie wyłącza jawność rozprawy (w całości lub w części) na wniosek osoby, która złożyła wniosek o ściganie. Fakultatywne wyłącze- nie jawności rozprawy (w całości lub w części) następuje, jeśli choć jeden z oskarżonych jest nieletni lub na czas przesłuchania świadka, który nie ukończył 15 lat (art. 360 § 2–3 k.p.k.). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 27 W razie wyłączenia jawności rozprawy strony mogą wskazać po dwie osoby, które pozostaną na sali — tzw. mężowie zaufania. Jeżeli jest kilku oskarżycieli lub oskarżonych, każdy z nich może wskazać po jednej osobie. W sytuacji wyłączenia jawności rozprawy przewodniczący może pozwolić określonym osobom na pozostawanie na sali. Osoby, które uczestniczyły w takiej rozprawie, mają obowiązek zachować w tajemnicy okoliczności podczas niej ujawnione. Jawnie odbywa się ogłoszenie wyroku przez sąd. Chodzi tu o ogłosze- nie samego rozstrzygnięcia (sentencji wyroku). Jeżeli natomiast jawność rozprawy wyłączono w całości lub w części, przytoczenie powodów wy- roku może nastąpić również z wyłączeniem jawności w całości lub w części (art. 364 § 2 k.p.k.). Tajnym etapem rozprawy jest przebieg narady i głosowa- nia nad orzeczeniem. Stanowi to bezwzględny zakaz dowodowy. Nie jest bo- wiem dopuszczalne zwolnienie w tym względzie od zachowania tajemnicy. 2.1.12. Zasada kontradyktoryjności (sporności) Omawiana zasada umożliwia stronom prowadzenie aktywnej „działalno- ści” w procesie. Strony mają możliwość zaprezentowania różnej argumentacji i możliwość swobodnego rozporządzania swoimi prawami w celu uzyskania dla siebie najkorzystniejszego rezultatu. Sprawa zostanie więc wszechstronnie naświetlona, co sprzyja wydaniu obiektywnego, sprawiedliwego wyroku. Cechą sporu procesowego jest istnienie równouprawnienia stron (re- guła równości broni). Zasada równości praw stron w procesie najpeł- niej oddaje zasadę słuszności procesu. Stanowi ona gwarancję, iż każdej ze stron przysługują wszelkie środki prawne, które może wykorzystać w czasie toczącego się postępowania w celu obrony swoich interesów. W pełni zasada kontradyktoryjności występuje w postępowaniu sądo- wym. Przejawem zasady kontradyktoryjności w toku procesu jest m.in.: 1. prawo do składania wniosków dowodowych, 2. prawo do udziału w czynnościach postępowania, 3. prawo do przeglądania akt sprawy, 4. prawo do zadawania pytań osobom przesłuchiwanym, 5. prawo do zaskarżania zapadłych decyzji procesowych, 6. prawo do korzystania z pomocy obrońcy (oskarżony) oraz pełno- mocnika (pokrzywdzony, oskarżyciel posiłkowy, prywatny). Zasada kontradyktoryjności, w znowelizowanej formie przejawia się także w treści art. 167 § 1 k.p.k., który stanowi podstawę inicjatywy do- wodowej stron oraz określa sposób przeprowadzania dowodów. W zamy- śle ustawodawcy jest ukształtowanie takiej roli sądu, który nie będzie miał 28 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== obowiązku dowodzenia racji którejkolwiek ze stron, a pełnić będzie jedy- nie funkcję obiektywnego i niezawisłego arbitra. Aktywna rola sądu ma się bowiem ograniczać wyłącznie do wskazanych przypadków, a mianowicie: 1. przeprowadzania dowodu w granicach przedstawionej przez stronę tezy dowodowej, w razie niestawiennictwa strony, na wniosek któ- rej dowód został dopuszczony, a także w wyjątkowych wypadkach uzasadnionych szczególnymi względami; 2. z urzędu, wyłącznie w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami sprawy. Na marginesie czynionych tu rozważań przypomnieć wypada, że oskar- życiel publiczny zobowiązany jest do usunięcia wątpliwości o charakterze dowodowym, w przeciwnym przypadku rozstrzygać się je będzie na korzyść oskarżonego. Zasadę kontradyktoryjności doregulowują także rozwiązania przyjęte w art. 352, 367a, 368 k.p.k. z uwagi na eliminację zapisu traktującego o do- puszczeniu dowodów z urzędu. Istotne zmiany przesuwające ciężar przeprowadzania dowodów na strony zawierają także przepisy art. 46, art. 80a, art. 156, art. 171 § 2, art. 366, art. 370, art. 391, art. 404a, art. 427 § 3 k.p.k. 2.1.13. Zasada ustności — art. 365 k.p.k. W najszerszym spektrum zasada ta realizowana jest na etapie rozprawy sądowej. Czynności procesowe dokonywane na rozprawie mają formę ustną, np. przesłuchanie świadka, biegłego. Również wnioski stron mogą być składane ustnie do protokołu. Ustność czynności sprzyja realizacji za- sady bezpośredniości i jawności rozprawy. Istnieją wyjątki od zasady ustności dla niektórych czynności. Wyma- gana jest forma pisemna w przypadku np. złożenia apelacji. Dla niektórych czynności z uwagi na ich znaczenie ustawodawca przewidział połączenie obu form — ustnej i pisemnej, np. przedstawienie zarzutów podejrzanemu w śledztwie. 2.1.14. Zasada bezpośredniości — nieskodyfi kowana Zasada ta obejmuje trzy dyrektywy postępowania: 1. wszelkie rozstrzygnięcia organów procesowych muszą opierać się na dowodach przeprowadzonych i zgromadzonych w danym po- stępowaniu karnym; 29 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2. organ procesowy musi zetknąć się bezpośrednio ze źródłem i środ- kiem dowodowym; 3. w pierwszej kolejności wykorzystuje się dowody pierwotne, np. ze- znania naocznego świadka, a w dalszej kolejności dowody pochod- ne, np. zeznania świadka ze słyszenia. Adresatem zasady bezpośredniości jest przede wszystkim sąd dokonu- jący ustaleń faktycznych i wydający na ich podstawie orzeczenie. Zasada bezpośredniości ogranicza możliwość wystąpienia błędu w dochodzeniu do ustalania okoliczności zdarzenia. Odstępstwa od zasady bezpośredniości: 1. Art. 377 § 3 i 4 k.p.k. — jeżeli oskarżony, którego obecność jest obowiązkowa, zawiadomiony o  terminie rozprawy oświad- czy, że nie weźmie w niej udziału, uniemożliwia doprowadzenie go na rozprawę, albo zawiadomiony o niej nie stawia się bez uspra- wiedliwienia, sąd może prowadzić postępowanie bez jego udziału. Sąd może jednak zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowa- dzenie oskarżonego. Jeżeli oskarżony nie złożył jeszcze wyjaśnień przed sądem, przesłuchania można dokonać w ramach pomocy prawnej — sędzia wyznaczony lub sąd wezwany, lub uznać za wy- starczające odczytanie poprzednio złożonych wyjaśnień. 2. Art. 389 § 1 k.p.k. — dotyczy możliwości odczytania protokołów zawierających wcześniejsze wyjaśnienia oskarżonego, jeżeli on: a) nie stawił się na rozprawę; b) odmawia składania wyjaśnień; c) składa odmienne wyjaśnienia niż poprzednio; d) oświadcza, że pewnych okoliczności nie pamięta. 3. Art. 391 § 1–1a k.p.k. — dotyczy możliwości odczytania na rozpra- wie zeznań świadków, uzyskanych w postępowaniu przygotowaw- czym lub złożonych wcześniej przed sądem w tej lub innej sprawie, w przypadku gdy: a) świadek bezpodstawnie odmawia złożenia zeznań; b) świadek zeznaje odmiennie niż poprzednio; c) świadek oświadczy, iż pewnych okoliczności nie pamięta; d) świadek przebywa za granicą; e) nie można było świadkowi wręczyć wezwania; f) świadek nie stawił się z powodu niedających się usunąć prze- szkód; g) świadek zmarł; oraz gdy: § 2 k.p.k. h) prezes sądu zaniechał wezwania świadka na podstawie art. 333 30 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4. Art. 392 § 1 k.p.k. — wolno odczytywać na rozprawie głównej pro- tokoły przesłuchania świadków i oskarżonych, wcześniej sporzą- dzone w postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem albo w  innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę, gdy bez- pośrednie przeprowadzenie dowodu nie jest niezbędne, a  żadna z obecnych stron temu się nie sprzeciwia. 5. Art. 393 § 1 k.p.k. — zezwala na odczytanie na rozprawie proto- kołu oględzin, przeszukania i zatrzymania rzeczy, opinii biegłych, opinii instytutów, wyników wywiadu środowiskowego, wszelkich dokumentów urzędowych złożonych w  postępowaniu, danych o karalności oraz zawiadomienia o przestępstwie, chyba że zostało złożone do protokołu, o którym mowa w art. 304a k.p.k. 6. Art. 393 § 3 k.p.k. — mogą być odczytywane na rozprawie wszel- kie dokumenty prywatne, powstałe poza postępowaniem karnym, w szczególności oświadczenia, publikacje, listy oraz notatki. 7. Art. 393 § 4  — wolno odczytywać na  rozprawie protokoły ze- znań świadka incognito, ale rozprawa jest wówczas niejawna (art. 184 k.p.k.). 8. Art. 396 k.p.k. — pomoc sądowa, gdy stawiennictwo świadka jest niemożliwe w miejscu, gdzie odbywa się rozprawa. Czynności do- wodowych może dokonać sędzia wyznaczony ze składu orzekają- cego lub sąd wezwany (sąd, do którego sąd orzekający zwraca się o dokonanie określonej czynności10). 2.1.15. Zasada informacji prawnej — art. 16 k.p.k. Przepis art. 16 k.p.k. statuuje obowiązek informowania uczestników postępowania o przysługujących im z racji uczestniczenia w konkretnym procesie uprawnieniach i o ich obowiązkach (zasada informacji prawnej). Obowiązek ten spoczywa na organie prowadzącym postępowanie, którym jest policjant, inny organy prowadzący postępowanie przygotowawcze, prokurator, sąd. Istnieje obowiązek pouczenia uczestnika postępowania, a zatem nie tylko stron, lecz także świadka, biegłego, tłumacza, specjali- sty, a nawet przedstawicieli procesowych stron, którzy wykonują swe funk- cje zawodowo (obrońcy i pełnomocnicy). Zasada uczciwości procesowej wymaga, aby organ prowadzący postępowanie informował uczestników procesu o ich obowiązkach i uprawnieniach. Ma to szczególne znaczenie, 10 T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2005, s. 98.  31 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== zważywszy na fakt posiadania przez organy procesowe merytorycznego przygotowania do prowadzenia spraw. Istotne jest przy tym obiektywne zachowanie organu procesowego. Zakres informacji udzielanych uczestnikom postępowania doty- czy informowania ich o ciążących na nich obowiązkach i przysługują- cych im uprawnieniach, w sytuacji gdy organ procesowy jest zobowiązany z mocy przepisu szczególnego do takiego pouczenia (art. 16 § 1 k.p.k.). Przykładowo przepis art. 300 § 1, 2 i 3 k.p.k. nakłada na organy procesowe obowiązek pouczenia podejrzanego, pokrzywdzonego, świadka. Natomiast w sytuacji, gdy przepis szczególny nie nakłada expressis verbis na organ prowadzący postępowanie obowiązku pouczenia, to należy uczestnika po- uczyć, gdy w świe
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wybrane zagadnienia prawa karnego procesowego
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: