Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00335 010946 7475426 na godz. na dobę w sumie
Wyłączenie sędziego w procesie cywilnym - ebook/pdf
Wyłączenie sędziego w procesie cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 338
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8374-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Instytucja wyłączenia sędziego w procesie cywilnym, której poświęcona jest niniejsza monografia, należy do podstawowych procesowych gwarancji bezstronności sędziego, bezstronność zaś stanowi zasadniczy element rzetelnego procesu cywilnego. Tak więc instytucję tę należy też postrzegać w kontekście ustrojowym – jako jedną z gwarancji prawa do sądu, a tym samym i prawa do bezstronnego, ustawowego sędziego. Innymi słowy, przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o wyłączeniu sędziego należy odczytywać w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, gwarantującym prawo obywateli do rozpatrzenia sprawy przez sąd bezstronny i niezawisły. Bezstronność i niezawisłość służą bowiem realizacji celu, jakim jest rzetelny proces zakończony orzeczeniem niebudzącym wątpliwości z powodu właściwości osoby sędziego. Gwarancję rzetelnego procesu daje tylko niezawisły i bezstronny sąd, ze stojącą na straży sędziowskiej bezstronności instytucją wyłączenia sędziego.

Nie przypadkiem też w szwajcarskiej i niemieckiej doktrynie procesu cywilnego wskazuje się na „prawo do ustawowego sędziego”. W obu tych państwach jest to prawo o charakterze konstytucyjnym, które po stronie obywatela stwarza możliwość domagania się rozpoznania każdej sprawy przez niezawisłego i bezstronnego sędziego, ustanowionego zgodnie z prawem i właściwego.

Ponadto instytucja wyłączenia sędziego buduje społeczne zaufanie do wymiaru sprawiedliwości. Eliminuje podejrzenie istnienia w procesie orzekania sędziów elementów niepoddających się racjonalnej argumentacji, wskazujących na zaangażowanie po jednej ze stron konfliktu. Można też stwierdzić, że tylko orzeczenie wydane przez sędziego niezawisłego, którego bezstronność nie budzi wątpliwości, może zostać uznane przez strony za sprawiedliwe. Tylko takie orzeczenie strony są w stanie zaakceptować nawet pomimo negatywnych dla nich skutków.

Trybunał Konstytucyjny słusznie akcentując szczególną wrażliwość, jaka winna wiązać się z problematyką zapewnienia bezstronności orzekania, podkreśla zaś, że o potrzebie wyłączenia sędziego nie może decydować tylko zasadność in casu zarzutu braku obiektywizmu, ale istotnym jest czy dla postronnego obserwatora, przede wszystkim zaś strony, zachodzą okoliczności, które mogą budzić wątpliwości wobec bezstronności sędziego, stawiać go w sytuacji zagrożenia bezstronności. Instytucja wyłączenia sędziego ma bowiem służyć nie tylko zabezpieczeniu interesów stron, których prawa najpełniej mogą zostać zrealizowane w procesie sądowym prowadzonym fair, ale w równym stopniu dobru wymiaru sprawiedliwości. Stąd tak ważne jest właściwe ukształtowanie instytucji wyłączenia sędziego, co oznacza obowiązek ustawodawcy objęcia nią możliwie wszelkich sytuacji, które mogłyby prowadzić do powstania u strony czy zewnętrznego obserwatora uzasadnionych wątpliwości, co do bezstronności sędziego. Dopiero taka „przezorna” konstrukcja przesłanek wyłączenia sędziego, wymuszająca „daleko idącą wstrzemięźliwość w interesie wymiaru sprawiedliwości”, pozwala na twierdzenie o realizacji konstytucyjnego prawa do sądu w ujęciu procesowym. Musi być jednak wzmocniona rozwiązaniami z zakresu organizacji wymiaru sprawiedliwości wykluczającymi strukturalne zagrożenia sędziowskiej bezstronności.

Warto też dodać, że na gruncie Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, instytucja wyłączenia sędziego widziana jest jako element konstrukcyjny sprawiedliwego procesu. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka podkreśla się zaś, że sądy w demokratycznym państwie muszą wzbudzać w opinii publicznej i stronach postępowania zaufanie. Zatem dla oceny zasadności wniosku o wyłączenie sędziego pewne znaczenie ma nawet wrażenie zewnętrzne, jakie czyni sąd, zgodnie z angielską maksymą „sprawiedliwość nie tylko musi być wykonywana, musi być również widać, iż jest wykonywana”.

Pomimo tak istotnego znaczenia dla realizacji prawa do sądu, roli instytucji wyłączenia sędziego w procesie cywilnym w kształtowaniu wiary i głębokiego społecznego przekonania o sędziowskim obiektywizmie i znaczenia dla praktyki, nie doczekała się ona dotąd szerszych badań i analiz, a niniejsza monografia, została oparta na pierwszej, obronionej w marcu 2014 r. na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, poświęconej jej rozprawie doktorskiej.

Opracowanie tego zagadnienia wymagało w pierwszej kolejności podjęcia trudu właściwego usytuowania instytucji pośród gwarancji ustrojowych i procesowych bezstronności sędziego. Stąd trzy pierwsze rozdziały rozprawy poświęcone zostały pojęciu bezstronności, jej gwarancjom ustrojowym (konstytucyjnym i innym ustawowym) oraz gwarancjom procesowym – widzianym w świetle naczelnych zasad dotyczących organizacji i funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości oraz naczelnych i konstrukcyjnych zasad postępowania cywilnego. Stworzyły one niezbędny grunt do dalszych, szczegółowych rozważań. W kolejnych rozdziałach omówiono wyłączenie sędziego z mocy ustawy, sędziego, którego bezstronność w sprawie może budzić wątpliwości (na tle aktualnego i historycznego brzmienia art. 49 KPC), postępowanie w przedmiocie wyłączenia sędziego i w końcu wybrane przypadki wyłączenia innych podmiotów w procesie cywilnym. Rozprawę zamykają wnioski końcowe.

Publikacja została podzielona na 7 rozdziałów, które dotyczą:

Monografia adresowana jest do profesjonalnych pełnomocników, tj. adwokatów i radców prawnych, a także do notariuszy, prokuratorów i sędziów. Tym ostatnim może być pomocna w rozwiązywaniu niełatwych przecież dylematów na tle oceny wątpliwości co do ich bezstronności. Publikacja kierowana jest również do aplikantów zawodów prawniczych oraz studentów.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

MONOGRAFIE PRAWNICZE Wyłączenie sędziego W procesie cyWilnym Rafał ReiWeR Wydawnictwo C.H.Beck MONOGRAFIE PRAWNICZE RAFAŁ REIWER • WYŁĄCZENIE SĘDZIEGO W PROCESIE CYWILNYM Polecamy nasze najnowsze publikacje z tej serii: Maria Królikowska-Olczak, Beata Pachuca-Smulska (red.) OCHRONA PRAWNA KONSUMENTA NA RYNKU MEDIÓW ELEKTRONICZNYCH Kinga Flaga-Gieruszyńska, Jacek Gołaczyński, Dariusz Szostek (red.) INFORMATYZACJA POSTĘPOWANIA CYWILNEGO. TEORIA I PRAKTYKA Beata Stępień-Załucka SPRAWOWANIE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI PRZEZ SĄD NAJWYŻSZY W POLSCE Sabina Kubsik PRZEDKONTRAKTOWA ODPOWIEDZIALNOŚĆ ODSZKODOWAWCZA Z TYTUŁU NIEUCZCIWYCH NEGOCJACJI Marcin Zięba PODMIOTOWOŚĆ PRAWNA WSPÓLNOT MIESZKANIOWYCH Aneta Giedrewicz-Niewińska UCZESTNICTWO PRACOWNIKÓW W SPÓŁCE EUROPEJSKIEJ Marcin Marszałek SWOBODA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ WYTWÓRCY – SPRZEDAWCY ENERGII ELEKTRYCZNEJ www.ksiegarnia.beck.pl WYŁĄCZENIE SĘDZIEGO W PROCESIE CYWILNYM RAFAŁ REIWER WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2016 Wydawca: Wioleta Beczek © Wydawnictwo C.H.Beck 2016 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Katarzyna Słomka Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-8373-6 ISBN e-book 978-83-255-8374-3 Spis treści Wprowadzenie ........................................................................................................... Wykaz skrótów .......................................................................................................... Wykaz literatury ....................................................................................................... Rozdział I. Pojęcie bezstronności sędziego w polskim systemie prawa ....... § 1. Pojęcie bezstronności sędziego ............................................................... § 2. Bezstronność a niezależność sądów i niezawisłość sędziowska ......... Rozdział II. Gwarancje ustrojowe bezstronności sędziego ............................. § 1. Uwagi wprowadzające .............................................................................. § 2. Konstytucyjne gwarancje bezstronności sędziowskiej ........................ I. Znaczenie art. 45 Konstytucji RP w ochronie sędziowskiej bezstronności .................................................................................... II. Jawność postępowania .................................................................... III. Powoływanie sędziów przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa .......................................................... IV. Nieusuwalność i nieprzenoszalność sędziów ............................... V. Powoływanie sędziów na czas nieoznaczony .............................. VI. Niepołączalność stanowisk ............................................................. VII. Immunitet sędziowski ..................................................................... VIII. Apolityczność sędziów .................................................................... IX. Wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu ...................... X. Kontrola instancyjna orzeczeń ...................................................... § 3. Inne ustawowe gwarancje bezstronności .............................................. Rozdział III. Gwarancje procesowe bezstronności sędziego .......................... § 1. Uwagi wprowadzające .............................................................................. § 2. Bezstronność a wybrane naczelne zasady dotyczące postępowania cywilnego ..................................................................................................... I. Zasada równości stron .................................................................... II. Zasada kontradyktoryjności ........................................................... III. Zasada dyspozycyjności .................................................................. IV. Zasada bezpośredniości .................................................................. V. Zasada ustności ................................................................................ § 3. Bezstronność a zasada swobodnej oceny dowodów jako zasada konstrukcyjna postępowania cywilnego ................................................ XI XVII XXIII 1 1 9 27 27 30 31 32 32 33 35 35 36 37 38 41 41 65 65 71 71 73 74 77 79 80 V Spis treści § 4. Bezstronność a wybrane naczelne zasady dotyczące organizacji i funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości ......................................... I. Zasada jawności ............................................................................... II. Zasada kolegialności orzekania ..................................................... III. Zasada instancyjności postępowania ............................................ Rozdział IV. Wyłączenie sędziego z mocy ustawy ........................................... § 1. Uwagi wprowadzające .............................................................................. § 2. Podział przesłanek wyłączenia sędziego z mocy ustawy ..................... § 3. Pojęcie wyłączenia sędziego w sprawie .................................................. § 4. Wyłączenie ze względu na przedmiot procesu ..................................... I. Wyłączenie sędziego w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje ze stroną w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki ....................... II. Wyłączenie sędziego w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej ze stron .................................................................................................... III. Wyłączenie sędziego w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia ........... IV. Pojęcie udziału w wydaniu zaskarżonego orzeczenia ................ V. Pozostałe przypadki wcześniejszego orzekania w sprawach stron obecnego sporu i podejmowania czynności w sprawie, nieobjęte hipotezą art. 48 § 1 pkt 5 KPC ...................................... VI. Wyłączenie sędziego związane z badaniem ważności aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznawanego ............................................................................... VII. Wyłączenie sędziego związane z jego wcześniejszym udziałem w sprawie w charakterze prokuratora .......................................... VIII. Wyłączenie sędziego, który brał udział w wydaniu prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody nim wyrządzonej ...................................................................................... § 5. Bezwzględne przyczyny wyłączenia sędziego związane z jego stosunkiem do sprawy, poza katalogiem z art. 48 § 1 KPC ................ I. Wyłączenie sędziego, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie, od orzekania co do tej skargi (art. 48 § 3 KPC) a wyłączenie sędziego, którego udziału lub zachowania w procesie poprzednim dotyczy skarga o wznowienie (art. 413 KPC) ......................................................... II. Wyłączenie sędziego, który wydał orzeczenie uchylone w toku instancji ................................................................................ § 6. Przyczyny wyłączenia ze względu na osobę sędziego .......................... 82 82 86 88 91 91 94 97 98 98 108 110 112 118 122 123 126 128 128 133 139 VI Spis treści I. Wyłączenie sędziego w sprawach jego małżonka, krewnych i powinowatych ................................................................................ II. Wyłączenie sędziego w sprawach osób związanych z nim stosunkiem przysposobienia, opieki i kurateli ............................ § 7. Problem zupełności katalogu bezwzględnych przyczyn wyłączenia sędziego. Wnioski ...................................................................................... I. Pozostawanie ze stroną, jej pełnomocnikiem lub przedstawicielem ustawowym w związku konkubenckim lub wspólnym pożyciu. Związek małżeński sędziego z pełnomocnikiem strony ............................................................... II. Sędzia, który poznał istotne okoliczności sprawy poza procesem ............................................................................................ III. Problem sędziego, który występował w sprawie w charakterze biegłego lub tłumacza ..................................................................... Rozdział V. Wyłączenie sędziego, którego bezstronność w sprawie może budzić wątpliwości ............................................................................................ § 1. Uwagi wprowadzające .............................................................................. § 2. Problem stosunku osobistego sędziego i strony (jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika) jako zasadniczej przesłanki powątpiewania w bezstronność sędziego .............................................. § 3. Przyczyny wątpliwości wobec bezstronności sędziego „podejrzanego o stronniczość” ................................................................ I. Stosunek sędziego do stron ............................................................ II. Stosunki służbowe sędziego ........................................................... III. Szczególna podstawa wyłączenia sędziego w postaci dobra wymiaru sprawiedliwości ............................................................... IV. Stosunki sędziów z profesjonalnymi pełnomocnikami stron ... V. Problem małżeństw sędziowsko-adwokackich (radcowskich) w świetle standardów obiektywnej bezstronności ...................... VI. Znaczenie subiektywnego przekonania strony o potrzebie wyłączenia sędziego w świetle art. 49 KPC .................................. § 4. Sytuacje „wątpliwe” na tle powodów usprawiedliwiających wyłączenie sędziego podejrzanego o brak bezstronności ................... I. Prowadzenie procesu z uchybieniem przepisów postępowania oraz naruszeniem praw stron do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie .................................................................... II. Stosunek sędziego „do sprawy” na tle art. 49 KPC .................... III. Prezentowanie w toku procesu określonego poglądu prawnego ........................................................................................... IV. Sytuacja zagrożenia bezstronności sędziego z powodu dodatkowego zatrudnienia: sędzia – pracownik naukowy ........ 140 143 144 145 146 149 151 151 154 160 163 168 176 178 179 189 190 190 194 195 198 VII Spis treści § 5. Problem aktywności sądu na tle art. 49 KPC ....................................... § 6. Wnioski ....................................................................................................... Rozdział VI. Postępowanie w przedmiocie wyłączenia sędziego .................. § 1. Uwagi wprowadzające .............................................................................. § 2. Tryb wyłączenia sędziego ......................................................................... I. Pojęcie strony w kontekście wniosku o wyłączenie sędziego .... II. Wniosek o wyłączenie sędziego ..................................................... III. Uprawdopodobnienie przyczyn wyłączenia ................................ IV. Termin zgłoszenia wniosku o wyłączenie sędziego .................... V. Czynności niecierpiące zwłoki ....................................................... VI. Obowiązek sędziego zawiadomienia o istniejącej podstawie wyłączenia i wstrzymania się od udziału w sprawie ................... VII. Sędziowskie zawiadomienie o podstawie wyłączenia a wyjaśnienia wobec złożonego przez stronę wniosku o wyłączenie ...................................................................................... § 3. Rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego ....................................... I. Sąd orzekający w przedmiocie wyłączenia i jego skład .............. II. Pojęcie sądu przełożonego ............................................................. III. Problem zaskarżalności orzeczeń oddalających wniosek o wyłączenie sędziego wydawanych przez sąd II instancji ........ § 4. Odrzucenie wniosku o wyłączenie sędziego ......................................... I. Problem oczywistej bezzasadności wniosku o wyłączenie sędziego jako podstawy jego odrzucenia. Wniosek oczywiście bezzasadny jako pierwszy wniosek w sprawie ............................ II. Wniosek „oparty na tych samych okolicznościach” jako podstawa odmowy merytorycznego rozpoznania żądania wyłączenia sędziego ......................................................................... III. Skład sądu orzekającego w sytuacji złożenia wniosku ponownego – opartego na tych samych okolicznościach, co poprzedni ........................................................................................... IV. Problem odpowiedniego stosowania art. 51 KPC do wniosków podlegających odrzuceniu ........................................... V. Wniosek o „wyłączenie sądu” ........................................................ VI. Problem zaskarżalności orzeczenia o odrzuceniu wniosku o wyłączenie sędziego ...................................................................... Rozdział VII. Wybrane przypadki wyłączenia innych podmiotów w procesie cywilnym ......................................................................................... § 1. Uwagi wprowadzające .............................................................................. § 2. Wyłączenie ławnika .................................................................................. § 3. Wyłączenie referendarza sądowego ....................................................... VIII 202 210 215 215 216 216 217 219 221 224 228 232 237 238 239 241 244 245 249 251 256 258 261 263 263 265 265 Spis treści § 4. Wyłączenie prokuratora i innych podmiotów działających na prawach prokuratora ................................................................................ § 5. Problem przynależności komornika sądowego do „innych organów sądowych” oraz szczególne zasady wyłączenia komornika ................ Podsumowanie .......................................................................................................... Indeks rzeczowy ........................................................................................................ 275 276 287 297 IX Wprowadzenie Początków instytucji wyłączenia sędziego należy poszukiwać w prawie rzymskim, w okresie późnego cesarstwa – dominatu1, tj. w momencie zakończenia historii pro- cesu formułkowego i narodzin procesu nowożytnego, gdy sędzia stał się „urzędnikiem sędziowskim” w rozumieniu bliskim współczesnemu tego słowa znaczeniu2. Jak za- uważa się w doktrynie, instytucja ta pojawiła się „w rezultacie poszukiwania sposobów zapewnienia procesowi prywatnemu pełnej bezstronności umożliwiającej dojście do prawdy”3. Jej podstawy odnajdujemy już w paremii nemo est iudex in causa sua, opar- tej na konstytucji cesarskiej z 376 r., w której za sprzeczne z zasadą słuszności uznano rozpoznawanie przez sędziego jego własnej sprawy4. W dawnym procesie polskim obowiązek sędziów powstrzymania się od sądzenia własnych spraw znany był zarówno w średniowieczu, jak i w czasach nowożytnych. Jak wynika z badań J. Rafacza5, od 1726 r. deputat był wyłączony od orzekania we własnej sprawie, a także w sprawie swojej żony i dzieci, a następnie (od 1768 r.) także pupilów, rodziców, braci i służby. Takie sprawy miały być przekazywane do rozpoznania następ- nemu trybunałowi. Jeśli zaś opisane wyżej przeszkody dotyczyły sędziego ziemskiego, miał on obowiązek ze sprawy ustąpić, wskazując swego zastępcę6. Dojrzały kształt normatywny, bardzo bliski współczesnemu, instytucja wyłączenia sędziego uzyskała natomiast w Kodeksie postępowania cywilnego z 1930 r. Stąd też za celowe należy uznać wykorzystanie dorobku doktryny i orzecznictwa z okresu jego obowiązywania. Przepisy normujące wyłączenie sędziego, zamieszczone w obowiązującym Kodek- sie postępowania cywilnego, mają w istocie charakter procesowej konkretyzacji wy- mogu ustrojowego, ponieważ należy je odczytywać w związku z art. 45 ust. 1 Konstytu- cji RP, gwarantującym prawo obywateli do rozpatrzenia sprawy przez sąd bezstronny 1 Więcej na temat historii instytucji wyłączenia sędziego zob. K. Amielańczyk, J. Zawrot, Nemo iudex in causa sua. Wyłączenie sędziego w polskim postępowaniu cywilnym, GSP 2011, Nr 26, s. 61–63 (zob. także przywołaną tam literaturę) oraz E. Skrętowicz, Iudex inhabilis i iudex suspectus w polskim procesie karnym, Lublin 1994, s. 9 i n. 2 R. Sohm, Instytucje, historia i system rzymskiego prawa prywatnego, oprac. L. Mitteis, L. We- nger, tłum. R. Taubenschlag, W. Kozubski, Warszawa 1925, s. 725–726. 3 K. Amielańczyk, J. Zawrot, Nemo iudex, s. 61. 4 Tamże, s. 62–63. 5 J. Rafacz, Dawny proces polski, Warszawa 1925, s. 62–63. 6 Autor podaje, że „wyłączenie posuwano tak daleko, iż w sprawach o crimen laesae Maiestatis usuwano króla”. Tamże, s. 62. XI Wprowadzenie i niezawisły. Bezstronność i niezawisłość służą bowiem realizacji celu, jakim jest rze- telny proces zakończony orzeczeniem niebudzącym wątpliwości z powodu właściwości osoby sędziego. Trzeba podkreślić, że naruszenie przepisów normujących wyłączenie sędziego skutkuje daleko idącymi konsekwencjami dla postępowania, od naruszenia prawa procesowego, które może mieć wpływ na treść orzeczenia7, do nieważności po- stępowania (art. 379 pkt 4 KPC)8. Gwarancję rzetelnego procesu daje tylko niezawisły i bezstronny sąd, ze stojącą na straży sędziowskiej bezstronności instytucją wyłączenia sędziego9. Przepisy o wyłączeniu sędziego swój cel realizują poprzez „usunięcie od roz- poznania sprawy sędziego, który z tej lub innej przyczyny mógłby być zainteresowany, co do wyniku sprawy lub z góry na rzecz tej lub innej strony uprzedzony, a ponadto dążą do uniknięcia konfliktów, jakie mogłyby zachodzić w sumieniu sędziego, gdyby jego własny interes lub interes bliskich mu osób przeciwstawiał się interesowi wymiaru sprawiedliwości”10. Nie budzi wątpliwości stwierdzenie, że instytucja wyłączenia sędziego należy do podstawowych procesowych gwarancji11 bezstronności sędziego, ta zaś stanowi zasad- niczy element rzetelnego procesu. Znaczenie instytucji wyłączenia sędziego należy też widzieć we wspomnianym wyżej kontekście ustrojowym – jako jedną z konstytucyj- nych gwarancji prawa do sądu, a nawet prawa do bezstronnego, ustawowego sędziego12. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r.13 w art. 14 gwarantuje każdemu prawo do sprawiedliwego publicznego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny i bezstronny sąd. Zasada prawa do sądu jest reali- zowana zarówno przez przepisy prawa materialnego, jak i procesowego oraz właściwie ukształtowaną organizację wymiaru sprawiedliwości. Kreuje prawo każdego do uzy- skania sądowej ochrony praw podmiotowych w drodze rzetelnego procesu – odpowia- 7 O takim wpływie można mówić z pewnością wówczas, gdyby wniosek o wyłączenie okazał się uzasadniony. Por. uzasadnienie wyr. SN z 25.11.2011 r., II CSK 182/11, Legalis. 8 Wyr. SN z 1.2.2001 r., I CKN 995/00, Legalis; post. SN z 21.2.2012 r., I PK 132/11, Legalis. 9 Zob. H. Pietrzkowski, Prawo do rzetelnego procesu w świetle zmienionej procedury cywilnej, PS 2005, Nr 10, s. 37 i n. 10 Zob. A. Mogielnicki, E. Rappaport, Kodeks postępowania karnego. Część II. Motywy usta- wodawcze, Warszawa 1929 (przytaczam za Z. Najgebauerem, Problematyka wyłączenia sędziego w świetle orzecznictwa i piśmiennictwa, BMS 1965, Nr 2, s. 42). 11 J.P. Tarno, Wyłączenie sędziego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, w: R. Hauser, L. Nawacki (red.), Państwo w służbie obywateli. Księga jubileuszowa Jerzego Świątkiewicza, Łódź 2005, s. 231. 12 W szwajcarskiej i niemieckiej doktrynie procesu cywilnego wskazuje się na „prawo do ustawowego sędziego”. W obu tych państwach jest to prawo o charakterze konstytucyjnym, które po stronie obywatela stwarza możliwość domagania się rozpoznania każdej sprawy przez nieza- wisłego i bezstronnego sędziego, ustanowionego zgodnie z prawem i właściwego. Por. I. Meier, M. Sogo (red.), Schweizeriches Zivilprozessrecht. Eine kritische Darstellung aus der Sicht von Pra- xis und Lehre, Zürich 2010, s. 74, 76 oraz M. Wolf, Gerichtsverfassungrecht aller Verfahrenszwe- ige, München 1987, s. 220–221. 13 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167. XII Wprowadzenie dającego określonym warunkom. Są nimi przede wszystkim prawo do wysłuchania14 oraz „roszczenie do bezstronności”15. Prawo do postępowania przed niezależnym i bez- stronnym sądem jest prawem bezwzględnym i nie ma od niego wyjątków16. Na straży jego zachowania stoi prawidłowo ukształtowana instytucja wyłączenia sędziego. Instytucja wyłączenia sędziego buduje społeczne zaufanie do wymiaru sprawiedli- wości, a od samych sędziów wymaga szczególnego wyczulenia na społeczny odbiór ich bezstronności (swoistego zmysłu bezstronności). Eliminuje podejrzenie istnienia w procesie decyzyjnym sędziów elementów niepoddających się racjonalnej argumen- tacji, wskazujących na zaangażowanie sędziego po jednej ze stron konfliktu, czy też takich, które z uwagi na związek sędziego z podmiotami występującymi w procesie – względnie z jego przedmiotem, wykluczałyby w odbiorze stron, społecznym i samych sędziów możliwość orzekania w atmosferze bezstronności. Z całą pewnością można też twierdzić, że tylko orzeczenie wydane przez sędziego niezawisłego, którego bezstron- ność nie budzi wątpliwości, może zostać uznane przez strony za sprawiedliwe. Tylko takie orzeczenie strony są w stanie zaakceptować nawet pomimo negatywnych dla nich skutków17. Trybunał Konstytucyjny, akcentując szczególną wrażliwość, jaka powinna wiązać się z problematyką zapewnienia bezstronności orzekania, podkreślał18, że o potrze- bie wyłączenia sędziego nie może decydować tylko zasadność in casu zarzutu braku obiektywizmu, ale istotne jest, czy dla postronnego obserwatora, przede wszystkim zaś strony, zachodzą okoliczności, które mogą budzić wątpliwości wobec bezstronności sę- dziego, stawiać go w sytuacji zagrożenia bezstronności19. Tak dalece posunięta ostroż- ność w doborze osób sprawujących wymiar sprawiedliwości uzasadniona jest założe- niem, że instytucja wyłączenia sędziego ma służyć nie tylko zabezpieczeniu interesów stron, których prawa najpełniej mogą zostać zrealizowane w procesie sądowym prowa- 14 Bliżej o tym K. Korzan, Roszczenie procesowe jako przedmiot postępowania cywilnego w kontekście prawa dostępu do sądu i prawa do powództwa, w: A. Marciniak (red.), Symbo- lae Vitoldo Broniewicz dedicatae. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza, Łódź 1998, s. 176−179. 15 Więcej na ten temat zob. Z. Tobor, T. Pietrzykowski, Roszczenie do bezstronności, w: J. Stel- mach (red.), Filozofia prawa wobec globalizmu, Kraków 2003. W zakresie stosunku bezstronno- ści do niezawisłości zob. J. Gałczyński, A. Krzywonos, Prawo do sądu, w: B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002, s. 721. 16 Komunikat Komisji Praw Człowieka Nr 263/1987 w sprawie M. Gonzalez del Rio przeciwko Peru, w: doc. GAOR, A/48/40, t. II, § 5.2 (podaję za S. Golonką, C. Czechem-Śmiałkowskim, Nie- zależność sądów i niezawisłość sędziów w prawie i orzecznictwie międzynarodowym, PS 2007, Nr 1, s. 18). 17 Zob. I. Meier, M. Sogo (red.), Schweizeriches Zivilprozessrecht, s. 74. 18 Zob. uzasadnienie wyr. TK z 13.12.2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134. 19 W zakresie pojęcia „sytuacji zagrożenia bezstronności” zob. Z. Tobor, Bezstronność sę- dziego, PS 2005, Nr 6, s. 7–9. XIII Wprowadzenie dzonym fair20, lecz także w równym stopniu dobru wymiaru sprawiedliwości. Stąd tak ważne w ocenie Trybunału Konstytucyjnego21 jest właściwe ukształtowanie instytucji wyłączenia sędziego, co oznacza obowiązek ustawodawcy objęcia nią możliwie wszel- kich sytuacji, które mogłyby prowadzić do powstania u strony czy zewnętrznego obser- watora uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego. Dopiero taka, „prze- zorna” konstrukcja przesłanek wyłączenia sędziego, wymuszająca „daleko idącą wstrze- mięźliwość w interesie wymiaru sprawiedliwości”22, pozwala na twierdzenie o realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, w ujęciu procesowym23. Musi być jednak wzmocniona rozwiązaniami z zakresu organizacji wymiaru sprawiedliwości wykluczającymi struk- turalne zagrożenia sędziowskiej bezstronności. Na gruncie Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, przyjętej 4.11.1950 r. w Rzymie24, instytucja wyłączenia sędziego widziana jest jako ele- ment konstrukcyjny sprawiedliwego procesu25. W orzecznictwie Europejskiego Try- bunału Praw Człowieka26 podkreśla się zaś, że sądy w demokratycznym państwie mu- szą wzbudzać w opinii publicznej i stronach postępowania zaufanie. Zatem dla oceny zasadności wniosku o wyłączenie sędziego pewne znaczenie ma nawet wrażenie27 ze- 20 W zakresie pojęcia uczciwego procesu fair trial zob. A. Murzynowski, Problematyka „uczci- wego procesu”, w: B. Czech (red.), Filozofia prawa a tworzenie i stosowanie prawa. Materiały Ogól- nopolskiej Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach 11 i 12 czerwca 1991 roku w Katowi- cach, Katowice 1992, s. 261–268. 21 Zob. uzasadnienie wyr. TK z 13.12.2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134. 22 B. Banaszak, Sędziowie: Trudna sztuka bezstronności, Rzeczp. z 21.6.2007 r. 23 Trybunał Konstytucyjny w wyrokach z 28.7.2004 r., P 2/04, OTK-A 2004, Nr 7, poz. 72 i z 24.10.2007 r., SK 7/06, OTK-A 2007, Nr 9, poz. 108, prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy uznał za elementy składowe konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu. 24 Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. 25 Zob. art. 6 ust. 1 EKPC; więcej zob. A. Włosińska, Prawo do sprawiedliwego procesu cywil- nego w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w: P. Pogonowski, P. Cioch, E. Gapska, J. Nowińska (red.), Współczesne przemiany postępowania cywilnego, Warszawa 2010, s. 86 i n. O innych elementach składowych prawa do sprawiedliwego procesu cywilnego zob. też K. Lubiński, Tendencje unifikacyjne w rozwoju prawa postępowania cywilnego, w: A. Marciniak (red.), Symbolae Vitoldo Broniewicz, s. 235 i n. oraz powołana tam literatura. 26 Zob. wyroki ETPC: z 15.12.2005 r., w sprawie Kyprianou przeciwko Cyprowi, skarga Nr 73797/01, Legalis; z 26.10.1984 r. w sprawie De Cubber przeciwko Belgii, skarga Nr 9186/80, Le- galis; z 22.10.1984 r. w sprawie Sramek przeciwko Austrii, skarga Nr 8790/79, Legalis; z 10.10.2000 r. w sprawie Daktaras przeciwko Litwie, skarga Nr 42095/98, Legalis; z 15.7.2005 r. w sprawie Mažna- rić przeciwko Chorwacji, skarga Nr 71615/01, Legalis. 27 W austriackiej doktrynie postępowania cywilnego prezentowany jest pogląd, że wystarcza- jącą podstawą wyłączenia jest fakt, że sędzia „sprawia wrażenie” uprzedzonego, wymaga bowiem tego autorytet władzy sądowniczej (W.H. Rechtberg, D.A. Simotta, Grundriss des österreichischen Zivilprozessrecht. Erkenntnisverfahren, Wien 2000, s. 22). Podobnie, w doktrynie szwajcarskiej mowa jest o „wrażeniu stronniczości” [zob. I. Meier, M. Sogo (red.), Schweizeriches Zivilprozes- srecht, s. 77]. XIV Wprowadzenie wnętrzne, jakie czyni sąd, zgodnie z angielską maksymą: „sprawiedliwość nie tylko musi być wykonywana, musi być również widać, iż jest wykonywana”28. Pomimo tak istotnego znaczenia dla realizacji prawa do sądu, roli w kształtowaniu wiary i głębokiego społecznego przekonania o sędziowskim obiektywizmie29, a także oczywistego znaczenia dla praktyki, instytucja wyłączenia sędziego w procesie cywil- nym nie doczekała się dotąd szerszych badań i analiz30, a niniejsza monografia została oparta na pierwszej poświęconej tej tematyce rozprawie doktorskiej, obronionej w dniu 6.3.2014 r. na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. W literaturze procesu cy- wilnego pojawiło się stosunkowo niewiele publikacji poświęconych instytucji wyłącze- nia sędziego, ale pośród nich wymienić na wstępie należy pochodzące jeszcze z okresu II Rzeczypospolitej wypowiedzi S. Goldbergera i J. Korzonka31. Nie aspirowały one jed- nak do całościowej analizy tematu. Także obecnie znajdziemy stosunkowo niewiele prac poświęconych wyłącznie tytułowemu zagadnieniu32. Już ten fakt zdawał się do- starczać dostatecznej motywacji do podjęcia tego tematu, tak istotnego nie tylko dla nauki, lecz także praktyki. Z kolei instytucji wyłączenia sędziego w procesie karnym poświęcono do tej pory monografie M. Jankowskiego33 i E. Skrętowicza34. Ponadto należy odnotować monogra- fię dotyczącą wyłączenia uczestników procesu karnego K. Papke-Olszauskas35. Analiza prac tych autorów okazała się też cenna, w pewnym zakresie, w opracowaniu zagadnień objętych tematem niniejszej monografii. Instytucja wyłączenia sędziego, jak wspomniano, zasługuje na zainteresowanie także z powodu jej znaczenia dla praktyki, związanego z prawidłowym rozpoznawa- niem przez sądy wniosków o wyłączenie sędziego, w tym m.in. bezzasadnych i składa- nych w celu przewleczenia procesu cywilnego. Opracowanie tytułowego zagadnienia wymagało przede wszystkim właściwego usytuowania instytucji wyłączenia sędziego pośród gwarancji ustrojowych i proce- sowych bezstronności sędziego, służących zapewnieniu stronom rzetelnego procesu 28 Wyr. ETPC z 17.1.1970 r. w sprawie Delcourt przeciwko Belgii, skarga Nr 2689/65, Legalis. Zob. także uzasadnienie wyr. TK z 20.7.2004 r., SK 19/02, OTK-A 2004, Nr 7, poz. 67. 29 Zob. M. Buczkowski, Niezawisłość sądów, Gł. Sąd. 1937, Nr 4, s. 281. 30 Wyjątek stanowi tu praca J. Derlatki, Wyłączenie sędziego w postępowaniu cywilnym, War- szawa 2015. Jej wydanie zbiegło się z procesem przygotowania do druku niniejszej publikacji. 31 S. Goldberger, Wyłączenie sędziego na wniosek strony według K.p.c., N.Pal. 1939, Nr 1; J. Korzonek, O bezwzględnych przyczynach wyłączenia sędziego w projekcie k.p.c., PS 1930, Nr 12. 32 T. Zembrzuski, Przeciwdziałanie nadużyciom w korzystaniu z instytucji wyłączenia sędziego w postępowaniu cywilnym, PS 2006, Nr 2; M. Sorysz, Rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego, PS 2006, Nr 4; K. Amielańczyk, J. Zawrot, Nemo iudex; J. Derlatka, Wyłączenie sędziego z mocy art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c., PPC 2012, Nr 3. 33 M. Jankowski, Wyłączenie sędziego w polskiej procedurze karnej, Warszawa 1986 oraz tenże, Instytucja wyłączenia sędziego w polskim procesie karnym, NP 1986, Nr 9. 34 E. Skrętowicz, Iudex inhabilis. 35 K. Papke-Olszauskas, Wyłączenie uczestników procesu karnego, Gdańsk 2007. XV Wprowadzenie cywilnego. Stąd trzy pierwsze rozdziały niniejszego opracowania poświęcone zostały pojęciu bezstronności, jej gwarancjom ustrojowym (konstytucyjnym i innym usta- wowym) oraz gwarancjom procesowym – widzianym w świetle naczelnych zasad doty- czących organizacji i funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości oraz naczelnych i kon- strukcyjnych zasad postępowania cywilnego. Stworzyły one właściwy i niezbędny grunt do dalszych, szczegółowych rozważań o instytucji wyłączenia sędziego. Nie byłoby to jednak możliwe bez analizy w tym zakresie doktryny prawa konstytucyjnego oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. W kolejnych rozdziałach omówiono wyłączenie sędziego z mocy ustawy, sędziego, którego bezstronność w sprawie może budzić wątpliwości (na tle aktualnego i histo- rycznego brzmienia art. 49 KPC), postępowanie w przedmiocie wyłączenia sędziego i w końcu wybrane przypadki wyłączenia innych podmiotów w procesie cywilnym. Rozprawę zamyka podsumowanie. Rozważania dotyczące poszczególnych wypadków wyłączenia sędziego z mocy ustawy oraz sędziego, którego bezstronność w sprawie może budzić wątpliwości, mu- siały odnosić się głównie do bogatego orzecznictwa sądów, zwłaszcza Sądu Najwyż- szego. Analiza orzecznictwa musiała być niejednokrotnie krytyczna, choćby w związku z odejściem przez ustawodawcę od wąskiego rozumienia pojęcia „stosunku osobistego” sędziego i strony jako okoliczności uzasadniającej wątpliwości co do bezstronności sę- dziego. Krytycznego podejścia wymagały także te wypowiedzi sądów, w których odnoszono się do podstaw wyłączenia sędziego z urzędu, które w sposób ewidentny są ujęte de lege lata w sposób niepełny, zwłaszcza w kontekście potrzeby zachowania społecznego ob- razu sądu zawsze bezstronnego. W konsekwencji, posiłkując się wypowiedziami pol- skiej doktryny procesu cywilnego, a także, gdy było to celowe, doktryny obcej, do- konano oceny regulacji przyjętych w prawie polskim i zaproponowano w niektórych wypadkach wykładnię odpowiednich przepisów prawa obecnie obowiązującego oraz przedstawiano propozycje de lege ferenda. Oddając niniejszą monografię w ręce Czytelników, pragnę podziękować promoto- rowi mojej rozprawy doktorskiej – Panu prof. dr hab. Kazimierzowi Lubińskiemu za pomoc, życzliwość i inspirujące dyskusje, które służyły wzbogaceniu moich poszuki- wań. Wyrazy wdzięczności kieruję również do recenzentów – Pana prof. dr hab. Tade- usza Erecińskiego i Pana prof. dr hab. Feliksa Zedlera, których cenne uwagi pomogły mi nadać ostateczny kształt tej publikacji. XVI Wykaz skrótów 1. Źródła prawa CzynKomR ..................................... Sprawiedliwości rozporządzenie z 9.3.1968 r. w sprawie czynności komorników (Dz.U. Nr 10, poz. 52 ze zm.) Ministra EKPC ............................................... Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podsta- wowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) KomSEgzU ..................................... ustawa z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i eg- Konstytucja RP .............................. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. zekucji (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 790 ze zm.) KPC ................................................. ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cy- (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.) KPK69 ............................................. ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks postępowania kar- KRO ................................................. ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuń- nego (Dz.U. Nr 13, poz. 96 ze zm.) czy (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 2082) twa (Dz.U. Nr 126, poz. 714 ze zm.) KRSU ............................................... ustawa z 12.5.2011 r. o Krajowej Radzie Sądownic- XVII KPC30 ............................................. KPC30TJ ......................................... KPK28 ............................................. KPK50 ............................................. Prezydenta wilnego (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.) rozporządzenie Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 83, poz. 651) rozporządzenie Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934 ze zm.) Prezydenta Prezydenta nego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) rozporządzenie Rzeczypospolitej z 19.3.1928 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 33, poz. 313 ze zm.) Rzeczypospolitej rozporządzenie z 19.3.1928 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 1950 r. Nr 40, poz. 364 ze zm.) Prezydenta KPK ................................................. ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania kar- Wykaz skrótów NCPC .............................................. Nouveau Code de Procédure Civile – francuski ko- deks postępowania cywilnego z 6.7.1989 r., Loi nº 89−462 PostGrupU ..................................... ustawa z 17.12.2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44) PrProk ............................................. ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze PrUSP .............................................. ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów po- (Dz.U. z 2016 r. poz. 177) PrUSP32 .......................................... rozporządzenie wszechnych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 133 ze zm.) Rzeczypospolitej z 6.2.1928 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 1932 r. Nr 102, poz. 863 ze zm.) Prezydenta PrUSP85 .......................................... ustawa z 20.6.1985 r. – Prawo o ustroju sądów po- wszechnych (Dz.U. Nr 31, poz. 137 ze zm.) schZPO ........................................... Schweizeriche Zivilprozessordnung – szwajcarski ko- deks postępowania cywilnego z 19.12.2008 r., BBI 209 12ff. ZbZasEtSędz ................................... uchwała Nr 16/2003 Krajowej Rady Sądownictwa z 19.2.2003 r. w sprawie uchwalenia zbioru zasad etyki zawodowej sędziów ZbZasPostSędz ............................... Zbiór Zasad Postępowania Sędziów uchwalony przez VI Sprawozdawcze Zebranie Delegatów Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Justitia” dnia 8.6.2002 r. ZmKPC z 2.7.2004 r. ..................... ustawa z 2.7.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z Nr 172, poz. 1804) ZmKPC z 5.12.2008 r. ................... ustawa z 5.12.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 234, poz. 1571) ZmKPC z 28.4.2011 r. ................... ustawa z 28.4.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 138, poz. 806) ZmKPC z 16.9.2011 r. ................... ustawa z 16.9.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381) ZPO ................................................. Zivilprozessordnung – niemiecki kodeks postępo- wania cywilnego z 30.1.1877 r. w opracowaniu z 5.12.2005 r., BGBI. I S. 32/02, ber. 2006 I S. 431, ber. 2007 I S. 1781 XVIII Wykaz skrótów 2. Organy i instytucje ETPC ............................................... Europejski Trybunał Praw Człowieka KRS .................................................. Krajowa Rada Sądownictwa ONZ ................................................ Organizacja Narodów Zjednoczonych SA .................................................... Sąd Apelacyjny SN .................................................... Sąd Najwyższy SN(7) ............................................... Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów SN(7, zasada prawna) ................... Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów TK .................................................... Trybunał Konstytucyjny WSA ................................................ Wojewódzki Sąd Administracyjny (uchwała mająca moc zasady prawnej) 3. Czasopisma i publikatory AUWr ............................................. Acta Universitatis Wratislaviensis Biul. Inf. SN ................................... Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego BMS ................................................. Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości BPK .................................................. Biuletyn Prawa Karnego BSN .................................................. Biuletyn Sądu Najwyższego Dz.U. ............................................... Dziennik Ustaw Gaz. Prawn. .................................... Gazeta Prawnicza Gł. Sąd. ............................................ Głos Sądownictwa GSP .................................................. Gdańskie Studia Prawnicze GSP – Prz. Orz. ............................. Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznic- twa Jurysta GSW ................................................ Gazeta Sądowa Warszawska GW .................................................. Gazeta Wyborcza Jur. ................................................... KZS .................................................. Krakowskie Zeszyty Sądowe MoP ................................................. Monitor Prawniczy N.Pal. ............................................... Nowa Palestra Na Wok. ......................................... Na Wokandzie NP. ................................................... Nowe Prawo ONSA .............................................. Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego OSA ................................................. Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSAB ............................................... Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Białymstoku OSAK .............................................. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach OSN ................................................. Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia OSNC .............................................. Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna Izby Cywilnej XIX
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wyłączenie sędziego w procesie cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: