Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00127 011014 7496259 na godz. na dobę w sumie
Wykładnia rozszerzająca - ebook/pdf
Wykładnia rozszerzająca - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 300
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3641-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Większość spornych zagadnień teorii prawa oraz praktyki prawniczej dotyczy problematyki wykładni prawa. Teoretyczne ujęcia interpretacji prawniczej formułowane w polskiej teorii prawa charakteryzują się pogłębioną refleksją filozoficzną nad kulturowym paradygmatem interpretacyjnym. Świadczy o tym chociażby to, że odwołują się do różnych koncepcji znaczenia. Istotne są zwłaszcza konsekwencje akceptacji określonej koncepcji znaczenia dla ujęcia interpretacji prawniczej. Z drugiej strony wszystkie koncepcje wykładni konstruowane w nurcie analitycznym aspirują do ujęcia operatywnej interpretacji praktycznej. Zbadanie, w jakim zakresie poszczególne koncepcje udanie realizują te aspiracje, stanowi główny motyw pracy. Wykładnia rozszerzająca tradycyjnie występuje w kulturowym paradygmacie interpretacyjnym. Stąd też realizacja zamiaru badawczego polega właśnie na przeprowadzeniu swoistego testu koncepcji wykładni prawa przez wykładnię rozszerzającą. Istotą tego testu jest zbadanie możliwości ujęcia wykładni rozszerzającej w poszczególnych koncepcjach wykładni prawa i adekwatności siatki pojęciowej tych koncepcji do ujęcia wykładni rozszerzającej.

W pracy poddane zostały analizie zarówno międzywojenne, jak i powojenne, w tym współczesne, analityczne koncepcje wykładni prawa z perspektywy ich adekwatności do ujęcia wykładni rozszerzającej. Dwa rozdziały poświęcone zostały problemom szczególnym: zagadnieniu roli zasady clara non sunt interpretanda w zdefiniowaniu sytuacji nterpretacyjnej, w której wystąpić może wykładnia rozszerzająca, oraz zagadnieniu ważnemu dla spółczesnej praktyki interpretacyjnej - wykładni prowspólnotowej i jej relacji do wykładni rozszerzającej.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Wykładnia rozszerzająca Krzysztof Płeszka Warszawa 2010 Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Jagielloński Wydawca: Małgorzata Sokołowska Redaktor prowadzący: Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne: Studio Diament Sk³ad, ³amanie: Studio Diament © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN 978-83-264-0286-9 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (22) 535 80 00, (22) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (12) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Małgosi Spis treści Wykaz skrótów ................................................................................................ . 11 Wprowadzenie.................................................................................................. . 13 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne ........... . 15 1.. Zakres.ustaleń.pojęciowych.i.metodologicznych................................... . 15 2.. Tradycyjne,.prawnicze.rozumienie.wykładni.ze.względu.. na.wyniki....................................................................................................... . 17 2.1..Tradycyjne.ujęcie.wykładni.literalnej,.rozszerzającej.. i.zwężającej............................................................................................ . 17 2.2..Analiza.tradycyjnych.określeń.wykładni.rozszerzającej............... . 22 3.. Metodologiczne.aspekty.wykładni.prawa............................................... . 26 3.1..Perspektywy.postrzegania.wykładni.prawa.................................... . 29 3.1.1.. Perspektywa.heurezy.a.perspektywa.uzasadnienia............ . 30 3.1.2.. Perspektywa.opisowa.i.normatywna..................................... . 36 3.1.3.. Zewnętrzna.i.wewnętrzna.perspektywa.wykładni............. . 39 3.1.4.. Perspektywa.filozoficzna.i.afilozoficzna................................ . 42 4.. Uwagi.końcowe............................................................................................ . 44 Rozdział II. Wykładnia rozszerzająca w ujęciu „tradycyjnej” koncepcji wykładni ........................................................................................ . 47 1.. „Tradycyjna”.koncepcja.wykładni.Eugeniusza.Waśkowskiego.......... . 47 2.. Wykładnia.rozszerzająca.w.koncepcji.Eugeniusza.Waśkowskiego....... 53 Rozdział III. Wykładnia rozszerzająca w konstrukcyjnej koncepcji wykładni prawa ............................................................................ . 57 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................. . 57 2.. Konstrukcyjna.koncepcja.wykładni.prawa............................................. . 58 3.. Wykładnia.rozszerzająca.w.ujęciu.konstrukcyjnej.teorii.. wykładni........................................................................................................ . 71 7 Spis treści Rozdział IV. Wykładnia rozszerzająca w ujęciu semantycznej, intensjonalnej koncepcji wykładni ............................................................. . 76 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................. . 76 2.. Semantyczna.koncepcja.wykładni.Jerzego.Wróblewskiego................ . 78 2.1..Analityczne.podstawy.koncepcji....................................................... . 79 2.2..Krytyka.założeń.koncepcji.semantycznej......................................... . 81 3.. Wzór.postępowania.jako.znaczenie.normy............................................ . 85 4.. Model.wykładni.operatywnej................................................................... . 88 5.. Wykładnia.rozszerzająca.pierwotna.w.semantycznej.koncepcji. wykładni........................................................................................................ . 90 6.. Krytyka.ujęcia.wykładni.rozszerzającej.pierwotnej.. w.semantycznej.koncepcji.wykładni........................................................ . 97 7.. Modelowe.ujęcie.wykładni.rozszerzającej.wtórnej.. w.semantycznej.koncepcji.wykładni...................................................... .1 04 8.. Wersje.semantycznej.koncepcji.wykładni............................................. . 111 Rozdział V. Ekstensjonalna wersja semantycznej koncepcji wykładni ......................................................................................................... .1 12 1.. Założenia.filozoficzne.oraz.metodologiczne.koncepcji....................... .1 12 2.. Ekstensjonalna.wersja.semantycznej.koncepcji.wykładni................. .1 16 2.1..Pojęcie.wykładni................................................................................. . 120 2.2..Funkcja.waluacyjna............................................................................ .1 26 3.. Ekstensjonalna.interpretacja.modelu.wykładni.operatywnej........... .1 29 4.. Przesłanki.funkcji.waluacyjnej................................................................ .1 37 5.. Wykładnia.rozszerzająca.w.ujęciu.ekstensjonalnej.. koncepcji.wykładni.................................................................................... . 140 Rozdział VI. Wykładnia rozszerzająca w derywacyjnej koncepcji wykładni prawa ............................................................................................. .1 43 1.. Uwagi.wstępne.oraz.historyczne............................................................ .1 43 2.. Podstawowe.założenia.i.pojęcia.............................................................. .1 45 3.. Fazy.wykładni............................................................................................ .1 46 3.1..Porządkująca.faza.wykładni............................................................. .1 46 3.2..Rekonstrukcyjna.faza.wykładni....................................................... .1 48 3.2.1.. Sytuacja.komunikacyjna.ustawodawcy.a.reguły.. konstrukcji.tekstu.prawnego................................................. .1 49 3.2.2.. Rozczłonkowanie.norm.w.przepisach................................. .1 53 4.. Percepcyjna.faza.wykładni....................................................................... .1 58 5.. Właściwości.praktycznej.wersji.derywacyjnej.koncepcji.wykładni........1 62 8 Spis treści 6.. Dyskursywność.a.sekwencyjność.interpretacji.................................... .1 65 7.. Styl.dyskursu.interpretacyjnego.a.uniwersalność................................ .1 69 8.. Dyskurs.interpretacyjny.sądów.............................................................. . 173 9.. Wykładnia.rozszerzająca.w.ujęciu.derywacyjnej.koncepcji.. wykładni...................................................................................................... . 181 Rozdział VII. Zasada clara non sunt interpretanda czy omnia sunt interpretanda ................................................................................................... .1 87 1.. Uwagi.wstępne.oraz.historia.dyskusji.................................................... .1 87 2.. Rozumienie.zasady.clara non sunt interpretanda.................................... .1 89 3.. Krytyka.zasady.clara non sunt interpretanda........................................... .1 93 4.. Polemika.z.argumentami.krytycznymi.................................................. .1 97 4.1..Argumenty.epistemologiczne........................................................... .1 97 4.1.1.. O.pojęciu.jasności.................................................................... .1 99 4.1.2.. O.pojęciu.jasności.w.filozofii................................................. .1 99 4.1.3.. O.pojęciu.jasności.w.filozofii.prawa..................................... .2 07 4.2..Argumenty.pragmatyczne................................................................ .2 16 4.3..Argumenty.etyczne............................................................................ .2 32 Rozdział VIII. Wykładnia rozszerzająca a prowspólnotowa wykładnia prawa ........................................................................................... .2 36 1.. Uwagi.wstępne........................................................................................... .2 36 2.. Uwagi.terminologiczne............................................................................. .2 37 3.. Źródła.oraz.zakres.obowiązku.wykładni.prowspólnotowej.............. .2 39 4.. Prawo.wspólnotowe.z.perspektywy.odróżnienia.ius.i.lex ................. .2 42 4.1..Zarys.historii.odróżnienia.ius.i.lex ................................................... .2 43 4.2..Rekonstrukcja.wspólnotowego.wzorca.interpretacyjnego......... .2 49 5.. Wykładnia.prawa.wspólnotowego.–.założenia.i.zasady.................... .2 58 6.. Funkcje.wykładni.prowspólnotowej...................................................... . 261 7.. Teoretyczny.model.wykładni.prowspólnotowej................................. .2 66 8.. Wykładnia.rozszerzająca.w.modelowym.ujęciu.wykładni. prowspólnotowej....................................................................................... .2 74 Bibliografia...................................................................................................... . 283 Orzecznictwo.................................................................................................. . 296 Wykaz skrótów Akty prawne k.c... k.k... Konstytucja.. k.p.c... k.p.k... TFUE. u.k.s... u.k.w.h... (Dz..U..Nr.16,.poz..93.z.późn..zm.) –.. .ustawa. z. dnia. 6. czerwca. 1997. r.. –. Kodeks. karny. (Dz..U..Nr.88,.poz..553.z.późn..zm.) –.. .ustawa.z.dnia.23.kwietnia.1964.r..–.Kodeks.cywilny. –.. .ustawa.z.dnia.2.kwietnia.1997.r..–.Konstytucja.Rzeczy- pospolitej.Polskiej.(Dz..U..Nr.78,.poz..483.z.późn..zm.) –.. .ustawa.z.dnia.17.listopada.1964.r..–.Kodeks.postępo- wania.cywilnego.(Dz..U..Nr.43,.poz..296.z.późn..zm.) –.. .ustawa.z.dnia.6.czerwca.1997.r..–.Kodeks.postępowa- nia.karnego.(Dz..U..Nr.89,.poz..555.z.późn..zm.) –. .Traktat.o.funkcjonowaniu.Unii.Europejskiej.(wersja. skonsolidowana.Dz..Urz..UE.C.83.z.30.03.2010,.s..47) –.. .ustawa.z.dnia.28.września.1991.r..o.kontroli.skarbowej. (tekst.jedn.:.Dz..U..z.2004.r..Nr.8,.poz..65.z.późn..zm.) –.. .ustawa.z.dnia.6.lipca.1982.r..o.księgach.wieczystych. i.hipotece.(tekst.jedn.:.Dz..U..z.2001.r..Nr.124,.poz..1361. z.późn..zm.) Czasopisma ARSP.. EPS.. KPP.. ONSA.WSA.. –.. Archiv.für.Rechts-.und.Sozialphilosophie –.. Europejski.Przegląd.Sądowy –.. Kwartalnik.Prawa.Prywatnego –.. .Orzecznictwo. Naczelnego. Sądu. Administracyjnego. i.wojewódzkich.sądów.administracyjnych 11 Wykaz skrótów OSNC.. OSNKW.. OSNP.. OSP.. PiP.. Prz..Leg... PS. RP.. RPEiS.. SF.. SPP.. St..Praw... St..Pr.-Ek... ZNUJ.. skowa –.. .Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Pracy,.Ubez- –.. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Cywilna –.. .Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Karna.i.Woj- pieczeń.Społecznych.i.Spraw.Publicznych –.. Orzecznictwo.Sądów.Polskich –.. Państwo.i.Prawo –.. Przegląd.Legislacyjny .–..Przegląd.Sądowy –.. Radca.Prawny –.. Ruch.Prawniczy,.Ekonomiczny.i.Socjologiczny –.. Studia.Filozoficzne –.. Studia.Prawa.Prywatnego –.. Studia.Prawnicze –.. Studia.Prawno-Ekonomiczne –. Zeszyty.Naukowe.Uniwersytetu.Jagiellońskiego Inne ETS.. NSA.. SN.. TK.. WSA.. –.. Europejski.Trybunał.Sprawiedliwości –. Naczelny.Sąd.Administracyjny –.. Sąd.Najwyższy –.. Trybunał.Konstytucyjny –.. wojewódzki.sąd.administracyjny Wprowadzenie Jedną.z.charakterystycznych.cech.prawoznawstwa.jest.to,.że.wiele. istotnych.zagadnień.ma.notoryjnie.sporny.charakter..Jednym.z.takich.za- gadnień.jest.wykładnia.prawa..Dyskusja.dotycząca.zagadnień.interpretacji. prawniczej.toczy.się.stale,.z.różnym.natężeniem,.na.różnych.płaszczyznach. i.z.różnym.stopniem.ogólności..Jest.to.z.jednej.strony.dyskusja.w.praktyce. interpretacyjnej,.z.drugiej.dyskusja.w.szczegółowych.naukach.prawnych. oraz.najogólniejsza.i.zorientowana.teoretycznie.dyskusja.w.teorii.i.filozofii. prawa..Można.powiedzieć,.że.właśnie.w.tym.ostatnim.dyskursie.ujawniają. się.wszystkie.poważne.spory.pojęciowe,.odmienne.stanowiska.ontologicz- ne,.epistemologiczne.i.aksjologiczne.oraz.akceptowane.i.odrzucane.ujęcia. prawa.i.zjawisk.prawnych.. Spory.wokół.interpretacji.prawniczej.nie.ominęły.także.polskiej.refleksji. teoretycznej..Podzielam.tezę.o.globalnym.charakterze.pewnych.składników. kultury.prawnej.i.związane.z.nią.spostrzeżenie.dotyczące.istnienia.wspólne- go.paradygmatu.interpretacyjnego.dla.kultur.prawnych.państw.należących. do.określonego.obszaru.kulturowego1..Nie.wyklucza.to.oczywiście.różnic.. Co.więcej,.nie.wyklucza.to.także.różnorodności.objaśnień.tego.paradygmatu. konstruowanych.w.różnych.teoriach.wykładni..W.moim.przekonaniu.wła- śnie.koncepcje.i.modele.wykładni.formułowane.w.polskiej.myśli.filozoficz- noprawnej.charakteryzują.się.pogłębionymi.rozważaniami.filozoficznymi,. odwołującymi.się.chociażby.do.różnych.koncepcji.znaczenia.. Ostatnia.z.wymienionych.okoliczności.skłoniła.mnie.do.zajęcia.się. analizą.koncepcji.wykładni.sformułowanych.w.polskiej.teorii.prawa..Mia- łem.jednak.na.uwadze.nie.tylko.teoretyczny.wymiar.rozważań.i.nie.tylko. analizę.poszczególnych.koncepcji,.ale.także.operatywno-praktyczny.wy- miar.interpretacji.. 1. L..Morawski,.Zasady wykładni prawa,.Toruń.2006,.s..13;.zob..także.N..MacCormick,.R..Sum- mers.(red.),.Interpreting Statutes. A Comparative Study,.Worcester.1991. 13 Wprowadzenie Właśnie.z.uwagi.na.praktyczny.wymiar.interpretacji.prawniczej.po- stanowiłem.zbadać,.na.ile.poszczególne.koncepcje.umożliwiają.ujęcie.wy- kładni.rozszerzającej.tradycyjnie.występującej.w.praktyce.interpretacyj- nej..Jest.to.swoisty.test.koncepcji.wykładni.przez.wykładnię.rozszerzającą.. Chodzi.przy.tym.nie.tylko.o.możliwość.ujęcia.wykładni.rozszerzającej,.ale. także.o.adekwatność.siatki.pojęciowej.poszczególnych.koncepcji..Z.tego. względu.nie.wszystkie.koncepcje.formułowane.w.polskiej.teorii.prawa. poddawały.się.analizie..Niektóre.–.z.uwagi.na.niepełny.charakter,.jak.np.. koncepcja.komutacyjna,.inne.–.z.uwagi.na.wysoki.poziom.ogólności.tez. i.niewielką.adekwatność.dla.wykładni.operatywnej.w.praktyce.interpreta- cyjnej..Z.wymienianych.w.literaturze.trzech.typów.koncepcji,.a.mianowi- cie.–.koncepcji.osadzonych.w.nurcie.analitycznej.filozofii.prawa,.w.nurcie. filozofii.hermeneutycznej.oraz.w.nurcie.argumentacyjnym,.koncentruję. na.koncepcjach.analitycznych2.. Pierwszy.rozdział.opracowania.poświęcony.jest.ustaleniom.metodo- logicznym.i.pojęciowym,.w.tym.pojęciu.wykładni.rozszerzającej..W.pięciu. kolejnych.rozdziałach.omówiono.analityczne.koncepcje.wykładni.oraz.ich. adekwatność.dla.ujęcia.wykładni.rozszerzającej..Dwa.ostatnie.rozdziały. poświęcone.są.zagadnieniom.szczególnym.–.rozdział.siódmy.zagadnie- niu.początku.wykładni.–.zasadzie.clara non sunt interpretanda,.natomiast. rozdział.ósmy.problemowi.istotnemu.szczególnie.dla.współczesnej.prak- tyki.interpretacyjnej.–.wykładni.prowspólnotowej.i.jej.relacji.do.wykładni. rozszerzającej.. Kończąc.uwagi.wstępne.chciałbym.podziękować.osobom,.które.przy- czyniły.się.do.powstania.książki..Moje.najserdeczniejsze.podziękowania. winien.jestem.Panu.Profesorowi.Tomaszowi.Gizbertowi-Studnickiemu.za. wspieranie.wysiłków.badawczych,.liczne.dyskusje.oraz.atmosferę.pracy. w.Katedrze.Teorii.i.Filozofii.Prawa,.a.aktualnie.Katedrze.Teorii.Prawa,. sprzyjającą.naukowej.dyskusji.i.podejmowaniu.problemów.badawczych.. Dziękuję.także.serdecznie.moim.kolegom.z.Katedry.–.Panu.Doktorowi. Andrzejowi.Grabowskiemu.oraz.Panu.Doktorowi.Michałowi.Araszkie- wiczowi.za.niezwykle.cenne.uwagi,.które.w.istotny.sposób.wpłynęły.na. ostateczny.kształt.tego.opracowania..Dziękuję.bardzo.mojemu.synowi.Ma- ciejowi.z.pomoc.w.kwestiach.technicznych... 2. M..Zieliński,.Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki,.Warszawa.2008,.s..69. 14 Rozdział I Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne 1. Zakres ustaleń pojęciowych i metodologicznych Próba.analizy.niemal.każdego.zagadnienia.istotnego.w.prawoznaw- stwie.napotyka.na.kontrowersje.natury.pojęciowej,.czy.też.nieco.ogólniej. –.metodologicznej..Stąd.też.dokonanie.określonych.ustaleń.metodolo- gicznych,.traktowanych.także.jako.program.minimum.ustaleń.pojęcio- wych,.stało.się.pewnym.warsztatowym.standardem..Z.takim.obszarem. rozważań.prawniczych,.notoryjnie.spornym.pojęciowo.i.wymagającym. metodologicznych.ustaleń,.mamy.do.czynienia.właśnie.w.problematyce. szeroko.rozumianej.wykładni.prawa1..Dyskusje.i.spory.dotyczące.samego. pojęcia.wykładni,.przyjmowanej.koncepcji.normy.prawnej,.przedmiotu. interpretacji,.koncepcji.znaczenia.itd.,.często.wynikające.z.akceptacji.od- miennych.stanowisk.aksjologicznych,.czy.szerzej.–.filozoficznych,.dopro- wadziły.do.sformułowania.w.polskiej.teorii.wykładni.przynajmniej.kilku. kompletnych.i.spójnych.koncepcji.interpretacji.prawniczej..Są.to.koncepcje. na.tyle.odmienne,.że.zamiast.po.raz.kolejny.podejmować.próbę.dokonania. ustaleń.pojęciowych.i.metodologicznych.w.odniesieniu.do.całej.problema- tyki.interpretacji,.co.więcej.–.próbę.z.aspiracjami.do.uniwersalności.takich. ustaleń,.za.bardziej.uzasadnione.uznaję.rozważenie.kwestii.pojęciowych. 1. „W.problematyce.wykładni.ześrodkowują.się.bowiem.nieomal.wszystkie.problemy.nauki. prawa.i.praktyki.prawniczej..Wszystko,.co.się.w.nauce.i.praktyce.prawniczej.czyni,.albo.wprost. polega.na.wykładni,.albo.jej.dotyczy,.albo.wykładnię.rozwija,.albo.wykładnię.przejawia,.albo.wy- kładnię.uwzględnia,.albo.ją.po.prostu.warunkuje”..Ibidem,.s..13. 15 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne i.spornych.zagadnień.metodologicznych.w.obrębie.każdej.z.omawianych. koncepcji.wykładni.. Nie.będę.zatem.w.niniejszym.rozdziale.rozważał.problemów.poję- ciowych,.zagadnienia.pragmatycznego.i. apragmatycznego.rozumienia. wykładni,.pojęć.wykładni.sensu stricto,.sensu largo i.largissimo sensu.oraz. związanego.z.nimi.pojęcia.rozumienia.i.zrozumienia..Poza.zakresem.roz- ważań.pozostaną.także.takie.kwestie,.jak.relacja.pojęcia.wykładni.i.poję- cia.interpretacji.czy.analiza.poszczególnych.rodzajów.wykładni..W.tych. wszystkich.kwestiach.odsyłam.czytelnika.do.bardzo.bogatej.literatury,. która.w.tym.miejscu.może.zostać.jedynie.zasygnalizowana2.. W.dwóch.przypadkach.zamierzam.jednakże.odstąpić.od.tego.założe- nia..Pierwszy.z.nich.dotyczy.rekonstrukcji.tradycyjnego,.prawniczego.ro- zumienia.poszczególnych.rodzajów.wykładni.ze.względu.na.wynik,.czyli. wykładni.literalnej,.rozszerzającej.i.zwężającej..Drugi.przypadek,.w.moim. mniemaniu.istotniejszy,.dotyczy.rozmaitych.aspektów.w.jakich.analizowa- ne.są.rodzaje.wykładni.oraz.samo.pojęcie.wykładni.prawa..Tomasz.Spyra. trafnie.określa.te.aspekty.postrzegania.wykładni.mianem.perspektyw.po- strzegania.wykładni3.. 2. Jedynie.przykładowo.wymienić.można.prace.kilku.autorów:.T..Gizbert-Studnicki,.Język prawny z perspektywy socjolingwistycznej,.Kraków.1986;.idem,.Wykładnia celowościowa,.St..Praw..1985,. nr.3–4;.idem,.Wieloznaczność leksykalna w interpretacji prawniczej,.Kraków.1978;.idem,.Rozkład cięża- ru argumentacji w dyskursie interpretacyjnym.(w:).J..Stelmach.(red.),.Studia z filozofii prawa, Kraków. 2003,.s..65.i.n.;.L..Morawski,.Argumentacje, racjonalność prawa i postępowanie dowodowe,.Toruń.1988;. idem,.Wykładnia w orzecznictwie sądów..Komentarz,.Toruń.2002;.idem,.Kilka uwag na temat wykładni.(w:). S..Wronkowska.(red.),.Polska kultura prawna a proces integracji europejskiej,.Kraków.2005,.s..31.i.n.;. idem,.Zasady wykładni...;.J..Woleński,.Logiczne problemy wykładni prawa,.ZNUJ,.Prace.Prawnicze.56,. Warszawa–Kraków.1972;.idem,.Über den Begriff der Rechtsauslegung,.Archivum.Iuridicum.Cracoviense. 1974,.t..VII,.s..35.i.n.;.idem,.Semantyczne ujęcie dogmatyki prawa,.SF.1985,.nr.2–3,.s..83.i.n.;.J..Wróblewski,. Zagadnienie teorii wykładni prawa ludowego, Warszawa.1959;.idem,.Sądowe stosowanie prawa, Warszawa. 1988;.idem,.Rozumienie prawa i jego wykładnia,.Wrocław–Warszawa–Kraków–Łódź.1990;.M..Zieliński,. Wykładnia...,.oprócz.tego.należy.wymienić.następujące.prace.tego.autora:.Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego,.Poznań.1972;.Współczesne problemy wykładni prawa,.PiP.1996,.z..8–9;.Pod- stawowe zasady współczesnej wykładni prawa.(w:).P..Winczorek.(red.),.Teoria i praktyka wykładni prawa,. Warszawa.2005,.s..117.i.n.;.Derywacyjna koncepcja wykładni jako koncepcja zintegrowana,.RPEiS.2006,.nr.3,. s..93.i.n.; Wykładnia prawa cywilnego,.Studia.Prawa.Prywatnego.2006,.nr.1,.s..1.i.n.;.Wybrane zagadnienia wykładni prawa, PiP.2009,.z..6,.s..3.i.n.;.Z..Ziembiński,.Problemy podstawowe prawoznawstwa,.Warszawa. 1980;.S..Wronkowska,.Z..Ziembiński,.Zarys teorii prawa,.Poznań.2001;.M..Zirk-Sadowski,.Tak zwana prawotwórcza decyzja sądowego stosowania prawa,.St..Praw..1980,.nr.1–2,.s..243.i.n.;.idem,.Rozumienie ocen w języku prawnym, Łódź.1984... 3. T..Spyra,.Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni,. Kraków.2006,.s..19.i.n.. 16 2. Tradycyjne, prawnicze rozumienie wykładni ze względu na wyniki 2. Tradycyjne, prawnicze rozumienie wykładni ze względu na wyniki Tradycyjnie.formułowane.podziały.wykładni.odwołują.się.do.ta- kich.kryteriów.podziału,.jak.osoba.interpretatora,.sposób.dokonywania. interpretacji,.wyniki.wykładni,.czy.też.materiały.z.jakich.korzystano.przy. interpretacji4..W.nowszych.ujęciach.podkreślany.jest.nie.tyle.sam.rezultat. wcześniejszych.etapów.interpretacji.jako.kryterium.podziału,.ile.zakres. interpretowanego.wyrażenia.stanowiący.ten. rezultat.oraz.sposób.jego. ustalenia5.. 2.1. Tradycyjne ujęcie wykładni literalnej, rozszerzającej i zwężającej Dobrym.wstępem.do.omówienia.tradycyjnego.ujęcia.wykładni.ze. względu.na.wyniki.będzie.przytoczenie.kilku.definicji.tych.rodzajów.wy- kładni.sformułowanych.w.literaturze:. 1). „Wykładnia.literalna,.dosłowna.(interpretatio declarativa),.ma.miejsce. wtedy,.gdy.spośród.różnych.znaczeń.uzyskanych.za.pomocą.od- miennych.dyrektyw.interpretacyjnych.zostanie.wybrane.rozumienie. ustalone.za.pomocą.dyrektyw.językowych.(...).. Wykładnia.rozszerzająca.(interpretatio extensiva).występuje.wtedy,. gdy.porównując.zakresy.przepisu.prawnego,.uzyskane.za.pomocą. różnych.dyrektyw.interpretacyjnych,.wybieramy.rozumienie.wyni- kające.z.dyrektyw.pozajęzykowych.i.jest.ono.szersze.od.rozumienia. językowego.. Wykładnia.zwężająca.(interpretatio restrictiva).polega.na.wyborze.spo- śród.różnych.zakresów.przepisu.prawnego.rozumienia.uzyskanego. 4. R..Sarkowicz,.J..Stelmach,.Teoria prawa,.Kraków.1996,.s..79;.zob..także.M..Borucka-Arctowa,. J..Woleński,.Wstęp do nauk o państwie i prawie,.Kraków.1977,.s..196.i.n.;.J..Nowacki,.Z..Tobor,.Wstęp do prawoznawstwa,.Kraków.2000,.s..226:.„Gdy.mowa.o.wykładni.zwężającej.lub.rozszerzającej,.słowo. «wykładnia».odnosi.się.do.samego.rezultatu.czynności.interpretatora”.. 5. L..Morawski,.Wykładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz,.Toruń.2002,.s..241:.„Ze.względu. na.zakres.wykładni.wyróżnia.się.następujące.jej.rodzaje:. –. wykładnię.literalną.(interpretatio declarativa),. –. wykładnię.rozszerzającą.(interpretatio extensiva),. –. wykładnię.zwężającą.(interpretatio restrictiva)”.. Zob..też.S..Wronkowska,.Z..Ziembiński,.Zarys teorii prawa,.Poznań.2001,.s..168.i.n.. 17 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne za.pomocą.dyrektyw.pozajęzykowych,.które.jest.węższe.od.rozumie- nia.językowego”6;. 2). „(...).prawodawca.wprawdzie.«wyraził.się.jasno»,.ale.owa.jasna.wy- powiedź.nie.jest.adekwatna.do.jego.zamysłu,.oraz.że:. a). interpretowany.przepis.wyraża.normę,.która.ma.szerszy.zakres. zastosowania.lub.unormowania.niż.ten,.jaki.ustaliliśmy.w.drodze. wykładni.językowej.(wykładnia.rozszerzająca,.interpretatio exten- siva),.albo. b). interpretowany.przepis.wyraża.normę,.która.ma.węższy.zakres.za- stosowania.lub.normowania.niż.ten,.jaki.ustaliliśmy,.dokonując.wy- kładni.językowej.(interpretacja.zwężająca,.interpretatio restrictiva)”7;. 3). „Odwołując.się.(...).do.funkcjonalnych.reguł.interpretacyjnych.należy. odróżnić.przypadki.wykładni.rozszerzającej.(w.przeciwieństwie.do. wykładni.«dosłownej»).od.przypadków.wykładni.asimili.(...)..W.przy- padku.wykładni.rozszerzającej.sens.językowy.przepisu.jest.jasny,. niemniej.ze.względu.na.przekonywające.uzasadnienie.aksjologiczne. przyjmuje.się,.że.przepis.ten.formułuje.normę.o.szerszym.zakresie.za- stosowania.lub.zakresie.normowania,.niż.przy.wykładni.dosłownej”8;. 4). „Przyjmijmy,.że.zakresem.odniesienia.jest.Zj.–.zakres.językowy.nor- my.i.że.porównujemy.z.nim.zakres.funkcjonalny.norm.Zf..Wówczas. najogólniej.mówiąc.mogą.zaistnieć.trzy.sytuacje:.zakres.Zf.jest.taki. sam.jak.zakres.Zj.–.będzie.to.wykładnia.dosłowna;.zakres.Zf.jest.szer- szy.niż.zakres.Zj.–.wykładnia.rozszerzająca;.zakres.Zf.jest.węższy.niż. zakres.Zj.–.wykładnia.zwężająca”9;. 5). „Punktem.odniesienia.wspomnianego.podziału.(ze.względu.na.za- kres.–.przyp..K.P.).jest.wykładnia.językowa..Rezultat.wykładni.języ- kowej.to.wykładnia.literalna.(zgodna.z.literą.prawa...),.każda.wykład- nia,.która.daje.wynik.szerszy.od.wykładni.językowej,.to.wykładnia. rozszerzająca,.natomiast.każda.wykładnia,.która.daje.znaczenia.węż- sze,.to.wykładnia.zwężająca”10;. 6). „(...).w.przypadku.wykładni.rozszerzającej.językowy.sens.danego. przepisu.jest.niewątpliwy.i.jasny,.a.mimo.to.daje.się.pierwszeństwo. 6. J..Nowacki,.Z..Tobor,.Wstęp...,.s..226–227.. 7. S..Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa,.Poznań.2005,.s..87.. 8. A..Redelbach,.S..Wronkowska,.Z..Ziembiński,.Zarys teorii państwa i prawa,.Warszawa.1992,. 9. K..Opałek,.J..Wróblewski,.Zagadnienia teorii prawa,.Warszawa.1969,.s..260.. 10. L..Morawski,.Wstęp do prawoznawstwa,.Toruń.2004,.s..168.. s..208.. 18 2. Tradycyjne, prawnicze rozumienie wykładni ze względu na wyniki dyrektywom.funkcjonalnym,.które.nakazują.przyjąć.normę.o.szer- szym.zakresie.zastosowania.lub.szerszym.zakresie.normowania.(od- powiednio.co.do.wykładni.zwężającej)”11;. 7). „Po.zastosowaniu.powyższych.rodzajów.wykładni.(językowej,.sys- temowej,.funkcjonalnej).przepisów.prawnych.i.po.porównaniu.tych. wyników.możemy.dojść.do.wniosku,.iż.wyniki.te.pokrywają.się..Po- zostajemy.więc.przy.dosłownym.sensie.przepisów..(...).osiągnęliśmy. wyniki,.które.nazywamy.wykładnią.literalną..Czasami.(...).porów- nanie.wyników.zmusza.nas.do.rewizji.sensu.ustalonego.za.pomocą. wykładni.językowej..Może.się.okazać,.że.wykładnia.systemowa.lub. funkcjonalna.dyktuje.nam.konieczność.nadania.przepisom.szerszego. sensu,.niżby.to.wynikało.z.wykładni.językowej,.lub.odwrotnie.–.węż- szego..Zakaz.deptania.trawników.oznacza,.jeżeli.nie.zatrzymać.się. na.wykładni.językowej,.zakaz.niszczenia.zieleni..Dokonaliśmy.więc. takiej.wykładni,.która.rozszerza.dosłowne.znaczenia.słowa.trawnik.. Wynik.porównania.może.nas.również.doprowadzić.do.wniosku.(...),. że.w.rzeczywistości.chodzi.mu.(ustawodawcy.–.przyp..K.P.).o.węższy. zakres.pojęciowy”12;. 8). „(...).wykładnia.językowa.jest.zgodna.z.wynikami.wykładni.pozo- stałych,.że.usunięte.są.wszystkie.wątpliwości.formy.słownej.tekstu. prawnego.czy.niejasności.co.do.znaczenia.normy..Stwierdzenie.owej. zgodności.dyrektyw.językowych.i.pozajęzykowych.uprawnia.do.mó- wienia.o.wykładni.stwierdzającej..(...).Możemy.jednak.porównując. wyniki.wykładni.językowej.z.innymi.metodami.dokonywania.inter- pretacji.(...).dojść.do.wniosku,.że.zakres.treściowy.normy.prawnej.jest. większy.niż.wynikałoby.to.z.pozajęzykowych.dyrektyw.wykładni.. Inaczej.mówiąc.dochodzimy.do.wniosku,.że.prawodawca.chciał.po- wiedzieć.więcej.niż.powiedział..(...).Słowom.prawodawcy.nadajemy. znaczenie.obszerniejsze..W.takich.przypadkach.mówimy.o.wykładni. rozszerzającej”13;. 9). „Skutkiem.zastosowania.dyrektyw.funkcjonalnych.jest.taka.korekta. brzmienia.normy.uzyskanego.przy.pomocy.dyrektyw.językowych,. która.określana.jest.mianem.wykładni.rozszerzającej bądź.ścieśnia- jącej..(...).Odwołanie.się.do.funkcji.danej.regulacji.prawnej.wobec. 11. Z..Ziembiński,.Teoria prawa,.Warszawa–Poznań.1972,.s..110.. 12. J..Kowalski,.Wstęp do prawoznawstwa,.Warszawa.1984,.s..182.. 13. G.L..Seidler,.H..Groszyk,.J..Malarczyk,.A..Pieniążek,.Wstęp do nauki o państwie i prawie,. Lublin.1995,.s..174–175.. 19 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne jakiegoś.wycinka.stosunków.społecznych.(...),.wartości.czy.ocen.(...). może.prowadzić.do.wniosku.o.potrzebie.szerszego.bądź.węższego. ujęcia.adresata.i.okoliczności.(tzw..zakresu zastosowania normy). bądź.ujęcia.wzoru.zachowania.(tzw..zakresu normowania normy). w.porównaniu.z.ujęciem.wynikającym.wprost.z.litery.interpretowa- nych.przepisów.prawa”14;. 10). „Omawiany.(...).podział.wykładni.zakłada.pewną.zasadę.porówny- wania.wyników,.do.jakich.może.dojść.interpretator..W.myśl.tej.zasa- dy.należy.z.jednej.strony.brać.pod.uwagę.efekt.wykładni.językowej,. a.z.drugiej.–.wyniki.wszystkich.pozostałych.rodzajów.wykładni.(...). Wykładnia.literalna.to.wykładnia,.przy.której.rezultaty.wykładni.lo- gicznej,.systemowej.i.funkcjonalnej.pokrywają.się.z.rezultatem.wy- kładni.językowej.. Wykładnia.rozszerzająca.ma.miejsce.wówczas,.gdy.dyrektywy.sys- temowe,.logiczne.i.funkcjonalne. rozszerzają. zakres.zastosowania. przepisu.w.stosunku.do.zakresu.wyznaczonego.przez.dyrektywy. językowe.. Wykładnia.zwężająca.zachodzi.wtedy,.gdy.zakres.przepisu.przy.wy- kładni.językowej.jest.zwężony.przez.zastosowanie.dyrektyw.syste- mowych,.logicznych.i.funkcjonalnych”15;. 11). „Należy.(...).dokonać.wyboru.spośród.rozmaitych.«właściwych».zna- czeń.przepisu..W.ten.sposób.mamy.do.czynienia.z:. a). wykładnią.literalną.(dosłowną)..Występuje.ona.wtedy,.gdy.spo- śród.różnych.znaczeń.uzyskanych.za.pomocą.odmiennych.wy- kładni.wybierzemy.te,.które.zostały.ustalone.dzięki.zastosowaniu. reguł.znaczeniowych.i.konstrukcyjnych.języka;. b). wykładnią.rozszerzającą..Wykładnia.ta. (uwzględniając.przede. wszystkim.rezultaty.np..interpretacji.celowościowej).wychodzi. poza.zakres.znaczenia.ustalonego.w.wyniku.przeprowadzenia. wykładni.literalnej;. c). wykładnią.zwężającą..Wykładnia.ta.(również.na.podstawie.inter- pretacji.np..celowościowej.lub.systemowej).przyjmuje.węższe.ro- zumienie.przepisu.(np..węższy.krąg.desygnatów.użytych.w.prze- pisie.terminów),.niż.wynikałoby.to.z.wykładni.literalnej.(...)”16;. 14. A..Korybski,.A..Pieniążek,.Wstęp do prawoznawstwa,.Lublin.1995,.s..95–96.. 15. M..Borucka-Arctowa,.J..Woleński,.Wstęp do...,.s..196–197.. 16. T..Stawecki,.P..Winczorek,.Wstęp do prawoznawstwa,.Warszawa.1995,.s..123.. 20 2. Tradycyjne, prawnicze rozumienie wykładni ze względu na wyniki 12). „Wykładnia.korygująca.może.mieć.postać.wykładni.rozszerzającej. bądź.zwężającej.. Wykładnia.rozszerzająca.(...).polega.na.przypisaniu.normie.szerszego. zakresu.normowania.bądź.zastosowania.przy.wykorzystaniu.reguły. wykładni.pozajęzykowej.(funkcjonalnej.lub.systemowej).niż.zakres. wypływający.wprost.i.jednoznacznie,.po.zastosowaniu.językowych. reguł.wykładni,.z.dosłownego.brzmienia.normy..(...). Wykładnia.zwężająca.(...).polega.na.przypisaniu.normie.węższego. zakresu. normowania. bądź. zastosowania. na. podstawie. reguł. wy- kładni.pozajęzykowej,.niż.zakres.wynikający.wprost.z.dosłownego. brzmienia.normy”17;. 13). „Nauka.prawa.cywilnego.interesuje.się.jedynie.porównaniem.wyni- ków.całości.procesu.z.wynikami.wykładni.gramatycznej..Zasadnicze. i.najbardziej.ogólne.rodzaje.tych.zróżnicowań.ujmuje.się.w.doktry- nie.w.trzech.zestawieniach,.rozróżniając.wykładnię.stwierdzającą,. rozszerzającą.oraz.ścieśniającą..O.wykładni.rozszerzającej.(...).mówi. się.wtedy,.gdy.wynik.całego.procesu.wykładni.ustala.szerszy.zakres. przepisu.niż.ten,.jaki.by.wynikał.z.tzw..bezpośredniego.rozumie- nia.przepisu.lub.z.wykładni.gramatycznej..Wykładnia.ścieśniająca. (...).daje.w.swym.wyniku,.odwrotnie,.zakres.węższy..Wykładnia.zaś. stwierdzająca.ustala.identyczność.obu.zakresów”18;. 14). „Wykładnia.rozszerzająca.–.(a).każda.wykładnia.systemowa.lub.funk- cjonalna,.która.daje.wynik.szerszy.od.wykładni.językowej;.(b).wy- kładnia,.w.której.interpretator.przyjmuje.znaczenie.przepisu.szersze. 17. J..Jabłońska-Bońca,.Wstęp do nauk prawnych,.Gdańsk.1992,.s..171..Według.tej.autorki.wy- kładnia.korygująca.ma.miejsce.wówczas,.gdy.„na.zasadzie.wyjątku”.odrzucamy.wynik.wykładni. językowej..Podejmujemy.wtedy.decyzję.o.przypisaniu.normie.znaczenia.zmodyfikowanego.w.wy- niku.zastosowania.reguł.funkcjonalnych.i.systemowych.. 18. W..Czachórski,.S..Grzybowski.(red.),.System prawa cywilnego. Część ogólna,.t..I,.Warsza- wa–Białystok.1985,.s..175..Autor.cytowanej.definicji,.S..Grzybowski,.stawia.przy.okazji.ciekawą.tezę. dotyczącą.metodologicznej.i.poznawczej.wartości.omawianych.odróżnień.wykładni.z.uwagi.na. wyniki:.„Nie.ma.żadnej.przyczyny,.aby.negować.trafność.takich.zestawień..Trudno.jednak.byłoby. uzasadniać.ich.celowość..Różnego.rodzaju.porównania.można.przecież.przeprowadzać,.(...).rów- nież.między.wynikami.stosowania.wyłącznie.poszczególnych.metod.wykładni.lub.między.wyni- kami.całości.procesu.wykładni.i.poszczególnych.jej.metod,.a.więc.nie.tylko.wykładni.gramatycznej.. Ograniczenie się do porównania wyników całości procesu wykładni wyłącznie z wynikami wy- kładni gramatycznej nie daje żadnych szczególnych walorów poznawczych (podkr..K.P.)..Można. by.wprawdzie.twierdzić,.że.tworzy.się.w.ten.sposób.pewien.hamulec.przeciwko.zbyt.pochopnemu. neglegowaniu.wyników.wykładni.gramatycznej,.ale.gdyby.nawet.istnienie.takiego.hamulca.było. pożądane,.nie.miałoby.to.żadnego.związku.z.teorią.wykładni..Wyniki.wykładni.są.bowiem.zawsze. «stwierdzające».ich.zgodność.z.rzeczywistym.znaczeniem.przepisów.i.norm.prawnych”.. 21 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne od.znaczenia.językowego,.gdyż.normodawca.powiedział.mniej.niż. zamierzał.(wynik.wykładni.genetycznej.jest.szerszy.niż.wynik.wy- kładni.językowej);.(c).wykładnia,.w.której.interpretator.wybiera.rozu- mienie.tekstu.prawnego.określone.w.wyniku.zastosowania.dyrektyw. pozajęzykowych.i.jest.ono.szersze.od.rozumienia.językowego. W.przypadku.wykładni.rozszerzającej.sens.językowy.przepisu.jest. jasny.i.jednoznaczny,.jednak.interpretator.dokonuje.jego.rozszerzenia.ze. względu.na.ważne.racje.o.charakterze.systemowym.lub.funkcjonalnym”19.. 2.2. Analiza tradycyjnych określeń wykładni rozszerzającej Stosunkowo. prostym. zabiegiem. analitycznym. jest. porównanie. przedstawionych.określeń.wykładni.ze.względu.na.wyniki,.ze.szczegól- nym.uwzględnieniem.wykładni.rozszerzającej..Celem.takiego.porównania. jest.z.jednej.strony.uchwycenie.elementów.wspólnych.dla.wszystkich.bądź. większości.określeń,.z.drugiej.strony.wskazanie.rozbieżności.i.chwiejności. w.definiowaniu.wykładni.rozszerzającej..Przeprowadzenie.takiego.zabie- gu.wymaga.sformułowania.kryteriów,.za.pomocą.których.przeprowadzo- na.zostanie.planowana.analiza..Nasuwają.się.następujące.kryteria:. 1.. Na.czym.polega.interpretacja.i.co.jest.jej.przedmiotem?. 2.. Na.czym.polega.wykładnia.rozszerzająca. i.co.podlega.rozszerze- niu?. 3.. Wobec.jak.określonego.zakresu.dokonujemy.rozszerzenia?. Ad.1..Nie.ulega.wątpliwości,.że.każdy.prawnik.czy.filozof.prawa.pi- szący.o.wykładni.prawa.ma.określony.pogląd.na.to,.czym.jest.interpreta- cja.w.ogólności.oraz.na.czym.polega.interpretacja.prawa.w.szczególności.. Konstatacja.ta.jest.banalna,.ale.wskazuje.na.pierwsze.źródło.punktów. wspólnych.i.rozbieżności.w.określeniach.wykładni.rozszerzającej..Okre- ślenia.wykładni.rozszerzającej.nie.są.formułowane.w.oderwaniu.od.akcep- towanych.przez.ich.autorów.stanowisk.i.poglądów.na.wykładnię.prawa. w.ogólności..Jeśli.z.tego.punktu.widzenia.ujmiemy.przedstawione.okre- ślenia.wykładni.ze.względu.na.wyniki,.to.możliwe.stanie.się.wskazanie. 19. A..Bator,.W..Gromski,.A..Kozak,.S..Kaźmierczyk,.Z..Pulka,.Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny,.Warszawa.2006,.s..251.. 22 2. Tradycyjne, prawnicze rozumienie wykładni ze względu na wyniki podstawowych.przekonań.autorów.w.odniesieniu.do.interpretacji.prawa.. Pod.pojęciem.interpretacji.rozumiane.jest.ustalenie:. a). znaczenia,. b). zakresu,. c). rozumienia,. d). sensu,. e). brzmienia.. Z.kolei.przedmiot.poddawany.interpretacji.określany.jest.jako:. a). norma.prawa,. b). przepis.prawny,. c). wypowiedź,. d). tekst.prawny,. e). słowa.prawodawcy,. f). forma.słowna.tekstu.prawnego.. Co. więcej,.warto.zauważyć,.że. autorzy.określeń.nie. przywiązują. szczególnej.wagi.do.konsekwencji.pojęciowej,.a.nawet.terminologicznej.. Wiele.określeń.odwołuje.się.zarówno.do.ustalenia.znaczenia.i.zakresu,. sensu.i.zakresu,.czy.też.rozumienia.i.zakresu,.jak.i.różnych.przedmiotów. interpretacji,.np..takich,.jak.norma.i.przepis,.wypowiedź.i.norma,.czy.też. tekst.i.norma.bądź.przepis..Wydaje.się.ponadto,.że.autorzy.nie.przywią- zują.szczególnej.wagi.do.konsekwentnie.apragmatycznego.ujmowania. wykładni..Wspomniana.chwiejność.pojęciowa.w.samych.definicjach.wy- kładni.i.wykładni.rozszerzającej.stanowi.odzwierciedlenie.niepewności. pojęciowej.występującej.w.intuicjach.prawniczych.. Ad.2..Z.podobną.chwiejnością.mamy.do.czynienia.także.w.kwestii. określenia.istoty.wykładni.rozszerzającej..Przegląd.przytoczonych.powy- żej.określeń.prowadzi.do.wniosku,.że.najczęściej.istota.wykładni.rozsze- rzającej.ujmowana.jest.jako.czynność.polegająca.na.porównaniu.zakresów,. znaczenia.czy.też.wyników.uzyskanych.poprzez.zastosowanie.różnych. kanonów.wykładni;.w.jednym.z.określeń.wręcz.mowa.jest.o.„zasadzie. porównywania.wyników”20..Niektóre.określenia.upatrują.istoty.wykładni. rozszerzającej.w.przypisaniu.pierwszeństwa.funkcjonalnemu.kanonowi. interpretacyjnemu,.ujmowanemu.jako.kanon.pozajęzykowy,.wobec.ka- 20. Zob..określenie.10.. 23 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne nonu.językowego..Jako.uzasadnienie.pierwszeństwa.kanonu.pozajęzyko- wego.przywoływane.bywają.zazwyczaj.przekonujące.racje.aksjologiczne.. Wyjątkowo,.jako.istota.wykładni.rozszerzającej,.wskazywane.jest.dokona- nie.wyboru.spośród.„właściwych.znaczeń.przepisu”21.. Niezdecydowanie,.czy.też.być.może.jedynie.brak.precyzji,.jest.cha- rakterystyczne.także.dla.określeń.przedmiotu.podlegającego.rozszerze- niu..Wydaje.się,.że.chwiejność.odpowiedzi.na.pytanie.„co.rozszerzamy?”. jest.w.dużej.mierze.konsekwencją.chwiejności.co.do.przedmiotu.ustale- nia.interpretacyjnego..Autorzy.wskazują.na.„szersze.znaczenie”,.„szerszy. sens”,.„szerszy.zakres.zastosowania”,.„szerszy.zakres.normowania”,.„za- kres.funkcjonalny”.i.„językowy”,.„wyjście.poza.zakres.znaczenia”,.„szerszy. zakres.przepisu”,.„szerszy.zakres.normy”,.„szersze.rozumienie”.itp..Zatem. z.jednej.strony.mielibyśmy.do.czynienia.z.takimi.„przedmiotami”.podlega- jącymi.rozszerzeniu,.jak:.znaczenie,.sens,.rozumienie,.z.drugiej.zaś.strony. –.z.takimi,.jak:.zakres.(zastosowania,.normowania,.funkcjonalny,.przepisu,. normy,.znaczenia).. Celem.prowadzonych.rozważań.jest.odtworzenie.prawniczych.in- tuicji.związanych.w.szczególności.z.interpretacją.rozszerzającą..Z.tej.per- spektywy.istotna.wydaje.się.kontrowersja.co.do.tego,.czy.przedmiotem. podlegającym.rozszerzeniu.jest.zakres,.czy.też.znaczenie..Kontrowersja. ta.stanowi,.jak.o.tym.wspomniałem.powyżej,.konsekwencję.niepewności. co.do.przedmiotu.ustaleń.interpretacji.prawa.w.ogólności.–.mianowicie,. czy.przedmiotem.prawniczych.ustaleń.interpretacyjnych.jest.znaczenie. (tekstu,.wyrażenia,.zwrotu.itd.),.czy.zakres,.czy.też.zarówno.jedno,.jak. i.drugie..Niepewność.intuicji.prawniczych.nie.jest.tylko.„lokalnym”.za- gadnieniem.prawników.czy.prawoznawstwa,.jest.to.wyraz.głębszej.kon- trowersji.filozoficznej,.kwestia.relacji.między.znaczeniem.i.oznaczaniem,. dyskutowanych.koncepcji.znaczenia.oraz.ontologii.znaczenia..Niektóre. z.tych.kwestii.poruszone.zostaną.w.dalszej.części.rozważań..Z.perspekty- wy.wykładni.rozszerzającej.spór.sprowadza.się.do.pytania,.czy.trafne.jest. (chociażby.językowo).mówienie.o.rozszerzeniu.znaczenia.bądź.rozszerze- niu.rozumienia,.czy.też.są.to.określenia.metaforyczne.i.ich.użycie.oznacza. w.istocie.rzeczy.odwołanie.się.do.pojęcia.zakresu.. Niewątpliwie.ciekawym.zagadnieniem.byłoby.rozważenie.relacji.po- jęć.wykładni.rozszerzającej,.literalnej.i.zwężającej.do.odróżnienia.wykład- ni.secundum, preater i contra legem..Odróżnienia.te.odwołują.się.do.odmien- 21. Zob..określenie.11.. 24 2. Tradycyjne, prawnicze rozumienie wykładni ze względu na wyniki nych.kryteriów..Analiza.taka.wykraczałaby.jednak.poza.ramy.przyjęte. w.tej.pracy.oraz.cel,.którym.jest.charakterystyka.wykładni.rozszerzającej. w.różnych.koncepcjach.wykładni..Nie.sądzę.także,.aby.analiza.ta.wniosła. coś.istotnego.do.samej.charakterystyki.wykładni.. Ad.3..Ostatnie.pytanie.dotyczy.formułowanej.w.przytoczonych.okre- śleniach.charakterystyki.przedmiotu.odniesienia..Przedmiot.odniesienia.to. ten.przedmiot,.wobec.którego.interpretator.dokonuje.rozszerzenia..Wyda- je.się,.że.intuicje.prawnicze.nie.pozostawiają.wątpliwości,.że.przedmiotem. interpretacji.jest.wyrażenie.tekstu.prawnego,.zatem.przedmiot.odniesienia. wykładni.rozszerzającej.powinno.stanowić.także.wyrażanie.tekstu.praw- nego..Otwarte.pozostaje.jednak.pytanie,.czy.jest.to.wyrażenie.poddane. jedynie.rozumieniu,.czy.też.zinterpretowane.poprzez.zastosowanie.np.. językowych.dyrektyw.interpretacyjnych..Chodzi.zatem.o.odpowiedź.na. pytanie,.jak.możliwe.jest.wyznaczenie.czy.skonstruowanie.przedmiotu. odniesienia.w.wykładni.rozszerzającej.. Analiza.przytoczonych.powyżej.określeń.prowadzi.do.spostrzeże- nia,.że.charakterystyka.przedmiotu.jest.niejasna.i.chwiejna.–.przynajmniej. w.przypadku.niektórych.określeń..Zgoda,.jak.się.wydaje,.panuje.co.do. jednego,.mianowicie.tego,.że.przedmiot.odniesienia.w.wykładni.rozsze- rzającej.wyznaczany.jest,.czy.też.konstruowany,.językowo..Jeśli.jednak. postawić.pytanie.o.zasady,.według.których.interpretator.konstruuje.języ- kowo.przedmiot.odniesienia,.to.odpowiedź.nie.będzie.tak.zdecydowana.. Z.jednej.strony.część.autorów.zdaje.się.akceptować.ustalenie.przedmiotu. odniesienia.przy.użyciu.jedynie.reguł.danego.języka.(np..„reguł.znacze- niowych.i.konstrukcyjnych.języka”).lub.wprost.odwołując.się.do.pojęcia. bezpośredniego.rozumienia22,.z.drugiej.strony.autorzy.uznają,.że.przed- miot.ten.konstruowany.jest.przez.użycie.dyrektyw.językowego.kanonu. interpretacyjnego,.czyli.jako.wynik.wykładni.językowej..W.jednym.z.okre- śleń.dopuszczone.zostały.oba.rozwiązania.. Z.podobną.chwiejnością.mamy.do.czynienia.w.przypadku.próby. ustalenia.reguł.(dyrektyw),.przez.zastosowanie.których.doprowadzamy. do.rozszerzenia..Część.określeń.wskazuje.na.„pozajęzykowe.dyrektywy. wykładni”,.niektóre.odwołują.się.do.dyrektyw.funkcjonalnych.i.systemo- wych.(a.niekiedy.także.i.„logicznych”),.niektóre.wyłącznie.do.dyrektyw. 22.Zob..określenie.2,.3.oraz.14,.odwołujące.się.do.„jasnego.sensu.językowego”,.„jasnego.wyrażenia. się”.przez.prawodawcę,.czy.„jasnego.i.jednoznacznego.sensu.językowego”,.a.także.określenie.13.. 25 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne wykładni.funkcjonalnej.bądź.jeszcze.węziej.–.do.interpretacji.celowościo- wej,.niektóre.traktują.zbiór.dyrektyw,.dzięki.którym.możemy.dokonać. rozszerzenia,.bardzo.szeroko,.uznając,.że.nadają.się.do.tego.dyrektywy. każdego.kanonu.interpretacyjnego,.z.wyjątkiem.kanonu.językowego.. Opisany.stan.niepewności.funkcjonujący.w.obrębie.tradycyjnych. prawniczych.intuicji.sprawia,.że.niezbędna.staje.się.pogłębiona.analiza. odwołująca.się.do.funkcjonowania.w.myśleniu.prawniczym,.zarówno. praktycznym,.jak.i.teoretycznym,.określonych.przekonań.dotyczących. wykładni.ze.względu.na.wyniki,.a.w.szczególności.wykładni.rozszerza- jącej.. Przekonania. prawnicze. najpełniej. ujawniają. się. w. koncepcjach. interpretacji.budowanych.historycznie.oraz.współcześnie..Koncepcje.te. określam.w.tytule.rozprawy.mianem.teorii.wykładni..Moim.zamiarem.jest. w.szczególności.zbadanie.teoretycznych.możliwości.i.adekwatności.kon- cepcji.wykładni.dla.ujęcia.wykładni.rozszerzającej..Realizacja.zamiaru.nie. będzie.możliwa.wobec.wszystkich.koncepcji.wykładni..Wybór.koncepcji. poddawanych.analizie.podyktowany.został.przede.wszystkim.możliwo- ścią.w.miarę.pełnej.rekonstrukcji.poszczególnych.koncepcji.wykładni.oraz. ujęcia.w.terminach.każdej.z.nich.wykładni.rozszerzającej..Tak.zaprojekto- wany.zakres.analizy.sprawia,.że.niezbędne.się.staje.rozważenie.niektórych. metodologicznych.perspektyw.ujmowania.wykładni23.. 3. Metodologiczne aspekty wykładni prawa Punkt.wyjścia.do.metodologicznej.charakterystyki.zagadnień.wy- kładni.prawa.celnie.został.określony.w.pracy.Tomasza.Spyry:.„Każdy.przy- stępujący.do.rozważania.problemów.wykładni.musi.zadać.sobie.pytanie:. jak.można.badać.wykładnię?”24.Pytanie.to.jest.trafnie.postawione,.gdyż. chociażby.pobieżna.lektura.prac.poświęconych.problematyce.wykładni. prawa.przekonuje,.że.niemal.każda.z.nich.usiłuje,.w.ten.czy.inny.sposób,. przedstawić.co.i.jak.można.zbadać..W.gruncie.rzeczy.możemy.mieć.do. czynienia.z.dwoma.proponowanymi.sposobami.odpowiedzi.na.pytanie. „jak.można.badać.wykładnię?”. 23. Wydaje.się,.że.ten.sposób.podejścia.do.metodologicznej.problematyki.wykładni.prawa.ma. już.swoją.historię.i.stanowi.pewien.standard.metodologiczny.w.omawianiu.zagadnień.wykładni. prawa... 24. T..Spyra,.Granice wykładni...,.s..19.. 26 3. Metodologiczne aspekty wykładni prawa Pierwszy,.i.chyba.historycznie.wcześniejszy,.sposób.polega.na.wska- zaniu.katalogu.czy.też.zbioru.problemów,.obszarów.badawczych.lub.też. sporów.toczonych.wokół.wykładni,.co.pośrednio.zdaje.się.uzasadniać. określone.kierunki.badania.wykładni..Przykładem.takiego.sposobu.ujęcia. problematyki.wykładni.jest.propozycja.J..Woleńskiego:. „Zagadnienia.związane.z.określeniem.wykładni.prawa..(...):. 1.. Określenie.wykładni.prawa.bardzo.często.zależy.od.akceptowanej. przez.danego.autora.normatywnej.teorii.wykładni.. 2.. Zachodzi.istotna.różnica.w.poglądach.na.przedmiot.wykładni.. 3.. Różnie.bywa.pojmowany.zakres.czynności.interpretacyjnych.. 4.. Zwraca.się.uwagę.na.potrzebę.rozróżniania.wykładni.jako.czynności. oraz.wykładni.jako.wytworu.pewnej.czynności.. 5.. Zauważa.się,.że.proces.wykładni.można.ująć.przy.pomocy.określo- nych.dyrektyw.(reguł,.prawideł).. 6.. Spotkać.można.próby.–.aczkolwiek.nie.wynika.to.bezpośrednio.z.cy- towanych. sformułowań. –. powiązania. interpretacji. prawa. z. jakąś. ogólną.teorią.interpretacji”25.. Niekiedy.formułowanie.katalogu.zagadnień.czy.obszarów.badaw- czych.wartych.analizy.dokonuje.się.na.tle.historycznym..Tło.takie.jest.roz- maicie.konstruowane..Jednym.ze.sposobów.konstrukcji.jest.przedstawienie. różnych.ujęć.danego.obszaru.problemowego.w.różnych.teoriach,.czy.też. koncepcjach.wykładni,.innym.sposobem.jest.historyczne.ujęcie.dyskusji. w.danym.obszarze.badawczym..Przykładem.takiego.ujęcia.problematy- ki.jest.propozycja.M..Zielińskiego,.który.przedstawia.historyczną.analizę. kształtowania.się.nowoczesnej.koncepcji.wykładni.w.polskiej.teorii.prawa,. wyodrębniając.dwa.okresy:.pierwszy.–.do.1995.r..oraz.drugi.–.od.1995.r..do. czasów.współczesnych26..Wedle.Zielińskiego:.„Kształtowanie.się.koncepcji. prowadziło.do.co.najmniej.znacznego.stopnia.zintegrowania.dotychczaso- wych.osiągnięć.w.dziedzinie.wykładni.w.następujących.obszarach:. 1). adekwatnej.terminologii;. 2). pojmowania.wykładni.w.kategoriach.ontologicznych;. 25. J..Woleński,.Logiczne problemy...,.s..22.. 26. M..Zieliński,.Z..Radwański,.Wykładnia prawa cywilnego, SPP.2006,.z..1,.s..2:.„Okres pierwszy charakteryzuje.się.ogromnym.rozkwitem.koncepcji.indywidualnych.(...)..Po 1995 r..można.uznać,. że.rozpoczął.się.okres.kształtowania.się.takiego.podejścia.do.wykładni.prawa,.który.ma.charakter. koncepcji.uogólnionej”..Autor.nie.wyjaśnia.jednak,.dlaczego.cezurą.dla.zmiany.podejścia.do.wy- kładni.prawa.ma.być.akurat.rok.1995... 27 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne 3). metody.kształtowania.koncepcji.wykładni;. 4). zakresu.wykładni:. a). w.relacji.do.celów;. b). w.relacji.do.typów.czynności;. 5). początku.wykładni;. 6). typów.reguł.i.kolejności.ich.stosowania;. 7). zakończenia.wykładni:. a). w.aspekcie.stopnia.precyzji;. b). w.aspekcie.uwzględnianych.reguł;. 8). uzasadnienia.procesu.wykładni;. 9). swoistych.cech.interpretacji.prawa.wspólnotowego”27.. Pewną.propozycją.o.charakterze.nieco.bardziej.ogólnym.jest.pro- pozycja.wyróżnienia.w.rozważaniach.nad.wykładnią.prawa.określonych. zagadnień,.takich.jak:. 1). problemy.związane.z.określeniem.pojęcia.wykładni;. 2). problemy.dotyczące.założeń.ideologicznych,.na.których.się.opiera- ją.dyrektywy.wykładni.akceptowane.w.danym.kraju.bądź.w.danej. grupie.krajów;. 3). problemy.dotyczące.mocy.wiążącej,.a.także.skutków.prawnych.ak- tów.wykładni;. 4). problemy.dotyczące.sposobów.dokonywania.wykładni28.. Jeszcze.innym.typem.odpowiedzi.na.pytanie,.jak.można.badać.wy- kładnię.prawa,.było.wskazanie.na.różnorodność.punktów.widzenia.i.od- wołanie.się.do.różnorodności.materiału.badawczego.tej.problematyki:. „Procesy.wykładni.mogą.być.badane.z.różnych.punktów.widzenia. w.zależności.od.tego,.czy.interesują.nas.zagadnienia.logiczno-językowe,.so- cjologiczne.lub.psychologiczne,.czy.wreszcie.aksjologiczne.(...)..Teoria.wy- kładni.może.dysponować.trojakiego.rodzaju.materiałem.badawczym..Są.to:. «materiał.orzeczeń»,.przez.który.rozumieć.będziemy.sformułowane.uzasad- nienia.powziętych.decyzji.interpretacyjnych.(...);.«materiał.psychologiczny». –.dane.na.temat.psychicznego.procesu.wykładni.u.określonych.podmiotów. interpretacji;.«materiał.dyrektyw».–.dyrektywy.interpretacyjne,.mówiące.jak. powinno.się.ustalać.znaczenie.określonych.norm.lub.ich.grup”29.. 27. Ibidem.. 28. Takie.ujęcie.problematyki.wykładni.proponuje.Z..Ziembiński,.Problemy podstawowe...,.s..275... 29. K..Opałek,.J..Wróblewski,.Zagadnienia teorii prawa,.Warszawa.1969,.s..232... 28 3. Metodologiczne aspekty wykładni prawa Ostatnia.z.przytoczonych.prób.odpowiedzi.na.postawione.na.wstę- pie.pytanie.polega.na.przedstawieniu.katalogu.zagadnień,.z.drugiej.zaś. strony.rozważa.określone.perspektywy.badawcze.–.chociażby.z.uwagi.na. odmienność.dostępnego.„materiału”..Taki.sposób.potraktowania.proble- matyki.wykładni.prawa.jest.adekwatny.dla.drugiego.typu.odpowiedzi.na. pytanie.o.możliwość.badania.wykładni.prawa,.a.mianowicie.odpowiedzi. wyróżniających.rozmaite.perspektywy.w.jakich.możliwe.jest.ujmowanie. wykładni.. 3.1. Perspektywy postrzegania wykładni prawa Nowocześniejszą.odpowiedzią.na.pytanie.jak.można.badać.wykład- nię.prawa.jest.wyróżnienie.rozmaitych.perspektyw.badawczych,.czyli. odmiennych.sposobów.postrzegania.wykładni..Takie.podejście.metodo- logiczne.wydaje.się.obiecujące.w.badaniach.wykładni..W.szczególności. pozwala.ono.na.uchwycenie.całej.gamy.problemów.różnej.natury:.pro- blemów.ogólnofilozoficznych.dotyczących.charakterystyki.ontologicznej,. epistemologicznej.czy.też.aksjologicznej.interpretacji.i.jej.rezultatów.oraz. problemów.psychologicznych,.zwłaszcza.związanych.z.podejmowaniem. decyzji.interpretacyjnych..Wyróżnienie.rozmaitych.perspektyw.badaw- czych.ma.i.tę.zaletę,.że.pozwala.na.pełniejszy.opis.i.objaśnienie.przynaj- mniej.niektórych.praktycznych.zagadnień.wykładni.. Posługiwanie.się.w.teorii.i.filozofii.prawa.takim.zabiegiem,.jak.ujęcie. określonego.zagadnienia.w.różnych.pespektywach,.nie.jest.podejściem. nowym..Taki.sposób.ujęcia.proponował.T..Gizbert-Studnicki.w.odniesie- niu.do.badań.nad.językiem,.wyróżniając.perspektywę.badań.nad.językiem. rozumianym.jako.system.reguł.oraz.perspektywę.badań.nad.językiem. w.sensie.indywidualnych.aktów.mówienia,.czyli.„zdarzeń.społecznych,. usytuowanych.w.czasie.i.przestrzeni”30.. Marek.Zirk-Sadowski.wskazuje.na.dwie.perspektywy.uprawiania. filozofii.prawa:.„Pierwsza.jest.spojrzeniem.od.filozofii.–.czyli,.najczęściej,. od.wielkich.systemów.filozoficznych.ku.prawu”,.druga.natomiast.to.ogól- na.refleksja.nad.prawem,.polegająca.także.na.filozoficznej.refleksji.nad. zjawiskami.prawnymi31.. 30. T..Gizbert-Studnicki,.Język prawny...,.s..14–15.. 31. M..Zirk-Sadowski, Wprowadzenie do filozofii prawa,.Kraków.2000,.s..7–8.. 29 Rozdział I. Zagadnienia pojęciowe i ustalenia metodologiczne Przeprowadzając.analizę.decyzji.interpretacyjnych.z.punktu.widze- nia.uwzględniania.przy.ich.podejmowaniu.konsekwencji.faktycznych,. jakie.decyzje.te.wywołają.przez.ich.podjęcie,.podjąłem.próbę.wyodręb- nienia.odmiennych.wersji,.punktów.widzenia,.kontekstów.w.jakich.mogą. być.stawiane.pytania.o.szczegółowe.zagadnienia.związane.z.interpretacją.. Przy.dokonywaniu.analizy.wprowadziłem.m.in..odróżnienie.analitycz- nego,.deskryptywnego.i.normatywnego.ujęcia.problemu.uwzględniania. faktycznych.następstw.decyzji.interpretacyjnych.oraz.pojęcie.kontekstu. heurezy.i.uzasadnienia32.. Tomasz.Spyra.przedstawił.propozycję.postrzegania.problematyki. wykładni.w.wielu.różnych.perspektywach33..Podstawowe.perspektywy. postrzegania.wykładni.prawa.to.ujęte.dychotomicznie:.perspektywa.opi- sowa.i.normatywna,.perspektywa.heurezy.i.uzasadnienia,.perspektywa. wewnętrzna.i.zewnętrzna.oraz.perspektywa.filozoficzna.i.afilozoficzna.. Wydaje.się.warte.podkreślenia,.że.takie.wyliczenie.sposobów.postrzegania. wykładni.jest.wyliczeniem.otwartym,.pozwalającym.na.dołączenie.kolej- nych.perspektyw.badawczych.. 3.1.1. Perspektywa heurezy a perspektywa uzasadnienia W.moim.przekonaniu.ta.dychotomia.postrzegania.wykładni.należy. do.najistotniejszych,.gdyż.odnosi.się.do.charakterystyki.tego,.na.czym.po- legają.czynności.interpretacyjne..Odróżnienie.tych.perspektyw.nawiązuje. do.wprowadzonej.przez.K..Poppera.oraz.H..Reichenbacha.pary.pojęć.–. pojęcia.kontekstu.odkrycia.i.kontekstu.uzasadnienia..Odróżnienie.tych. pojęć.stanowiło.standard.w.dyskusjach.toczonych.w.Kole.Wiedeńskim34.. 32.K..Płeszka,.Uzasadnianie decyzji interpretacyjnych przez ich konsekwencje,.Kraków.1996,.s..13–25.. 33. T..Spyra,.Granice wykładni...,.s..17–28;.w.dalszym.toku.rozważań.opieram.się.właśnie.na.tej. propozycji.metodologicznej,.tylko.nieznacznie.i.miejscami.ją.modyfikując.. 34. K..Popper,.Logika odkrycia naukowego,.Warszawa.2002,.s..32: „Wydaje.mi.się,.że.stadium. początkowe,.akt.powzięcia.pomysłu.czy.wymyślenia.teorii,.ani.nie.wymaga.analizy.logicznej,.ani.się. takiej.analizie.nie.poddaje..Pytanie,.jak.się.to.dzieje,.że.ktoś.wpada.na.nowy.pomysł.–.czy.będzie.nim. temat.muzyczny,.intryga.dramatyczna,.czy.teoria.naukowa.–.może.być.niezmiernie.interesujące.dla. psychologii.empirycznej,.jest.jednak.bez.znaczenia.dla.logicznej.analizy.wiedzy.naukowej..Analiza. logiczna.nie.zajmuje.się.bowiem.pytaniami o fakty.(Kantowskie.quid facti?),.ale.wyłącznie.pytaniami. dotyczącymi.prawomocności lub ważności (Kantowskie.quid juris?)..(...).Wprowadzę.przeto.wyraź- ne.rozróżnienie.pomiędzy.procesem.rodzenia.się.nowego.pomysłu,.a.metodami.i.wynikami.jego. logicznej.analizy”..Zob..także.bardzo.ciekawą.analizę.z.zakresu.filozofii.nauki.w:.J..Woleński,.Logi- ka, kontekst odkrycia, kontekst uzasadnienia.(w:).W..Krajewski,.W..Strawiński.(red.),.Odkrycie naukowe i inne zagadnienia współczesnej filozofii nauki,.Warszawa.2003,.s..75.i.n.;.analiza.ta.poprzedzona.została. 30
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wykładnia rozszerzająca
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: