Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00062 004375 14990453 na godz. na dobę w sumie
Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki - ebook/pdf
Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 357
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-701-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Szóste wydanie pierwszego w polskiej literaturze podręcznikowego opracowania wykładni prawa, które łączy podbudowę teoretyczną z dyrektywami praktycznej interpretacji tekstów prawnych. Dyrektywy te są tak powiązane, że wskazując zarówno kolejność czynności interpretacyjnych, jak i sposób ich realizacji, pozwalają skutecznie urzeczywistniać proces pozyskiwania (odtwarzania) jednoznacznych  norm postępowania z różnorakich przepisów prawnych.
Opracowanie skierowane jest zarówno do tych czytelników, których interesuje warstwa teore-tyczna zagadnienia, jak i do tych, którzy szukają w wykładni prawa warstwy praktycznej, a zatem do: studentów, aplikantów i prawoznawców (zwłaszcza przedstawicieli dyscyplin szczegółowych), legislatorów, sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych, nota-riuszy; również do nieprawników (w tym także urzędników), którym znacznie przybliża zło-żoną istotę wykładni prawa i wspomaga sam proces rozumienia tekstów prawnych.
W roku 2002 książka została wyróżniona najwyższą nagrodą przyznawaną przez Wy-dział I Polskiej Akademii Nauk – nagrodą im. Leona Petrażyckiego. Spotyka się również z coraz szerszym uznaniem w praktyce wymiaru sprawiedliwości.
Prof. dr hab. Maciej Zieliński – prof. zw. Uniwersytetu Szczecińskiego (kierownik Katedry Tworzenia i Wykładni Prawa, doktor honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego) – zajmuje się zagadnieniami teorii prawa, metodologii prawa i prawoznawstwa, a przede wszystkim pro-blematyką interpretacji (wykładni) prawa i redagowania tekstów prawnych. Jego prace naukowe, opublikowane samodzielnie lub wespół z innymi twórcami z ośrodków poznańskiego i szczecińskiego teorii i filozofii prawa, mają charakter oryginalny i pionierski i w większości weszły na trwałe do kanonu literatury prawniczej.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wykładnia prawa Zasady, reguły, wskazówki Maciej Zieliƒski Wydanie 6 poprawione, uwspółczeÊnione i wzbogacone Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Anna Popławska Opracowanie redakcyjne: Magdalena Borowik Opracowanie techniczne: Krzysztof Koziarek Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7806-701-6 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Część pierwsza. WPROWADZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Część druga. TEORETYCZNE UJĘCIA WYKŁADNI PRAWA . . . . . . . Rozdział I. Podstawowe pojęcia związane z wykładnią . . . . . . . . . 1. Pragmatyczne i apragmatyczne posługiwanie się terminem „wykładnia prawa” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Zakres pojęcia „wykładnia prawa” w ujęciu pragmatycznym . . . . . 3. Wykładnia prawa – wykładnia przepisów prawnych . . . . . . . . . . . . 4. Wykładnia – interpretacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Rozumienie i zrozumienie a wykładnia (interpretacja) . . . . . . . . . . 6. Redagowanie tekstów prawnych a ich wykładnia . . . . . . . . . . . . . . 7. Rodzaje wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II. Koncepcje wykładni prawa w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 1. Pojęcie koncepcji wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Ogólne typy koncepcji wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Międzywojenne koncepcje wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Tradycyjna koncepcja wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Konstrukcyjna koncepcja wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Powojenne koncepcje wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Koncepcja semantyczna intensjonalna (klaryfikacyjna) . . . . . . 4.2. Koncepcja semantyczna ekstensjonalna (logiczna) wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Derywacyjna koncepcja wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Prawnicza koncepcja interpretacji humanistycznej . . . . . . . . . . 4.5. Komputacyjna koncepcja wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . 4.6. Poziomowa koncepcja wykładni prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.7. Koncepcja walidacyjno-derywacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 43 43 44 47 48 49 62 63 67 67 69 72 73 76 79 79 82 84 85 89 90 93 6 Spis treści 4.8. Hermeneutyczne i argumentacyjne koncepcje wykładni prawa w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Zbiorcza charakterystyka koncepcji wykładni prawa . . . . . . . . . . . 94 95 Część trzecia. CHARAKTERYSTYKA WŁAŚCIWOŚCI POLSKICH TEKSTÓW PRAWNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Rozdział III. Warunki wstępne charakterystyki tekstu prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Rozdział IV. Quasi-idiomatyczność wyrażeń tekstu prawnego. Poziom deskryptywny i poziom normatywny tekstu prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Rozdział V. Rozczłonkowanie norm w przepisach prawnych . . . . . 108 1. Rozczłonkowanie syntaktyczne norm w przepisach prawnych . . . . 108 2. Rozczłonkowanie treściowe norm w przepisach prawnych . . . . . . . 119 Rozdział VI. Kondensacja norm w przepisach prawnych . . . . . . . . 134 Rozdział VII. Leksyka (słownictwo) języka tekstów prawnych . . . 139 1. Baza leksykalna języka tekstów prawnych a język potoczny . . . . . . 139 2. Wieloznaczność w bazie leksykalnej języka tekstów prawnych . . . . 148 Rozdział VIII. Zwroty niedookreślone i nieostre w tekście prawnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Rozdział IX. Zwroty szacunkowe w języku tekstów prawnych . . . . 181 Rozdział X. Tekst prawny a eufemizmy, wulgaryzmy i archaizmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Rozdział XI. Wyrazy obcojęzyczne i neologizmy w tekście prawnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Rozdział XII. Skróty i skrótowce w języku tekstów prawnych . . . . 192 Rozdział XIII. Słownictwo języka tekstów prawnych a słownictwo odmian i socjolektów języka ogólnego . . . . . . . . . . . 195 Rozdział XIV. Defi nicje w tekstach prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 1. Powody wprowadzenia definicji legalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 2. Definicje w strukturze tekstu prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 3. Logiczne typy definicji legalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 4. Zasięg definicji legalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 5. Prawny charakter i waga definicji legalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 www.lexisnexis.pl Spis treści 7 Rozdział XV. Zmiany tekstu prawnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 Część czwarta. PRAKTYCZNA WERSJA KONCEPCJI DERYWACYJNEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 Rozdział XVI. Główne wyznaczniki cech koncepcji . . . . . . . . . . . . . 222 1. Elementy intelektualne koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 2. Role spełniane przez wykładnię . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 3. Elementy realistyczne koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 4. Elementy intelektualne i realistyczne wyznaczające decyzje interpretatora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Rozdział XVII. Inne właściwości praktycznej wersji koncepcji derywacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 1. Cel wykładni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 2. Sensualność i klaryfikacyjność koncepcji derywacyjnej . . . . . . . . . 252 3. Uniwersalność a operatywność wykładni w koncepcji derywacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 4. Koncepcja derywacyjna a jednolitość wykładni . . . . . . . . . . . . . . . . 258 5. Uzasadnianie decyzji interpretacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 Rozdział XVIII. Pragmatyczność i normatywność koncepcji wykładni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 1. Pragmatyczność koncepcji wykładni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 2. Normatywność koncepcji wykładni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Rozdział XIX. Założenia o racjonalności prawodawcy . . . . . . . . . . 294 Rozdział XX. Zintegrowanie koncepcji derywacyjnej z innymi koncepcjami i stanowiskami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 Część piąta. DYREKTYWY POSTĘPOWANIA INTERPRETACYJNEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Rozdział XXI. Dyrektywy ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Rozdział XXII. Dyrektywy porządkującej fazy wykładni . . . . . . . . 319 Rozdział XXIII. Dyrektywy rekonstrukcyjnej fazy wykładni . . . . . 325 Rozdział XXIV. Dyrektywy percepcyjnej fazy wykładni . . . . . . . . . 330 Skorowidz rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 Wykaz skrótów Annales UMCS – Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio G. Ius, Lublin k.c. k.k. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. k.p.a. k.p.c. k.p.k. k.r.o. NP o.p. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 788) – „Nowe Prawo” – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) OSNKW – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Karna i Izba OTK-A PiP p.p.p.s.a. Wojskowa – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; Zbiór Urzędowy, Seria A – „Państwo i Prawo” – ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu jedn. Dz.U. przed sądami administracyjnymi (tekst z 2012 r., poz. 270) RPEiS – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 10 Wykaz skrótów SPP tekst jedn. u.SN – „Studia Prawa Prywatnego” – tekst jednolity – ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym ZNUJ ZNUŁ ZTP (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) – „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” – „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” – Zasady Techniki Prawodawczej, załącznik do rozporzą- dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. (Dz.U. Nr 100, poz. 908); obowiązujące od dnia 1 sierpnia 2002 r. www.lexisnexis.pl Część pierwsza Wprowadzenie 1 2 I. Opracowanie niniejsze nie jest w swej istocie podręcznikiem ja- kiegoś oddzielnego przedmiotu dydaktycznego, ujętego w programie studiów prawniczych na którymkolwiek z wydziałów prawa w Polsce. Jest natomiast opracowaniem podejmującym próbę systematycznego przedstawienia fragmentu wiedzy prawniczej – fragmentu podstawo- wego, niekiedy uważanego za najbardziej podstawowy. W problematyce wykładni ześrodkowują się bowiem nieomal wszystkie problemy nauki prawa i praktyki prawniczej. Wszystko, co się w nauce i praktyce prawniczej czyni, albo wprost polega na wy- kładni, albo jej dotyczy, albo wykładnię rozwija, albo wykładnię prze- jawia, albo wykładnię uwzględnia, albo ją po prostu warunkuje. Ogólny teoretyk prawa, pisząc o kolejności stosowania reguł wykładni, wykładnię charakteryzuje. Cywilista, który wskazuje na relację między typami praw ograniczonych, wykładnię uwzględnia. Karnista, który wprowadza pojęcie negatywnych znamion przestępstwa, wykładnię warunkuje. Sędzia, wydając wyrok w sprawie o rozbój, korzysta z wy- kładni dokonanej przez siebie uprzednio, tak samo jak urzędnik, który akceptuje skorzystanie przez kogoś z ulg podatkowych, Trybunał Kon- stytucyjny stwierdzający niezgodność ustawy z Konstytucją, minister, który podważa decyzję rektora uczelni, i wójt gminy ogłaszający pogo- towie przeciwpowodziowe, i wierzyciel, który wnosi pozew do sądu, i obywatel, który uważa, że ograniczono jego prawo wyborcze albo że bezpodstawnie nakazano mu pomalowanie płotu itp. Można więc wręcz sformułować twierdzenie, że cała działalność prawnicza albo z wykładni korzysta, albo wykładnię kształtuje – zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i w aspekcie praktycznym. Z kolei fakt, że dotychczasowe zwarte opracowania proble- matyki wykładni – opublikowane zresztą dość dawno – mia- ły przede wszystkim charakter naukowych prac teoretycznych1, 3 1 Np. E. Waśkowski, Teoria wykładni prawa cywilnego, Warszawa 1936; J. Wró- blewski, Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego, Warszawa 1959. 12 Część pierwsza. Wprowadzenie konieczne stało się przedstawienie jej w sposób bardziej praktyczny, choć oczywiście – również podbudowany teoretycznie. Opracowanie niniejsze jest wynikiem dociekań, które w dziedzinie wykładni prawa staram się realizować od 1969 r. i które w różnych fragmentarycz- nych aspektach znalazły już swój wyraz w wielu artykułach opubli- kowanych w bardzo różnych czasopismach i w różnych dziełach zbio- rowych wydawanych okazjonalnie. 4 II.1. Spodziewanymi odbiorcami niniejszego opracowania mie- liby być: • naukowcy i praktycy stosujący prawo, którzy zechcieliby skonfron- tować swoją wiedzę i doświadczenie w dziedzinie wykładni z po- glądami naukowymi w tej dziedzinie, • studenci prawa, niezależnie od tego, w jakim stopniu dotychczas przyswoili sobie wiedzę prawniczą, • nieprawnicy, którzy świadomi zwłaszcza konsekwencji zasady igno- rantia iuris nocet (nieznajomość prawa szkodzi) chcieliby uprzy- stępnić sobie tajniki rozumienia tekstów prawnych. 2. Krąg czytelników może być zatem bardzo zróżnicowany. Fakt ten nakłada więc na autora przede wszystkim szczególny obowiązek za- dbania o danie im wszystkim istotnej szansy na możliwie adekwatne odebranie formułowanych w niniejszym opracowaniu wiadomości. 5 Wiadomo powszechnie, że adekwatność nadanego i odebranego komunikatu zależy od tego, czy uczestnicy procesu komunika- cyjnego mają te same kompetencje językowe, przejawiające się w dys- ponowaniu tym samym językiem (jego siatką terminologiczną i poję- ciową, a zatem i regułami rozumienia)2. Z tego też względu pierwszoplanowym zadaniem autora jest wskazanie podstawowej siatki pojęciowej, za pomocą której przedstawi omawiane zagadnienia. 2 Z uznaniem należy podkreślić fakt, że zarówno prawnicy, jak i językoznawcy coraz dobitniej domagają się nie tylko doskonalenia sposobów pisania tekstów praw- nych, ale i umiejętności ich czytania. Por. M. Zieliński, Wiedza o tekstach prawnych jako warunek ich rozumienia, w: Język polskiej legislacji, czyli zrozumiałość przekazu a stosowanie prawa. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Kultury i Środków Przekazu oraz Komisję Ustawodawczą Senatu RP, Warszawa 2007, s. 26 i n.; H. Jadacka, Dlaczego nie wszyscy mogą rozumieć teksty prawne, w: Prawo i język, pod red. A. Mróz, A. Niewiadomskiego, M. Pawelec, Warszawa 2009, s. 27 i n. www.lexisnexis.pl Część pierwsza. Wprowadzenie 13 3. Rodzi to dwa następujące kłopoty: 1) od autora wymaga dostatecznie szkolnego przedstawiania pojęć i problemów, by były one dostępne również dla nieprawników, a od tych z kolei wymaga szczególnej ostrożności w kwestii wy- zbycia się przy tym fragmentarycznych, niespójnych wiadomości zaczerpniętych dotąd z doświadczenia i wiedzy potocznej; 2) od prawników (również studentów i aplikantów) wymaga: a) wyrozumiałości w związku z koniecznością stykania się po raz kolejny z wiadomościami podstawowymi, b) znacznej ostrożności i cierpliwości w całościowym odbiorze przedstawianych przez autora pojęć i ich wykorzystywaniu, co jest szczególnie istotne, ponieważ występujące w opracowaniu terminy mogą odbiegać niekiedy, co najmniej w pewnym za- kresie, od dotychczasowych sposobów pojmowania i wykorzy- stywania ich przez czytelników. Szczególnie istotne jest zastrzeżenie poczynione w punkcie 2b, ponieważ nieprzestrzeganie go przez czytelnika może dopro- wadzić do największego z mankamentów – do nieporozumienia pod pozorem adekwatnego zrozumienia, które to nieporozumienie jest gorsze od całkowitego niezrozumienia. Nie da się przedstawić pro- blemów wymagających wyjątkowej szczegółowości analiz bez całko- witej korespondencji między językowymi kompetencjami ich nadawcy i odbiorcy. III. Pierwszoplanowym ustaleniem pojęciowym przyjętym w niniejszym opracowaniu jest rozróżnienie terminów: „przepis prawny” i „norma postępowania” (a w dalszej kolejności „norma prawna”). 1. Rozróżnienie to wprowadził przed przeszło pięćdziesięcioma laty jeden z najwybitniejszych polskich teoretyków prawa – Zygmunt Ziembiński3. Zostało ono z czasem nieomal powszechnie przyjęte w prawoznawstwie4, a także coraz konsekwentniej stoso- wane jest w praktyce prawniczej. Niekiedy tylko w odniesieniu do 3 Z. Ziembiński, Przepis prawny a norma prawna, RPEiS 1960, nr 1, s. 105 i n. 4 Na jego doniosłość dla całego prawoznawstwa, jako podstawy do stworzenia nowego paradygmatu uprawiania tej dyscypliny, zwraca uwagę L. Nowak, Zygmunta Ziembińskiego koncepcja interpretacji. Pewne komentarze, dopełnienia i aplikacje, w: Umysł a rzeczywistość, pod red. A. Klawitera, L. Nowaka, P. Przybysza, „Poznań- skie Studia z Filozofii Humanistyki”, Poznań 1999, t. V(XVIII), s. 423 i n. 6 7 8 9 10 14 Część pierwsza. Wprowadzenie tego rozróżnienia formułowano pewne jednostkowe zastrzeżenia5. Odnotujmy również przy tym, że rozróżnienie przepisu prawnego i normy prawnej stosowane było także przed Ziembińskim (zwłaszcza przez metodologię marksistowską); zasadzało się jednak na istotnie różnym założeniu, o którym bliżej będzie mowa przy okazji rozróż- nienia norm sankcjonujących i sankcjonowanych. 1.1. Ze względu na fakt, że rozróżnienie norm i przepisów za- równo w ujęciu pomysłodawcy, jak i w ujęciach jego kontynu- atorów przybierało niekiedy różne postacie, w niniejszym opraco- waniu przyjmuje się następujące relacje między rozróżnionymi pojęciami: • przepis prawny to zdanie w sensie gramatycznym (od kropki do kropki lub od kropki do średnika, lub od średnika do kropki) zwykle wyraźnie wyróżnione graficznie w tekście prawnym i zwykle ozna- czone w nim jako artykuł, paragraf czy ustęp6, • norma postępowania to wyrażenie (choćby tylko pomyślane), które w sposób jednoznaczny określonemu podmiotowi, w określonych okolicznościach, nakazuje (zakazuje) określone zachowanie się, • a w dalszej kolejności norma prawna to norma postępowania, która (na gruncie polskiej współczesnej kultury prawnej) została ustanowiona (lub uznana) przez kompetentny organ władzy pu- blicznej. 11 Wyróżnienie przepisów prawnych wymaga pewnych dodatko- 1.2. wych objaśnień. 1.2.1. Przepisy prawne, zarówno artykuły (w aktach wykonaw- czych – paragrafy), jak i ustępy (w kodeksach – paragrafy), mogą zawierać pewne wyróżnione graficznie fragmenty ujęte w sposób kolumnowy (tj. jedne pod drugimi z osobnymi oznacze- niami), mianowicie punkty, a w ich obrębie litery i w obrębie liter – tirety. 12 Zgodnie z powszechnie przyjętą w polskiej teorii legislacji kon- cepcją – odpowiadającą językoznawczym właściwościom tych 5 J. Nowacki, Przepis prawny a norma prawna, Katowice 1988. 6 W polskiej współczesnej technice legislacyjnej ustawy zawierają artykuły, a w ich obrębie ustępy, z kolei akty wykonawcze – rozporządzenia – paragrafy i ustępy. Tra- dycyjnie jednak ustawy będące kodeksami zawierają artykuły, a w ich obrębie para- grafy (!). www.lexisnexis.pl Część pierwsza. Wprowadzenie 15 fragmentów – ani punkty, ani litery czy tirety nie stanowią odręb- nych przepisów, lecz pozostają fragmentami przepisów mającymi sens jedynie w bezpośrednim związku z wyróżniającymi je przepi- sami. Wyróżnienie punktów, liter czy tiretów w przepisach ma służyć je- dynie: • przedstawieniu różnych wariantów dalszej części przepisu lub • wyeksponowaniu szczególnie istotnych fragmentów przepisu. Należy w związku z tym dobitnie zaznaczyć, że przywoływanie numeracji przepisów (w tekście prawnym lub w praktyce stoso- wania prawa) odgrywa po prostu następującą rolę: • przywoływanie np. art. 7 ust. 2 identyfikuje dany przepis prawny, a • przywoływanie np. art. 7 pkt 3 (czy art. 7 ust. 3 pkt 3 lit. b) iden- tyfikuje przepis art. 7 ust. 3 z wyeksponowaniem jego wariantu uwzględniającego pkt 3 (lub nadto litery b). Najtrudniejsze jest przywołanie tiretów, bo oznaczone są one jedynie myślnikiem („–”). Przy powoływaniu tiret oznacza się słowem „tiret” i wy- rażoną słownie liczbą odpowiadającą kolejności, w której został wymieniony dany tiret7. 1.2.2. Przepisy prawne zgodnie z aktualnie stosowaną techniką redagowania tekstów prawnych przybierają różne postacie gra- matyczne, a zgodnie z tą techniką pełnią również różne funkcje (o czym będzie mowa w części drugiej). 13 1.2.3. Wyróżnienie norm i przepisów prawnych ma charakter poję- ciowy, a nie zakresowy, stwierdzenie zatem ich wzajemnych relacji zakresowych wymaga dalszych szczegółowych ustaleń (o czym rów- nież będzie mowa w części drugiej). 1.3. Pojęcie „norma postępowania” przyjęte w niniejszym opra- cowaniu wymaga również pewnych dodatkowych objaśnień. 14 1.3.1. Termin „norma” ma w języku polskim kilkanaście zna- czeń, które potocznie używane są w różnych kontekstach w róż- nych znaczeniach8. 7 ZTP § 57 ust. 6. 8 Por. np. Słownik języka polskiego, pod red. W. Doroszewskiego, t. V, Warszawa 1963, s. 430. 16 Część pierwsza. Wprowadzenie Spośród tych wielu znaczeń w zasadzie tylko jedno odnosi się wprost do ludzkiego postępowania. Rzecz w tym, że przy słownikowym objaśnianiu go używa się określenia „zasada” lub „reguła postępo- wania”. Pierwszy z tych terminów – „zasada” – jest terminem, który sam przez się niczego nie objaśnia, a nadto terminu „zasada” w ni- niejszym opracowaniu używać się będzie dalej na oznaczenie pew- nych wyróżnionych norm postępowania lub – tak jak w części V – na oznaczenie wyróżnianych dyrektyw interpretacyjnych. Z kolei termin „reguła” wywołuje skojarzenia odnoszące go do jakiejś uprzedniej regularności ludzkiego postępowania. Tak jakby ta reguła odwzo- rowywała dotychczasowe postępowanie i miała charakter przede wszystkim rejestrujący. Tymczasem wedle podstawowej intuicji prawniczej pojęcie „norma” wiąże się z jakimś wpływaniem na ludzkie zachowanie się, a więc ra- czej z wyznaczaniem przyszłej regularności niż z rejestrowaniem jej. Z tego też względu w niniejszym opracowaniu, podobnie zresztą jak czyni się to w wielu innych opracowaniach, używać się będzie ter- minu „norma postępowania”, którego objaśnienie znajduje się w przy- jętej wyżej i omawianej niżej definicji. W związku z tym powstaje metodologicznie uzasadnione pytanie, jak normy mają wpływać na ludzkie postępowanie, a w szczególności pytanie o to, jaka byłaby sy- tuacja wyjściowa, występująca wtedy, gdy brak byłoby jeszcze norm postępowania, czyli na czym miałaby polegać sytuacja, którą można by określić jako sytuację „przednormia”. 15 Teoretycznie można rozważyć w związku z tym dwie sytuacje: 1) wszystko jest zakazane, a normy mają wpływać na ludzkie zachowanie się przez przyzwolenie, 2) wszystko jest dozwolone (również niedziałanie), a normy mają wpływać na ludzkie zachowanie się przez zabieranie fragmentów tej wolności. Pierwsza z omówionych sytuacji pociągałaby za sobą następujące przypadki: zakazane byłoby każde A, ale i każde nie-A, np. zaka- zane byłoby milczenie, ale i nie-milczenie, stanie, ale i nie-stanie, zabijanie, ale i nie-zabijanie, póki ktoś obdarzony odpowiednią władzą nie zechciałby którejś z tych alternatyw zlikwidować. Byłaby to zatem sytuacja logicznie wewnętrznie sprzeczna, a jako taka nie może w ogóle istnieć. Nie może więc również stanowić sytuacji wyj- ściowej dla funkcjonowania norm. www.lexisnexis.pl Część pierwsza. Wprowadzenie 17 Druga z sytuacji – polegająca na całkowitej swobodzie zachowania się wszelkich podmiotów, we wszelkich okolicznościach, we wszelkim zakresie – jest logicznie możliwa. Wprawdzie jest sytuacją całkowitej anarchii, trudną do zaakceptowania, ale też po to potrzebne są właś- nie normy, by sytuację tę uporządkować, i to przez takie zabieranie swobód niektórym, by zapewnić swobodę innym, przez zabieranie swobód w niektórych okolicznościach, by zachować je w innych, przez takie zabieranie swobód w określonym zakresie, by zachować je w innym itp. Normy postępowania mają zatem zabierać swobodę czynienia A przez zakazanie czynienia A lub też zabierać swobodę nie- czynienia A przez nakazanie czynienia A. Mają np. zakazywać za- bijać człowieka czy nakazywać udzielanie pomocy tonącemu itp. 16 Te właśnie intuicje spełniają normy postępowania pojęte jako wy- rażenia, które określonemu podmiotowi (adresatowi) w określo- nych okolicznościach nakazują określone zachowanie się bądź zaka- zują go9. Wyrażenia te, by mogły być skuteczne jako środki oddziaływania społecznego, muszą być dostatecznie jednoznaczne, żeby bez wąt- pienia można było wskazać kto, kiedy, co ma (czego nie ma) czynić. Najlepiej zatem byłoby, gdyby normy były formułowane wprost jako wypowiedzi jednoznaczne o następującej strukturze syntaktycznej: A (adresat) O (okoliczności) nakaz/zakaz Z (zachowanie się) Faktycznie jednak spotykane wypowiedzi normatywne odbiegają od tej idealnej struktury, niekiedy nawet znacznie. Takie wypowiedzi jak: „nie zabijaj” czy „nie kradnij” (potocznie utożsamiane z nor- mami, a niekiedy nawet i w nauce – np. w rozważaniach etycz- nych – traktowane jako normy) w prawniczym podejściu normami 9 Czytelnikom, którzy w nakazującym czy zakazującym charakterze norm widzą jakieś zagrożenie np. dla swobód obywatelskich, należy zwrócić uwagę na to, że ad- resatami norm prawnych są nie tylko obywatele, ale i organy państwa, a np. zapew- nienie swobód obywatelskich choćby w zakresie prawa wyborczego polega m.in. na zakazach manipulowania obywatelami, które to zakazy skierowane są właśnie do organów państwa. Jest natomiast istotną sprawą poziomu demokracji w państwie, aby proporcje między obowiązkami obywateli a obowiązkami organów państwa były właściwe. Sprawą zaś odpowiedzialności moralnej obywateli jest zadbanie o to, by poziom demokracji był możliwie najwyższy. 18 Część pierwsza. Wprowadzenie nie są. Stanowią jedynie pewne „zaczyny” norm czy też – mówiąc bardziej technicystycznie – pewne ich „półfabrykaty”. Pozyskiwanie norm z tych wypowiedzi faktycznych stanowi – prima facie – jeden z aspektów ich zrozumienia, a zatem – co się dalej okaże – ich inter- pretacji (wykładni). Przy okazji już w tym miejscu zauważmy, że występujące w prak- tyce wypowiedzi, które w jakiś sposób wyrażają przyzwolenie, nawet jeśli użyte są w kontekście normatywnym, nie są normami, a jedynie odgrywają różnorakie role, o których mowa będzie w części drugiej opracowania (np. eliminują uprzedni zakaz bądź modyfikują jego treść lub zakres)10. 17 1.3.2. Normy postępowania nie są zdaniami w sensie logicznym (jednoznacznie opisującymi, że tak a tak jest lub że tak a tak nie jest)11. W związku z tym nie przysługuje im właściwość typowa dla takich zdań, a więc prawdziwość czy fałszywość. Normom postępowania przypisuje się bowiem atrybut obowiązywania (albo nie przypisuje się go), ponieważ za normy skuteczne społecznie uważa się normy obowiązujące w danym układzie społecznym. Rzecz w tym, że termin „obowiązywanie normy” nie jest jedno- znaczny powszechnie, lecz może przybierać co najmniej trzy podsta- wowe znaczenia, które można nazwać odpowiednio: aksjologicznym, tetycznym i behawioralnym. 18 W znaczeniu aksjologicznym norma N obowiązuje, to znaczy, że nakazane przez nią zachowanie się jest aprobowane aksjologicznie (ocennie) w danym układzie społecznym (lub w sys- temie aksjologicznym dla danego podmiotu) lub co najmniej apro- 10 Bliżej por. K. Świrydowicz, S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, O nie- porozumieniach dotyczących tzw. „norm zezwalających”, PiP 1975, nr 7, s. 57 i n. 11 Konstatacja powyższa jest szczególnie istotna zwłaszcza ze względu na fakt, że w prawoznawstwie polskim pojawiło się swego czasu takie podejście do norm postępowania, wedle którego należało je traktować faktycznie jako zdania w sensie logicznym, np. Cz. Znamierowski, Podstawowe pojęcia teorii prawa, Część I: Układ prawny i norma prawna, Warszawa 1924. Objaśniająco o tej koncepcji: Z. Ziembiński, Normy tetyczne i normy aksjologiczne w koncepcji Cz. Znamierowskiego, „Studia Filozo- ficzne” 1963, nr 2, s. 87–112; wnikliwie krytycznie na temat pojmowania norm przez Cz. Znamierowskiego: S. Czepita, Koncepcje teoretycznoprawne Czesawa Znamierow- skiego, Poznań 1988, s. 46–52. www.lexisnexis.pl 19 20 Część pierwsza. Wprowadzenie 19 bowane są jego skutki albo też zachowanie się zakazane lub jego skutki są dezaprobowane. Na przykład norma zakazująca zabijania człowieka obowiązuje w jakimś układzie społecznym, bo dezapro- bowane jest zabijanie człowieka, a norma nakazująca chodzić na wykłady obowiązuje, bo aprobowane są skutki uczestniczenia w wy- kładach. W znaczeniu tetycznym norma N obowiązuje, to znaczy, że została ustanowiona (i nieuchylona) przez podmiot, który ma władzę (w szczególności nad adresatem tej normy) i który zatem może realnie postawić adresata w sytuacji wyboru między złem pole- gającym na zrealizowaniu normy a złem wiążącym się z przewagą władcy (przejawiającą się np. w możliwości zastosowania przymusu w stosunku do adresata, a w szczególności użycia przemocy). W tym sensie obowiązuje norma zakazująca zabijania człowieka, gdy np. ustawodawca ustanowił zakaz zabijania (a zwłaszcza jeżeli poparł to groźbą zastosowania kary). W ujęciu behawioralnym (objawowym) norma N obowią- zuje, to znaczy, że adresaci tej normy zachowują się zgodnie z nią lub jednocześnie jest dostatecznie prawdopodobne, że za niezre- alizowanie tej normy adresatów spotka jakieś zło (ze strony jakichś innych podmiotów, np. ze strony organów państwa). Norma zakazu- jąca zabijać człowieka obowiązuje w sensie behawioralnym, jeśli ad- resaci jej przestrzegają lub dostatecznie realne jest zło, które ich czeka z tytułu niezrealizowania tego zakazu12. Zauważmy, że tzw. przeciętny obywatel naszego społeczeństwa skłonny jest łączyć obowiązywanie normy (w tym również normy prawnej) przede wszystkim z jego znaczeniem aksjologicznym. Tym dobitniej należy zaznaczyć, że w odniesieniu do norm postępowania będących normami prawnymi (o czym będzie mowa niżej) różne kultury prawne, funkcjonujące w różnych społecznościach, przyj- mują różne pojęcia obowiązywania: w kulturach zorientowanych prawnonaturalistycznie – obowiązywanie aksjologiczne, w kulturach 12 Jest to najluźniejsza (zakresowo najszersza) wersja obowiązywania normy w sensie behawioralnym. W wersji bardziej rygorystycznej „norma obowiązuje w sensie behawioralnym, jeśli adresaci normy realizują ją albo za niezrealizowanie jej spotyka ich zło”. W najbardziej rygorystycznej wersji behawioralnej „norma obo- wiązuje, to znaczy, że jej adresaci ją realizują”. 21 22 20 Część pierwsza. Wprowadzenie zorientowanych realistycznie – behawioralne w wersji najluźniejszej, a w kulturach o orientacji pozytywistycznej – tetyczne13. Polska współczesna kultura prawna zorientowana jest generalnie po- zytywistycznie i dlatego obowiązywanie norm prawnych wiąże się w niej przede wszystkim ze znaczeniem tetycznym obowiązywania, a to w konsekwencji wiąże się z aktami stanowienia norm przez pań- stwo, którego to stanowienia rezultatem są określone teksty prawne (złożone z przepisów prawnych). W efekcie więc poszukiwanie norm prawnych aktualnie obowiązujących (lub obowiązujących w jakimś określonym czasie) będzie się wiązać (o czym dalej) ze zrozumieniem (interpretacją, wykładnią) przepisów prawnych zawartych w ustano- wionych tekstach prawnych. Nawet czytelnik niebędący prawnikiem potrafi bez trudu za- uważyć, że tetyczne podejście do obowiązywania normy prawnej nie eliminuje aksjologicznych problemów treści tych norm. Jest to wprawdzie pierwszoplanowy problem dla podmiotów stanowią- cych prawo (które nie mogą abstrahować od wartości akceptowa- nych społecznie)14, ale również i z tego powodu problem ten musi znajdować swe przejawy w rozumieniu tekstów prawnych (o czym w części czwartej przy okazji zwłaszcza tzw. reguł pozajęzykowych wykładni). 1.3.3. Normy postępowania wchodzą w zakres szerszego po- jęcia, mianowicie pojęcia dyrektyw postępowania. Wypo- wiedź dyrektywalna (wypowiedź dyrektywna) ma oddziaływać na określony podmiot czy podmioty, by podjęły one takie czy inne postę- powanie, w szczególności – postępowanie mające wpłynąć na zmianę rzeczywistości takiej, jaka miałaby miejsce w następstwie spontanicz- nego, niezakłóconego przez ingerencję danego podmiotu, biegu rzeczy15. 13 Bliższe informacje na temat kierunków pojmowania kultur prawnych czytelnik znajdzie np. w pracach: S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 1997; J. Stelmach, R. Sarkowicz, Filozofia prawa XIX i XX w., Kraków 1998; R. Tokar- czyk, Współczesne kultury prawne, Kraków 2000. 14 Bliżej na temat obowiązków aksjologicznych prawodawcy np. S. Wronkowska, w: S. Wronkowska, Z. Ziembiński, ibidem, s. 139 i n. 15 Bliżej Z. Ziembiński, w: Z. Ziembiński, M. Zieliński, Dyrektywy i sposób ich wypowiadania, Warszawa 1992, s. 16. Autor przywołuje tu podejście zawarte w pracy G.H. von Wright, Norm and Action, London 1963, s. 58. www.lexisnexis.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: