Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00275 005603 14681428 na godz. na dobę w sumie
Wykładnia autonomiczna pojęć prawa spółek w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - ebook/pdf
Wykładnia autonomiczna pojęć prawa spółek w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 240
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-475-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Niniejsza publikacja stanowi pierwsze monograficzne opracowanie koncepcji wykładni autonomicznej pojęć prawa spółek. Podstawowym celem publikacji jest przedstawienie sposobu rozumowania Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przy poszukiwaniu jednolitego ponadnarodowego brzmienia pojęć prawa spółek oraz ich gruntowne omówienie według zaproponowanej systematyki.

W publikacji omówiono:

Monografia jest przeznaczona zarówno dla przedstawicieli nauki zajmujących się prawem handlowym oraz europejskim, jak również praktyków prawa: sędziów, adwokatów, radców prawnych. Jest także skierowana do przedsiębiorców prowadzących lub planujących podjąć transgraniczną działalność gospodarczą. Będzie ponadto użyteczna dla studentów i absolwentów studiów prawniczych oraz aplikantów.

Monografie Prawnicze to seria, w której ukazują się publikacje omawiające w wyczerpujący sposób określone instytucje czy zagadnienia prawne. Adresujemy ją przede wszystkim do prawników poszukujących wnikliwego ujęcia tematu, łączącego teorię (poglądy doktryny, elementy prawnoporównawcze) i praktykę (bogaty wybór orzecznictwa). A tego – ze względu na brak miejsca – nie znajdziemy nawet w komentarzach.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dla wykładni prawa unijnego § 1. Miejsce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w porządku prawnym Unii I. Struktura i podział kompetencji pomiędzy sądami luksemburskimi 1. Zagadnienia wprowadzające Europa potrzebowała i potrzebuje integracji w ramach silnej ponadnarodo- wej struktury wspierającej rozwój gospodarczy oraz zapewniającej poczucie toż- samości i poszanowanie praw każdej jednostki. Współcześnie ta rola przypada Unii Europejskiej – organizacji międzynarodowej posiadającej własne instytucje oraz osobowość prawną, na rzecz której państwa członkowskie przekazały część swoich kompetencji. Stworzony został nowy autonomiczny porządek prawny – istniejący niezależnie od porządków państw członkowskich, lecz zarazem moc- no je przenikający – którego podmiotami są zarówno państwa, jak i jednostki1. Prawo unijne nie stanowi porządku hierarchicznie wyższego, a jego oddziały- wanie na prawo krajowe jest możliwe dzięki wykreowaniu specyficznych zasad o charakterze ogólnym oraz stworzeniu mechanizmów gwarantujących, że owe zasady będą przestrzegane. Niezbędnym elementem zapewniającym funkcjono- wanie ponadnarodowej struktury jest spójny i jednolity system sądowy, co do- skonale rozumiano już na początku lat 50. XX w., kiedy rozpoczął się proces bu- dowania nowej przestrzeni europejskiej. 1 Zob. wyr. TSWE z: 5.2.1963 r., NV Algemene Transport- en Expeditie Onderneming van Gend Loos v. Nederlandse administratie der belastingen, 26-62, EU:C:1963:1; 15.7.1964 r., Flaminio Costa v. E.N.E.L., 6-64, EU:C:1964:66. W tych dwóch fundamentalnych orzeczeniach Trybunał podkreślił oryginalny charakter prawa unijnego (wówczas wspólnotowego) i jego autonomiczność w stosunku do prawa międzynarodowego oraz krajowego. 1 Rozdział I. Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej... Na mocy Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali z 1951  r.2 został powołany Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, który obok Wysokiej Władzy, Rady Ministrów oraz Wspólnego Zgromadzenia był jedną z instytucji wspólnotowych3. W 1957 r. państwa członkowskie EWWiS podpisały tzw. traktaty rzymskie ustanawiające Europejską Wspólnotę Energii Atomowej4 i Europejską Wspólnotę Gospodarczą5 oraz powołały or- gany dla każdej ze Wspólnot, w tym Trybunały Sprawiedliwości. Na podstawie Konwencji o niektórych wspólnych instytucjach Wspólnot Europejskich6 połą- czono Trybunały i utworzono jednolity organ sądowy dla wszystkich Wspólnot7. Przyjmuje się, że wejście w życie traktatów rzymskich nadało Trybunałowi obecny kształt8. Należy przy tym zauważyć, że reformy wprowadzone na mocy Traktatu z Lizbony z 2007 r.9 wpłynęły na zmianę nazwy Trybunału, który z Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich stał się Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej10. Współcześnie stanowi on – obok Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Komisji Europejskiej, Europejskiego Banku Centralnego i Trybunału Obrachunkowego – jedną z instytucji Unii11. Każda instytucja unij- 2 Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali został podpisany w Paryżu 18.4.1951 r., a wszedł w życie 22.7.1952 r. Zgodnie z jego postanowieniami przestał obowiązywać po okresie 50 lat, tj. 22.7.2002 r. 3 Zob. K. Scheuring, Ochrona praw jednostek, s. 23. 4 Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej został podpisany w Rzymie 25.3.1957 r. i wszedł w życie 1.1.1958 r. (zob. Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864). Ów Traktat obowiązuje do dziś, jednak z uwagi na specyfikę jego regulacji, niezwiązaną z przedmiotem niniejszej pracy, jego przepisy nie będą analizowane. 5 Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą został zawarty w Rzymie 25.3.1957 r. i wszedł w życie 1.1.1958 r. (zob. Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864). Traktat był wielokrotnie zmieniany. Do najważniejszych zmian należy zaliczyć: Jednolity Akt Europejski z 1986 r., który wszedł w życie 1.7.1987 r. (Dz.Urz. L Nr 169, s. 1); Traktat o Unii Europejskiej z 1992 r., nazywany Traktatem z Maast- richt, który wszedł w życie 1.11.1993 r. (Dz.Urz. C Nr 191, s. 1); Traktat z Amsterdamu z 1997 r., który wszedł w życie 1.5.1999 r. (Dz.Urz. C Nr 340, s. 1); Traktat z Nicei z 2001 r., który wszedł w życie 1.2.2003 r. (Dz.Urz. C 80, s. 1) oraz Traktat z Lizbony, o którym mowa poniżej. 6 Konwencja o niektórych wspólnych instytucjach Wspólnot Europejskich została podpisana w Rzymie 25.3.1957 r. (zob. K. Scheuring, Ochrona praw jednostek, s. 24). 7 Na temat początków organizacji oraz funkcjonowania Trybunału zob. np. M. Lagrange, L’Or- ganisation, s. 5–30. 8 Zob. T.T. Koncewicz, Forum Europeum, s. 20. 9 Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, sporządzony w Lizbonie 13.12.2007 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 203, poz. 1569). Traktat lizboński wszedł w życie 1.12.2009 r. 10 Unia Europejska zastąpiła bowiem Wspólnoty Europejskie. Na temat zmian odnoszących się do Trybunału, a wprowadzonych Traktatem z Lizbony, zob. np. F.R. van der Mensbrugghe, Organisation et Compétences de la Cour de Justice de l’Union Européenne, s. 147–163; R. Barents, The Court of Justice, s. 709–728; C. Blumann, L. Dubouis, Droit institutionnel, s. 609 i n. 11 Zob. art. 13 ust. 1 TUE. 2 § 1. Miejsce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w porządku prawnym Unii na podejmuje właściwe dla niej zadania, działając w granicach wyznaczonych Traktatami oraz nie naruszając kompetencji pozostałych12. Instytucje zobowiąza- ne są do lojalnej współpracy. Od 1958 r. do chwili obecnej podstawę działania Trybunału stanowią przede wszystkim przepisy Traktatów (TUE i TFUE), wśród których – zgodnie z nume- racją wprowadzoną Traktatem z Lizbony – najważniejsze znaczenie mają art. 19 TUE oraz art. 251 i n. TFUE. Przed wejściem w życie Traktatu z Lizbony przepi- sy odnoszące się do Trybunału były skoncentrowane w art. 220 i n. TWE. Traktat z Lizbony uchylił dotychczasowy art. 220 TWE i wprowadził nowy art. 19 TUE, który w ten sposób uzyskał swoje obecne miejsce (zamyka on dział III zatytuło- wany „Postanowienia o instytucjach”) i brzmienie13. Artykuł 19 TUE zawiera fundamentalne postanowienia dla konstrukcji są- dów w UE. Zgodnie z ust. 1 akapit 1 tego przepisu: „Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej obejmuje Trybunał Sprawiedliwości, Sąd i sądy wyspecjalizo- wane. Zapewnia on poszanowanie prawa w wykładni i stosowaniu Traktatów”. Należy wyraźnie podkreślić, że TSUE jest jedną instytucją, na którą składają się niezależne organy sądowe, obecnie w liczbie dwóch: Trybunał Sprawiedliwości oraz Sąd (znany też jako Sąd Pierwszej Instancji). W dniu 1.9.2016 r. nastąpiło zakończenie działalności trzeciego organu sądo- wego utworzonego w 2004 r., zwanego Sądem do Spraw Służby Publicznej. Był to tzw. sąd wyspecjalizowany, stanowiący instytucjonalnie i organizacyjnie integral- ną część Trybunału14. Powierzono mu rozstrzyganie w pierwszej instancji spo- rów między UE a jej pracownikami na mocy art. 270 TFUE, w tym sporów mię- dzy organami i jednostkami organizacyjnymi a ich personelem, w odniesieniu do których przyznano właściwość Trybunałowi15. W ramach reformy systemu sądo- wego UE jego obowiązki przekazano Sądowi. Orzeczenia Sądu do Spraw Służby Publicznej nie mają znaczenia w kontekście prowadzonych w pracy rozważań. Trybunał Sprawiedliwości oraz Sąd są organami kolegialnymi, a ich siedzi- bą jest Luksemburg. Struktura i kompetencje wymienionych organów sądowych różnią się w znaczący sposób, natomiast ich zadanie jest jednakowe – zapew- nienie przestrzegania prawa w procesie interpretacji i stosowania Traktatów. Powyższa funkcja została wskazana w sposób ambitny i bliżej niesprecyzowany, a jej realizacja może nastąpić wyłącznie w ramach kompetencji wyraźnie okreś- lonych w prawie pierwotnym UE16. 12 Zob. art. 13 ust. 2 TUE. 13 Por. M. Szwarc-Kuczer, Komentarz do art. 251–254 TFUE, s. 214. 14 Zob. pkt 2 i 3 preambuły oraz art. 1 decyzji Rady 2004/752/WE z 2.11.2004 r. ustanawiającej Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE L Nr 333, s. 7). 15 Art. 1 załącznika Nr 1 do Statutu TSUE. 16 T.T. Koncewicz, Forum Europeum, s. 20. 3 Rozdział I. Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej... Zgodnie z postanowieniami Traktatu do zakresu spraw rozpatrywanych przez TSUE należy orzekanie: 1) odnośnie do skarg wniesionych przez państwa członkowskie, instytucje, osoby fizyczne lub prawne; 2) w trybie prejudycjalnym w sprawie wykładni prawa Unii lub ważności aktów przyjętych przez instytucje oraz 3) w innych sprawach przewidzianych w Traktatach17. Poza wskazanymi przepisami mającymi podstawowe znaczenie, organizacja oraz funkcjonowanie TSUE opierają się na szczególnych dokumentach, takich jak statut oraz regulaminy postępowania, które zostaną przedstawione poniżej wraz z krótką charakterystyką każdego z sądów18. 2. Trybunał Sprawiedliwości Trybunał Sprawiedliwości jest pierwszym sądem UE. Opiera podstawy swo- jego działania na przepisach Traktatów oraz dwóch dokumentach przyjętych na mocy art. 281 TFUE, tj. Statucie TSUE oraz Regulaminie Proceduralnym TS. W skład Trybunału Sprawiedliwości wchodzą sędziowie wyznaczani zgodnie z zasadą – jeden sędzia z każdego państwa członkowskiego19. W ten sposób każ- dy nowo przystępujący do UE kraj ma zagwarantowane miejsce dla sędziego pochodzącego z jego terytorium. Trybunał Sprawiedliwości orzeka w składach sędziowskich, przy czym zasadą jest orzekanie w izbach, natomiast obradowanie w pełnym składzie ma charakter wyjątkowy20. Podejmowanie decyzji odbywa 17 Art. 19 ust. 3 TUE. 18 Organizacja oraz funkcjonowanie Trybunału są przedmiotem wielu opracowań. Zob. np. K.P.E. Lasok, The European Court of Justice, passim; A. Saggio, Il Tribunale comunitario, s. 611; T. Millett, The New European Court, s. 811; Y. Galmot, Le Tribunal, s. 567; F. Theis, La Cour de justice des Communautés Européennes, s. 9–47; F. Schockweiler, Organisation, Compétence et Fonctionne- ment, s. 34–69; R. Dehousse, The European Court of Justice, passim; J.A. Usher, EC Institutions, passim; D.Simon, Le system juridique, passim; N.M. Hunnings, The European Courts, passim; A. Vermeulen, C.M.F. Sanders, Guide, passim; L.N. Brown, T. Kennedy, The Court of Justice, passim; A. Johnston, Judicial Reform, s. 499–523; D. Ruiz-Jarabo, La réforme de la Cour de justice, s. 705–725; A. Tizzano, La Cour de justice après Nice, s. 665–685; A. Arnull, The European Union, passim; H. Kraemer, The European Union Civil Service Tribunal, s. 1873–1913; R. Barents, The Court of Justice, s. 709–728; J.P. Jacqué, Droit institutionnel, passim. Z literatury w języku polskim zob. np. P. Nazarewicz, Charakter prawny, s. 126–137; J.D. Mouton, C. Soulard, Trybunał Sprawiedliwości, passim; C. Mik, Europejskie prawo wspólnotowe, s. 195–208; A. Wentkowska, Europejski Trybunał Sprawiedliwości, s. 3–26; K. Wójtowicz, T.T. Koncewicz, Trybunał Sprawiedliwości, passim; I. Kamiński, Wymiar sprawiedli- wości we Wspólnocie Europejskiej, passim; A. Łazowski, System instytucjonalny Unii Europejskiej, s. 106–118; K. Piasecki, Zarys sądowego prawa procesowego, s. 271 i n.; M. Strzałkowska, Sąd do Spraw Służby Publicznej, passim. 19 Art. 19 ust. 2 akapit 1 TUE. 20 Por. art. 251 TFUE. Zasady organizacji składów sędziowskich zostały określone w Statucie TSUE. Zgodnie z jego postanowieniami TSUE powołuje izby złożone z 3 lub 5 sędziów, którzy wybierają spośród siebie prezesów izb. TSUE może również, na żądanie państwa członkowskiego lub instytucji UE, które są stroną postępowania, obradować w składzie wielkiej izby, która składa się z 15 sędziów, 4 § 1. Miejsce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w porządku prawnym Unii się na zasadzie kolegialności i tajności, a sędzia nie ma możliwości indywidual- nego wyrażenia opinii, np. w formie zdania odrębnego21. Trybunał Sprawiedliwości jest dodatkowo wspomagany przez 8  rzecz- ników generalnych22. Rzecznik generalny (ang. advocate general, fr. avocat général) jest instytucją charakterystyczną dla TSUE23, niewystępującą w kra- jowych systemach prawnych24. Jego podstawowym zadaniem jest sporządze- nie bezstronnej i niezależnej opinii (ang. opinion, fr. conclusions), obejmującej przedstawienie stanu faktycznego i prawnego przedłożonej sprawy, przeanali- zowanie istniejącego orzecznictwa i poglądów doktryny oraz zaproponowanie sposobu rozstrzygnięcia. Opinia rzecznika generalnego jest publicznie przed- stawiana, ale nie jest wiążąca dla sędziów Trybunału. Stanowi dla nich jedynie radę lub wskazówkę przy podejmowaniu ostatecznej decyzji w danej sprawie25. Sędziowie mogą zatem wydać wyrok zgodny z kierunkiem zaproponowanym przez rzecznika generalnego (a przy argumentacji odwołać się do określonych a przewodniczy jej prezes Trybunału. W pełnym składzie TSUE obraduje natomiast w dwóch katego- riach spraw. Po pierwsze, w sprawach wskazanych w Statucie TSUE, a odsyłających wprost do przepisów TFUE, do których zaliczamy: dymisję Rzecznika Praw Obywatelskich Unii Europejskiej (art. 228 ust. 2 TFUE), dymisję członka Komisji (art. 245 akapit 2, art. 247 TFUE) oraz dymisję członka Trybunału Obrachunkowego (art. 286 ust. 6 TFUE). Po drugie, jeżeli Trybunał uzna, że sprawa ma wyjątkowe znaczenie, może, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, podjąć autonomiczną decyzję o rozpatrzeniu jej w pełnym składzie (art. 16 Statutu TSUE). Dla ważności podjętego rozstrzygnięcia niezbędne jest określone kworum. Należy przede wszystkim zauważyć, że dla ważności obrad TSUE wymagana jest nieparzysta liczba sędziów. Dodatkowo zostały ustanowione minimalne wymogi w postaci określonego kworum. W przypadku izb złożonych z 3 lub 5 sędziów obrady są ważne, jeżeli zasiada co najmniej 3 sędziów, w przypadku wielkiej izby – 11, a przy pełnym składzie – 17 (art. 17 Statutu TSUE). Warto w tym miejscu zauważyć, że strona postępowania nie jest uprawniona do żądania zmiany składu Trybunału lub izby z powodu obywatelstwa sędziego bądź braku w składzie orzekającym sędziego mającego to samo obywatelstwo co strona (art. 18 Statutu TSUE). 21 Zob. M. Szwarc-Kuczer, Komentarz do art. 251–254 TFUE, s. 221. 22 Art. 19 ust. 2 TUE oraz art. 252 akapit 1 TFUE. Zgodnie z art. 252 akapit 1 zd. 2 TFUE Rada może zwiększyć liczbę rzeczników generalnych, jeżeli Trybunał tego zażąda. Na tej podstawie decyzją Rady 2013/336/UE z 25.6.2013 r. w sprawie zwiększenia liczby rzeczników generalnych Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE L Nr 179, s. 92) zwiększono liczbę rzeczników gene- ralnych do 9 (ze skutkiem od 1.7.2013 r.) oraz do 11 (ze skutkiem od 7.10.2015 r.). 23 Na temat instytucji rzecznika generalnego zob. np. H.G. Schermers, D.F. Vaelbroeck, Judicial Protection, s. 1346 i n.; L. Gori, L’ Avocat Général, s. 375–393. 24 Inspiracją dla powołania instytucji rzecznika generalnego była funkcja francuskiego komisarza rządu (fr. Commisaire du Gouvernement) działającego przy francuskiej Radzie Stanu (fr. Conseil d’Etat). Zob. G. Bebr, Development of Judicial Control, s. 8. 25 Por. C.O. Lenz, The Role and Mechanism, s. 401–402. Opinia rzecznika generalnego stanowi wprowadzenie do sprawy rozstrzyganej przez TSUE, przy czym rzecznik generalny nie uczestniczy w obradach sędziów TSUE. Rola rzecznika generalnego kończy się na przedstawieniu opinii, a stronom postępowania nie przysługuje prawo odniesienia się do jej poszczególnych punktów (por. M. Szwarc- -Kuczer, Komentarz do art. 251–254 TFUE, s. 221–222). 5 Rozdział I. Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej... punktów opinii26) lub przeciwnie – podjąć decyzję częściowo lub całkowicie odmienną27. W praktyce często mocno rozbudowane opinie rzeczników gene- ralnych pełnią ważną funkcję poznawczą oraz rolę prointegracyjną w orzecz- nictwie TSUE, zapewniając ciągłość w zakresie case-law Trybunału28. Dla za- pewnienia najwyższego poziomu orzekania zarówno sędziowie, jak i rzecznicy generalni są wybierani spośród osób o niekwestionowanej niezależności i po- siadają kwalifikacje do zajmowania najwyższych stanowisk sądowych w ich państwach lub są prawnikami o uznanej kompetencji29. Do podstawowych funkcji orzeczniczych Trybunału Sprawiedliwości nale- ży rozstrzyganie w sprawie skarg kierowanych przeciwko państwom członkow- skim lub instytucjom Unii oraz wydawanie orzeczeń w trybie prejudycjalnym30. Orzeczenia prejudycjalne stanowią instrument o zasadniczym znaczeniu dla wykładni pojęć prawa spółek, dlatego została im poświęcona szczególna uwaga. Wśród skarg kierowanych do TSUE ważna rola przypada procedurze inicjowa- nej przez KE w ramach skargi skierowanej przeciwko państwu członkowskie- mu w sytuacji uchybienia jednemu z zobowiązań traktatowych (art. 258 i 259 TFUE). Dla problematyki wykładni pojęć prawa spółek nie mają natomiast znacze- nia pozostałe procedury, do których zaliczymy skargę wnoszoną w celu nało- żenia na państwo członkowskie ryczałtu lub okresowej kary pieniężnej w przy- padku, gdy nie zastosowało się ono do wcześniejszego wyroku TSUE (art. 260 TFUE), oraz skargę wnoszoną w celu kontroli legalności bezwzględnie obowią- zujących aktów prawnych (art. 263 TFUE)31. 26 W takim przypadku zatarciu ulegają granice między rolą sędziego a rolą rzecznika general- nego oraz istnieje ryzyko podważenia autorytetu TSUE. Por. L.N. Brown, T. Kennedy, The Court of Justice, s. 70. 27 TSUE jest również uprawniony do rozstrzygnięcia sprawy bez uprzedniego zasięgania opinii rzecznika generalnego, ale po jego wysłuchaniu, jeżeli uzna, że w sprawie nie występuje nowe zagad- nienie prawne (art. 20 akapit 5 Statutu TSUE). 28 Zob. K. Scheuring, Precedens, s. 105. 29 Sędziowie i rzecznicy generalni są mianowani na okres 6 lat za wspólnym porozumieniem przez rządy państw członkowskich, przy czym niezbędna jest konsultacja z Komitetem opiniującym kandydatów na sędziów i rzeczników generalnych (art. 255 TFUE). Istnieje możliwość ponownego wyboru sędziego i rzecznika generalnego na kolejny okres (art. 253 TFUE). 30 W przedmiocie innych kompetencji Trybunału Sprawiedliwości zob. np. K. Scheuring, Pre- cedens, s. 80–81. 31 Na podstawie Traktatu, TSUE orzeka również w sprawie: skargi na bezczynność instytucji, która zaniechała wymaganego prawem działania (art. 265 TFUE); skargi w sporach dotyczących odszkodowań z tytułu odpowiedzialności pozaumownej za szkody wyrządzone przez instytucje UE lub jej pracowników przy wykonywaniu ich funkcji (art. 268 i 340 ust. 2 i 3 TFUE); sporu między państwami członkowskimi, jeżeli spór związany jest z przedmiotem Traktatów i przedłożony został TSUE na mocy kompromisu (art. 273 TFUE); skargi związanej z określonym działaniem instytucji lub organów systemu bankowego (art. 271 TFUE). 6 § 1. Miejsce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w porządku prawnym Unii 3. Sąd Drugim sądem UE w znaczeniu ustrojowym jest Sąd, zwany wcześniej Sądem Pierwszej Instancji. Został powołany decyzją Rady (a nie na mocy Traktatu)32 w celu odciążenia TSUE od rozpatrywania skomplikowanych spraw pracowniczych oraz spraw z zakresu prawa konkurencji. Początkowo Sąd Pierwszej Instancji pełnił funkcję pomocniczą, będąc nie- jako „dołączonym” do struktury TSUE. Kolejne zmiany prawa rozszerza- ły jego kompetencje, natomiast poważną reformę przyniósł Traktat z Nicei33. Zrównano wówczas status Sądu Pierwszej Instancji ze statusem Trybunału Sprawiedliwości, powierzając mu zadanie przestrzegania prawa w procesie in- terpretacji i stosowania Traktatu, co wpłynęło na jego niezależność i autono- mię34. Na mocy Traktatu z Lizbony Sąd Pierwszej Instancji zmienił nazwę na „Sąd”. Podstawę funkcjonowania Sądu stanowią obecnie przepisy traktatowe, Statut TSUE oraz Regulamin Proceduralny Sądu. Zgodnie z aktualnie obowiązującymi postanowieniami Traktatu, w skład Sądu wchodzi co najmniej jeden sędzia z każdego państwa członkowskie- go35. Orzekanie w Sądzie odbywa się, co do zasady, w formie kolegialnej36. Wymagania dla sędziów Sądu różnią się, choć nie w sposób znaczny, od wy- magań stawianych sędziom TSUE. Pierwszym warunkiem jest gwarancja nie- kwestionowanej niezależności, natomiast drugim – możliwość zajmowania wy- sokich stanowisk sądowych37. Sformułowanie wymagań wskazuje, że sędziowie Sądu powinni posiadać doświadczenie i umiejętności praktyczne, zwłaszcza w zakresie dziedzin objętych kompetencją Sądu38. Wprawdzie w Sądzie nie ma 32 Decyzja Rady Nr 88/591 z 24.10.1988 r. ustanawiająca Sąd Pierwszej Instancji Wspólnot Eu- ropejskich (Dz.Urz. WE L Nr 319, s. 1). SPI rozpoczął swoją działalność 1.2.1989 r. 33 Zob. np. J. Coles, Law of the European Union, s. 59–62. 34 Por. K. Scheuring, Precedens, s. 82. 35 Art. 19 ust. 2 akapit 2 TUE. Obecnie, zgodnie z art. 48 Statutu TSUE, Sąd składa się z 47 sę- dziów (na dzień 19.9.2016 r. – 44 sędziów pełniło urząd). W razie potrzeby liczba sędziów Sądu może zostać zwiększona poprzez zmianę Statutu TSUE, bez konieczności zmiany postanowień TUE. Podobnie jak w przypadku sędziów TSUE, sędziowie Sądu są mianowani na okres 6 lat za wspólnym porozumieniem przez rządy państw członkowskich, a dla ważności procedury wyboru konieczna jest konsultacja z Komitetem opiniującym kandydatów na sędziów i rzeczników generalnych (art. 254 akapit 2 i art. 255 TFUE). Istnieje możliwość ponownego wyboru sędziego Sądu na kolejny okres (art. 254 akapit 2 TFUE). 36 Statut TSUE stanowi, że Sąd obraduje w izbach złożonych z 3 lub 5 sędziów, którzy wybierają spośród siebie prezesów izb (art. 50 Statutu TSUE). Ponadto, Regulamin Proceduralny Sądu może wskazywać warunki, na jakich obrady odbywają się w składzie wielkiej izby. W niektórych przypadkach, określonych w regulaminie, poza obradowaniem w pełnym składzie, Sąd może również obradować jednoosobowo (por. art. 50 Statutu TSUE oraz art. 11 § 1 Regulaminu Proceduralnego Sądu). 37 Art. 254 akapit 2 TFUE. 38 Por. M. Szwarc-Kuczer, Komentarz do art. 251–254 TFUE, s. 233. 7 Rozdział I. Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej... obecnie stałych rzeczników generalnych, Statut TSUE jednak może przewidy- wać, że Sąd będzie przez nich wspierany39. Rozwiązaniem o charakterze pośred- nim jest możliwość wezwania członka Sądu do wykonywania zadań rzecznika generalnego40. Na skutek poszerzania kompetencji Sądu na przestrzeni lat obecnie do jego właściwości należy również rozpatrywanie skarg wnoszonych przez osoby fi- zyczne i prawne: 1) w zakresie kontroli legalności bezwzględnie obowiązujących aktów prawnych (art. 263 w zw. z art. 256 ust. 1 TFUE); 2) na bezczynność in- stytucji, która zaniechała wymaganego prawem działania (art. 256 ust. 1 akapit 1 w zw. z art. 265 TFUE) oraz 3) w sporach dotyczących odszkodowań z tytu- łu odpowiedzialności pozaumownej za szkody wyrządzone przez instytucje UE lub jej pracowników przy wykonywaniu ich funkcji (art. 256 ust. 1 akapit 1 w zw. z art. 268 i art. 340 ust. 2 i 3 TFUE). Od wydanych przez Sąd orzeczeń przysłu- guje prawo odwołania do TSUE na warunkach i w zakresie określonym przez Statut TSUE, przy czym jest ono ograniczone wyłącznie do kwestii prawnych41. Należy ponadto podkreślić, że Sąd uzyskał kompetencję do rozstrzygania w sprawie pytań prejudycjalnych w dziedzinach określonych w Statucie TSUE42, natomiast z uwagi na niedokonanie stosownych zmian w tym dokumencie jest to uprawnienie teoretyczne43. Co ciekawe, zgodnie z postanowieniami traktato- wymi orzeczenie Sądu wydane w trybie prejudycjalnym może być w drodze wy- jątku poddane kontroli TSUE, jeżeli zachodzi poważne ryzyko naruszenia jed- ności lub spójności prawa UE44. Należy zwrócić uwagę, że orzeczenia Sądu mają charakter wyłącznie uzupeł- niający dla prowadzonych rozważań. Podstawowa rola w wykładni norm prawa spółek przypada TSUE. 39 Art. 254 akapit 1 TFUE. Powyższa możliwość została wprowadzona Traktatem z Nicei i pod- trzymana Traktatem z Lizbony. 40 Art. 49 Statutu TSUE. Sąd jest obligatoryjnie wspomagany przez rzecznika generalnego w przy- padku, gdy obraduje w pełnym składzie (art. 17 Regulaminu Proceduralnego Sądu), a może być wspierany wówczas, jeżeli uzna, że jest to konieczne ze względu na zawiłość prawną lub złożoność stanu faktycznego sprawy (art. 18 Regulaminu Proceduralnego Sądu). 41 Art. 256 ust. 1 akapit 2 TFUE. Trybunał Sprawiedliwości jest również uprawniony do doko- nywania nadzwyczajnej kontroli nad orzeczeniami Sądu, jeżeli zostaną spełnione łącznie następujące warunki: 1) orzeczenie zostało wydane w zakresie skargi przeciwko orzeczeniu sądu wyspecjalizo- wanego oraz 2) zachodzi poważne ryzyko naruszenia jedności lub spójności prawa UE (art. 256 ust. 2 akapit 1 i 2 TFUE). Poza przypadkami kontroli instancyjnej, TSUE i Sąd współpracują ze sobą w zakresie obowiązku przekazywania skarg i dokumentów procesowych oraz przekazywania skarg w razie stwierdzenia braku właściwości (por. art. 54 akapit 1 i 2 Statutu TSUE). 42 Art. 256 ust. 3 akapit 1 TFUE. 43 Zob. K. Scheuring, Precedens, s. 84. 44 Art. 256 ust. 3 akapit 3 TFUE. 8 § 1. Miejsce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w porządku prawnym Unii Podsumowując, warto zaznaczyć, że zapewnienie efektywności prawu unij- nemu (a wcześniej wspólnotowemu) wymagało powołania szczególnej instytu- cji i wyposażenia jej w określone kompetencje niezbędne do realizacji postawio- nych przed nią celów. Sędziowie TSUE, Sądu oraz rzecznicy generalni, pomimo że wywodzą się z różnych systemów prawnych, nie reprezentują państw, lecz organy sądowe o charakterze ponadnarodowym. Ich zadaniem jest orzeka- nie w sposób niezależny i autonomiczny oraz przyczynianie się do wzmacnia- nia integracji europejskiej. Orzeczenia TSUE składają się na dorobek Wspólnot Europejskich oraz Unii Europejskiej, określany jako acquis communautaire45 (obecnie właściwe jest określenie acquis de l’Union). II. Przyczyny wzmacniania podstaw jurysdykcji Trybunału 1. Równowaga instytucjonalna a funkcje pełnione przez Trybunał O specyficznym zakresie jurysdykcji TSUE, niespotykanym w innym sys- temie prawnym, przesądziły przepisy traktatowe. Nie można jednak nie do- strzec, że w strukturze instytucjonalnej UE szczególna pozycja TSUE uległa na przestrzeni lat znacznemu wzmocnieniu na skutek działalności sędziów luksemburskich. W systemie instytucjonalnym UE, którego ramy zostały określone w prawie pierwotnym, każda instytucja działa w granicach przyznanych jej przez Traktat uprawnień46. Zasadę równowagi instytucjonalnej wywieść można z orzecz- nictwa TSUE, który potwierdził jej znaczenie47. System podziału kompetencji oraz przypisanie ról poszczególnym instytucjom w strukturze unijnej impliku- ją konieczność przestrzegania równowagi i wzajemnego uwzględniania praw. Jednocześnie TSUE jako organ sądowy uzyskał możliwość kontroli przestrze- 45 Pod pojęciem acquis communautaire rozumie się w doktrynie prawo pierwotne oraz wtórne, orzecznictwo TSUE, a także deklaracje i rezolucje oraz zasady ogólne prawa. Zob. szerzej A. Cieśliński, Wspólnotowe prawo gospodarcze, s. 13–14; C.C. Gialdino, Some Reflections, s. 1089–1121. 46 Art. 13 TUE. 47 Zob. wyr. TSWE z 13.6.1958 r., Meroni Co., Industrie Metallurgiche, SpA v. Wysoka Władza EWWiS, 9-56, EU:C:1958:7, w którym Trybunał określa równowagę władz (ang. balance of powers) jako „cechę charakterystyczną struktury instytucjonalnej Wspólnoty”. W przedmiocie znaczenia zasady równowagi władz w orzecznictwie sądów UE zob. również wyr. TSWE z: 29.10.1980 r., SA Roquette Frères v. Rada Wspólnot Europejskich, 138/79, EU:C:1980:249, pkt 33; 21.6.1988 r., Ko- misja Wspólnot Europejskich v. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, 416/85, EU:C:1988:321, pkt 9; 20.5.2008 r., Komisja Wspólnot Europejskich v. Rada Unii Europejskiej, C-91/05, EU:C:2008:288 oraz wyr. Sądu z 24.10.1997 r., British Steel plc v. Komisja Wspólnot Europejskich, T-243/94, EU:T:1997:159, pkt 182. W doktrynie zob. np. J.-V. Louis, T. Ronse, L’ ordre juridique, s. 185–192. 9 Rozdział I. Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej... gania prerogatyw instytucji48, zajmując w porządku unijnym miejsce o szczegól- nym charakterze. Wyjątkowość Trybunału polega na tym, że nie odgrywa on wyłącznie roli tradycyjnego sądu międzynarodowego, a przyznane uprawnienia zapewniają mu realny wpływ na kształtowanie unijnej przestrzeni prawnej. W odniesieniu do płaszczyzny międzynarodowej na mocy art. 344 TFUE państwa członkow- skie zostały zobligowane do przedkładania TSUE sporów dotyczących wykład- ni lub stosowania Traktatów, co wskazuje na wyłączność jego jurysdykcji. W re- alizacji powyższych funkcji żaden inny organ sądowy nie może zastąpić TSUE, bez względu na to, czy posiada status międzynarodowy czy krajowy. Ponadto, w odróżnieniu od klasycznego sądownictwa międzynarodowego, którego jurys- dykcja uzależniona jest od umowy stron, zgoda państw członkowskich na przy- stąpienie do UE pociąga za sobą zaakceptowanie acquis communautaire oraz ju- rysdykcji TSUE. W konsekwencji strony nie mają swobody w wyborze sądu, jak również mogą zostać wezwane przed TSUE nawet wbrew ich woli49. Znamienne są także skutki orzeczeń TSUE, które nie ograniczają się wyłącznie do rozstrzy- ganej sprawy, lecz sięgają dużo dalej, o czym będzie mowa w dalszej części pracy. Szczególna pozycja TSUE w nowym unijnym porządku prawnym wyra- ża się również w tym, że jest on nie tylko sądem międzynarodowym, lecz peł- ni ponadto funkcję sądów cywilnych50, pracy51, administracyjnych52, arbitra- żowych53 oraz funkcje konstytucyjne54. Stojąc na straży przestrzegania prawa unijnego, TSUE umacnia swoją pozycję poprzez aktywność orzeczniczą, wkra- czając w sferę konstytucyjną właściwą dla sądów konstytucyjnych państw człon- kowskich. Trudno nie zgodzić się ze stwierdzeniem, że jest on organem, który odgrywa znaczącą, a wręcz decydującą rolę w „konstytucjonalizacji” (ang. con- stitutionalisation) unijnego porządku prawnego55. Jako organ powołany do kon- troli podziału kompetencji pomiędzy UE a państwami członkowskimi, w du- 48 Zob. wyr. TSWE z 4.10.1991 r., Parlament Europejski v. Rada Wspólnot Europejskich, C-70/88, EU:C:1991:373, pkt 9. 49 K. Scheuring, Precedens, s. 108–109. 50 W tym miejscu można wskazać sprawy, o których mowa w art. 268 w zw. z art. 340 akapit 2 TFUE, a dotyczące odpowiedzialności pozaumownej UE wyrażającej się w obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przez jej instytucje lub pracowników przy wykonywaniu ich funkcji. 51 Sprawy z zakresu prawa pracy rozpoznawał Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej. Obecnie ta kompetencja należy do Sądu. 52 Np. w sytuacji rozpatrywania skarg podmiotów prawa cywilnego na bezczynność instytucji, organu lub jednostki organizacyjnej UE (por. art. 265 akapit 3 TFUE). 53 Na mocy art. 272 TFUE Trybunał jest organem właściwym do orzekania na podstawie klau- zuli arbitrażowej umieszczonej w umowie prawa prywatnego lub publicznego, zawartej przez UE lub w jej imieniu. 54 Por. L. Maggioni, Rôle et fonctionnement, s. 355 i n.; A. Rosas, The European Court, s. 2. 55 Zob. A. Rosas, The European Court, s. 2. 10 § 1. Miejsce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w porządku prawnym Unii chu realizacji celów traktatowych, Trybunał wykazuje tendencję do rozszerzania domniemanych kompetencji UE. Opierając się na ogólnych zasadach prawa unijnego i uwzględniając acquis communautaire (acquis de l’Union), TSUE jest skłonny orzekać w sposób prounijny również wówczas, gdy nie ma ku temu wy- raźnej podstawy traktatowej56. Równowaga instytucjonalna, która leży u podstaw Traktatów, została tym samym zachwiana, a TSUE uzyskał pozycję dominującą i znaczący wpływ na sposób kształtowania nowego autonomicznego porządku prawnego. Jego szcze- gólna rola w integracji europejskiej zaznaczyła się również mocno w obszarze prawa spółek. 2. Ogólne zasady prawa unijnego w orzecznictwie Trybunału Już od pierwszych lat swojej działalności TSUE wydobywał ogólne zasady prawa unijnego z całokształtu regulacji, aby urzeczywistnić cele leżące u podstaw Traktatów i w ten sposób sprzyjać integracji europejskiej. To nie prawo pierwotne, lecz orzeczenia Trybunału ukształtowały zasady ogólne, które pozwalają wypełnić istniejące luki co do charakteru relacji pomiędzy prawem unijnym i krajowym oraz pozycji sądów krajowych w ponadnarodowej strukturze. Ogólne zasady pra- wa unijnego nie zostały wprost wyrażone w przepisach traktatowych i stanowią idealny przykład na zobrazowanie „mocy normatywnej orzecznictwa”57. Jako niepisane źródło prawa unijnego muszą być uwzględniane przy jego wykładni. Inspirację dla TSUE stanowią tradycje konstytucyjne wspólne dla państw człon- kowskich, umowy międzynarodowe oraz traktaty założycielskie58. W doktrynie, która opiera się na orzecznictwie sądów luksemburskich, możemy odnaleźć po- dział na zasady, które wynikają z dorobku konstytucyjnego państw członkow- skich (np. zasada pewności prawa59, zasada równości i zakazu dyskryminacji60, 56 Zob. K. Scheuring, Precedens, s. 109–110. 57 Por. C. Blumann, L. Dubouis, Droit institutionnel, s. 591. Zob. również J.P. Jacqué, Droit institutionnel, s. 502 i n. 58 Zob. A. Wróbel, Pierwotne prawo unijne, s. 50. 59 Zob. np. wyr. TSUE z: 12.12.2013 r., Test Claimants in the Franked Investment Income Group Litigation v. Commissioners of Inland Revenue i Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs, C-362/12, EU:C:2013:834, pkt 44–49; 14.11.2013 r., Belgacom NV v. Interkommunale voor Teledistributie van het Gewest Antwerpen (INTEGAN) i in., C-221/12, EU:C:2013:736, pkt 40; 13.12.2012 r., BLV Wohn- und Gewerbebau GmbH v. Finanzamt Lüdenscheid, C-395/11, EU:C:2012:799, pkt 47; a także wyr. TSWE z: 17.7.2008 r., ASM Brescia SpA v. Comune di Rodengo Saiano, C-347/06, EU:C:2008:416, pkt 64–65; 21.9.1983 r., Deutsche Milchkontor GmbH i in. v. Republika Federalna Niemiec, 205 do 215/82, EU:C:1983:233, pkt 30 oraz 4.7.1973 r.,Westzucker GmbH v. Einfuhr- und Vorratsstelle für Zucker, 1-73, EU:C:1973:78. 60 Zob. np. wyr. TSUE z: 19.9.2013 r., Marc Betriu Montull v. Instituto Nacional de la Seguridad Social (INSS), C-5/12, EU:C:2013:571; 21.7.2011 r., Patrick Kelly v. National University of Ireland 11 Rozdział I. Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej... zasada proporcjonalności61, zasada subsydiarności62, zasada równoważności63 czy zasada lex retro non agit64) oraz zasady swoiste prawa unijnego (np. zasada pierwszeństwa czy zasada skutku bezpośredniego)65. Szczególne znaczenie na gruncie prawa unijnego należy przypisać zasadom: bezpośredniego skutku, pierwszeństwa oraz efektywności, dlatego ich istota zo- stanie omówiona poniżej. Odgrywają one także doniosłą rolę w wykładni pojęć prawa spółek, co zostanie podkreślone przy analizie konkretnych orzeczeń. (University College, Dublin), C-104/10, EU:C:2011:506 oraz 16.10.1980 r., René Hochstrass v. Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, 147/79, EU:C:1980:238. 61 Zob. np. wyr. TSUE z: 6.3.2014 r., Cruciano Siragusa v. Regione Sicilia – Soprintendenza Beni Culturali e Ambientali di Palermo, C-206/13, EU:C:2014:126, pkt 34; 21.7.2011 r., Azienda Agro-Zoo- tecnica Franchini sarl i Eolica di Altamura Srl v. Regione Puglia, C-2/10, EU:C:2011:502, pkt 73; a także wyr. TSWE z: 15.6.2006 r., G.J. Dokter, Maatschap Van den Top i W. Boekhout v. Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, C-28/05, EU:C:2006:408, pkt 72; 14.12.2004 r., The Queen, na wniosek Swedish Match AB i Swedish Match UK Ltd v. Secretary of State for Health, C-210/03, EU:C:2004:802, pkt 47; 11.7.2002 r., Käserei Champignon Hofmeister GmbH Co. KG v. Hauptzollamt Hamburg-Jonas, C-210/00, EU:C:2002:440, pkt 59; 5.10.1994 r., Antonio Crispoltoni v. Fattoria Autonoma Tabacchi i Giuseppe Natale i Antonio Pontillo v. Donatab Srl, C-133/93, C-300/93 oraz C-362/93, EU:C:1994:364, pkt 41; 7.12.1993 r., ADM Ölmühlen GmbH i Ölwerke Spyck v. Bundesanstalt für landwirtschaftliche Marktordnung, C-339/92, EU:C:1993:917, pkt 15; 13.11.1990 r., The Queen v. Minister of Agriculture, Fisheries and Food i Secretary of State for Health, ex parte: Fedesa i in., C-331/88, EU:C:1990:391, pkt 13; 11.7.1989 r., Hermann Schräder HS Kraftfutter GmbH Co. KG v. Hauptzollamt Gronau, 265/87, EU:C:1989:303, pkt 21 oraz 18.11.1987 r., Maizena GmbH i in.v. Bundesanstalt für landwirtschaftliche Marktordnung (BALM), 137/85, EU:C:1987:493, pkt 15. 62 Zob. np. opinię rzecznika generalnego Vericy Trstenjak z 2.6.2010 r., Idryma Typou AE v. Ypo- urgos Typou kai Meson Mazikis Enimerosis, C-81/09, EU:C:2010:304, pkt 44; opinię rzecznika gene- ralnego Dámasa Ruiza-Jaraba Colomera z 22.12.2008 r., College van burgemeester en wethouders van Rotterdam v. M.E.E. Rijkeboer, C-553/07, EU:C:2008:773, pkt 40; opinię rzecznika generalnego Vericy Trstenjak z 3.2.2009 r., The Queen, na wniosek Mark Horvath v. Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs, C-428/07, EU:C:2009:47, pkt 94 oraz wyr. Sądu z: 2.3.2010 r., Arcelor SA v. Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej, T-16/04, EU:T:2010:54; 14.12.2006 r., Österreichische Volksbanken i Niederösterreichische Landesbank-Hypothekenbank v. Komisja, T-271/02, EU:T:2006:396. 63 Zob. np. wyr. TSUE z: 12.7.2012 r., VALE Építési kft., C-378/10, EU:C:2012:440, pkt 48; 10.9.2013 r., M.G. i N.R. v. Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, C-383/13 PPU, EU:C:2013:533, pkt 35; 19.5.2011 r., Tonina Enza Iaia i in.v. Ministero dell’Istruzione, dell’Università e della Ricerca i in., C-452/09, EU:C:2011:323, pkt 16; a także wyr. TSWE z: 24.3.2009 r., Danske Slagterier v. Bun- desrepublik Deutschland, C-445/06, EU:C:2009:178, pkt 31; 18.12.2008 r., Sopropé – Organizações de Calçado Lda v. Fazenda Pública, C-349/07, EU:C:2008:746, pkt 38; 11.7.2002 r., Marks Spencer plc v. Commissioners of Customs Excise, C-62/00, EU:C:2002:435, pkt 34 oraz 17.7.1997 r., Texaco A/S v. Middelfart Havn i in. i Olieselskabet Danmark amba v. Trafikministeriet i in., C-114/95 oraz C-115/95, EU:C:1997:371, pkt 41. 64 Zob. np. wyr. TSWE z: 13.11.1990 r., The Queen v. Minister of Agriculture, Fisheries and Food i Secretary of State for Health, ex parte: Fedesa i in., C-331/88, EU:C:1990:391; 10.7.1984 r., Regina v. Kent Kirk, 63/83, EU:C:1984:255 oraz 25.1.1979 r., A. Racke v. Hauptzollamt Mainz, 98/78, EU:C:1979:14, s. 69. 65 Na temat podziału zasad prawa unijnego zob. np. C. Mik, Wykładnia, passim. 12 § 1. Miejsce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w porządku prawnym Unii Orzecznictwo TSUE rozwinęło zasadę bezpośredniego skutku, zgodnie z którą niektóre przepisy unijne przyznają jednostkom prawa, których mogą one dochodzić przed sądem państwa członkowskiego66. Podążając za stanowiskiem TSUE, należy stwierdzić, że przepisy unijne, które są „jasne, wyraźne i bezwa- runkowe”, mogą być bezpośrednio stosowane przez sądy krajowe67. Bezpośredni skutek prawa unijnego jest wynikiem bezpośredniego obowiązywania tego pra- wa na terytorium państw członkowskich68 i ma stanowić dla jednostek gwaran- cję ochrony przyznanych im praw. Z bezpośredniego obowiązywania, stosowa- nia oraz bezpośredniego skutku wynika wymóg jednolitego stosowania prawa unijnego w państwach członkowskich69. Zasada bezpośredniego skutku jest ściśle związana z zasadą pierwszeństwa (supremacji) prawa unijnego. Wynika z niej obowiązek sądów państw członkow- skich do zapewnienia przepisom unijnym pełnej skuteczności poprzez niestoso- wanie jakiegokolwiek sprzecznego z nimi przepisu prawa krajowego, i to niezależ- nie od tego, czy został on wydany przed czy po przepisie unijnym70. Na podstawie orzecznictwa TSUE przepis prawa krajowego niezgodny z prawem unijnym nie może być stosowany w konkretnej sprawie, lecz – co istotne – nie traci mocy obo- wiązującej71. Przystępując do Unii Europejskiej (lub Wspólnot Europejskich), państwa członkowskie przekazały część swoich suwerennych praw, tworząc nowy 66 Na temat doktryny bezpośredniego skutku zob. np. J.A. Winter, Direct Applicability, s. 425–438; T. Tridimas, Horizontal effectof directives, s. 621; J.P. Trachtman, Bananas, Direct Effect, passim; S. Pre- chal, Does Direct Effect, s. 1047–1069; J.M. Prinssen, A. Schrauwen, Direct Effect, passim; E. Sharpston, The Shock Troops Arrive in Force, s. 251–264; M. Wathelet, Arrêt Van Gend en Loosl, s. 213. 67 Powyższe warunki zostały określone w wyr. TSWE w sprawie 26-62, van Gend Loos. W kolejnych orzeczeniach Trybunał rozwijał koncepcję bezpośredniego skutku. Zob. np. wyr. TSWE z: 4.4.1968 r., Firma Fink-Frucht GmbH v. Hauptzollamt München-Landsbergerstrasse, 27-67, EU:C:1968:22; 19.12.1968 r., Société par actions Salgoil v. Ministero del commercio con l’estero della Repubblica italiana, 13-68, EU:C:1968:54; 23.2.1994 r., Comitato di coordinamento per la difesa della Cava i in. v. Regione Lombardia i in., C-236/92, EU:C:1994:60 oraz 8.4.1976 r., Gabrielle Defrenne v. Société anonyme belge de navigation aérienne Sabena, 43-75, EU:C:1976:56. 68 Zob. A. Wróbel, Zasady ogólne, s. 87. 69 Por. A. Doczekalska, Interpretacja wielojęzycznego prawa, s. 17; M. Szpunar, Bezpośredni skutek prawa wspólnotowego, s. 4–17. 70 Zob. wyr. TSWE z 9.9.2003 r., Consorzio Industrie Fiammiferi (CIF) v. Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato, C-198/01, EU:C:2003:430, pkt 48. 71 Szczególne znaczenie dla wyjaśnienia zasady pierwszeństwa mają wyr. TSWE: w sprawie Costa v. E.N.E.L., 6-64, oraz z: 17.12.1970 r., Internationale Handelsgesellschaft mbH v. Einfuhr- und Vorratsstelle für Getreide und Futtermittel, 11-70, EU:C:1970:114; 9.3.1978 r., Amministrazione delle Finanze dello Stato v. Simmenthal SpA, 106/77, EU:C:1978:49, s. 629; 29.4.1999 r., Erich Ciola v. Land Vorarlberg, C-224/97, EU:C:1999:212. Zob. również literaturę: E. Stein, Toward Supremacy of Treaty- Constitution, s. 491–518; N. Catalano, Portée des traités, passim; D. Carreau, Droit communautaire, s. 381–418; P. Paone, Primato del diritto comunitario, s. 429–468; J.A. Usher, The Primacy of Commu- nity Law, s. 214–217; B. de Witte, Retour à „Costa”, s. 425–454; K.J. Alter, Establishing the Supremacy of European Law, passim. 13 Rozdział I. Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej... autonomiczny porządek prawny i akceptując prawo unijne jako integralną część systemów krajowych. Stosowanie prawa unijnego ma charakter wiążący dla państw członkowskich w stopniu równym, a zatem ze względu na ich szczególny i wyjątkowy charakter przepisy unijne nie mogą zostać uchylone przez przepisy prawa krajowego72. Uwzględniając obydwie opisane zasady, należy zauważyć, że sądy państw członkowskich są zobowiązane zapewnić wykonanie jasnego i bez- warunkowego przepisu prawa unijnego oraz odmówić zastosowania sprzecznego z nim przepisu prawa krajowego, także o randze konstytucyjnej73. W celu zapewnienia podmiotom ochrony przed naruszeniem ich praw (za- równo przez państwa członkowskie, jak i inne podmioty)74 Trybunał rozwinął w orzecznictwie zasadę efektywności. W jej kontekście Trybunał posługuje się często pojęciem effet utile75. Istota zasady efektywności sprowadza się do zapew- nienia interpretowanym przepisom pełnej skuteczności. Koncepcja effet utile nie została stworzona przez TSUE, lecz stanowi jedną z zasad prawa międzyna- rodowego76, a ponadto jest zakorzeniona w niektórych porządkach krajowych77. Pomimo że w ramach UE podstawowymi adresatami obowiązków wynika- jących z zasady efektywności są państwa członkowskie78, zauważalna jest ten- dencja do przenoszenia ciężaru przestrzegania prawa unijnego na sądy krajowe. Zagwarantowanie efektywności prawu unijnemu wiąże się z licznymi obowiąz- kami spoczywającymi na organach stosujących prawo, które zobowiązane są do zapewnienia całkowitej skuteczności przepisom unijnym. Nie można przy tym nie dostrzec ścisłego związku powyższej zasady z zasadą supremacji prawa unij- nego oraz zasadą bezpośredniego skutku, co znajduje wyraz w orzecznictwie. 72 Por. T.T. Koncewicz, Zasada pierwszeństwa prawa wspólnotowego, s. 38–40. 73 Por. wyr. TSWE w sprawie Simmenthal SpA, 106/77. 74 Zob. np. wyr. TSUE w sprawie VALE, C-378/10, pkt 48 oraz wyr. TSWE z: 19.11.1991 r., Andrea Francovich i Danila Bonifaci i in.v. Rebublika Włoska, C-6/90 i C-9/90, EU:C:1991:428; 19.6.1990 r., The Queen v. Secretary of State for Transport, ex parte: Factortame Ltd i in., C-213/89, EU:C:1990:257; 10.4.1984 r., Sabine von Colson i Elisabeth Kamann v. Land Nordrhein-Westfalen, 14/83, EU:C:1984:153; 6.10.1970 r., Franz Grad v. Finanzamt Traunstein, 9-70, EU:C:1970:78 oraz wyr. TSWE w sprawie Simmenthal SpA., 106/77, pkt 20. 75 W angielskich wersjach orzeczeń możemy spotkać następujące określenia: effectiveness, full effectiveness czy practical effect. 76 Szerzej S. Mayr, Putting a Leash on the Court of Justice?, s. 11. 77 Por. art. 1157 fr.KC, stanowiący, że w przypadku rozbieżności należy przyjąć takie znaczenie postanowienia umownego, które wywołuje określony skutek (Lorsqu’une clause est susceptible de deux sens, on doit plutôt l’entendre dans celui avec lequel elle peut avoir quelque effet, que dans le sens avec lequel elle n’en pourrait produire aucun). Przepis ten umiejscowiony jest w części dotyczącej wykładni umów. 78 Por. art. 4 ust. 3 zd. 2 TUE, zgodnie z którym na państwa członkowskie został nałożony obowiązek podejmowania wszelkich środków właściwych do zapewnienia wykonania zobowiązań wynikających z Traktatów lub aktów instytucji Unii. Zob. N. Półtorak, Odpowiedzialność odszko- dowawcza państwa, s. 43–54; J. Shaw, Law of the European Union, s. 298–299; T. Tridimas, General principles, s. 276–277. 14 § 1. Miejsce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w porządku prawnym Unii Warto również w tym miejscu zwrócić uwagę, że zasada efektywności sprzyja rozszerzającej interpretacji przepisów prawa unijnego i stanowi jedną z zasad wykładni autonomicznej. Trybunał od lat buduje swój autorytet w nowym autonomicznym porządku prawnym i nie ma obecnie na płaszczyźnie unijnej organu, który mógłby for- malnie powstrzymać jego ekspansywną działalność. Za pomocą zasad ogólnych TSUE przedstawia swój pomysł na ewolucję prawa unijnego i wpływa na jego dalszy rozwój. W orzecznictwie z zakresu prawa spółek można odnaleźć wiele odwołań do zasad ogólnych. 3. Problematyka „nadużycia prawa” Z działalnością orzeczniczą TSUE ściśle związana jest koncepcja „nadużycia prawa”, która odgrywa istotną rolę w kształtowaniu europejskiego prawa spółek, dlatego warto poświęcić więcej uwagi zarysowanej problematyce. Wskazanie jej genezy i podstawowych założeń w niniejszym podrozdziale, umiejscowionym tuż za ogólnymi zasadami prawa unijnego, uzasadnione jest ścisłą korelacją tejże konstrukcji prawnej z zasadą efektywności. Koncepcja „nadużycia prawa” może być bowiem pojmowana jako ograniczenie w swobodnym korzystaniu z praw unijnych, co bezpośrednio przekłada się na rozważania w przedmiocie zapew- nienia pełnej skuteczności prawu unijnemu. Rozwinięcie omawianej koncepcji nastąpi in concreto przy analizie orzeczeń TSUE z zakresu prawa spółek. Jak zauważono w doktrynie, pojęcie „nadużycie prawa” pojawiło się w pra- wie unijnym stosunkowo późno i wciąż podlega ewolucji, a jego genezy nale- ży poszukiwać w twórczej działalności TSUE79. Wypracowanie jednolitej spój- nej koncepcji na gruncie prawa unijnego (a tym bardziej zasady o charakterze ogólnym) nie stanowiło i nie stanowi łatwego zadania, mając w szczególności na względzie, że poszczególne krajowe systemy prawne różnią się w tym zakre- sie dość mocno od siebie. W porządkach kontynentalnych możemy spotkać teo- rie subiektywne, kładące nacisk na „zamiar szkodzenia” (przykład Włoszech), oraz obiektywne, w ramach których kluczowy element stanowią czynniki obiek- tywne, np. rezultat, jaki został osiągnięty przez dane zachowanie (przykład Niemiec). Z kolei w systemach common law pojęcie „nadużycie prawa” jest obce zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie, a powstające problemy rozwiązy- wane są przy pomocy innych instrumentów prawnych80. 79 Zob. M. Godlewska, Pojęcie nadużycia prawa, cz. I, s. 25. Na temat zachowań wiążących się z nadużyciem prawa, określanych jako praeter legem lub in fraudem legis, oraz tych wprost sprzecznych z prawem, czyli contra legem, szerzej ibidem, s. 24–25 oraz powołana tam literatura. 80 Koncepcje związane z nadużyciem prawa w państwach członkowskich zostały przedstawione w następujących opracowaniach: R.N. Ionescu, L’ abus de droit, s. 313 i n.; M. Godlewska, Pojęcie nadużycia prawa, cz. I, s. 25. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wykładnia autonomiczna pojęć prawa spółek w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: