Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00407 007489 11260830 na godz. na dobę w sumie
Wykładnia konstytucji. Inspiracje, teorie, argumenty - ebook/pdf
Wykładnia konstytucji. Inspiracje, teorie, argumenty - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8568-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> konstytucyjne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka stanowi efekt pracy dziesięciorga autorów, wykonawców programu badawczego poświęconego wykładni konstytucji i realizowanego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2009-2013.

Przedmiotem publikacji są:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WYKŁADNIA KONSTYTUCJI INSPIRACJE, TEORIE, ARGUMENTY redakcja naukowa Tomasz Stawecki Jan Winczorek Warszawa 2014 Praca naukowa fi nansowana ze środków budżetowych na naukę w latach 2009–2012 jako projekt badawczy N N110 121237 Recenzent Prof. dr hab. Marek Smolak, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Anna Krzesz Łamanie Andrzej Gudowski Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3495-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów  / 7 Tomasz Stawecki Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych,  porównawczych oraz badań empirycznych  / 9 Część I Inspiracje  / 35 Monika Zalewska Czysta teoria wykładni prawa? Hans Kelsen – teoretyk  i konstytucjonalista  / 37 Krzysztof J. Kaleta Wykładnia prawa jako forma władzy politycznej. Stanowiska wobec  interpretacji konstytucji w doktrynie francuskiej  / 57 Mikołaj Barczentewicz Inspiracje amerykańskie w dyskusjach wokół interpretacji  konstytucji  / 80 Tomasz Stawecki Wczesna refleksja nad wykładnią konstytucji: polska literatura  prawnicza przed 1939 r.  / 93 Tomasz Stawecki, Jędrzej Maśnicki Wykładnia i stosowanie konstytucji w naukach prawnych państw  Europy Środkowej i Wschodniej  / 130  Spis treści Część II Teorie  / 157 Tomasz Stawecki Koncepcje wykładni konstytucji we współczesnych polskich naukach  prawnych  / 159 Marcin Romanowicz Pomiędzy uniwersalnym a partykularnym wymiarem wykładni  prawa. Wpływ teorii prawa i nauki prawa konstytucyjnego na  wzorce wykładni konstytucji   / 212 Tomasz Stawecki Koncepcja autonomicznej wykładni pojęć konstytucyjnych: od  praktyki do teorii  / 242 Wiesław Staśkiewicz Wykładnia konstytucji w kręgu ideologii  / 269 Tomasz Stawecki Dyskusje wokół aktywizmu i pasywizmu sądów konstytucyjnych  jako spór o wykładnię konstytucji  / 350 Część III Argumenty   / 385 Jan Winczorek / 387 Wzorce wykładni konstytucji w świetle analizy treści uzasadnień  orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego  / 387 Marcin Matczak, Szymon Łajszczak Wartości, zasady i typy wykładni w orzecznictwie Trybunału  Konstytucyjnego. Badanie ilościowe słownictwa użytego  w uzasadnieniach orzeczeń  / 461 Marcin Romanowicz Argument z autorytetu w dyskursie sądowym – próba  wyjaśnienia  / 483 Posłowie  / 517 Podstawowa literatura  / 531 Autorzy  / 559  Wykaz skrótów Źródła prawa polskiego  Konstytucja RP Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwiet- nia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Organy orzekające           Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu ETPC NSA Naczelny Sąd Administracyjny Sąd Najwyższy SN TK Trybunał Konstytucyjny TSUE Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Czasopisma i publikatory prawnicze Archiwum Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej CPH Czasopismo Prawno-Historyczne Dz. U. Dziennik Ustaw              OTK-A, OTK-B Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, seria A, B       RPEiS Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny PiP PS Państwo i Prawo Przegląd Sejmowy ECR FP European Court Reports Forum Prawnicze M.P. Monitor Polski  Tomasz Stawecki Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych, porównawczych oraz badań empirycznych 1. Znaczenie sporów o wykładnię konstytucji Nikt poważny nie kwestionuje współcześnie opinii, że zagadnienia wykładni prawa, w tym także wykładni konstytucji, zasługują na wnikliwą refleksję. Przyjmowane w praktyce zasady interpretacji aktów normatyw- nych mają doniosłe skutki dla orzecznictwa sądów, zwłaszcza sądów kon- stytucyjnych, dla tworzenia prawa, dla funkcjonowania całego porządku prawnego i politycznego, a także dla rozwoju nauk prawnych. W Polsce wykładnia i bezpośrednie stosowanie ustawy zasadniczej odegrały szczególną rolę w procesie zmian ustrojowych, politycznych i społecznych, które miały miejsce w ostatnim ćwierćwieczu. Nawet wcześ- niej podejmowano działania mające na celu urzeczywistnienie idei prawo- rządności, później sformułowanej jako zasada demokratycznego państwa prawnego. Wprowadzenie sądownictwa administracyjnego (1980), a po wstrząsie stanu wojennego powołanie Trybunału Stanu i Trybunału Kon- stytucyjnego (1985) oraz instytucji Rzecznika Praw Obywatelskich (1987) stanowiły istotne etapy tego procesu. Instytucje te mogły wszakże tylko w ograniczonym zakresie pełnić swoją rolę, gdyż podstawą całego systemu prawa była konstytucja z 1952 r., z założenia bardziej deklaracja zasad ustroju Polski Ludowej niż ustawa zasadnicza demokratycznego państwa. Dlatego kulminacyjnym momentem zmian ustrojowych było przyjęcie Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. Wprowadzono w niej między innymi zasadę bezpośredniego stosowania konstytucji, zasadę ostateczności orze- czeń TK oraz instytucję skargi konstytucyjnej. To istotne, przynajmniej potencjalnie, gwarancje realizacji zasady państwa prawnego.  Tomasz Stawecki Jednak nawet najlepiej zredagowana ustawa zasadnicza, zwłaszcza gdy jest przedmiotem kompromisów politycznych i gdy obowiązuje w pań- stwie doświadczającym radykalnych zmian społecznych, ma jedynie ogra- niczone zastosowanie, jeśli nie jest przedmiotem spójnej i przekonującej wykładni1. To interpretacja konstytucji nadaje ostateczną treść i sens szcze- gółowym instytucjom oraz rozwiązaniom prawnym. Doniosłość rozważań nad wykładnią konstytucji staje się tym więk- sza, że w piśmiennictwie światowym spotykamy interesujące, a zarazem rozbieżne stanowiska w tej materii. Zasady interpretowania konstytucji są współcześnie przedmiotem licznych sporów prawników, filozofów, po- litologów i językoznawców. W spory te angażują się zarówno akademicy różnych specjalności, jak i sędziowie sądów najwyższych, sądów konsty- tucyjnych, a niekiedy nawet autorytety publiczne, politycy, dziennikarze itp. W rezultacie w literaturze przedmiotu, zwłaszcza amerykańskiej, ale nie tylko, omawia się różne postacie formalizmu: tekstualizm, orygina- lizm, nowy (lub neo-) oryginalizm, a także koncepcje antyformalistycz- ne: pragmatyzm, neopragmatyzm, intencjonalizm i podobne2. Pisze się też o hermeneutyce konstytucyjnej3, „hermeneutyce prawniczej zaan- gażowanej duchowo” (faithful hermeneutics)4, celowościowej wykładni konstytucyjnej5, wykładni typowej dla konstytucjonalizmu treściowego 1 „Odtworzenie norm z konstytucyjnych przepisów jest skądinąd, co banalne, wa- runkiem koniecznym każdego aktu stosowania konstytucji”. S. Wronkowska, W sprawie bezpośredniego stosowania Konstytucji, PiP 2001, z. 9, s. 12. 2 Por. np. R.A. Posner, Overcoming Law, Cambridge, MA 1995. Zob. też: W. Walu- chow, Constitutionalism, Stanford Encyclopedia of Philosophy, http://plato.stanford.edu/ entries/constitutionalism/ [3.07.2014] oraz L.E. Wolcher, Constitutional Interpretation in the United States and the United Kingdom, IVR encyclopedia, http://ivr-enc.info/index. php?title=Constitutional_Interpretation_in_the_United_States_and_the_United_King- dom [3.07.2014]; w literaturze polskiej najszerzej, choć nie w pełni precyzyjnie, oma- wia te teorie B. Brzeziński w pracach: Współczesne amerykańskie teorie wykładni prawa, PiP 2006, z. 7, s. 22–39 oraz Zasady wykładni prawa podatkowego w krajach anglosaskich, Warszawa 2007, s. 19–55. B. Brzeziński zaciera bowiem różnicę między interpretowaniem konstytucji (constitutional interpretation) i wykładnią ustaw zwykłych (statutory inter- pretation). 3 G. Leyh, Toward a Constitutional Hermeneutics, American Journal of Political Science, May 1988, vol. 32, no. 2, s. 369–387; W.J. Wagner, The Role of Basic Values in the Contemporary Constitutional Hermeneutics of Germany and the United States, Heidelberg Journal of International Law 1996, vol. 56, s. 178 i n. 4 F.J. Mootz III, Faithful Hermeneutics, Michigan State Law Review 2009, s. 361 i n. 5 A. Barak, Hermeneutics and Constitutional Interpretation, Cardozo Law Review 1992–1993, vol. 14, s. 772 i n. 10 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... i konstytucjonalizmu systemowego6 itp. Do tych kategorii dodaje się też podejścia określane jako maksymalizujące wartości (value maximizing), historyczne, krytyczne, a także rozmaite kwalifikacje wymienionych teo- rii, typu: szeroka, wąska, semantyczna, moralna, konserwatywna7 i inne. Sięga się także po ciekawe metafory, takie jak dziedzictwo martwej ręki lub żyjące drzewo8. Co ważniejsze, mimo że pierwsze różnice poglądów w kwestii wykładni ustawy zasadniczej dało się dostrzec już u zarania konstytucjonalizmu, w końcu XVIII wieku, obecnie napięcie między po- szczególnymi stanowiskami jest nieporównanie silniejsze. Wskazaną wielość szkół i teorii tłumaczy się rozmaitymi przyczyna- mi. Jedni podkreślają, że podłożem takich sporów są różnice polityczne, głównie między konserwatywnymi, liberalnymi i komunitarystycznymi wizjami społeczeństwa. Spory te w pewnym zakresie znalazły swoje od- bicie w dyskusjach na temat aktywizmu, pasywizmu i powściągliwości sędziowskiej9. Inni sugerują, że w latach 80. XX w. doszło do wyczerpania się inspiracyjnej siły tzw. zwrotu lingwistycznego (linguistic turn) w pra- woznawstwie, a jednocześnie pojawienia się tzw. zwrotu interpretacyjnego (interpretative turn), niekiedy zwanego też „zwrotem hermeneutycznym”. Później wybrane zmiany metod badawczych, a także preferencji aksjolo- gicznych określano mianem zwrotu aretycznego (aretaic turn), zwrotu praktycznego oraz zwrotu narracyjnego (narrative turn). Jednocześnie wskazuje się na wzrost zainteresowania nauk prawnych filozofią herme- neutyczną, nowym spojrzeniem na rolę wartości w prawie, niektórymi kierunkami filozofii postmodernistycznej itp.10 Ewolucja poglądów na interpretację konstytucji ma więc bogate i zróżnicowane źródła. 6 J. d’Aspremont, F. Dopagne, Two Constitutionalisms in Europe:Pursuing an Articu- lation of the European and International Legal Orders, Heidelberg Journal of International Law 2008, vol. 68, s. 939 i n. 7 K.E. Whittington, Dworkin’s “Originalism”: The Role of Intentions in Constitu- tional Interpretation (Critical Essay), The Review of Politics, Spring 2000, vol. 62, no. 2, s. 197–229. Por. też N. Stoljar, Interpretation, Indeterminacy and Authority: Some Recent Controversies in the Philosophy of Law, The Journal of Political Philosophy 2003, vol. 11, no. 4. O „moralnym” ujęciu orzecznictwa SN USA przez R. Dworkina pisze np. J. Zajadło (w:) Wewnętrzna legitymacja Sądu Konstytucyjnego, PS 2009, 4(93), s. 130. 8 Por np. J.M. Balkin, Framework originalism and the living constitution, Northwe- stern University Law Review 2009, vol. 103, no. 2, s. 549 i n.; A. Samaha, Dead Hand Ar- guments and Constitutional Interpretation, Columbia Law Review 2008, vol. 108. Zob. też artykuł M. Barczentewicza w niniejszej książce. 9 Zob. szerzej: M. Romanowicz (s. 212 i n.), W. Staśkiewicz (s. 334 i n.) i T. Stawecki (s. 350 i n.) w niniejszej książce. 10 Literatura poświęcona wymienionym zwrotom jest niezwykle bogata. Zob. np. D. Bell, The Turn to Interpretation: An Introduction, Partisan Review 1984, vol. 51, 11 Tomasz Stawecki 2. Podstawowe pytania W sporach o wykładnię przepisów konstytucji istotna jest wszakże nie tylko wielość stanowisk, ale również rodzaje i zakres pytań oraz proble- mów, o których się dyskutuje. Uczestnicy dyskursu starają się uzasadnić własne opinie i twierdzenia co do możliwych znaczeń przepisów konsty- tucyjnych i możliwości ich rozumienia, odnosząc się do pytań o naturę porządku prawnego, rolę wartości w prawie, zwłaszcza w konstytucji, o do- puszczalność i granice dyskrecjonalnej władzy sędziowskiej, o szczegółowe dyrektywy interpretacji i zasady rozumowania prawniczego (nazywane niekiedy „kanonami prawa konstytucyjnego”11), w tym zwłaszcza o rolę precedensów, o związek między wybieraniem określonych teorii interpre- tacji a poglądami politycznymi, a nawet o takie okoliczności faktyczne, jak wcześniejsze kariery sędziów. Tak szeroka perspektywa wynika z faktu, że współcześnie coraz częściej przyjmuje się, iż określona teoria wykład- ni musi nie tylko być spójna z całościową koncepcją prawa, ale musi po prostu stanowić część szerszej teorii społecznej12. s. 215–219; D. Kennedy, The Turn to Interpretation, Southern California Law Review 1985, vol. 58, s. 251 i n.; W.N. Eskridge Jr., Gadamer/Statutory Interpretation, Columbia Law Review 1990, vol. 90, s. 609–681; K.J. Kress, The Interpretative Turn, Ethics 1987, no. 97, s. 834–860; M. Moore, The Interpretative Turn in Modern Theory: A Turn for the Worse?, Stanford Law Review 1989, vol. 41, s. 871 i n.; A. Marmor, Interpretation and legal theory, Oxford 2005, s. 8, 79; A. Schiavello, Law, Interpretation and Authority, Analisi e diritto, a cura di Paolo Comanducci e Riccardo Guastini, Year 2007, s. 199 i n. Wskazuje się też inne istotne zmiany w dziedzinie filozofii prawa. Zob. np. B. Bix, H.L.A. Hart and the her- meneutic turn in the legal theory, SMU Law Review 1999, vol. 52, s. 167–199; L.B. Solum, The Aretaic Turn in Constitutional Theory, Public Law and Legal Theory Research Paper Series, Spring 2004, Research Paper no. 04–03; M. Rosenfeld, Derrida’s Ethical Turn and America: Looking Back from the Crossroads of Global Terrorism and the Enlightenment, Cardozo Law Review 2006, vol. 27, s. 815 i n. Z kolei K.E. Whittington oryginalizm w teo- rii konstytucyjnej określa mianem „zwrotu ku historii”. Porównaj też: M. Stępień, Droga przemiany „duszy sędziowskiej”. Ku aretycznej koncepcji orzekania sądowego? (w:) W. Staś- kiewicz, T. Stawecki (red.), Dyskrecjonalność w prawie, Warszawa 2010, s. 277–291; a także M. Paździora, Uprzywilejowanie praktyki, czyli o tzw. zwrocie praktycznym w teorii i jego konsekwencjach (w:) M. Błachuta (red.), Z zagadnień teorii i filozofii prawa. Ponowoczes- ność, Wrocław 2007, s. 185 i n. 11 Np. J.M. Balkin, S. Levinson, The Cannons of Constitutional Law, Harvard Law Review 1998, vol. 111, s. 963 i n. 12 J. Habermas, Faktyczność i obowiązywanie: teoria dyskursu wobec zagadnień prawa i demokratycznego państwa prawnego, Warszawa 2005, s. 210–212. Por. też J. Stelmach, Dyskrecjonalność sędziowska w pozytywistycznych i niepozytywistycznych koncepcjach pra- wa (w:) W. Staśkiewicz, T. Stawecki, Dyskrecjonalność w prawie..., s. 56–57. 12 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... Gdyby uporządkować różne problemy wskazywane w literaturze świa- towej i wiążące się z wykładnią konstytucji, można byłoby wskazać pięć najważniejszych typów zagadnień i pytań13: 1. pytania o granice ludzkich zachowań (boundary questions), przy czym granice te są w zasadniczym zakresie wyznaczane przez prawo, w szczególności przez samą konstytucję; 2. pytania o wartości, które są inkorporowane w prawie, oraz o sposoby wyrażania i urzeczywistniania tych wartości; 3. pytania o legitymację określonych instytucji lub ludzi, czyli o poli- tyczny lub moralny tytuł do pełnienia powierzonych im ról; pytania te są w części konsekwencją rozbieżnych odpowiedzi udzielonych na pytania z grupy 1 oraz 2; 4. pytania stricte polityczne, czasem zwane social questions, które sku- piają się na przyczynach określonych decyzji oraz na skutkach takich decyzji dla społeczeństwa14, a także 5. pytania analityczne, wskazujące na tekst konstytucji jako przedmiot interpretacji, na sposoby sformułowania poszczególnych przepisów konstytucji, kulturowo uznawane metody interpretacji oraz argu- mentacji15. Oczywiście poszczególne problemy mogą czasem mieścić się w róż- nych teoretycznie wyodrębnionych grupach zagadnień. Ma to miejsce zwłaszcza wtedy, gdy pytania filozoficzne lub teoretyczne są stawiane w kontekście dyskusji toczących się wokół konkretnych, ważnych kwestii publicznych. Autorzy jednej z książek poświęconych wykładni konstytucji podkreślają, że „współczesne spory o aborcję, akcję afirmatywną, modlitwę w szkołach, granice wolności słowa (hate speech) i inne podobne problemy wywołały poważną debatę społeczną wokół kwestii, jak konstytucja USA powinna być interpretowana. Te spory wraz ze zmianami w składzie Sądu 13 Podobne pytania stawiane są m.in. w pracy R. Posta (red.), Law and the Order of Culture, Berkeley 1991, http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft9q2nb693/ [3.07.2014]. 14 W tym sensie pytanie, „jak interpretować konstytucję”, przeplata się z pytaniem, „kto ją interpretuje”. Por. S.A. Barber, J.E. Fleming, Constitutional Interpretation: The Basic Questions, New York 2007, s. xiv. Są to głównie pytania o filozoficzne, religijne i polityczne poglądy sędziów. 15 Ciekawą analizę sposobów ujmowania relacji między tekstem prawnym (tekstem konstytucji) a jego znaczeniem przedstawia M. Matczak w pracy: Dwupoziomowość języka prawnego w derywacyjnej koncepcji wykładni prawa i jej znaczenie dla współczesnych spo- rów w anglosaskiej teorii interpretacji prawniczej (w:) A. Choduń, S. Czepita (red.), W po- szukiwaniu dobra wspólnego. Księga jubileuszowa Profesora Macieja Zielińskiego, Szczecin 2010, s. 129 i n. 13 Tomasz Stawecki Najwyższego niewątpliwie doprowadziły do odrodzenia się zainteresowa- nia teoriami wykładni konstytucyjnej”16. Również w Polsce można do- strzec związek między zainteresowaniem rolą Trybunału Konstytucyjnego i zasadami stosowania prawa (w tym wykładni Konstytucji) a bieżącymi debatami politycznymi, np. o lustracji, roli zawodów zaufania publiczne- go, roli religii w życiu publicznym, ochronie własności, reprywatyzacji, ochronie praw nabytych itp. Analiza efektów prawie stu lat dyskusji o wykładni konstytucyjnej w Polsce wskazuje, że akcenty w krajowym piśmiennictwie rozkładają się nieco inaczej niż w literaturze zagranicznej. Miały na to wpływ różne okoliczności, od odmiennych tradycji filozoficznoprawnych (dominacja pozytywizmu prawniczego, a nie funkcjonalizmu i realizmu prawnego) i szczególnej drogi rozwoju nauk prawnych (zarówno po okresie rozbio- rów, jak i w latach 1945–1989), po istotnie różne współczesne warunki życia obywateli i inne. Można jednak wyodrębnić pięć kwestii najczęściej podnoszonych w dyskusjach o wykładni konstytucji w naszym kraju. Wy- daje się, że są to: a)  prawne ramy wykładni konstytucji. Istotne jest, czy istnieją prawne (zwłaszcza konstytucyjne) reguły przesądzające o dopuszczalności, metodach i zasadach (dyrektywach) wykładni konstytucji. Idzie przede wszystkim o to, czy z określonych przepisów konstytucji, np. dotyczących utworzenia sądu konstytucyjnego, jego kompetencji lub funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, procedury ustawo- dawczej itp., wynikają wnioski odnoszące się do wzorców wykładni konstytucji, które powinny być brane pod uwagę; b) ustrojowa rola i kluczowe kompetencje Trybunału Konstytucyj- nego. Praktyka stosowania konstytucji w istotnym zakresie zależy od tego, czy został powołany wyspecjalizowany sąd konstytucyjny, czy też wykładnia konstytucji powinna pozostawać w gestii sądów powszechnych lub innych organów państwa oraz w jakim zakresie. Mimo że polski ustrojodawca na tak postawione pytania odpowie- dział już w 1985 r. i 1997 r., wiele szczegółowych problemów rodzi jeszcze spory. Dotyczy to np. kwestii prawnych skutków orzeczeń TK, sposobu procedowania w sprawie skargi konstytucyjnej, rozstrzyga- nia przez TK sporów kompetencyjnych między naczelnymi organami władzy państwowej, ale także wpływu działalności TK na pozycję 16 S.J. Brison, W. Sinott-Armstrong, Contemporary Perspectives on Constitutional In- terpretation, Boulder–New York 1993, s. 1. 14 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... i orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz sądów administracyjnych, w szczególności w kontekście tzw. wewnętrznego multicentryzmu porządku prawego, stosunku TK wobec międzynarodowych trybu- nałów itp.; c)  kontekst ideowy (ideologiczny) wykładni konstytucji. Rozważa się także problem, czy odpowiedzi na pytania a) oraz b) są kształtowane przez pozaprawne przesłanki, takie jak ponadlokalne tradycje praw- ne (np. germańska, romańska, socjalistyczna itp.) lub ideologie po- lityczne (konserwatyzm, liberalizm polityczny, marksizm itp.). Są to w części także pytania o wartości, które prawo wyraża, oraz o sposoby odkrywania i urzeczywistniania przez interpretatora tych wartości, ale oczywiście kontekst ideowy jest znacznie bogatszy i nie ogranicza się do kwestii aksjologicznych. Uprzedzając dalsze szczegółowe roz- ważania, można natomiast zauważyć, że w dorobku polskich nauk prawnych bardzo rzadko pojawiały się pytania o filozoficzne, religijne i polityczne poglądy sędziów, o ich status społeczny itp. W publicy- styce spierano się głównie o zasadność trybu wyboru sędziów TK w myśl partyjnych uzgodnień; d) odrębność i specyfika wykładni konstytucji względem innych ty- pów wykładni lub wykładni prowadzonej w innych dziedzinach  prawa. Ważną kwestią w dyskursie konstytucyjnym jest to, czy z in- nych powodów niż wymienione należy dopuszczać i ewentualnie eks- ponować różnice między wykładnią konstytucyjną a wykładnią ustaw i innych aktów normatywnych. W tym zakresie kluczowe znaczenie ma też pytanie, czy podstawowe teorie wykładni prawa sformułowane w odniesieniu do ustaw zwykłych i aktów podstawowych (np. tzw. teoria derywacyjna i teoria klaryfikacyjna, teoria konstrukcyjna, po- ziomowa teoria wykładni, koncepcje argumentacyjne itp.) mogą być wykorzystane w procesie interpretacji konstytucji. Kwestia ta obejmu- je także sposób rozstrzygnięcia sporu o normatywny lub wyłącznie programowy charakter niektórych postanowień konstytucji; e)  praktyka wykładni konstytucji. Spory teoretyczne i filozoficz- noprawne ewokują wreszcie pytania o to, czy w kulturze prawnej, a w szczególności w ugruntowanych wśród prawników koncepcjach rozumowań prawniczych, ideologiach decyzji sądowej itp., są uzna- wane specyficzne zasady wykładni konstytucji oraz standardy, war- tości lub inne wzorce wykładni konstytucji. Oczywiście w tej sferze najważniejsze jest zrekonstruowanie praktyki orzeczniczej TK. Ponad dwadzieścia pięć lat działania TK oznacza rozpatrzenie kilku tysięcy 1 Tomasz Stawecki spraw i wydanie ponad dwóch tysięcy orzeczeń17. W ich rezultacie TK zinterpretował wiele przepisów konstytucyjnych, zarówno ustawy zasadniczej z 1952 r., tzw. Małej Konstytucji z 1992 r., jak i Konstytucji z 1997 r. Na tej podstawie sformułowano bogatą paletę zasad ustro- jowych, na czele z kilkudziesięcioma szczegółowymi standardami wyprowadzonymi z zasady demokratycznego państwa prawnego18. Z drugiej strony brano pod uwagę zagadnienie wpływu orzecznictwa TK na działanie sądów i innych instytucji publicznych. Było to przed- miotem zarówno prac teoretycznych, jak i badań empirycznych19. Uprzedzając dalsze szczegółowe analizy, należy podkreślić, że niniej- sza książka obejmuje swoim zakresem tylko niektóre z wymienionych kwestii. Autorzy zamieszczonych w książce artykułów skupiają się na za- gadnieniach z grupy c), d) oraz e), pozostałe zagadnienia, w tym kwestie prawne objęte punktami a) i b), czynią jedynie zmiennymi wyjaśniającymi, a nie samodzielnym przedmiotem badań. 3. Przedmiot rozważań, podstawowe założenia metodologiczne i kluczowe twierdzenia Niniejsza książka przedstawia wyniki analiz teoretycznych i porów- nawczych przeprowadzonych w latach 2009–2013 oraz badań empirycz- nych nad orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego. Ich celem była re- konstrukcja toczącego się w Polsce i poza nią, bogatego i różnorodnego dyskursu wokół interpretacji konstytucji, a także praktyki interpretacyjnej i argumentacyjnej TK. 17 Od początku swojej działalności TK wydał: 783 orzeczenia dotyczące stwierdzenia zgodności ustaw z Konstytucją; 235 orzeczeń dotyczących stwierdzenia zgodności pod- ustawowych aktów normatywnych z ustawami i Konstytucją; 513 orzeczeń w sprawach z pytań prawnych; 639 orzeczeń w sprawach ze skargi konstytucyjnej; 5 orzeczeń doty- czących stwierdzenia zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych; 2 postanowienia dotyczące rozstrzygania sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa oraz 88 postanowień sygnalizacyjnych (według strony: http://trybunal.gov.pl/sprawy-w-trybunale/statystyka/, stan na 30 czerwca 2014 r.). 18 W tej kwestii polskie piśmiennictwo jest dziś niezwykle bogate. Szerzej omawia ją W. Staśkiewicz w rozdziale pt. Wykładnia konstytucji w kręgu ideologii. 19 Por. np. E. Łętowska, Promieniowanie orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego na poszczególne gałęzie prawa (w:) M. Zubik (red.), Księga XX-lecia orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2006; T. Stawecki, W. Staśkiewicz, J. Winczorek, Między po- licentrycznością a fragmentaryzacją. Wpływ orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego na polski porządek prawny, Warszawa 2008. 1 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... 3.1. Wcześniejsze inspiracje Dla niektórych autorów rozważań podjęcie prac nad niniejszą książką stanowiło z jednej strony sposób włączenia się do dyskusji nad stosowa- niem Konstytucji z 1997 r., a z drugiej kontynuację wcześniejszych stu- diów, udokumentowanych przede wszystkim w opracowaniu pt. Między policentrycznością a fragmentaryzacją. Wpływ orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego na polski porządek prawny20. W pracach nad zagadnie- niem oddziaływania TK na inne instytucje polskiego porządku prawnego autorzy sprawdzali między innymi, czy sposób dokonywania wykładni określonych przepisów konstytucyjnych oraz ustawowych przez TK jest następnie powtarzany przez inne sądy. Już wtedy okazało się, że mocno zakorzeniona w polskiej teorii prawa praktyka analizowania trzech typów wykładni, wyodrębnionych ze względu na kontekst procesu interpretacji (wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej utożsamianej zwykle z wykładnią celowościową), prowadzi do nieoczywistych i niekiedy spor- nych rezultatów. Niewątpliwie na sceptycyzm wobec zasadności opisywania praktyk interpretacyjnych w Polsce oraz projektowania tych praktyk przy pomocy trzech typów wykładni wpływ miały także trwające w polskich naukach prawnych spory o możliwe teorie i koncepcje wykładni. Co prawda w ostat- nich latach pojawiło się kilka prac wieszczących osiągnięcie kompromisu lub nawet integrowanie rozbieżnych dotąd stanowisk21. Niektórych liczą- cych się autorów takie opinie jednak nie przekonywały i starali się oni wykazać brak uzasadnienia dla założeń teorii derywacyjnej, uznawanej za podstawę zintegrowanej teorii wykładni22. Uwagi wobec derywacyjnej koncepcji wykładni prawa zgłaszali też autorzy, którzy co do zasady właśnie tę koncepcję uznawali za posiadającą największą potencjalną moc wyjaś- niającą i projektującą procesy interpretacyjne23. Prace rzeczników integracji teorii wykładni nie koncentrują się wszakże na problemach wykładni kon- stytucji. Tymczasem można znaleźć prace, które sugerują wyraźnie, że in- 20 Por. T. Stawecki, W. Staśkiewicz, J. Winczorek, Między policentrycznością..., passim. 21 Por. np. M. Zieliński, O. Bogucki, A. Choduń, S. Czepita, B. Kanarek, A. Muni- czewski, Zintegrowanie polskich koncepcji wykładni prawa; RPEiS 2009, z. 4, s. 23–39; M. Zieliński, M. Zirk-Sadowski, Klaryfikacyjność i derywacyjność w integrowaniu polskich teorii wykładni prawa, RPEiS 2011, z. 2, s. 99–111. 22 Np. B. Brożek, Derywacyjna koncepcja wykładni z perspektywy logicznej, RPEiS 2006, z. 1. szawa 2007, s. 187–188. 23 Np. M. Matczak, Summa iniuria. O błędzie formalizmu w stosowaniu prawa, War- 1 Tomasz Stawecki terpretowanie ustawy zasadniczej i innych aktów normatywnych rządzi się przynajmniej w istotnej części odmiennymi regułami i przesłankami24. 3.2. Przedmiot analiz i badań oraz struktura książki Mając na względzie przedstawione wyżej podstawowe pytania do- tyczące wykładni konstytucji i stan obecnego dyskursu, autorzy prezen- towanych niżej analiz i badań przyjęli, że dla wzbogacenia dyskusji w tej dziedzinie należy co najmniej: a) wskazać możliwe inspiracje rozważań nad wykładnią konstytucji. Mogą to być zarówno rzeczywiste korzenie współczesnych stanowisk teoretycznych i rozwiązań instytucjonalnych, jak i idee mogące sta- nowić punkt odniesienia do dalszych refleksji; b) poddać analizie koncepcje teoretyczne rekonstruujące i omawiające sposoby wykładni konstytucji w Polsce, a także prezentujące tzw. normatywne koncepcje wykładni ustawy zasadniczej. Powinny to być stanowiska prezentowane w obrębie teorii prawa, w tym socjolo- gicznoprawne i filozoficznoprawne, a także stanowiska formułowane przez autorów reprezentujących naukę prawa konstytucyjnego (dog- matykę prawniczą); c) rzetelnie zbadać praktykę orzeczniczą TK pod kątem standardów (wzorców), po które Trybunał sięga, stosując przepisy konstytucji, a także uzasadniając własne orzeczenia. Dlatego też podtytuł niniejszej książki wskazuje szczegółowy przedmiot badań: inspiracje, teorie i uzasadnienia. Powody podjęcia wskazanych te- matów nie wydają się budzić szczególnych wątpliwości. Wystarczy podkre- ślić, że w polskich naukach prawnych dobrze zagospodarowano dwa pola badawcze, ale zbudowano bardzo słabe „pomosty” między nimi. Z jednej strony opublikowano znaczące, szczegółowo omawiane dalej prace dotyczą- ce wykładni prawa w ogóle. Z drugiej strony powstało wiele prac z dziedziny nauki prawa konstytucyjnego, w tym także poświęconych orzecznictwu TK. Niewiele natomiast można znaleźć współczesnych prac, w tym żadnej monografii, bezpośrednio dotyczących wykładni konstytucji. Dostępne źródła pozwoliły na podzielenie opracowanego materiału na trzy części. Pierwsza część książki została poświęcona początkom refleksji 24 Zob. m.in. rozdział pt. Koncepcje wykładni konstytucji we współczesnych polskich naukach prawnych, pkt 4.1. Ewolucja dyskursu. 18 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... nad interpretacją ustaw zasadniczych i zatytułowana Inspiracje. Świa- domie przy tym nie użyliśmy określeń typu „korzenie” lub „źródła”, aby podkreślić dwie ważne cechy owych inspiracji: po pierwsze, zakładamy, że inspiracje mogą mieć nieostre granice, mogą być nawet nieco amor- ficzne i dzielić pewne przekonania z innymi inspiracjami, programami, koncepcjami, a po drugie, nie przesądzamy, czy owe inspiracje znajdują swoje konsekwentne kontynuacje, tak jakbyśmy to domniemywali w przy- padku „źródeł” i „korzeni”. Tak czy inaczej, pierwsza część książki obej- muje pięć rozdziałów odnoszących się do głównych idei, według których tworzone były i działają obecnie sądy konstytucyjne w Europie Środko- wej i Wschodniej (i nie tylko). Konieczny oczywiście był wybór inspiracji prezentowanych w tej historyczno-porównawczej części. Naszą uwagę zdecydowaliśmy się poświęcić: a) tradycji austriackiej, przede wszystkim skoncentrowanej wokół czy- stej teorii prawa Hansa Kelsena. Kelsen jest bowiem powszechnie znany jako twórca subtelnej teorii normy prawnej i systemu praw- nego, do którego przynależność zapewnia normie formalne obowią- zywanie. Jednocześnie Kelsen cieszy się wielką estymą, gdyż to on sformułował koncepcję odrębnego sądu konstytucyjnego, instytucji odpowiedzialnej za kontrolę konstytucyjności ustaw i innych aktów normatywnych, „sądu prawa”25. W literaturze prawniczej poświę- conej Kelsenowi sugeruje się jednak niekiedy, że nie rozwinął on teoretycznej koncepcji wykładni prawa, w szczególności wykładni konstytucji. Odpowiedź na taki zarzut stanowi artykuł Moniki Za- lewskiej pt. Czysta teoria wykładni prawa? Hans Kelsen – teoretyk i konstytucjonalista; b) tradycji francuskiej, która została przedstawiona w artykule Krzysz- tofa Kalety pt. Wykładnia prawa jako forma władzy politycznej. Stanowiska wobec interpretacji konstytucji w doktrynie francuskiej. Popularność koncepcji Kelsena zdaje się przyćmiewać znaczenie francuskiego konstytucjonalizmu. Baczna analiza ewolucji sporów o wykładnię konstytucji w polskich naukach prawnych od 1918 r. po lata 90. XX wieku wskazuje jednak, że dziedzictwo francuskie w Pol- sce jest bardziej wpływowe niż się potocznie sądzi i tworzy ważny kontekst dla refleksji w omawianej dziedzinie; 25 Nota bene już zatem u Kelsena spotykamy dwojakie podejście do problemu konsty- tucji i jej wykładni: teoretycznoprawne i konstytucyjnoprawne. 1 Tomasz Stawecki c) myśli i konstytucyjnej praktyce amerykańskiej omówionej przez Mikołaja Barczentewicza w artykule pt. Inspiracje amerykańskie w dyskusjach wokół interpretacji konstytucji. Autor skupia się prze- de wszystkim na sporach między zwolennikami oryginalizmu i jego krytykami. Dzięki temu, mimo pozornie wąskiego ujęcia, można dostrzec, jakie wątki są obecne, a jakie bywają pomijane we współ- czesnych europejskich sporach o wykładnię konstytucji; d) polskim dyskusjom nad wykładnią konstytucji w latach 1918–1939. Tomasz Stawecki nie przesądza, czy owe przedwojenne inspiracje były później kontynuowane, czy zarzucone, na przykład jako „burżuazyj- ne” bądź „sanacyjne”. Analiza polskiej myśli przedwojennej pozwala wszakże dostrzec i zrozumieć, co najmniej które rozwiązania bądź jakie idee podjął ustawodawca w 1985 r. i ustrojodawca w 1997 r. i jak dziś nauka prawa radzi je rozwijać, interpretować i stosować; e) kontekstowi doświadczeń państw Europy Środkowej i Wschodniej. Obecne konstytucje tych krajów powstawały lub były zasadniczo zmieniane w procesie skomplikowanych politycznych transformacji w pierwszej połowie lat 90. Dodatkowo większość państw regionu przystąpiła do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a także uzy- skała członkostwo w Unii Europejskiej. Wszystkie te okoliczności stanowią istotny kontrapunkt dla rozważań nad wykładnią konsty- tucji w Polsce. Zagadnieniom tym poświęcone są artykuły Tomasza Staweckiego i Jędrzeja Maśnickiego oraz (w drugiej części książki) Wiesława Staśkiewicza. Pierwszy tekst to typowa prawnicza, porów- nawcza analiza rozwiązań normatywnych i doktryn z nimi związa- nych, druga stanowi raczej przykład zastosowania narzędzi wypraco- wanych przez socjologię organizacji i historię idei do rozpatrywania problemów stosowania konstytucji. Warto dodać, że tradycje konstytucyjne nie były w zamierzeniu auto- rów pierwszoplanowym przedmiotem analizy teoretycznej i porównaw- czej. Opracowania zamieszczone w początkowej części książki mają na celu przede wszystkim opisanie tła, na którym toczy się współczesny polski i środkowoeuropejski dyskurs wokół zasad interpretacji konstytucji. Druga część książki pt. Teorie obejmuje dwie płaszczyzny rozważań: teoretyczną oraz socjologiczną, skupioną na doktrynach konstytucyjnych jako postaci ideologii. Zawarto tu łącznie pięć opracowań dotyczących kwestii wykładni konstytucji w polskiej teorii prawa. Pierwsze, autorstwa Tomasza Staweckiego, poświęcone jest kształtowaniu się koncepcji inter- pretacji ustawy zasadniczej w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 20 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... (1945–1989), a następnie aż do początków obecnego stulecia. Przedsta- wienia ujętej historycznie analizy nie trzeba specjalnie uzasadniać. Drugie opracowanie w tej części książki, przygotowane przez Marcina Romanowi- cza (Pomiędzy uniwersalnym a partykularnym wymiarem wykładni prawa – wpływ teorii prawa i nauki prawa konstytucyjnego na wzorce wykładni konstytucji) stanowi swoiste, już raczej synchroniczne ujęcie współczes- nych sporów. Autor wskazuje, że brak rozwiniętej koncepcji wykładni konstytucji jest następstwem szczególnego pęknięcia w naukach prawnych. Polega ono na słabości komunikacji między ogólną teorią prawa, przyj- mującą uniwersalną perspektywę w myśleniu o wykładni prawa w ogóle, a doktryną prawa konstytucyjnego, która dąży raczej do sformułowania praktycznych zasad wykładni ustawy zasadniczej (ujęcia partykularnego) bez względu na to, co sugerują przedstawiciele teorii prawa. Analizę współczesnej myśli polskiej poświęconej wykładni konstytucji w omawianej części książki uzupełnia opracowanie Tomasza Staweckiego na temat koncepcji autonomicznej wykładni pojęć konstytucyjnych. Kon- cepcja ta wywodzi się niemal wyłącznie z bieżącej praktyki orzeczniczej TK. Sformułowali ją sędziowie TK rozwijający własny dorobek i komentu- jący poszczególne przepisy Konstytucji RP z 1997 r. W tym sensie sposób wykładni rozwinął się jako efekt „prawa w działaniu”, a nie abstrakcyjnych rozważań nad „prawem w książkach”. W drugiej części książki zostały zamieszczone jeszcze dwa inne opra- cowania, oba poświęcone roli ideologii w procesie interpretacji ustaw zasadniczych. Wiesław Staśkiewicz przedstawia wspomniane już opra- cowanie pt. Wykładnia konstytucji w kręgu ideologii, wskazując na do- świadczenia polskiego TK oraz sądów konstytucyjnych w Europie Środ- kowej i Wschodniej. W ten sposób analiza teorii wykładni konstytucji w Polsce i w krajach sąsiednich jest uzupełniana o spojrzenie uwzględ- niające funkcjonowanie sądów konstytucyjnych w kręgu określonych idei politycznych i społecznych. Problematyka ideologii w praktyce sądów konstytucyjnych jest też przedmiotem opracowania pt. Dyskusje wokół aktywizmu i pasywizmu sędziów Trybunału Konstytucyjnego jako spór o wykładnię konstytucji. Autor wskazuje, że pojęcia aktywizmu sędziow- skiego, pasywizmu i powściągliwości sędziowskiej zostały sformułowane w Stanach Zjednoczonych jako kategorie ocenne, zwykle silnie krytyczne, a przez to traktowanie ich jako narzędzi poznawczych jest przedsięwzię- ciem co najmniej ryzykownym. Tekst ów wskazuje też, z jakimi wizjami prawa oraz jakimi koncepcjami wykładni prawa są łączone poszczególne stanowiska przyjmowane w omawianych kwestiach. 21 Tomasz Stawecki Wreszcie trzecia część książki została zatytułowana Argumenty. Ana- lizuje ona praktykę orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego, koncentrując się na wzorcach wykładni konstytucji ujawnianych w uzasadnieniach orze- czeń TK. W tej części podstawową rolę odgrywają badania empiryczne. Pierwsze z nich to przygotowane przez Jana Winczorka opracowanie pt. Wzorce wykładni konstytucji w świetle analizy treści orzecznictwa Trybuna- łu Konstytucyjnego. Zostało ono oparte na bardzo szczegółowej i metodo- logicznie dopracowanej analizie argumentów zrekonstruowanych ze 150 orzeczeń TK. Analiza ta stanowi jedno z centralnych zagadnień książki. Drugie opracowanie w tej części książki skupia się na języku, jakim posługuje się TK. To tekst autorstwa Marcina Matczaka oraz Szymona Łajszczaka pt. Wzorce wykładni konstytucji w świetle językowej analizy orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. W tym przypadku baza orzecz- nicza była jeszcze szersza niż w badaniu omawianym przez J. Winczorka, a celem autorów było wskazanie, że użycie pewnych słów i wyrażeń ujaw- nia nam sposoby rozumowania sędziów TK. Trzecią część książki i analizę uzasadnień orzeczeń dopełnia artykuł Marcina Romanowicza pt. Argument z autorytetu w dyskursie sądowym – próba wyjaśnienia. Autor analizuje strukturę i funkcje argumentu z au- torytetu (argumentum ex auctoritate), jednocześnie podnosząc istotne wątpliwości wobec sposobów i skutków powoływania się przez sąd kon- stytucyjny na autorytet własny jako twórcy orzeczeń. Charakterystyka przedmiotu i struktury książki wymaga jeszcze jed- nego ważnego uzupełnienia: niniejsza książka nie zawiera normatywnej  koncepcji wykładni konstytucji. Zamierzeniem autorów i redaktorów książki było przeprowadzenie rzetelnego opisu stanu wiedzy na temat za- sad i wzorców (co wyjaśniamy dalej) wykładni ustawy zasadniczej, a także poddanie badaniu polskiej praktyki w tym zakresie. Z założenia zatem książka ma stanowić istotny etap w toczących się niemal od stu lat dysku- sjach nad stosowaniem konstytucji, w tym także – w ostatnim ćwierćwie- czu – działaniem Trybunału Konstytucyjnego. Nie było wszak intencją dziesięciorga współautorów uzgodnienie stanowiska, jak konstytucję po- winno się wykładać. Z pewnością nie byłoby to proste w obecnym, licznym gronie. Autorzy mają też nadzieję, że normatywne koncepcje wykładni zostaną sformułowane w trakcie dyskusji, jakie wzbudzi niniejsza praca. 22 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... 3.3. Wykładnia konstytucji: odrębny przedmiot refleksji czy postać uniwersalnej wykładni prawa Kwestia charakteru wykładni konstytucji, a zwłaszcza relacji mię- dzy pojęciami „wykładnia konstytucji” lub „wykładnia konstytucyjna” oraz „wykładnia ustaw” i „wykładnia prawa”, ma dla podjętych badań kluczowe znaczenie. Stanowiska prezentowane w tej mierze w polskich naukach prawnych oraz doktrynie konstytucyjnej państw Europy Śro- dowej i Wschodniej będą bardziej szczegółowo omówione dalej, głównie w drugiej części książki. W tym miejscu niezbędne jest przedstawienie wstępnych założeń przyjętych dla potrzeb dalszych rozważań. Zamiarem autorów książki było używanie wyrażenia „wykładnia konstytucji” w neutralnym sensie: użycie tego wyrażenia nie zakłada ani nie przesądza o niczym więcej niż tylko o tym, że przedmiotem zespołu czynności interpretacyjnych są postanowienia aktu normatywnego na- zywanego konstytucją lub ustawą zasadniczą. Nie przesądzamy ani tego, czy wykładnia ma charakter poznawczy (odtwórczy), czy też polega na tworzeniu (kreowaniu, formułowaniu lub rozwijaniu) norm prawnych26. Mówiąc o akcie normatywnym, mamy też na myśli formalny dokument (bez względu na jego szczegółową formę), a nie akt władczy organu władzy państwowej bądź autorytetu publicznego27. Konstytucją w tym rozumieniu będą także szczegółowe ustawy konstytucyjne, nowelizacje ustawy zasad- niczej itp. Powyższe zastrzeżenia muszą być wszakże uzupełnione. Autorom opracowań, które składają się na obecną książkę, towarzyszyła świado- mość, że rozstrzygnięcie kwestii odrębności i samodzielności metodo- logicznej wykładni konstytucji czy też przyjęcie, że jest to tylko jeden z przypadków interpretacji prawa, nie może być przedmiotem swobodnej decyzji. Decyzja w tej materii jest uwikłana w szeroki kontekst sporów o rolę prawa stanowionego, zadania i kompetencje sędziów, rolę parla- mentów i podstawy ustrojów politycznych. 26 Por. T. Gizbert-Studnicki, Teoria wykładni Trybunału Konstytucyjnego (w:) Teoria, filozofia prawa, współczesne prawo i prawoznawstwo, Toruń 1998, s. 75 i n. 27 Por. W. Gromski, Uwagi na tle pojęcia aktu normatywnego (Uwagi na tle glos do orzeczenia TK z 19 czerwca 1992 r., U 6/92), PiP 1993, z. 9; Z. Ziembiński, „Akt normatyw- ny” czy „akt prawotwórczy”, PiP 1993, z. 11–12; P. Tuleja, Podstawowe problemy związane z interpretacją Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w orzecznictwie Trybunału Konstytu- cyjnego (w:) Księga XX-lecia orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2006, s. 207. 23 Tomasz Stawecki Należy pamiętać, że punktem wyjścia do dyskusji o interpretacji kon- stytucji było oświeceniowe założenie, że rola sędziów w państwie powinna być ograniczona do minimum. Samo prawo powinno być granicą wła- dzy sędziowskiej. Już według Monteskiusza władza sędziowska miała być władzą „żadną” (pouvoir null). Później również inni myśliciele czasów Oświecenia, a zwłaszcza zwolennicy jakobinizmu, w równym stopniu nie dowierzali sędziom ancien regime’u, co sprzeciwiali się despotyzmowi kró- lewskiemu28. Z takich przekonań wyrastała idea prymatu ustawodawstwa i kodeksów jako systematycznych i spójnych regulacji, które co do zasady czyniły interpretację zbędną. Podobną rolę przypisywano też konstytu- cjom – ustawom zasadniczym. Wprowadzenie kontroli konstytucyjności ustaw w USA w 1803 r. pod- ważało powyższą zasadę ustrojową, może nawet stanowiło jej odwrócenie. Słynne orzeczenie w sprawie Marbury v. Madison wyrażało przekonanie o potrzebie zapewnienia sędziom szerokich kompetencji, ale też akcen- towało znaczenie sporu o rolę konstytucji i o różnice między konstytucją a ustawami zwykłymi29. Dyskusja nie ograniczała się przy tym do USA, gdyż we Francji jeszcze w okresie rewolucji Sieyès podkreślał, że kon- stytucje nie mogą być stosowane jak zwykłe ustawy30. Już na przełomie XVIII i XIX wieku ukształtowało się więc przekonanie, że szeroko za- krojona i dynamiczna interpretacja konstytucji nie ma wiele wspólnego z rutynowym i sformalizowanym procesem statutory construction, czyli (w uproszczeniu) językowej wykładni ustaw zwykłych. Te wczesne spory o rolę konstytucji i sposoby jej wykładni ukształtowały jednak dwa prze- ciwstawne modele wykładni konstytucji: a) model reprezentujący teorie odchodzące od pozytywizmu prawnego lub szkoły egzegezy, albo nawet wprost odrzucające ich założenia, które jednocześnie chętniej podkreślają twórczy charakter procesu konstrukcji normy, nie wiążą go tak silnie z kontekstem językowym 28 J.M. Maravall, Rządy prawa jako broń polityczna (w:) J.M. Maravall, A. Przeworski (red.), Demokracja i rządy prawa, Warszawa 2010, s. 258. Por. Monteskiusz, O duchu praw, Kraków 2003, Ks. 11, rozdz. VI, s. 154. 29 Por. M. Tushnet, Marbury v. Madison and the Theory of Judicial Supremacy (w:) R.P. George, Great cases in Constitutional Law, Princeton 2000, s. 17–54; a także J. Waldron, Despotism in Some Form: Marbury v. Madison (w:) R.P. George, Great cases..., s. 55–63. 30 Por. A. Sulikowski, Współczesny paradygmat sądownictwa konstytucyjnego wobec kryzysu nowoczesności, Wrocław 2008, s. 132 i n. Pogląd ten współgrał później ze sprzeci- wem wobec pozytywizmu prawniczego i opowiedzeniem się za kierunkami socjologiczny- mi, psychologicznymi lub realistycznymi. 24 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... i zwykle wskazują na szczególny charakter wykładni konstytucji oraz różnice wobec ogólnej wykładni prawa; b) model obejmujący teorie prawa mieszczące się w szerokim forma- listycznym lub pozytywistycznym paradygmacie, które niechętnie godzą się na zwiększanie zakresu kompetencji sędziowskich i częściej wiążą proces interpretacji z kontekstem językowym oraz z etapem konstrukcji konkretnej reguły zachowania. Teorie te starają się nie eksponować odrębności i różnic między wykładnią konstytucyjną a wykładnią ustaw (wykładnią prawa w ogóle). Wyróżnione modele wskazują tylko tendencje w rozumowaniu o wy- kładni konstytucji, nie stanowią zaś absolutnego kryterium klasyfikacji sta- nowisk teoretycznych. Zauważamy na przykład, że już w pierwszych latach historii USA Supreme Court był znacznie bardziej ograniczony w swoich działaniach w ramach judicial review niż to ma miejsce współcześnie. We wczesnym etapie historii amerykańskiego konstytucjonalizmu, etapie zwanym też tradycyjnym, przyjmowano raczej koncepcję interpretacji konstytucji opartą na idei „rzetelnego czytania” (fair reading) dokumentu i na umiarkowaniu (dziś powiedzielibyśmy: powściągliwości, judicial self- restraint)31 w badaniu konstytucyjności prawa. Między Ojcami Założycie- lami nie toczyła się ostra dyskusja co do reguł interpretacji ustawy zasad- niczej, ale łączyło ich raczej przekonanie o istnieniu powszechnej zgody w kwestii takich reguł. Interpretacja konstytucji była postrzegana przede wszystkim jako przypadek wykładni ustaw, przy czym sięgano chętnie po kanony wykładni ustaw rozwinięte jeszcze w prawie angielskim. Bardzo często interpretacja konstytucji opierała się też na zdroworozsądkowych regułach, zaczynała się, a niekiedy również kończyła na przyjęciu zwyczaj- nego rozumienia tekstu i interpretowaniu go w kontekście powszechnego użycia32. Współcześnie wspomniane dwa modele rozwiązywania sporów o charakter wykładni konstytucji ujawniają się w postaci dwóch przeciw- stawnych stanowisk. Pierwsze zakłada odmienność wykładni konstytucji 31 Zob. szerzej artykuł T. Staweckiego, Dyskusje wokół aktywizmu i pasywizmu sądów konstytucyjnych jako spór o wykładnię konstytucji, zamieszczony w drugiej części książki. 32 Por. np. Ch. Wolfe, The Rise of Modern Judicial Review. From Constitutional Inter- pretation to Judge-Made Law, Boston 1994, s. 384–388. Podobnie H. Jefferson Powell, Con- sensus and objectivity in early constitutional interpretation: An approven thesis, Texas Law Review 1987, vol. 65, s. 859 i n. W literaturze polskiej szerszy komentarz na temat metod wykładni w tradycji angielskiej można znaleźć w artykule T. Staweckiego, Złota reguła wy- kładni (w:) A. Choduń i S. Czepita (red.), W poszukiwaniu dobra wspólnego..., s. 113 i n. 2 Tomasz Stawecki i wykładni ustaw. Zwolennicy tego poglądu gotowi są przyznać sądom powszechnym, zwłaszcza sądom najwyższym, prawo do swobodnej czy choćby bardziej elastycznej wykładni konstytucji. Dla przykładu Jeremy Waldron przeciwstawia intencje prawodawców istotne dla konstytucji intencjom przyświecającym autorom ustaw33. Podobne konkluzje wypro- wadza się z teorii Ronalda Dworkina – prawa jako zjawiska interpretacyj- nego, a także jego koncepcji, że prawo składa się nie tylko z konkluzyw- nych reguł zachowania, ale również z zasad (principles), które pozwalają na stopniowanie określonego środka prawnego, nawet jeśli te zasady nie zawsze mogą się wykazać formalnie poprawnym pochodzeniem (pedigree) bezpośrednio od ustawodawcy. Łatwo bowiem dojść do wniosku, że kon- stytucja wyraża przede wszystkim tak rozumiane zasady (lub leżące u ich podstaw wartości). Natomiast podstawowym tworzywem ustaw zwykłych są reguły, a zasady stanowią rozwiązanie wyjątkowe34. Alternatywne stanowisko prezentują ci autorzy, którzy zakładają, że konstytucję właściwie interpretuje się tak samo jak inne akty prawa stano- wionego35. Interpretacja konstytucji jest tylko szczególnym przypadkiem wykładni prawa, a odmienności wynikające ze szczególnego miejsca usta- wy zasadniczej w systemie prawa nie podważają wspólnych zasad interpre- tacji. Z tym poglądem związane było i jest także przekonanie, że decyzja sędziowska w „sprawie konstytucyjnej” też powinna mieć charakter decy- zji związanej szczegółowymi regułami (dyrektywami) interpretacyjnymi albo tzw. decyzji praworządnej, podporządkowanej ściśle rozumianym zasadom rule of law lub Rechtsstaat. W tym sensie konsekwentni przedstawiciele pozytywizmu prawnicze- go, np. Hans Kelsen, głównych ograniczeń dla swobody interpretacyjnej 33 J. Waldron, Legislators’ Intentions and Unintentional Legislation (w:) A. Marmor (red.), Law and Interpretation: Essays in legal philosophy, Oxford 1995, s. 329, 332–33. 34 Zob. np. R. Dworkin, Biorąc prawa poważnie, Warszawa 1998, rozdz. V. Spra- wy konstytucyjne, s. 243–275. Podsumowanie dyskusji w USA wobec związków i różnic między wykładnią konstytucji i wykładnią ustaw przedstawia K.M. Stack, The Divergence of Constitutional and Statutory Interpretation, University of Colorado Law Review 2004, vol. 75, s. 1–52. Generalnie w USA większość autorów opowiada się raczej za ekspono- waniem różnic, a nie podobieństw między wykładnią konstytucji i wykładnią ustaw. Zob. np. W.N. Eskridge Jr., Dynamic Statutory Interpretation, Cambridge, Ma 1994, s. 1–2. 35 W literaturze amerykańskiej zob. np. A. Scalia, B.A. Garner, Reading law. The inter- pretation of legal text, St. Paul, Minn. 2012. Autorzy nie podejmują wprost polemiki z tezą o odrębności wykładni konstytucyjnej i wykładni ustawowej, ale w swojej pracy (565 stron) przeplatają twierdzenia i argumenty dotyczące obu rodzajów wykładni, sugerując, że kon- stytucja i ustawy zaliczają się do kategorii legal texts, a przez to mają do nich zastosowanie te same reguły wykładni, np. ibidem, s. 4, 13–14 itd. 2 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... upatrywali w samym tekście konstytucji, a nie w jakimś pozatekstowym kontekście. Okoliczności leżące poza tekstem ustawy zasadniczej z założe- nia nie mogły mieć znaczenia dla jej obowiązywania i stosowania. Podob- nie pożądane jest zachowanie funkcjonalnej odrębności sądów konstytu- cyjnych oraz sądów powszechnych: te pierwsze mają bowiem zajmować się tylko abstrakcyjnym porównywaniem norm konstytucyjnych i norm ustawowych lub niższych. Nie jest nawet niezbędne, aby sędziami sądów konstytucyjnych byli prawnicy mający doświadczenie w sądownictwie powszechnym36. Natomiast dowolności interpretacji konstytucji miały przeciwdziałać edukacja prawnicza (kształcenie zawodowych interpreta- torów) oraz rutynowość ich pracy. Uprzedzając dalsze szczegółowe rozważania, można zauważyć, że polscy teoretycy prawa i doktryny prawa konstytucyjnego przez ostatnie pół wieku przyjmowali raczej drugie z dwóch przedstawionych stanowisk. Zakładali, że konstytucja jest w całości aktem normatywnym, to znaczy zawiera wiążące normy postępowania. Najczęściej wyrażali też przekona- nie, że wykładnia konstytucji nie jest procesem jakościowo odmiennym od wykładni innych aktów normatywnych. Warto jednak mieć w pamię- ci związki między opinią w sprawie charakteru wykładni konstytucyjnej a szeroką wizją porządku prawnego, rozumieniem procesu interpretacji prawa i stanowiskiem wobec zakresu władzy sędziowskiej. 3.4. Wzorce wykładni konstytucji jako kategoria poznawcza Istotnym założeniem prezentowanych w książce analiz, zwłaszcza w zakresie badań empirycznych, było poddanie refleksji „wzorców wy- kładni konstytucji”. Wykorzystanie tak szeroko ujętego standardu inter- pretacyjnego wymaga dokładniejszego wyjaśnienia i uzasadnienia. W dotychczasowych studiach nad wykładnią prawa, w tym konstytu- cji i przepisów innych aktów normatywnych, podstawowym narzędziem badawczym były dyrektywy wykładni. Stanowiło to konsekwencję zało- żenia, według którego „wykładnia prawa jest sumą operacji kierowanych pewnymi regułami. W doktrynie, jak i w orzecznictwie przeważa [przy 36 Por. H. Kelsen, Introduction to the Problems of Legal Theory, Oxford 1996, s. 77. Por. też J. Ferejohn, P. Paquino, Demokracja i rządy prawa, red. J.M. Maravall, A. Przewor- ski, Warszawa 2010, s. 244. 2 Tomasz Stawecki tym – T.S.] przekonanie, że postępowanie według przyjętych dyrektyw wykładni w mniejszym lub większym stopniu służy intersubiektywnej sprawdzalności poprawności wykładni, a co najmniej porządkuje czynno- ści interpretacyjne, czyniąc z nich przedmiot racjonalnego dyskursu”37. Źródłem powyższego założenia są przede wszystkim koncepcje języka i znaczenia, sformułowane przez współczesną filozofię. Nie jest przy tym najważniejsze, czy inspirację stanowią gry językowe Ludviga Wittgenstei- na, koncepcja znaczenia Kazimierza Ajdukiewicza, teoria czynności mowy i reguł konstytutywnych Johna Searle’a czy jeszcze inne koncepcje języka38. Wszystkie one wskazują, że co do zasady formułowanie wypowiedzi i na- dawanie im znaczenia dokonuje się w myśl pewnych uznanych reguł. Dyrektywy wykładni prawa odgrywają szczególną rolę w związku z tzw. podejściem kontekstowym, tzn. ustaleniem, jakie znaczenie mają zwroty językowe użyte w konkretnym kontekście (semantycznym, syste- mowym, celowościowym, funkcjonalnym itp.). Polska teoria prawa wyróż- nia przede wszystkim trzy podstawowe grupy dyrektyw interpretacyjnych wykładni prawa: językowe, systemowe i funkcjonalne, jako dyrektywy in- terpretacyjne pierwszego stopnia oraz dyrektywy interpretacyjne drugiego stopnia. Wyznaczają one sposób posługiwania się dyrektywami interpre- tacyjnymi stopnia pierwszego, a w szczególności kolejność posługiwania się nimi (dyrektywy proceduralne) oraz wybór znaczenia przypisywanego interpretowanemu tekstowi prawnemu wówczas, gdy jego znaczenie usta- lone na podstawie dyrektyw stopnia pierwszego jest rozbieżne (dyrektywy preferencji)39. W literaturze podkreśla się, że w związku z powyższymi trzema podstawowymi kontekstami normy prawnej i odpowiadającymi im grupami dyrektyw wyróżnia się trzy rodzaje wykładni prawa: języko- wą, systemową i funkcjonalną. Wielu autorów polskich zajmujących się wykładnią prawa sugeruje, że i w przypadku konstytucji należy stosować lub stosuje się trzy wymienione rodzaje/metody wykładni, nawet jeśli w trudnych sprawach (hard cases) niezbędne są bardziej wyrafinowane metody rozumowania40. 37 J. Leszczyński, O charakterze dyrektyw wykładni prawa, PiP 2007, z. 3, s. 28. 38 L. Wittgenstein, Dociekania filozoficzne, Warszawa 2004, § 7, s. 11–12, § 31, s. 25–26 i n.; K. Ajdukiewicz, Język i znaczenie (w:) Język i poznanie, t. I, Warszawa 1985, s. 149 i n.; J.R. Searle, Czynności mowy, Warszawa 1987, s. 53 i n. 39 Zagadnienie dyrektyw wykładni omawia M. Romanowicz w artykule pt. Pomiędzy uniwersalnym a lokalnym wymiarem wykładni prawa – wpływ teorii prawa i nauki prawa konstytucyjnego na koncepcje wykładni konstytucji, zawartym w dalszej części książki. 40 Por. np. P. Tuleja, Podstawowe problemy..., s. 211. 28 Wykładnia konstytucji jako przedmiot analiz teoretycznych... Odwoływanie się do dyrektyw wykładni w przypadku analizy orzecz- nictwa sądów lub trybunałów ma jednak co najmniej dwa istotne ogra- niczenia. Po pierwsze, polega na przyjęciu założenia, że racje, standardy i okoliczności (najszerzej rzecz ujmując), po które sięga interpretator, mają charakter normatywny albo przynajmniej można je zawsze przyporząd- kować do określonego kontekstu i uznanych dyrektyw interpretacyjnych. Tymczasem analiza praktyki sądów wskazuje, że takie przyporządkowanie może być problematyczne. Interpretator może się bowiem odwołać do wartości, które nie były zakładane przez ustawodawcę, i wówczas twier- dzenie, że mamy do czynienia z zastosowaniem dyrektywy funkcjonalnej, powołaniem się na ratio legis lub nawet ratio iuris, staje się wątpliwe41. Dla przykładu, jeśli sędziowie akceptowali koncepcję obywatelskiego nieposłu- szeństwa (civil disobedience)42 albo formułę Radbrucha (i powołują się na nią w zdaniu odrębnym do wyroku)43, to takie rozumowanie trudno jedno- znacznie uznać za zastosowanie funkcjonalnej dyrektywy interpretacyjnej. Podobnie gdy interpretator sięgnie po będącą przedmiotem sporów ideę lub konwencję społeczną (np. wybrane rozumienie wolności), której nie można poddać naukowej weryfikacji ani zaliczyć do wiedzy mieszczącej się w kategorii racjonalności epistemologicznej lub racjonalności tematycz- nej44, to i w tym przypadku będziemy mieli problem ze zinterpretowaniem 41 Zdajemy sobie sprawę z tego, że na gruncie tradycyjnego ujęcia trzech podstawo- wych typów dyrektyw każde nawiązanie do wartości może być traktowane jako odwołanie się do funkcjonalnych dyrektyw wykładni. Jednak już Z. Ziembiński sugerował, że odnie- sienie się do wartości może mieć charakter nienormatywny (niedyrektywalny): „Jeśli dany przepis czy zespół przepisów prawnych nie jest językowo jednoznaczny (...) (np. zrekon- struowana norma zawiera termin nie mający dostatecznie wyraźnej treści i stąd w znacz- nym stopniu nieostry), to wówczas należy dokonać wyboru jednego z dopuszczalnych języ- kowo rozwiązań interpretacyjnych jako rozwiązania właściwego. (...) Należy wtedy odwołać się do innego typu dyrektyw interpretacyjnych, a mianowicie do funkcjonalnych dyrektyw wykładni, które nakazują wybrać to z dopuszczalnych językowo konkurencyjnych rozwią- zań interpretacyjnych, przy którym zrekonstruowana na podstawie tekstu prawnego nor- ma prawna miałaby najsilniejsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych przez interpretatora «racjonalnemu prawodawcy» – albo tak rozumieć niejasny językowo przepis, aby odtworzona na jego podstawie norma była normą uzyskującą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne”. Zob. Z. Ziembiński, Logika praktyczna, wyd. XXVI, Warsza- wa 2007, s. 237–238. 42 Por. np. postanowienie SA we Wrocławiu z dnia 10 września 1991 r., II AKz 92/91, 43 Wyrok TK z dnia 27 października 2010 r., K 10/08, OTK-A 2010, nr 8, poz. 81, zob. 44 Por. M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2010, OSA 1992, z. 5, poz. 35. zdanie odrębne sędzi E. Łętowskiej. s. 297. 2 Tomasz Stawecki rozumowania interpretatora. Również kierowanie się niektórymi topika- mi prawniczymi (np. wyróżnionymi przez Chaima Perelmana) może się okazać sporne w kategoriach dyrektyw interpretacyjnych45. Przedstawione wyżej przykłady nie są przy tym jedynie wyrazem aka- demickiego sceptycyzmu. W praktyce orzeczniczej TK zdarzały się sprawy (np. dotyczące lustracji, dopuszczalności przerywania ciąży, Europejskiego Nakazu Aresztowania, zgodności traktatu z Lizbony z Konstytucją RP itp.), w których przesądzały racje niemieszczące się w prostym trójelemento- wym kanonie dyrektyw interpretacyjnych. Ale nawet prostsza przyczyna uzasadnia sceptycyzm wobec uznania dyrektyw interpretacyjnych za najlepsze kryterium do opisu praktyk in- terpretacyjnych. Wystarczy, że interpretator dokona wykładni holistycz- nej, rozumowania opartego na idei koła hermeneutycznego (spirali) lub konsekwentnie zrealizuje zasadę omnia sunt interpretanda, sięgając po wszystkie dostępne metody wykładni, ale w uzasadnieniu orzeczenia nie przedstawi precyzyjnie swojego rozumowania, a wówczas może okazać się, że rozpoznanie, jakimi dyrektywami posłużono się w procesie wykładni, jest niemożliwe46. Druga, ważniejsza trudność związana z wykorzystywaniem dyrektyw wykładni związana jest z koniecznością rozróżniania kontekstu odkrycia  i kontek
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wykładnia konstytucji. Inspiracje, teorie, argumenty
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: