Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01327 008380 13830502 na godz. na dobę w sumie
Wybrane zagadnienia psychologii alkoholizmu - ebook/pdf
Wybrane zagadnienia psychologii alkoholizmu - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 223
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7641-081-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> psychologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Z recenzji prof. dr hab. Lucyny Golińskiej:

Publikacja dotyczy różnorakich aspektów uzależnień od alkoholu: począwszy od diagnozy, prezentując interesujące narzędzie do pomiaru stopnia zaangażowania w uzależnienie, poprzez wyznaczniki skuteczności psychoterapii z uwzględnienie specyfiki terapii kobiet, wreszcie dotyka problematyki rodzin osób uzależnionych. Pojawia się w niej kwestia zasadności używania określenia syndrom DDA, a jednocześnie interesujące badania dotyczące deficytów w zakresie regulacji emocjonalnej w grupie dorosłych z rodzin alkoholowych. Zebrane teksty pozwalają nie tylko pogłębić i uporządkować wiedzę w tych obszarach, ale także mogą być inspiracją do pogłębienia trafności oddziaływań w psychoterapii.

Z recenzji prof. dr. hab. Zygfryda Juczyńskiego:

Nie od dziś wiadomo, iż farmakoterapia w leczeniu uzależnień stanowi jedynie wsparcie dla oddziaływań psychoterapeutycznych. Artykuły zawarte w publikacji Wybrane zagadnienia z psychologii uzależnienia od alkoholu przygotowanej pod redakcją J. Chodkiewicza i K. Gąsiora poszerzają dotychczasowe spojrzenie na problemy związane z uwarunkowaniami picia, diagnozowaniem uzależnienia i sposobami leczenia, a zarazem ukazują nowe i bardzo ciekawe obszary dociekań. Praca powinna zainteresować szerokie grono specjalistów i badaczy zajmujących się problematyką uzależnień.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Publikacja dofinansowana przez: Gminną Komisję Rozwiązywania Problem(cid:243)w Alkoholowych w Kielcach Copyright Difin SA Warszawa 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragment(cid:243)w niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem tw(cid:243)rcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, r(cid:243)b to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Recenzenci prof. dr hab. Lucyna Golińska prof. dr hab. Zygfryd Juczyński Redaktor prowadząca Julia Siemińska ISBN 978-83-7641-081-5 Difin SA Warszawa 2013 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1, tel.: 22 851 45 61, 22 851 45 62, faks: 22 841 98 91 Księgarnie internetowe Difin: www.ksiegarnia.difin.pl, www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Poligrafia, tel. 601 306 035 Wydrukowano w Polsce SPIS TREŚCI Wprowadzenie Jan Chodkiewicz, Krzysztof Gąsior Część I. NADUŻYWANIE ALKOHOLU I UZALEŻNIENIE Rozdział 1. Pomiar stopnia zaangażowania w używanie alkoholu. Badania właściwości psychometrycznych Skali Używania Aalkoholu Ryszard Poprawa Rozdział 2. Diagnoza nasilenia objaw(cid:243)w uzależnienia od alkoholu przy pomocy skali rozwoju uzależnienia od alkoholu (cid:150) wstępna prezentacja narzędzia Barbara Bętkowska-Korpała, Jacek Kasprzak Rozdział 3. Rola temperamentu i charakteru w ujęciu Roberta Cloningera w przebiegu i efektach terapii mężczyzn uzależnionych od alkoholu Jan Chodkiewicz Rozdział 4. Procesy samosterowania u os(cid:243)b leczących się z powodu uzależnienia od alkoholu (cid:150) zastosowanie koncepcji samoregulacji Juliusa Kuhla Barbara Bętowska-Korpała, Sybilla Schiep 7 11 13 42 66 76 6 Spis treści Rozdział 5. Zmiany w trakcie terapii wyznacznikiem utrzymywania abstynencji. Badania kobiet uzależnionych od alkoholu Artur Juczyński Rozdział 6. Związki sytuacji ryzykownych z nasileniem objaw(cid:243)w psychopatologicznych u mężczyzn uzależnionych od alkoholu Jan Chodkiewicz, Agata Biedrzycka Rozdział 7. Charakterystyka problem(cid:243)w zdrowotnych os(cid:243)b bezdomnych uzależnionych od alkoholu Damian Czarnecki, Marcin Zi(cid:243)łkowski, Beata Łangowska-Grodzka, Krzysztof Opozda Rozdział 8. Dynamika zmian w strukturze osobowości bezdomnych alkoholik(cid:243)w leczonych w plac(cid:243)wkach odwykowych. Analiza przypadku w oparciu o badanie testem Rorschacha i SCL-90 Hanna Elżanowska Część II. DOROSŁE DZIECI ALKOHOLIK(cid:211)W Rozdział 9. Wsp(cid:243)łczesne kierunki pomocy psychologicznej rodzinom z problemem alkoholowym Iwona Grzegorzewska Rozdział 10. Regulacja emocjonalna u dorosłych z rodzin alkoholik(cid:243)w Lidia Cierpiałkowska Rozdział 11. Profilaktyka i psychoterapia dorosłych dzieci alkoholik(cid:243)w Krzysztof Gąsior 94 114 129 143 163 165 186 205 WPROWADZENIE Jan Chodkiewicz1, Krzysztof Gąsior2 Książka, kt(cid:243)rą oddajemy do rąk Czytelnik(cid:243)w nosi tytuł Wybrane zagadnienia z psychologii uzależnienia od alkoholu. Jak podaje Cierpiałkowska [2007; Cier- piałkowska, Ziarko, 2010], psychologia uzależnienia od alkoholu jako subdys- cyplina psychologii klinicznej wykorzystuje wiedzę psychologiczną pochodzącą z r(cid:243)żnych paradygmat(cid:243)w i ujęć do tworzenia koncepcji dotyczących genezy i mechanizm(cid:243)w odpowiedzialnych za uzależnienie oraz za zjawiska mu towa- rzyszące, czyli takie, kt(cid:243)re występują u os(cid:243)b będących w bliskich związkach z uzależnionymi. Zgodnie z tym ujęciem psychologia uzależnienia od alkoholu skupia się na opisie obrazu klinicznego zaburzeń związanych z używaniem al- koholu, tworzy koncepcje i modele uzależnienia i wsp(cid:243)łuzależnienia, poszukuje odpowiedzi na pytanie o źr(cid:243)dła powstawania uzależnień, a także kształtuje pro- gramy profilaktyki i leczenia uzależnień. W obszar swoich zainteresowań włącza r(cid:243)wnież zagadnienia wpływu uzależnienia na funkcjonowanie całego systemu rodzinnego, także w perspektywie wielopokoleniowej, ale też funkcjonowanie członk(cid:243)w rodziny z problemem alkoholowym w r(cid:243)żnych fazach ich życia, po- czynając od dzieciństwa, aż po dorosłość. Psychologia uzależnień odchodzi jed- nocześnie od deterministycznego spojrzenia na przyczyny, rozw(cid:243)j i skutki uza- leżnienia na rzecz ujęć interakcyjnych i indeterministycznych. Ujęcia te uwzględniają nie tylko działanie czynnik(cid:243)w zagrażających, ale r(cid:243)wnież chronią- cych. Nie byłoby to możliwe bez wykorzystania modeli salutogenetycznych czy wiedzy z zakresu psychologii zdrowia oraz psychoterapii. 1 Zakład Psychologii Zdrowia, Instytut Psychologii, Uniwersytet Ł(cid:243)dzki. 2 Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Świętokrzyskie Centrum Profilaktyki i Edukacji. 8 Wprowadzenie Przeglądowi koncepcji, ale też badań prowadzonych w ramach psychologii alkoholizmu w Polsce służą kieleckie konferencje odbywające się co dwa lata, począwszy od 2007 roku. Są one okazją do podjęcia dyskusji i wymiany poglą- d(cid:243)w na temat kondycji psychologii uzależnienia od alkoholu. O ile bowiem bio- logia uzależnień ma swoje trwałe osiągnięcia, o tyle psychologia uzależnień w Polsce rozwija się bardzo nier(cid:243)wnomiernie. Z jednej strony od połowy lat 80. XX wieku obserwujemy niezwykle dynamiczny wzrost praktyki terapeutycznej, z drugiej zaś teoria psychologiczna w tym obszarze zdaje się rozwijać swoim osobnym torem, jakby obok owej praktyki. Pomiędzy badaczami zagadnień dotyczących uzależnienia i praktykami terapeutami pojawił się znaczący dy- stans, by nie powiedzieć przepaść. Nie jest to typowe tylko dla tej dziedziny, ponieważ podobne procesy obserwujemy np. w zakresie myślenia systemowego i terapii rodzin. Koniecznością jednak pozostaje zbliżanie owej teorii z praktyką. Sensowność tego typu dążeń potwierdza m.in. zweryfikowanie przez badaczy koncepcji syndromu DDA stworzonej przez terapeut(cid:243)w i klinicyst(cid:243)w. Okazało się bowiem, że ci ostatni mogą sporo nauczyć się od badaczy i zweryfikować niekt(cid:243)re swoje podejścia terapeutyczne do dorosłych dzieci alkoholik(cid:243)w. Ostatnia kielecka konferencja ‒ i dyskusja podjęta zar(cid:243)wno w jej trakcie, jak i po zakończeniu ‒ na temat wybranych zagadnień psychologii uzależnienia od alkoholu odbyła się w 2011 roku, a jej owocem jest właśnie prezentowana książka. Składa się ona z dw(cid:243)ch części zatytułowanych: Nadużywanie alkoholu i uzależnienie oraz Dorosłe dzieci alkoholik(cid:243)w (cid:150) badania i pomoc. W części pierwszej Czytelnik zapoznać się może z polskimi pracami dotyczącymi pomia- ru nasilenia ryzyka używania alkoholu czy objaw(cid:243)w uzależnienia. Artykuł Ry- szarda Poprawy przedstawia wyniki badań nad właściwościami psychometrycz- nymi Skali Używania Alkoholu. To skala w polskiej rzeczywistości wyjątkowa, służąca pomiarowi nasilenia zaangażowania w używanie alkoholu od abstynen- cji aż po uzależnienie. Można ją wykorzystać r(cid:243)wnież do szacowania ryzyka problem(cid:243)w alkoholowych w og(cid:243)lnej populacji os(cid:243)b od 14. do 60. roku życia. Barbara Bętkowska-Korpała i Jacek Kasprzyk prezentują natomiast wstępne wyniki badań nad Skalą Rozwoju Uzależnienia. Skala zapowiada się interesują- co, tym bardziej że brak jest rzetelnych rodzimych narzędzi, kt(cid:243)re mogłyby być pomocne specjalistom i terapeutom w procesie diagnozy i analizowania obja- w(cid:243)w uzależnienia. Kolejna grupa artykuł(cid:243)w dotyczy przebiegu i efekt(cid:243)w lecze- nia os(cid:243)b uzależnionych od alkoholu. Badania w zakresie uwarunkowań skutecz- ności leczenia odwykowego w Polsce należą jeszcze do rzadkości, tym bardziej ważne są doniesienia dotyczące roli temperamentu i charakteru w przebiegu terapii mężczyzn uzależnionych od alkoholu autorstwa Jana Chodkiewicza czy też analizy zmian u kobiet leczących się odwykowo Artura Juczyńskiego. Jan Chodkiewicz i Agata Biedrzycka analizują r(cid:243)wnież związki sytuacji ryzykow- Wprowadzenie 9 nych z nasileniem objaw(cid:243)w psychopatologicznych u alkoholik(cid:243)w w kontekście nawrot(cid:243)w uzależnienia. Inspirujący artykuł Barbary Bętkowskiej-Korpały i Sy- billi Blasczyk-Shiep podkreśla istotny związek funkcji motywacyjnych i woli- cjonalnych oraz samoregulacyjnych z radzeniem sobie z problemem uzależnie- nia u os(cid:243)b o r(cid:243)żnej długości utrzymywania abstynencji. Wyniki wyżej om(cid:243)wio- nych badań, zar(cid:243)wno Chodkiewicza, Betkowskiej-Korpały, jak i Scheip, mają istotne znaczenie dla praktyk(cid:243)w zajmujących się terapią uzależnień. Część pierwszą prezentowanej monografii zamykają dwa artykuły poświęcone proble- mom os(cid:243)b bezdomnych uzależnionych od alkoholu. Część druga książki poświęcona jest zagadnieniom dzieci z rodzin z proble- mem alkoholowym, zar(cid:243)wno tych w okresie wzrastania w rodzinie, jak i już os(cid:243)b dorosłych. Praca Iwony Grzegorzewskiej przedstawia wsp(cid:243)łczesne kierun- ki pomocy psychologicznej i profilaktycznej dzieciom wychowującym się i wzrastającym w rodzinach z problemem alkoholowym. Artykuł zaś Krzysztofa Gąsiora, kt(cid:243)ry porusza podobne zagadnienia, odnosi się do os(cid:243)b dorosłych, dzieci alkoholik(cid:243)w. Co istotne, w obu pracach autorzy wskazują na to, że więk- szość dzieci i dorosłych dzieci alkoholik(cid:243)w zadziwiająco dobrze jest przystoso- wana do życia. Jednak część z nich wymaga pomocy. Pomoc ta jednak winna być zr(cid:243)żnicowana i dostosowana do ich potrzeb i problem(cid:243)w. Niezwykle cieka- wy jest artykuł Lidii Cierpiałkowskiej dotyczący zagadnień regulacji emocjo- nalnej os(cid:243)b dorosłych z rodzin alkoholik(cid:243)w. Zar(cid:243)wno opisywany projekt, jak i wyniki przeprowadzonych badań oparte są na indeterministycznym modelu psychopatologii. Model ten uwzględnia złożoność uwarunkowań procesu regu- lacji negatywnych emocji tak istotnych w funkcjonowaniu dda i innych os(cid:243)b z niekorzystnymi doświadczeniami dzieciństwa. Mamy nadzieję, że prezentowana książka nie tylko zaciekawi Czytelnik(cid:243)w, ale zainspiruje też do dalszych badań w ramach psychologii uzależnień. Co wię- cej, liczymy na kontynuowanie dyskusji między badaczami i praktykami, kt(cid:243)rej celem jest nie tylko poszerzanie wiedzy, ale i tworzenie dobrych praktyk zar(cid:243)w- no badawczych, jak i terapeutycznych odnoszących się do problem(cid:243)w os(cid:243)b uza- leżnionych i członk(cid:243)w ich rodzin. Bibliografia Cierpiałkowska L. (2007). Kierunki rozwoju wsp(cid:243)łczesnej psychologii uzależnień. [w:] Cierpiałkowska L. (red.), Oblicza wsp(cid:243)łczesnych uzależnień, s. 17‒43. Poznań: UAM. Cierpiałkowska L., Ziarko M. (2010). Psychologia uzależnień ‒ alkoholizm. War- szawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. I NADUŻYWANIE ALKOHOLU I UZALEŻNIENIE 1 Pomiar stopnia zaangażowania w używanie alkoholu. Badania właściwości psychometrycznych Skali Używania Alkoholu Ryszard Poprawa1 Od używania do uzależnienia od alkoholu Inicjacja picia alkoholu dla większości ludzi z zachodniego kręgu kulturowego ma miejsce zazwyczaj w okresie dorastania, czasami nawet wczesnego [Jessor, 1984; Frączek, 1994; Alcohol Alert, 1997, nr 37; Poprawa, 2000; Bobrowski, 2005]. Chociaż może się wiązać z incydentalnym nadużyciem alkoholu, uży- ciem ryzykownym, to jednak droga do problem(cid:243)w alkoholowych typu naduży- wanie (picie szkodliwe) i uzależnienie jest zazwyczaj dość długa. Dochodzenie do picia szkodliwego i uzależnienia jest procesem trwającym wiele lat, o zmiennej dynamice i stopniowalnie nasilających się objawach [Jellinek, 1960; 1993; Woronowicz, 2009; Cierpiałkowska, Ziarko, 2010]. Zawsze zaczyna się od używania alkoholu o mniej lub bardziej normatywnym charakterze. To, czy zachowanie to uznamy za normatywne, zależy m.in. od wieku pijących, ilości, częstości i czasu trwania picia, okoliczności, w jakich ono się odbywa, oraz za- grożeń, jakie stwarza, i szk(cid:243)d, jakie powoduje. Chociaż nie każde nadmierne i ryzykowne picie alkoholu przechodzi w systematyczne nadużywanie, a to z kolei w uzależnienie, to właśnie taka jest zazwyczaj droga rozwoju uzależnie- nia. Dynamika zmian związanych z używaniem i nadużywaniem alkoholu przez 1 Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego. 14 I. Nadużywanie alkoholu i uzależnienie ludzi wpleciona jest w kontekst psychospołecznego rozwoju jednostki, jej zdol- ności społecznego przystosowania się i podołania wymogom życia, w kontekst okoliczności życiowych, wpływu otoczenia społecznego oraz psychologicznych (osobowościowych) i neurobiologicznych predyspozycji do doświadczania efek- t(cid:243)w picia alkoholu i zapotrzebowania na te efekty [Jessor, 1987; Tarter, Vany- ukov 1997; Faden, Goldman, 2004/2005; Maggs, Schulenberg, 2004/2005; White, Jackson, 2004/2005; Masten i in., 2009]. Uzależnienie i picie szkodliwe są postępującymi zaburzeniami funkcjonowa- nia psychospołecznego i neurobiologicznego jednostki. Pociągają za sobą wiele destruktywnych zmian w funkcjonowaniu społecznym oraz w osobowości i or- ganizmie jednostki [IX Raport, 2002; Sher, Grekin, Williams, 2005; Worono- wicz, 2009; Gilpin, Koob, 2008; Cierpiałkowska, Ziarko, 2010]. Rozw(cid:243)j szko- dliwego picia i uzależniania się od alkoholu najczęściej rozpoczyna się w okre- sie p(cid:243)źnego dorastania czy wczesnej dorosłości [Faden, Goldman, 2004/2005; Brown i in., 2009]. Badanie nastolatk(cid:243)w, kt(cid:243)re zaczynają używać alkoholu i pić ryzykownie, doświadczając z tego tytułu pierwszych szk(cid:243)d, jest ważnym zada- niem z perspektywy zdrowia społecznego, rozwoju młodych ludzi i ich przysto- sowania społecznego. Rozpoznając ryzyko rozwoju problem(cid:243)w alkoholowych wśr(cid:243)d dorastającej młodzieży, będziemy mogli nie tylko poznać mechanizmy uzależniana się ludzi w og(cid:243)le, ale też szukać sposob(cid:243)w na przeciwdziałanie patologicznym procesom i podejmować szybkie interwencje [Marlatt, Witkie- witz, 2002; Martin, Winters, 2003]. Narzędzia pomiaru stopnia używania alkoholu Istnieje wiele narzędzi kwestionariuszowych wstępnego i wczesnego rozpo- znawania problem(cid:243)w alkoholowych, w tym uzależnienia. Opierają się one bez- pośrednio na kryteriach rozpoznawania picia szkodliwego i uzależnienia opisa- nych w podręcznikach diagnostycznych zaburzeń, takich jak DSM-III, DSM-IV czy ICD10 [Habrat, 1996]. Obejmują one badanie nie tylko zaburzeń związa- nych z używaniem alkoholu, ale też wzorc(cid:243)w picia alkoholu (częstości i ilości) oraz zachowań, kt(cid:243)re mogą być związane ze zwiększonym ryzykiem nieko- rzystnych zmian zdrowotnych (tj. picia ryzykownego) lub alkoholizmu. Ich szczeg(cid:243)łowe opisy można znaleźć w wielu podręcznikach i fachowych opraco- waniach dostępnych polskiemu czytelnikowi [np. Habrat, 1996; Martin, Winters, 2003; Alcohol Alert, 2002, s. 56; 2005, s. 65; Woronowicz, 2009]. Narzędzia te służą badaniom przesiewowym (screening) prowadzonym w r(cid:243)żnych pr(cid:243)bach og(cid:243)lnej populacji w celu wczesnego rozpoznania zagrożenia problemami alko- holowymi i uzależnieniem. Rekomenduje się wykorzystywanie ich gł(cid:243)wnie 1. Pomiar stopnia zaangażowania w używanie alkoholu 15 w pracy lekarzy pierwszego kontaktu, służb ratowniczych, w poradnictwie pre- natalnym, wśr(cid:243)d osadzonych w więzieniach i dokonujących przestępstw oraz wśr(cid:243)d student(cid:243)w i uczni(cid:243)w, czyli wszędzie tam, gdzie można w jak najwięk- szym zakresie spotkać się ze szkodami spowodowanymi nadużywaniem alkoho- lu i gdzie to nadużywanie stanowi poważne zagrożenie i przyczynę problem(cid:243)w zdrowotnych i przystosowawczych [Stewart, Connors, 2004/2005; Alcohol Alert, 2005, s. 65]. Dla przykładu, jednym z najbardziej znanych narzędzi tego typu, co więcej, uznawanym za jedno z najlepszych, czyli o wysokiej rzetelności i trafności, jest AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test) (cid:150) Test Rozpoznawania Zabu- rzeń Związanych z Używaniem Alkoholu [Babor, Higgins-Biddle, Saunders, Monteiro, 2001]. Został on przetłumaczony na język polski i jest rekomendowa- ny do prowadzenia badań przesiewowych r(cid:243)wnież w Polsce, gł(cid:243)wnie w praktyce lekarza pierwszego kontaktu [Habrat, 1996; Cherpitel, Ye, Moskalewicz, Świąt- kiewicz, 2005; Fudała, 2007]. Wykorzystuje się go r(cid:243)wnież do rozpoznawania problem(cid:243)w alkoholowych w specyficznych grupach społecznych, takich jak na przykład żołnierze [Taracha, Habrat, Smela, Gruszczyński, 2002]. Metoda ta została opracowana na zlecenie Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 1989 roku [Babor, de la Fuente, Saunders, Grant, 1996]. Składa się z dw(cid:243)ch części, pierwszej będącej samoopisowym 10-stwierdzeniowym kwestionariuszem i dru- giej dotyczącej oceny klinicznej przeprowadzanej przez specjalistę (lekarza). Najczęściej wykorzystywana część pierwsza kwestionariusza AUDIT zawiera pytania charakteryzujące używanie alkoholu, jego wzorzec (ilości, częstotliwo- ści picia oraz przekraczanie progu trzeźwości), negatywne skutki picia (proble- my spowodowane piciem) oraz objawy uzależnienia (takie jak: upośledzenie kontroli, usuwanie alkoholem objaw(cid:243)w odstawienia czy występowanie palimp- sest(cid:243)w alkoholowych). Służy ona nie tyle rozpoznawaniu os(cid:243)b już uzależnio- nych od alkoholu, co raczej pijących ryzykownie lub szkodliwie, czyli będących na drodze do uzależnienia. Chociaż przeznaczona jest gł(cid:243)wnie do badań prze- siewowych wśr(cid:243)d os(cid:243)b dorosłych, może też być stosowana wśr(cid:243)d starszej mło- dzieży. Wykorzystuje się ją r(cid:243)wnież w badaniach empirycznych, kt(cid:243)rych celem jest poszukiwanie przyczyn rozwoju problem(cid:243)w alkoholowych, jako wskaźnik nasilenia czy zagrożenia tymi problemami [np. Whiteside, Lynam, 2003; George i in., 2010]. Specyfika okresu dorastania i wchodzenia w proces uzależniania się powodu- je, że w stosunku do dorastających (nastolatk(cid:243)w) nie można stosować tych sa- mych kryteri(cid:243)w i narzędzi diagnostycznych problem(cid:243)w alkoholowych, jakie stosuje się wobec dorosłych, szkodliwie pijących czy uzależnionych od alkoholu [Martin, Winters, 2003]. Narzędzia te wymagają uwzględnienia procesualnego charakteru problemu uzależniania się, skupienia na predykatorach picia szkodli- 16 I. Nadużywanie alkoholu i uzależnienie wego i uzależnienia, a nie jedynie na ich symptomach, i uwzględnienia natural- nej, rozwojowej dynamiki i zmienności używania alkoholu oraz problem(cid:243)w alkoholowych dorastających i wchodzących w dorosłość młodych ludzi. Zaangażowanie w używanie alkoholu Zaangażowanie w używanie alkoholu jest to całokształt aktywności behawio- ralnej i poznawczo-motywacyjnej dotyczącej picia alkoholu oraz jego stopnio- walnych skutk(cid:243)w psychologicznych, fizjologicznych, społecznych i zdrowot- nych, ujętych na skali od abstynencji (czyli braku zaangażowania) aż po uzależ- nienie (czyli najwyższy stopień zaangażowania). Na stopień zaangażowania człowieka (w szczeg(cid:243)lności młodych ludzi) w używanie alkoholu wskazuje wie- le zmiennych, między innymi takich jak: • Intensywność picia, na kt(cid:243)rą składa się przeciętna częstotliwość picia, ilość zazwyczaj wypijanego alkoholu oraz częstotliwość przekraczania progu trzeźwości (czyli upijania się) [Alcohol Alert, 2002; 2005; Martin, Win- ters, 2003; Stewart, Connors, 2004/2005]. • Czas poświęcany aktywności związanej z piciem alkoholu. Zar(cid:243)wno czas związany z organizowaniem i poszukiwaniem okazji do picia, jak i czas spędzany na bezpośrednim piciu alkoholu [Jellinek, 1960; 1993; Habrat, 1996; Woronowicz, 2009]. • Utrwalone oczekiwania dotyczące efekt(cid:243)w picia alkoholu. Przede wszyst- kim nasilenie oczekiwań pozytywnych efekt(cid:243)w picia [Stacy, Widaman, Marlatt, 1990; Goldman, Del Boca, Darkes, 2003; Poprawa, 2006; 2008]. • Przekonania na temat wartościowości picia i bycia pijącym oraz społecz- nej dostępności tego zachowania, często określane jako przekonania nor- matywne na temat picia [np. Stacy, Widaman, Marlatt, 1990; Ostaszewski, Bobrowski, Borucka, Pisarska, 2002; Poprawa, 2006; 2008]. • Motywacja do picia alkoholu. Szczeg(cid:243)lnie natężenie motyw(cid:243)w związa- nych z regulacją emocji i radzeniem sobie ze stresem. Na największe za- angażowanie w używanie alkoholu wskazują motywy picia, aby radzić sobie z dystresem, czyli stresem wywołującym takie negatywne emocje, jak: lęk, bezradność, smutek, cierpienie itp. [np. Cox, Klinger, 1988; Kuntsche i in., 2005; Poprawa, 2006; 2010; Grant, Stewart, Mohr, 2009]. • Zmiany tolerancji alkoholu polegające na jej podwyższaniu się w miarę zwiększania się zaangażowania w picie alkoholu. W stadiach chronicznych uzależnienia następuje spadek tolerancji alkoholu [Jellinek, 1960, 1993; Habrat, 1996; Woronowicz, 2009]. U os(cid:243)b genetycznie predysponowanych do angażowania się w używanie alkoholu jest ona wyjściowo na wyższym 1. Pomiar stopnia zaangażowania w używanie alkoholu 17 poziomie niż w normie populacyjnej [Schuckit, 2000; Cierpiałkowska, Ziarko, 2010]. • Powiązane z oczekiwaniami efekt(cid:243)w picia i tolerancją alkoholu oraz za- leżne od dawki konsumowanego alkoholu doświadczane psychofizjolo- giczne efekty używania alkoholu. Mogą one być stymulujące (pozytywnie pobudzające) i sedatywne (negatywnie osłabiające). W związku z tym pełnią funkcję wzmacniającą nawyk picia i hamującą lub utrwalającą na- ł(cid:243)g [Martin i in., 1993; Marlatt, 1999; Cierpiałkowska, Ziarko, 2010]. • Konsekwencje psychospołeczne i zdrowotne używania alkoholu, czyli na- silenie problem(cid:243)w i szk(cid:243)d, jakie powoduje picie alkoholu [Habrat, 1996; Woronowicz, 2009]. • Spos(cid:243)b picia i samokontrola używania alkoholu, kt(cid:243)re w najwyższym sta- dium zaangażowania w picie są zaburzone (następuje upośledzenie kon- troli picia i pojawiają się ciągi opilcze) [Jellinek, 1960; 1993; Habrat, 1996; Woronowicz, 2009]. • Zmiany temporalne w sposobie i intensywności picia polegające na nasi- laniu się intensywności picia, zmianach tolerancji alkoholu i pogłębiają- cych się zaburzeniach kontroli używania alkoholu, wzmaganiu ilości cza- su poświęcanego piciu alkoholu i usuwaniu skutk(cid:243)w jego nadużywania itp. [Jellinek, 1960; 1993; Habrat, 1996; Woronowicz, 2009; Cierpiałkow- ska, Ziarko, 2010]. Na skali zaangażowania w używanie alkoholu wskazującej na postępujące nasilanie się zachowań, reakcji (motyw(cid:243)w, oczekiwań, przeżyć, ocen) i skutk(cid:243)w używania alkoholu od abstynencji aż do problematycznego picia i uzależnienia można wyr(cid:243)żnić pięć punk(cid:243)w: 0 (cid:150) abstynencję, 1 (cid:150) okazjonalno-towarzyskie, nieryzykowne, umiarkowane picie, 2 (cid:150) mocne picie towarzyskie mogące rodzić już pewne problemy, 3 (cid:150) nadużywanie problemowe, stwarzające wysokie ryzyko uzależnienia, 4 (cid:150) zaangażowanie w używanie alkoholu podobne do uzależnienia lub będące uzależnieniem. Podstawy opracowania narzędzia pomiaru stopnia zaangażowania w używanie alkoholu W bardzo wielu badaniach naukowych ocenę ryzyka czy nasilenia proble- m(cid:243)w alkoholowych wśr(cid:243)d dorastających i młodych dorosłych ogranicza się do trzech, ewentualnie czterech wskaźnik(cid:243)w ilościowych, kt(cid:243)rymi są: intensywność picia, czyli częstotliwość i ilość konsumowanego alkoholu, oraz częstość prze- kraczania progu trzeźwości, kt(cid:243)re odnosi się do ostatniego miesiąca życia lub 18 I. Nadużywanie alkoholu i uzależnienie uśrednia (odnosi do tego, jak jest zazwyczaj). Często w badaniach dołącza się jeszcze ocenę częstości występowania r(cid:243)żnych problem(cid:243)w spowodowanych przez nadużywanie alkoholu. Ponadto pyta się badanych o wiek inicjacji picia oraz o ich wiedzę czy przekonania na temat picia alkoholu [np. Okulicz- -Kozaryn, Ostaszewski, 1999; Chodkiewicz, Juczyński, 2002; Ostaszewski, Bo- browski, Borucka, Pisarska, 2002; Bobrowski, 2005; Chodkiewicz, 2006; Ju- czyński, Chodkiewicz, Pisarski, Juczyński, 2006). Celem badań własnych było opracowanie narzędzia pomiaru stopnia zaanga- żowania w używanie alkoholu, czyli nasilenia ryzyka problem(cid:243)w alkoholowych i uzależnienia, odwołującego się do powyżej przedstawionej definicji i ujmują- cego jak największą liczbę opisanych powyżej istotnych wskaźnik(cid:243)w tego zaan- gażowania. Co więcej, narzędzie to z założenia miało służyć do oceny stopnia zaangażowania w używanie alkoholu i szacowania ryzyka problem(cid:243)w alkoho- lowych oraz uzależniania wśr(cid:243)d młodzieży w okresie p(cid:243)źnego dorastania (late adolescent) i wschodzącej dorosłości (emerging adulthood), czyli w wieku od 16. do 21. roku życia. Tak więc powinno ono uwzględnić rozwojową dynamikę i procesualność problemu angażowania się w używanie alkoholu. Dzięki niemu powinno być możliwe odr(cid:243)żnienie problematycznego używania alkoholu, czyli takiego, kt(cid:243)re rodzi problemy przystosowawcze (społeczne), zdrowotne i psy- chologiczne, stwarzającego wysokie ryzyko uzależnienia, od nieproblematycz- nego, czyli niestwarzającego takich problem(cid:243)w i ryzyka. Opracowanie nowego narzędzia pomiaru stopnia zaangażowania w używanie alkoholu zostało bezpośrednio zainspirowane i oparte na niekt(cid:243)rych pozycjach Adolescent Alcohol Involvement Scale (Skali Zaangażowania Dorastających w Alkohol) Mayera i Filsteada [1979] oraz jej zmodyfikowanej wersji w opra- cowaniu Moberga [1983]. Przy formułowaniu pozycji narzędzia korzystano też z Kwestionariusza A R.C. Engs w polskim przekładzie Bałabuszko-Sławiń- skiej [1990], opracowanego do badań problem(cid:243)w alkoholowych wśr(cid:243)d młodzie- ży uczącej się i studiującej. Ponadto oparto się na kryteriach diagnostycznych picia szkodliwego (nadużywania alkoholu) oraz uzależnienia wg ICD-10 i DSM- -IV [patrz: Habrat, 1996], opisie symptom(cid:243)w i przebiegu rozwoju uzależnienia według klasycznego modelu Jellinka [1960; 1993], opisie specyficznych uwa- runkowań, charakterystyki i rozwojowej dynamiki używania i nadużywania alkoholu przez dorastających i młodych dorosłych [Jessor, 1984; 1987; Chassin, DeLucia, 2000; Masten, Faden, Zucker, Spear, 2009; Windle i in., 2009], wyni- kach badań nad bezpośrednimi determinantami rozwoju problem(cid:243)w alkoholo- wych, gł(cid:243)wnie w modelu motywacyjnym i poznawczej teorii społecznego ucze- nia się [Abrams, Niaura 1987; Cox, Klinger, 1988; Maisto, Carey, Bradizza, 2003] oraz pozycjach Testu Rozpoznawania Zaburzeń Związanych ze Spożywa- niem Alkoholu AUDIT [Babor i in., 2001]. 1. Pomiar stopnia zaangażowania w używanie alkoholu 19 Procedura konstruowania i opis metody Bazując na powyższych źr(cid:243)dłach i wskaźnikach zaangażowania w używanie alkoholu, opracowano następujące kryteria diagnostyczne skali pomiaru stopnia zaangażowania w używanie alkoholu: 1) temporalne zmiany zachowania wobec alkoholu, 2) częstotliwość używania r(cid:243)żnych rodzaj(cid:243)w napoj(cid:243)w alkoholowych, od ma- jących najmniejszą do najwyższej zawartości alkoholu etylowego (czyli: a) piwa, b) wina i tym podobnych napoj(cid:243)w, c) drink(cid:243)w, czyli mieszanek napoj(cid:243)w wysokoalkoholowych z napojami bezalkoholowymi i likier(cid:243)w, oraz c) w(cid:243)dki i innych napoj(cid:243)w wysokoalkoholowych), 3) przeciętna ilość alkoholu wypijanego przy jednej okazji w zależności od wyżej wymienionych rodzaj(cid:243)w napoj(cid:243)w alkoholowych, 4) częstotliwość nadużywania alkoholu (upijania się), 5) motywy picia alkoholu (natężenie motywacji do picia, od degustacji i ce- lebracji aż po nałogowy przymus picia), 6) konsekwencje psychospołeczne używania alkoholu (tj. problemy spowo- dowane używaniem alkoholu), 7) doświadczane psychofizjologiczne efekty używania alkoholu, 8) spos(cid:243)b i samokontrola używania alkoholu, 9) tolerancja alkoholu (ocena własnych możliwości picia), 10) og(cid:243)lna ocena własnego używania alkoholu, 11) przypisywana innym ocena własnego używania alkoholu. Opracowano też szczeg(cid:243)łową charakterystykę (opis) każdego z wyżej kr(cid:243)tko scharakteryzowanych pięciu krytycznych punkt(cid:243)w skali zaangażowania w uży- wanie alkoholu, od 0 (cid:150) abstynencji, po 4 (cid:150) picie podobne do uzależnienia lub będące już uzależnieniem. Charakterystykę tę wykorzystano w badaniach mają- cych na celu określenie rangi (wagi) diagnostycznej każdej z możliwych odpo- wiedzi na pytania diagnostyczne. Do wymienionych jedenastu kryteri(cid:243)w diagnostycznych sformułowano od- powiednie pytania diagnostyczne. Na przykład do kryterium 4. pytano: (cid:132)Jak często, średnio licząc, upijasz się (tzn. czujesz się upity lub inni m(cid:243)wią, że byłeś upity)?(cid:148), a do kryterium 6. pytano: (cid:132)Jakie miałeś problemy z powodu picia alko- holu?(cid:148). Następnie do każdego pytania opracowano odpowiedzi stanowiące zope- racjonalizowane wskaźniki wyżej wymienionych kryteri(cid:243)w. Odpowiedzi sfor- mułowano w taki spos(cid:243)b, aby dały się ująć na skali stopnia zaangażowania w używanie alkoholu od 0 (cid:150) abstynencji, po 4 (cid:150) uzależnienie. Na przykład do pytania operacjonalizującego kryterium 5: (cid:132)Co skłania cię do sięgania po alko- hol?(cid:148), podano dziewięć odpowiedzi, od a) (cid:132)Lubię kosztować alkoholu (spr(cid:243)bo- wać jego smaku), do i) (cid:132)Trudno mi jest nie pić, bez wypicia alkoholu czułbym 20 I. Nadużywanie alkoholu i uzależnienie się źle(cid:148). Dodatkowo w tym pytaniu (kryterium) do każdej z możliwych odpo- wiedzi dołączono pięciopunktową skalę szacunkową (od 1 (cid:150) nigdy, do 5 (cid:150) pra- wie zawsze) oceny częstości każdego z dziewięciu motyw(cid:243)w picia. Z kolei na przykład do pytania operacjonalizującego kryterium 8.: (cid:132)W jaki spos(cid:243)b zwykle pijesz alkohol w towarzystwie innych ludzi?(cid:148), podano siedem możliwych odpo- wiedzi, od a) (cid:132)Nie piję w og(cid:243)le(cid:148) do g) (cid:132)Pomimo że zamierzałem wypić niewiele, z chwilą gdy zaczynam pić, piję aż do upicia się lub tak długo, jak jest alkohol(cid:148), z koniecznością wskazania jednej z nich. Formułując odpowiedzi do pytań diagnostycznych, dbano o to, aby były roz- łączne, sformułowane jednoznacznie i jasne. Ułożono je pod każdym pytaniem w porządku hierarchicznym nasilenia stopnia zaangażowania w picie alkoholu i ryzyka uzależnienia, według wyżej opisanej skali stopni zaangażowania w uży- wanie alkoholu (od 0 (cid:150) abstynencji, po 4 (cid:150) uzależnienie), zgodnie z jej treściową charakterystyką. W celu zwiększenia rzetelności uzyskiwanych odpowiedzi umiesz- czono je w poszczeg(cid:243)lnych pytaniach w zmiennej kolejności nasilenia wskaźni- ka oceny ryzyka, według zasad przedstawianych przez Brzezińskiego [1996]. Odpowiadając na większość pytań, badany ma za zadanie wskazać tylko jed- ną odpowiedź na każde z nich. Pytanie o częstotliwość picia (kryterium 2.) i przeciętną ilość konsumowanego alkoholu (kryterium 3.) wymaga niezależnej oceny w odniesieniu do każdego z czterech wyr(cid:243)żnionych typ(cid:243)w napoj(cid:243)w alko- holowych. Przyjęte rozwiązanie zwiększa precyzję odpowiedzi i ich rzetelność. Jak wiadomo z innych badań, pijący r(cid:243)żnią się preferencjami dotyczącymi wy- boru napoj(cid:243)w alkoholowych, a w przypadku młodzieży chodzi też o ich dostęp- ność. Co więcej, badanym łatwiej jest się odnieść w ocenie własnego picia do konkretnych napoj(cid:243)w alkoholowych niż do picia jakichś napoj(cid:243)w w og(cid:243)le [Sie- rosławski, 1993; 2003; Wolniewicz-Grzelak, Grzelak 1996; Okulicz-Kozaryn, Ostaszewski, 1999]. Dodatkowo w pytaniu 3. posłużono się, na wz(cid:243)r AUDIT, standardową porcją alkoholu2, kt(cid:243)ra pozwala rzetelniej określić ilość wypijanego przy jednej okazji alkoholu, a tym samym ocenić stopień ryzykowności tego zachowania [Babor i in., 2001; patrz też: Dufour, 1999; Fudała, 2007]. W pyta- niach dotyczących motywacji picia (kryterium 5.), problem(cid:243)w psychospołecz- nych powodowanych piciem (kryterium 6.) oraz doświadczanych efekt(cid:243)w psy- chofizjologicznych picia (kryterium 7.) zadaniem badanego jest ocena, na 5-punktowej skali od 1 (cid:150) nigdy, do 5 (cid:150) prawie zawsze, nasilenia częstości każdej z opisanych możliwych przyczyn, jak i każdego z opisanych efekt(cid:243)w używania alkoholu. Założono, że poszczeg(cid:243)lne motywy, oczekiwane efekty i negatywne skutki picia mogą występować u danej osoby w r(cid:243)żnym nasileniu. 2 1 standardowa porcja alkoholu = ok. 10 g czystego alkoholu etylowego, znajduje się w ok. 250 ml 5 piwa, lub 100 ml 12 wina, lub 30 ml 40 w(cid:243)dki [Fudała, 2007]. 1. Pomiar stopnia zaangażowania w używanie alkoholu 21 Pytania opatrzono odpowiednimi instrukcjami dotyczącymi sposobu udziela- nia odpowiedzi oraz sformułowano og(cid:243)lną instrukcję wprowadzającą do bada- nia, zakładającą jego anonimowość i dobrowolność. Dołączono też pytania o wiek, płeć, wykształcenie/profil edukacji oraz datę przeprowadzenia badania. Na końcu kwestionariusza zmieszczono 12. pytanie kontrolne dotyczące szcze- rości udzielnych odpowiedzi, z możliwymi dwiema odpowiedziami: tak lub nie. Tak utworzony kwestionariusz nazwano Skalą Używania Alkoholu i poddano ocenie i sondażowemu badaniu wśr(cid:243)d dorastających z czterech klas szkolnych (licealnej, średniej zawodowej, zasadniczej zawodowej oraz VIII podstawowej)3. Celem tego badania było sprawdzenie zrozumiałości instrukcji, treści poszcze- g(cid:243)lnych pytań i sposobu udzielania odpowiedzi. Podobną ocenę treściową i for- malną przeprowadziło też niezależnie siedmiu powołanych sędzi(cid:243)w kompetent- nych, specjalist(cid:243)w w zakresie diagnostyki, terapii i profilaktyki uzależnienia od alkoholu. Wyniki tych wstępnych badań posłużyły udoskonaleniu instrukcji i stwierdzeń SUA. Następnie kompetentni sędziowie, opierając się na swojej fachowej wiedzy na temat używania alkoholu i przebiegu uzależniania się oraz dostarczonym im szczeg(cid:243)łowym opisie (charakterystyce) skali zaangażowania w używanie alko- holu, z wyr(cid:243)żnionymi pięcioma punktami krytycznymi, dokonali oceny mocy diagnostycznej każdej odpowiedzi zawartej w kwestionariuszu i przypisali im jedną z możliwych ocen od 0 do 4. Zbadano zgodność ocen dokonanych przez sędzi(cid:243)w, posługując się wsp(cid:243)łczynnikiem W-Kendalla [Brzeziński, 1978] i uzy- skano jego wartość dla poszczeg(cid:243)lnych ocen od 0,83 do 0,98 przy p 0,05, co wskazuje na bardzo wysoką ich zgodność. Następnie na podstawie testu z o roz- kładzie bimodalnym ocen przydzielanych przez sędzi(cid:243)w poszczeg(cid:243)lnym odpo- wiedziom ustalono rangi-wagi diagnostyczne każdej odpowiedzi (niekt(cid:243)re uzy- skały rangi wiązane), kt(cid:243)re przyjęły wartości od 0 do 4. Ocena właściwości psychometrycznych SUA Przeprowadzono badania empiryczne z wykorzystaniem SUA w czterech gru- pach os(cid:243)b badanych. Pierwszą (1.) grupę stanowiło 1300 dorastających uczni(cid:243)w (szk(cid:243)ł ponadpodstawowych) w wieku od 16 do 21 lat (średnia wieku = 17,44). W pr(cid:243)bie tej było ok. 49 dziewcząt i 51 chłopc(cid:243)w. Druga (2.) grupa składała się z 230 niedostosowanych społecznie dorastających w wieku od 14 do 20 lat (średnia = 16,34), przebywających w specjalistycznych ośrodkach socjoterapeu- 3 W starym systemie edukacyjnym w Polsce z ośmioletnią szkołą podstawową. 22 I. Nadużywanie alkoholu i uzależnienie tycznych i resocjalizacyjnych4. W pr(cid:243)bie tej znalazło się ok. 44 dziewcząt i 56 chłopc(cid:243)w. Trzecia (3.) grupa badanych to 866 os(cid:243)b z pr(cid:243)by dorosłych w wieku 18‒60 lat (średnia wieku = 30,02). W pr(cid:243)bie tej znalazło się ok. 55 kobiet i 45 mężczyzn. Grupa ta obejmowała w ponad 60 osoby studiujące w trybie stacjonarnym (dziennym) i niestacjonarnym (dziennym i zaocznym) na r(cid:243)żnych uczelniach wyższych Dolnego Śląska oraz w ok. 40 osoby pracujące i niestudiujące. Czwartą (4.) grupę stanowiło 97 os(cid:243)b z rozpoznanym klinicznie piciem szkodliwym lub uzależnieniem od alkoholu, będących aktualnie we wstępnej fazie pierwszy raz podjętej terapii uzależnienia w Wojew(cid:243)dzkiej Po- radni Uzależnień we Wrocławiu lub na Oddziale Terapeutycznym Zakładu Kar- nego nr 1 we Wrocławiu (23 osoby). Do badań celowo dobierano tylko tych pacjent(cid:243)w, kt(cid:243)rzy (cid:150) w opinii terapeut(cid:243)w-diagnost(cid:243)w (cid:150) znajdowali się w jak naj- wcześniejszych fazach rozwoju zaburzenia. W grupie tej zar(cid:243)wno ze względu na dostępność, jak i odmowę wzięcia udziału w badaniach znalazło się zaledwie 8 kobiet. Badani ci mieli 16(cid:150)63 lata5, średnia wieku wynosiła 33 lata, ponad 51 badanych było w wieku do 30 lat. Wszyscy powyżej opisani badani byli mieszkańcami Dolnego Śląska. Badanie rzetelności SUA Analizę rzetelności SUA przeprowadzono na danych zgromadzonych w su- mie od 1635 respondent(cid:243)w. Tabela 1. prezentuje wartości korelacji poszczeg(cid:243)l- nych kryteri(cid:243)w (pozycji) SUA z wynikiem og(cid:243)lnym SUA, czyli tzw. moc dys- kryminacyjną, kt(cid:243)ra przyjmuje wysokie wartości [por.: Brzeziński, 1996]. Bar- dzo wysokie są wsp(cid:243)łczynniki zgodności wewnętrznej, alfa Cronbacha, jak też r(cid:243)wnoważności międzypoł(cid:243)wkowej (rzetelności poł(cid:243)wkowej), przy korelacji między poł(cid:243)wkami r(cid:243)wnej 0,90 (szczeg(cid:243)ły patrz: tabela 1.). Za pomocą techniki test-retest, czyli dwukrotnego badania w określonym od- stępie czasowym tej samej pr(cid:243)by, zbadano stabilność bezwzględną SUA [patrz na ten temat: Hornowska, 2009]. Badanie to przeprowadzono w celowo dobranej pr(cid:243)bie 117 os(cid:243)b dorosłych w wieku od 21 do 51 lat, ze średnią wieku 28,76 lat. Znalazło się w niej 47 (40,2 ) kobiet i 70 (59,8 ) mężczyzn. Między badaniem testowym a retestowym była miesięczna przerwa. Stabilność bezwzględna od- powiedzi w poszczeg(cid:243)lnych kryteriach jest wysoka i w zależności od kryterium wynosi od 0,60 do 0,84. Stabilność bezwzględna wyniku og(cid:243)lnego SUA jest bardzo wysoka i wynosi 0,86 (wszystkie korelacje z p 0,001). Wyniki tych analiz wskazują na wysokie parametry rzetelności narzędzia. chowawcy i opiekunowie. 4 Na udział w badaniach uczni(cid:243)w niepełnoletnich zgodę wyrazili ich szkolni/ośrodkowi wy- 5 Na udział w badaniach niepełnoletnich os(cid:243)b będących w terapii wyrazili zgodę ich terapeuci.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wybrane zagadnienia psychologii alkoholizmu
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: