Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00234 004335 12932225 na godz. na dobę w sumie
Wyludnianie Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu - ebook/pdf
Wyludnianie Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1824-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> geologia i geografia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca poświęcona przemianom ludnościowym w azjatyckiej części Rosji - największego pod względem powierzchni obszaru na świecie, na którym zachodzą procesy depopulacyjne. Wyludnianie nie jest w tym przypadku wynikiem działań wojennych ani wychodźstwa spowodowanego katastrofami naturalnymi. Tempo i rozmiary zmniejszania się zaludnienia pozwalają wnioskować, iż mamy do czynienia z największym jak dotąd na świecie zjawiskiem powiększania się obszarów pustkowi demograficznych. Charakterystyka depopulacji Syberii pozwala na określenie specyfiki tego procesu. Na terenach wyludniających się powstaje wiele interesujących zjawisk różnie definiowanych i wyjaśnianych przez specjalistów różnych dyscyplin naukowych, w tym geografów, demografów, ekonomistów, politologów i socjologów. Książka ta jest próbą geograficznego ujęcia zagadnienia, przedstawienia przestrzennych prawidłowości i wskazania przyczyn powstania i przebiegu procesów depopulacyjnych na badanym obszarze.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

# # 7 # 5 2 # a S U Z P U k 1 B V C 1 W a X J 0 d W F s b w = = Rodzicom ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent Florian Plit Projekt okładki Katarzyna Jarnuszkiewicz Zdje˛cie na okładce Tomasz Wites Zdje˛cie autora Tadeusz Po´z´niak Redakcja Małgorzata Dehnel-Szyc Opracowanie map Tomasz Opach Projekt graficzny ksia˛z˙ki Zofia Kosin´ska Korekta Boz˙ena Garlewska Skład i łamanie LOGOSCRIPT Publikacja dofinansowana ze s´rodko´w Badan´ Własnych UW oraz Wydziału Geografii i Studio´w Regionalnych UW # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 # Copyright by Tomasz Wites 2007 ISBN 978-83-235-0262-3 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00–497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TRES´CI 1. Wste˛p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Obszar i zakres czasowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Wczes´niejsze badania wyludniania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Sytuacja ludnos´ciowa na Syberii i rosyjskim Dalekim Wschodzie do 1991 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Sytuacja ludnos´ciowa w okresie przed powstaniem Zwia˛zku Radzieckiego. . 2.2. Sytuacja ludnos´ciowa w okresie Zwia˛zku Radzieckiego . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zmiany liczby ludnos´ci w latach 1991–2001 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Zmiany liczby ludnos´ci miejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Zmiany liczby ludnos´ci wiejskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Zmiany liczby ludnos´ci stolic jednostek administracyjnych . . . . . . . . . . . . . 3.4. Zmiany liczby me˛z˙czyzn i kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Zmiany liczby ludnos´ci w grupach wiekowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Ruch naturalny i migracyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Małz˙en´stwa i rozwody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Urodzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.1. Regulacja urodzen´. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Zgony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.1. Zabo´jstwa i samobo´jstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Reprodukcja ludnos´ci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5. Migracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5.1. Emigracja wewne˛trzna i zewne˛trzna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5.2. Imigracja wewne˛trzna i zewne˛trzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Rzeczywiste zmiany liczby ludnos´ci w latach 1991–2001 . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Nate˛z˙enie przyrostu i ubytku rzeczywistego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Typologia dynamiki zaludnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Studium przypadku: obwo´d magadan´ski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Analiza statystyczna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Badania terenowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Przyczyny wyludniania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1. Analiza statystyczna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.1. S´rednia temperatura powietrza w styczniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.2. Odległos´c´ stolicy jednostki administracyjnej od Moskwy . . . . . . . . . . 7.1.3. Liczba ludnos´ci stolicy jednostki administracyjnej . . . . . . . . . . . . . . . 7 8 12 13 19 20 25 37 43 47 50 54 58 63 63 68 72 74 79 81 90 93 96 99 100 100 111 113 118 133 134 137 139 139 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 SPIS TRES´CI 7.1.4. Udział Rosjan w strukturze narodowos´ciowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.5. Ge˛stos´c´ dro´g o twardej nawierzchni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.6. Ge˛stos´c´ linii kolejowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.7. S´rednie miesie˛czne dochody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.8. S´rednia liczba oso´b przypadaja˛cych na jednego lekarza . . . . . . . . . . . 7.1.9. S´rednia powierzchnia mieszkaniowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.10. Liczba sprywatyzowanych przedsie˛biorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.11. S´rednia wartos´c´ inwestycji zagranicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.12. S´redni poziom bezrobocia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.13. S´rednia wielkos´c´ zanieczyszczen´ trafiaja˛cych do atmosfery. . . . . . . . . 7.2. Analiza jakos´ciowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Podsumowanie i wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Zakon´czenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zała˛czniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania zadawane w wywiadach w obwodzie magadan´skim . . . . . . . . . . . . . . . Tabele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis tabel i ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis tabel w teks´cie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis tabel w zała˛czniku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis rysunko´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis fotografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 144 146 148 150 150 152 154 157 159 160 173 179 181 189 190 191 223 223 223 224 224 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. WSTE˛P Przyste˛puja˛c do pracy nad ta˛ksia˛z˙ka˛, nie zdawałem sobie sprawy, jak wiele zapału i determinacji wymaga zmiana tekstu juz˙ napisanego. Wyludnianie Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu to przekształcona wersja rozprawy doktorskiej pod tytułem „Przestrzenne zro´z˙nicowanie oraz przyczyny wyludniania Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu”. Prace˛ te˛ obroniłem w paz´dzierniku 2005 roku na Wydziale Geografii i Studio´w Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Zmiany poczynione w teks´cie przeznaczonym do druku wynikaja˛ z che˛ci dotarcia do szerszej grupy odbiorco´w: zaro´wno do oso´b s´wiadomych zachodza˛cych prze- mian ludnos´ciowych w azjatyckiej cze˛s´ci Rosji, jak i tych, u kto´rych poła˛czenie zawartych w tytule sło´w powodowac´ moz˙e zdziwienie oraz zaciekawienie. Ksia˛z˙- ka ta skierowana jest takz˙e do oso´b, w pamie˛ci kto´rych Syberia wzbudza szereg wspomnien´, skojarzen´ dotycza˛cych czaso´w odległych i wspo´łczesnych, jak i tych, dla kto´rych pozostaje ona obszarem tajemniczym, cia˛gle mało poznanym. Syberia w wyobraz˙eniach wielu oso´b jawi sie˛ jako teren z nieprzenikniona˛ przyroda˛, ukształtowana˛ w niekorzystnych warunkach klimatycznych. W kon- teks´cie demograficznym kraina ta postrzegana jest jako obszar odznaczaja˛cy sie˛ niewielkim zaludnieniem, wynikaja˛cym z trudnos´ci przystosowawczych człowie- ka. Według przeprowadzonego w 2002 roku spisu ludnos´ci Rosji, w azjatyckiej cze˛s´ci kraju mieszkało nieco ponad 30 miliono´w oso´b, podczas gdy w europejskiej cze˛s´ci Rosji z˙yło 115 miliono´w. Syberia wyludnia sie˛ od 1991 roku, kiedy doszło do rozpadu Zwia˛zku Radzieckiego. W Federacji Rosyjskiej w 1992 roku po raz ostatni wzrosła liczba mieszkan´co´w, choc´ w poszczego´lnych jednostkach badanego obszaru juz˙ wo´wczas zanotowano spadek zaludnienia. Wyludnianie definiowane jest jako zmniejszenie sie˛ liczby ludnos´ci. Tereny, na kto´rych dochodzi do ubytku zaludnienia, okres´lane sa˛ w ro´z˙noraki sposo´b. Najcze˛s´ciej spotykanymi sformułowaniami sa˛: obszary wyludniaja˛ce sie˛ oraz depopulacyjne. Tereny te nazywane sa˛ ro´wniez˙ regresyw- lub nawet depresyjnymi. Poszczego´lne terminy moga˛ byc´ nymi, pasywnymi, stosowane wymiennie, jednak ze wzgle˛du na to, iz˙ wie˛kszos´c´ autoro´w uwaz˙a za najbardziej poprawne sformułowanie „obszary wyludniaja˛ce sie˛”, takie okres´lenie be˛de˛ stosował najcze˛s´ciej. Podje˛cie przeze mnie tematyki wyludniania powodowane było kilkoma przyczynami. Po pierwsze, ws´ro´d geografo´w oraz przedstawicieli innych dyscyplin naukowych obszary cechuja˛ce sie˛ stałym lub okresowym zmniejszeniem za- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 WSTE˛P ludnienia wyro´z˙niaja˛ sie˛ mniejszym zainteresowaniem, niz˙ tereny, gdzie dochodzi do wzrostu liczby ludnos´ci. Wynikac´ to moz˙e z tego, z˙e procesy depopulacyjne zachodza˛ na s´wiecie znacznie rzadziej, a tereny charakteryzuja˛ce sie˛ ubytkiem zaludnienia na ogo´ł pełnia˛ jednofunkcyjny charakter, tzn. rzadko prowadzona jest tam działalnos´c´ zaro´wno rolnicza, przemysłowa i usługowa. Po drugie, che˛c´ zainteresowania sie˛ wyludnianiem azjatyckiej cze˛s´ci Rosji wynika z tego, z˙e jest to najwie˛kszy pod wzgle˛dem powierzchni (12 765 900 km2) obszar na s´wiecie, na kto´rym zachodza˛ procesy depopulacyjne. Godny pod- kres´lenia jest fakt, iz˙ na terenie tym nie sa˛ prowadzone z˙adne działania wojenne i proces ten toczy sie˛ w stanie pokoju. Wyludnianie nie jest ro´wniez˙ efektem wychodz´stwa spowodowanego katastrofami naturalnymi. Tempo i rozmiary iz˙ mamy do czynienia zmniejszania sie˛ zaludnienia pozwalaja˛ wnioskowac´, z najwie˛kszym – jak dota˛d na s´wiecie – zjawiskiem powie˛kszania sie˛ obszaro´w pustkowi demograficznych. Zachodza˛cy proces cze˛s´c´ badaczy uwaz˙a za kata- strofe˛ demograficzna˛, inni natomiast sugeruja˛, z˙e Syberia jest przeludniona i depopulacje˛ nalez˙y traktowac´ jako proces naturalny, kto´ry nie ma znamion katastrofy. Po trzecie, zainteresowanie ta˛ tematyka˛ wynika z tego, z˙e na s´wiecie prowadzone sa˛ nieliczne badania nad procesami depopulacyjnymi, co wpływa na niewielka˛ znajomos´c´ ich specyfiki. Wyludnianie na poszczego´lnych obszarach moz˙e powodowac´ skutki pozytywne ba˛dz´ negatywne. Ze wzgle˛du na to, z˙e wie˛kszos´c´ dotychczasowych badan´ prowadzona była na terenach, gdzie zacho- dza˛ce zmniejszenie liczby ludnos´ci niosło ze soba˛ niekorzystne skutki, zacze˛to traktowac´ wyludnianie jako proces negatywny. Charakterystyka depopulacji Syberii pozwoli na okres´lenie jej specyfiki. Na terenach wyludniaja˛cych sie˛ powstaje wiele interesuja˛cych zjawisk ro´z˙nie definiowanych i wyjas´nianych przez specjalisto´w ro´z˙nych dyscyplin naukowych, w tym geografo´w, demografo´w, ekonomisto´w, politologo´w i socjologo´w. Ksia˛z˙ka ta jest pro´ba˛ geograficznego uje˛cia zagadnienia, przedstawienia przestrzennych prawidłowos´ci i wskazania przyczyn powstania i przebiegu proceso´w depopulacyjnych na badanym obszarze. 1.1. Obszar i zakres czasowy W kraju tak duz˙ym i ro´z˙norodnym jak Rosja terytorialne ro´z˙nice w charakterze i nasileniu kryzysu demograficznego w wie˛kszos´ci prac sa˛ ignorowane. Ustalenie granic regionu nie jest kwestia˛ oczywista˛, mimo iz˙ Syberia utoz˙samiana jest z azjatycka˛, a nie europejska˛ cze˛s´cia˛ Rosji. Zawsze trudno było rozstrzygna˛c´, co podkres´lał takz˙e historyk Norman Davies, w kto´rym miejscu zaczyna sie˛ i w kto´rym kon´czy Europa – geograficznie, kulturowo i etnicznie. W uje˛ciu historycznym za Syberie˛ uznaje sie˛ obszar połoz˙ony na wscho´d od Uralu; jednak jest to okres´lenie zdecydowanie uproszczone. W geografii społeczno-gospodarczej teren ten został podzielony na: Syberie˛ Zachodnia˛, Syberie˛ Wschodnia˛ i Daleki Wscho´d (trakto- wany jako odre˛bny region). Rosyjski Daleki Wscho´d jest cze˛s´cia˛ regionu o niejed- noznacznie okres´lonych granicach we wschodniej Azji, nad Oceanem Spokoj- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== OBSZAR I ZAKRES CZASOWY 9 nym1. Zatem, mimo iz˙ tytuł ksia˛z˙ki wskazuje na wyludnianie Syberii, to charak- terystyka tego procesu została przeprowadzona w całej azjatyckiej cze˛s´ci Rosji. Liczba jednostek przypisywanych do azjatyckiej cze˛s´ci Rosji ulegała zmianom w poszczego´lnych okresach, w zalez˙nos´ci od funkcjonuja˛cych na tym terenie regiono´w, wspo´łtworzonych przez ro´z˙na˛ liczbe˛ mniejszych podmioto´w. W Zwia˛zku Radzieckim w celach statystyczno-planistycznych jednostki najwyz˙- szego szczebla administracyjnego ła˛czone były w wie˛ksze obszary, tzw. regiony ekonomiczne, kto´re po 1991 roku nie zostały formalnie zlikwidowane. W azja- tyckiej cze˛s´ci Rosji wyste˛powały trzy regiony: zachodniosyberyjski, wschodniosy- beryjski i dalekowschodni. Pierwszy z nich składa sie˛ z 9 jednostek (sa˛to: Republika Ałtaju, Kraj Ałtajski; obwody: kemerowski, nowosybirski, omski, tomski, tiumen´ski, w tym: Chanty- -Mansyjski Okre˛g Autonomiczny i Jamalsko-Nieniecki Okre˛g Autonomiczny). W skład regionu wschodniosyberyjskiego wchodzi 10 jednostek (sa˛ to: republiki: Buriacji, Chakasji, Tuwy; Kraj Krasnojarski, w tym: Ewenkijski Okre˛g Autono- miczny i Tajmyrski, czyli Dołgan´sko-Nieniecki Okre˛g Autonomiczny, obwo´d czytyjski, w tym: Agin´sko-Buriacki Okre˛g Autonomiczny i obwo´d irkucki, w tym: Ust-Ordyn´sko-Buriacki Okre˛g Autonomiczny). Region dalekowschodni składa sie˛ ro´wniez˙ z 10 jednostek (sa˛ to: Republika Sacha; kraje: Chabarowski i Nad- morski; obwody: amurski, kamczacki, w tym: Koriacki Okre˛g Autonomiczny, magadan´ski, sachalin´ski, Czukocki Okre˛g Autonomiczny oraz Z˙ydowski Obwo´d Autonomiczny). W 2000 roku na podstawie dekretu prezydenta Władimira Putina zostało utworzonych w Rosji siedem wielkich okre˛go´w federalnych, powierzchniowo niepokrywaja˛cych sie˛ z regionami ekonomicznymi, kto´re – choc´ nie zostały zlikwidowane – uległy marginalizacji. Stało sie˛ tak m.in. dlatego, z˙e od 2000 roku w rocznikach, dotycza˛cych m.in. regiono´w nadrze˛dnych, grupuja˛cych wyz˙sze jednostki podziału administracyjnego, zamieszczane sa˛ dane statystyczne doty- cza˛ce okre˛go´w federalnych z pominie˛ciem regiono´w ekonomicznych. Na badanym obszarze wyste˛puja˛ dwa okre˛gi federalne: syberyjski, składaja˛cy sie˛ z 16 jednostek i dalekowschodni, wspo´łtworzony przez 10 jednostek. Tym samym trzy podmioty, kto´re wczes´niej zaliczane były do Syberii (obwo´d tiumen´ski, w tym: Chanty-Mansyjski i Jamalsko-Nieniecki Okre˛g Autonomiczny), zostały doła˛czone do uralskiego okre˛gu federalnego. Jednostki te, mimo iz˙ sa˛ połoz˙one w azjatyckiej cze˛s´ci kraju, w uje˛ciu statystycznym od 2000 roku nie były uznawane za cze˛s´c´ Syberii. W ksia˛z˙ce tej jako jednostki Syberii i Dalekiego Wschodu traktowanych jest jednak 29 podmioto´w (rys. 1) tworza˛cych regiony: jako z˙e zachodniosyberyjski, wschodniosyberyjski tematyka dotyczy azjatyckiej Rosji, w odniesieniu do Syberii i Dalekiego Wschodu pominie˛to przymiotnik rosyjski. i dalekowschodni. Ponadto, 1 W wa˛skim znaczeniu kulturowym Daleki Wscho´d obejmuje tylko wschodnie Chiny, Po´łwysep Korean´ski i Japonie˛, a w szerszym, polityczno-gospodarczym, takz˙e zachodnie Chiny, Mongolie˛, wschodni fragment azjatyckiej cze˛s´ci Rosji oraz niekto´re kraje lez˙a˛ce w południowo- -wschodniej Azji, m.in. Brunei, Filipiny, Indonezje˛. Zob. Wielka Encyklopedia PWN, t. 6, 2002. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== . 1 k e n u s y R ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== OBSZAR I ZAKRES CZASOWY 11 Dobo´r jednostek odniesienia podyktowany był doste˛pnos´cia˛ materiało´w statystycznych. Najwaz˙niejszym ograniczeniem była niepełna informacja statys- tyczna dotycza˛ca wszystkich rejono´w, znajduja˛cych sie˛ na Syberii i Dalekim Wschodzie. Do rejono´w jako jednostek odniesienia odwołałem sie˛ jedynie w cze˛s´ci ksia˛z˙ki omawiaja˛cej studium przypadku, kiedy to moz˙liwe było zgromadzenie materiało´w statystycznych i zejs´cie do najniz˙szych podmioto´w. W zasadniczej cze˛s´ci ksia˛z˙ki odnosze˛ zgromadzone materiały do 29 jednostek administracyjnych. W grupie tej sa˛: 3 kraje, 12 obwodo´w, 1 obwo´d autonomiczny, 8 okre˛go´w autonomicznych i 5 republik. Ws´ro´d okre˛go´w autonomicznych na badanym obszarze sa˛ jednostki stanowia˛ce oddzielne podmioty (Czukocki Okre˛g Autonomiczny) oraz be˛da˛ce cze˛s´cia˛ wie˛kszych obwodo´w (tiumen´skiego), lub krajo´w (krasnajarskiego). Jednostki odznaczaja˛ sie˛ bardzo silnie zro´z˙nicowana˛ powierzchnia˛, od kilkunastu tysie˛cy kilometro´w kwadratowych (Agin´sko-Buriacki Okre˛g Autonomiczny – 19,0 tys. km2), przez jednostki zajmuja˛ce kilkaset tysie˛cy kilometro´w kwadratowych (np. obwo´d irkucki – 767,9 tys. km2), az˙ po naj- wie˛ksza˛ Republike˛ Sacha – 3 103,2 tys. km2. Chaosu, wynikaja˛cego z duz˙ego stopnia skomplikowania podziału admini- stracyjnego na Syberii i Dalekim Wschodzie, dopełnia specyfika podziału nielicznych jednostek, kto´rych nie wszystkie ich składowe posiadaja˛ własne nazwy (rys. 1). Obwo´d tiumen´ski składa sie˛ z trzech cze˛s´ci: dwo´ch okre˛go´w autonomicznych: Chanty-Mansyjskiego i Jamalsko-Nienieckiego oraz obszaru nieposiadaja˛cego nazwy odre˛bnej. W uje˛ciu statystycznym obwodem tiumen´skim moz˙e byc´ zatem zaro´wno cała duz˙a jednostka, jak i jej fragment nieposiadaja˛cy oddzielnej nazwy. Wymaga to kaz˙dorazowo weryfikacji danych statystycznych, by okres´lic´, kto´rego obszaru one dotycza˛. Podobna sytuacja wyste˛puje na obszarze Kraju Krasnojarskiego. Natomiast okre˛gi autonomiczne: Agin´sko-Buriacki, Koriacki i Ust-Ordyn´sko- -Buriacki sa˛ cze˛s´ciami wie˛kszych obwodo´w. W celu uniknie˛cia nieporozumien´ interpretacji zjawisk kaz˙da z 29 jednostek zaro´wno w wyliczeniach, traktowana jest w ksia˛z˙ce oddzielnie, a odpowiadaja˛ca jej jakakolwiek wartos´c´ statystyczna została przeliczona i odnosi sie˛ tylko do niej, np. informacja o obwodzie tiumen´skim dotyczy tylko cze˛s´ci obwodu, nieposiadaja˛cej oddzielnej nazwy, a nie trzycze˛s´ciowego obszaru. jak i Proces wyludniania Syberii i Dalekiego Wschodu nasta˛pił po rozpadzie Zwia˛zku Radzieckiego w 1991 roku. Ustalenie zakresu czasowego prowadzonych badan´ wia˛zało sie˛ z doborem danych z´ro´dłowych; moz˙liwos´c´ wykorzystania w pracy odpowiednich materiało´w statystycznych wpłyne˛ła na ustalenie pocza˛tku i kon´ca okresu badawczego. Przyje˛cie za podstawe˛ danych, pochodza˛cych ze spisu powszechnego, oznaczałoby wybranie roku 1989 na pocza˛tek okresu badan´, jako z˙e wo´wczas odbył sie˛ spis powszechny, poprzedzaja˛cy pocza˛tek proceso´w depopulacyjnych na i Dalekim Wschodzie. Był to ostatni spis ludnos´ci przeprowadzony Syberii w Zwia˛zku Radzieckim. Konsekwencja˛ doboru danych byłoby zakon´czenie okresu badawczego w roku 2002, gdy przeprowadzono, po raz pierwszy, spis powszechny w Federacji Rosyjskiej. Materiały statystyczne z owego spisu maja˛znalez´c´ sie˛ w 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 WSTE˛P tomach, kto´re zacze˛to publikowac´ w 2003 roku. Do paz´dziernika 2004 roku nie wydano nawet połowy danych niezbe˛dnych do realizacji badan´, a informacje, uzyskane w Rosyjskiej Słuz˙bie Statystyki Pan´stwowej, utwierdziły mnie w przeko- naniu, iz˙ kompletu materiało´w nalez˙y spodziewac´ sie˛ dopiero w kolejnych latach. Z tego tez˙ wzgle˛du w ksia˛z˙ce wykorzystano dane pochodza˛ce z rejestracji biez˙a˛cej, co pozwoliło na przeanalizowanie rok po roku zmian zaludnienia na Syberii i Dalekim Wschodzie w wybranym okresie. Z˙eby uchwycic´ rozpocze˛cie proceso´w depopulacyjnych na rozpatrywanym obszarze wybrano 1991 rok, w kto´rym doszło do rozwia˛zania Zwia˛zku Radzieckiego, istnieja˛cego od 1922 roku. Ten waz˙ny moment, zaro´wno dla regionu, kraju, jak i s´wiata, wydaje sie˛ byc´ odpowiednim do wskazania pocza˛tku okresu badawczego. Ze wzgle˛du na to, iz˙ rejestracja biez˙a˛ca odznacza sie˛ aktualnos´cia˛ danych dla okresu mie˛dzyspisowego, postanowiono zakon´czyc´ badania statystyczno-wyliczeniowe w 2001 roku, po- przedzaja˛cym realizacje˛ spisu powszechnego w Rosji. Tym samym okres dotycza˛cy gło´wnej cze˛s´ci pracy (z wyja˛tkiem badan´ terenowych) to lata 1991–2001. Szczego´łowe dane dotycza˛ce poszczego´lnych jednostek, zebrane w tabelach, umieszczono w zała˛cznikach na kon´cu ksia˛z˙ki. Pozwalaja˛ one na przeanalizowa- nie, rok po roku, materiało´w statystycznych dotycza˛cych opisywanych wskaz´ni- ko´w. W zała˛cznikach znalazły sie˛ ro´wniez˙ rysunki dotycza˛ce opisywanych zagadnien´ oraz spis pytan´ zadawanych w wywiadach w trakcie badan´ terenowych. 1.2. Pytania Postawienie pytan´ we wste˛pnej cze˛s´ci ksia˛z˙ki, dotycza˛cych zaro´wno kryterio´w wyznaczania obszaro´w wyludniaja˛cych sie˛, jak i przyczyn tego procesu, pozwoli ukierunkowac´ poste˛powanie wyjas´niaja˛ce. Jedna˛ z kluczowych kwestii, dotycza˛- cych proceso´w depopulacyjnych, jest odpowiedz´ na pytanie: w jakiej sytuacji moz˙na zaklasyfikowac´ dany obszar jako wyludniaja˛cy? Na zmiany zaludnienia kaz˙dej jednostki terytorialnej wpływa zaro´wno ruch naturalny, jak i ruch we˛dro´wkowy. Niekto´rzy badacze uwaz˙aja˛, z˙e do depopulacji dochodzi w wyniku kaz˙dego absolutnego zmniejszenia sie˛ liczby ludnos´ci danego obszaru. Dla innych ubytek liczby ludnos´ci nie s´wiadczy jeszcze o zachodzeniu depopulacji. Wyste˛puje ona dopiero wtedy, gdy zmianom ilos´ciowym towarzysza˛ niekorzystne przemiany demograficzno-społeczne [Eberhardt 2002]. Jest to inter- pretacja dos´c´ dyskusyjna i wzgle˛dna, jako z˙e do obszaro´w wyludniaja˛cych sie˛ zakwalifikowane zostały jednostki, kto´re cechowały sie˛ ubytkiem liczby ludnos´ci mie˛dzy ustalonymi przekrojami czasowymi bez wzgle˛du na kształtowanie sie˛ wskaz´niko´w dotycza˛cych małz˙en´stw, rozwodo´w, urodzen´, zgono´w oraz migracji. Nalez˙y zwro´cic´ uwage˛, z˙e na cze˛s´c´ z postawionych pytan´ udzielone odpo- wiedzi moga˛ byc´ wzbogacone wynikami przeprowadzonych badan´ statystycznych; natomiast w niekto´rych przypadkach nie jest to moz˙liwe ze wzgle˛du na nie- mierzalnos´c´ ba˛dz´ słaba˛ mierzalnos´c´ poszczego´lnych zjawisk. W cze˛s´ci wyjas´niaja˛cej, dotycza˛cej rozmieszenia i rozmiaro´w wyludniania, zasadne wydaje sie˛ szukanie odpowiedzi na naste˛puja˛ce pytania: ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WCZES´NIEJSZE BADANIA WYLUDNIANIA 13 – czy proces wyludniania na Syberii i Dalekim Wschodzie odznacza sie˛ bardzo duz˙ym zro´z˙nicowaniem przestrzennym? – czy ilos´ciowym zmianom w zaludnieniu jednostek Syberii i Dalekiego Wschodu towarzysza˛ jakos´ciowe, niekorzystne przemiany gospodarcze i społeczne? W cze˛s´ci pos´wie˛conej przyczynom wyludniania kluczowa wydaje sie˛ odpo- wiedz´ na pytania, w kto´rych zawarte sa˛zalez˙nos´ci mie˛dzy czynnikami a procesami depopulacyjnymi2; a wie˛c tym jest wie˛ksze wyludnienie im: – niz˙sza s´rednia temperatura powietrza zima˛ (w styczniu)? – wie˛ksza odległos´c´ stolicy jednostki od Moskwy? – mniejsza liczba ludnos´ci stolicy jednostki? – wie˛kszy udział Rosjan w strukturze narodowos´ciowej? – mniejsza ge˛stos´c´ dro´g o twardej nawierzchni? – mniejsza ge˛stos´c´ linii kolejowych? – mniejsze s´rednie miesie˛czne dochody? – wie˛ksza liczba oso´b przypadaja˛cych na jednego lekarza? – mniejsza s´rednia powierzchnia mieszkaniowa? – mniejsza liczba sprywatyzowanych przedsie˛biorstw? – mniejsza s´rednia wartos´c´ inwestycji zagranicznych? – wyz˙szy s´redni poziom bezrobocia? – wie˛ksza s´rednia wielkos´c´ zanieczyszczen´ trafiaja˛cych do atmosfery? 1.3. Wczes´niejsze badania wyludniania Badania proceso´w depopulacyjnych prowadzono juz˙ od dawna, w ro´z˙nych krajach; dotyczyły one poszczego´lnych regiono´w, gdzie wyludnianie naste˛powało w ro´z˙nych okresach i z okres´lona˛ dynamika˛. W literaturze francuskiej istnieja˛ publikacje do- tycza˛ce wyludniania, zachodza˛cego w ro´z˙nych okresach. J.P. Lescarret [1985] scha- rakteryzował powstawanie obszaro´w regresu demograficznego od XIII do XX wieku. Opracowanie L. Chantrela [1994] dotyczy depopulacji we Francji w XVI i XVII wieku. Przedstawione zostały zalez˙nos´ci pomie˛dzy reforma˛ fiskalna˛ a wyludnia- niem. Duz˙e wartos´ci poznawcze ma publikacja J.R. Boudeville’a [1961], w kto´rej podje˛to pro´be˛ wskazania działan´, moga˛cych uaktywnic´ obszary wyludniaja˛ce sie˛. Literatura amerykan´ska, dotycza˛ca depopulacji w Stanach Zjednoczonych, jest dos´c´ bogata, a gło´wna˛jej cecha˛jest podejs´cie regionalne. D.I. Bouge i M.J. Hagood [1953] zajmowali sie˛ tym procesem w tzw. pasach rolniczych: kukurydzianym i bawełnianym, a B.H. Luebeke i J.F. Hart [1958] – w Appalachach. Odpływ ludnos´ci z pasa osadniczego mie˛dzy wybrzez˙em Oceanu Atlantyckiego a dolina˛ Missisipi opisał A. Sofranko [1984]. Cennych informacji o wyludnianiu Wielkiej Brytanii dostarcza J. Seville [1957]. Scharakteryzował on przebieg proceso´w de- populacyjnych zachodza˛cych na obszarach wiejskich Anglii i Walii w długim okresie (mie˛dzy 1851 a 1951 rokiem). 2 Uzasadnienie wyboru czynniko´w wyjas´niaja˛cych znajduje sie˛ w rozdz. 7. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 WSTE˛P Liczne opracowania dotycza˛ wyludniania po´łnocnej Szwecji. Wie˛kszos´c´ prowadzonych tam badan´ bazowało na modelach migracyjnych T. Ha¨gerstranda [1957]. Autorami cennej publikacji, w kto´rej wskazano rozmiary ubytku za- ludnienia i okres´lono jego skutki, sa˛ M.G. Engstro¨m i N.W. Sahlberg [1973]. Ro´wniez˙ na południu Europy, we Włoszech, powstały opracowania dotycza˛ce rozmiaro´w depopulacji oraz jej skutko´w gospodarczych [Pescatore 1962]. Niemieckie prace o wyludnianiu dotyczyły wschodniej cze˛s´ci kraju, gdzie wyludnianie rozpocze˛ło sie˛ juz˙ w drugiej połowie XIX wieku. Zjawisko tzw. Ostflucht scharakteryzowali: W. Wolz [1930], G. Aubin [1933], H. Rogmann [1938]. Autorem obszernego opracowania dotycza˛cego Ostflucht był B. Gleitze [1957]. W Niemczech K. Haushofer forsował teorie˛ Lebensraumu (przestrzeni z˙y- ciowej narodu); zakładał, z˙e skutkiem przeludnienia kraju jest niemiecka ekspan- sja na Wscho´d, be˛da˛ca koniecznos´cia˛ biologiczna˛ [Jagielski 1977]. Specjalis´ci niemieccy uczestniczyli takz˙e w projektach dotycza˛cych badan´ depopulacji w Al- pach. Wyludnianie obszaro´w wiejskich w Alpach rozpocze˛ło sie˛ juz˙ w XVIII wie- ku. Pocza˛tkowo dochodziło do wyludniania pod wpływem czynniko´w naturalnych (powodzi, lawin, niekorzystnych warunko´w klimatycznych i glebowych), naste˛p- nie gło´wnym uwarunkowaniem ubytku zaludnienia w Alpach była mała ren- townos´c´ miejscowego rolnictwa [Depopulacja Alp 1930]. W Europie S´rodkowej publikacje dotycza˛ce proceso´w depopulacyjnych powstawały w ro´z˙nych krajach. W Czechach i Słowacji (Czechosłowacji) zaso´b dokładnych materiało´w statystycznych od 1850 roku pozwolił na przeprowadzenie szczego´łowych badan´. Pierwsze z nich, dotycza˛ce wyludniania obszaro´w wiejskich, przeprowadzono juz˙ w latach 30. [Pohl 1932]. Po´z´niej prowadzono kolejne badania, m.in. V. Ha¨ufler [1970] oraz P. Mariot [1984]. Procesy depopulacyjne na We˛grzech, kto´re rozpocze˛ły sie˛ w latach 70. XX wieku opisali P. Beluszky i T. Sikos [1982]. W pracach jugosłowian´skich przedstawiono wyludnianie w Serbii [Spa- sovski 1981]. O depopulacji obszaro´w wiejskich w Jugosławii pisał J. Titl [1965]. Depopulacje˛ wsi w Rumunii scharakteryzował I. Sandru [1972], a w Bułgarii – N. Miczew [1980]. W Polsce pierwsze wzmianki o depopulacji przedstawili J. Buzek [1915] i E. Grabowski [1916]. Pisali na ten temat ro´wniez˙ W. Wakar [1932], S. Fogel- son [1937], K. Sokołowski [1961], M. Pohoski [1963] i M. Latuch [1976]. Na szczego´lna˛ uwage˛ zasługuje opracowanie P. Eberhardta, Regiony wyludniaja˛ce sie˛ w Polsce [1989], zawieraja˛ce charakterystyke˛ wyludniania w wydzielonych regionach. Badania proceso´w wyludniania w ro´z˙nych cze˛s´ciach s´wiata pozwalaja˛ na ustalenie faz przebiegu tego procesu. W pierwszym etapie depopulacja ujawnia sie˛ w skali lokalnej, na obszarach o najmniej korzystnych warunkach (s´rodowisko- wych lub gospodarczych). Do wyludniania moz˙e dochodzic´ zaro´wno w wyniku poła˛czenia dwo´ch niekorzystnych zmiennych (ruchu naturalnego i we˛dro´wkowe- go), lub przy dominacji tylko jednej cechy. W kolejnym etapie zwie˛ksza sie˛ obszar podlegaja˛cy wyludnianiu. Enklawami wzrostu zaludnienia sa˛ wielofunkcyjne mia- sta, wyste˛puja˛ce w pobliz˙u os´rodko´w pełnia˛cych jedna˛ funkcje˛ (przemysł, rol- nictwo ba˛dz´ usługi). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WCZES´NIEJSZE BADANIA WYLUDNIANIA 15 Ws´ro´d publikacji dotycza˛cych wyludniania Rosji dominuja˛ uje˛cia dotycza˛ce całego kraju, po´z´niej Po´łnocy, naste˛pnie poszczego´lnych jednostek. O wyludnianiu Syberii i Dalekiego Wschodu powstały nieliczne publikacje, co stanowiło prze- słanke˛ do napisania niniejszej ksia˛z˙ki. Pierwsze, znacza˛ce rosyjskoje˛zyczne opra- cowania pojawiły sie˛ w latach 70. XX wieku i dotyczyły wyludniania w europejskiej cze˛s´ci Rosji [Zaslavskaaˆ 1970; Rybakovskij 1973]. Proces ten obja˛ł pas południo- wego obrzez˙enia strefy les´nej, cia˛gna˛cy sie˛ od granic z Łotwa˛ i Estonia˛, poprzez okolice Tweru do go´rnej cze˛s´ci dorzeczy Wiatki i Kamy. Sa˛ to obszary słabo uprzemysłowione, o mało korzystnych warunkach do prowadzenia działalnos´ci rolniczej, w niewielkiej odległos´ci od duz˙ych miast. Po raz pierwszy odpływ ludnos´ci z tego pasa zaobserwowano juz˙ w połowie XIX wieku, naste˛pnie przybrał on na sile podczas II wojny s´wiatowej. W wyniku działan´ wojennych doszło do zniszczenia setek wsi. Rozmiary zmniejszenia zaludnienia przedstawił G.V. Joffe [1986]. Najwie˛kszym wyludnianiem odznaczał sie˛ obwo´d smolen´ski, na terenie kto´rego w 1939 roku mieszkało 1984 tys. oso´b, a w 1959 roku – juz˙ zaledwie 1143 tys. (ubytek zaludnienia o 42,4 ). Historyczne zmiany zaludnienia Dalekiego Wschodu przedstawił L.L. Ryba- kovskij [1990], a charakterystyki biez˙a˛cej dokonał V.V. Mindogulov [1990]. Opis sytuacji demograficznej Kołymsko-Magadan´skiego Rejonu Przemysłowego przed- stawił A.N. Pilaˆsov [1990]. Opracowania dotycza˛ce zmian zaludnienia dotycza˛ takz˙e tereno´w, gdzie wyludnianie zachodzi w nielicznych rejonach jednostek, np. na obszarach eksploatacji surowco´w mineralnych w obwodzie tiumen´skim [Gaponova 1987]. S.V. Zaharov [2001] w ksia˛z˙ce przedstawiaja˛cej spis publikacji z zakresu geografii ludnos´ci w Rosji wskazał, iz˙ szereg z nich, napisanych w latach 90. to w pełni wartos´ciowe opracowania, bazuja˛ce na badaniach XX wieku, terenowych i pozbawione ideologicznego zabarwienia. Najlepiej s´wiadczy o tym fakt – co podkres´la wielu autoro´w – iz˙ w zderzeniu z nowa˛, niezbyt korzystna˛ dla kraju sytuacja˛ demograficzna˛ publikacje autoro´w rosyjskich, dotycza˛ce proceso´w depopulacji w Rosji, sa˛ obiektywne i bogato udokumentowane merytorycznie. Przebieg wyludniania w skali całego kraju przedstawiło wielu autoro´w [Kvasˇa 1992, 1993; Lejzerovicˇ, ^Urovskij 1993]. Na konferencji socjologicznej w Moskwie sporza˛dzono opracowanie o rozwijaja˛cych sie˛ w Rosji procesach depopulacyjnych [Depopulaˆciaˆ v Rossii 1996]. Autorzy charakteryzowali procesy depopulacyjne w obszarach miejskich [Simagin 2000; Rowland 1995] oraz wiejskich [Nefedova 2003]. Cze˛s´c´ autoro´w wskazywała uwarunkowania nowej sytuacji demograficznej w Rosji, w tym gwałtowne zmniejszanie s´redniej oczekiwanej długos´ci z˙ycia, wynikaja˛ce z nasilenia patologii społecznych, prowadza˛ce do wzrostu s´miertel- nos´ci [Sˇkol’nikov i in. 1994]. Ws´ro´d przyczyn zwie˛kszonej umieralnos´ci w Rosji, zdaniem I. Gundarova [1995], szczego´lna˛ uwage˛ odgrywa nadmierne spoz˙ycie alkoholu. Według autora duz˙a umieralnos´c´ odgrywa waz˙niejsza˛ role˛ w wyludnia- niu niz˙ stosunkowo niska liczba urodzen´. A.I. Antonov [1995] przedstawił teze˛ o kryzysie rodziny, pogłe˛biaja˛cym tendencje˛ małodzietnos´ci. Kryzys demograficz- ny jest ro´wniez˙ tłumaczony licznymi uwarunkowaniami społecznymi i psycho- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 WSTE˛P logicznymi, a takz˙e nieumieje˛tnos´cia˛ odnalezienia sie˛ w nowej sytuacji po roz- padzie Zwia˛zku Radzieckiego [Baranov 2000]. Cze˛s´c´ badaczy uwaz˙a, iz˙ mała liczba urodzen´ i towarzysza˛ca jej bardzo duz˙a liczba zgono´w doprowadza˛ do katastrofy demograficznej [Kozlov 1995]. Kryzys spadku zaludnienia juz˙ został okres´lony przez B.S. Horeva [1994, 1995] mianem katastrofy demograficznej, niewyste˛puja˛cej w takiej skali w z˙adnym innym pan´stwie s´wiata. Przebieg depopulacji w skali regionalnej przedstawiło wielu badaczy, m.in. in. [1994]. Analize˛ proceso´w depopulacyjnych w po´łnocno- O.P. Litovka i -zachodniej cze˛s´ci Rosji przeprowadzili V.A. Dobroskok, O.P. Litovka i S.P. Se- menov [1995] oraz S.P. Semenov i V.A. Dobroskok [1996]. Uwaz˙aja˛ oni, iz˙ jednym z uwarunkowan´ zmniejszenia zaludnienia tego obszaru jest stosunkowo niewielka liczba kobiet najbardziej aktywnych rozrodczo. Na pocza˛tku lat 90. XX wieku do grupy tej doła˛czyły wnuczki kobiet urodzonych w latach Wielkiej Wojny Ojczyz´nianej. Poniewaz˙ podczas wojny, na badanym obszarze, zgine˛ła bardzo duz˙a grupa oso´b, wie˛c w konsekwencji liczebnos´c´ ich potomko´w musi byc´ mniejsza niz˙ w innych cze˛s´ciach kraju. Powstały ro´wniez˙ opracowania dotycza˛ce przebiegu wyludniania Syberii i Dale- kiego Wschodu [Vorob’ev i in. 2001]. E.N. Fedorova i T.S. Mostahova [1996] scharakteryzowały zmiany w zaludnieniu w latach 90. XX wieku w Republice Sacha. Niekto´re opracowania zawierały tezy o duz˙ym prawdopodobien´stwie zmniejszenia zaludnienia, w sytuacji, gdy jeszcze nie dochodziło do wyludniania, np. w obwodzie sachalin´skim [Fomenko 1991]. A.M. Sˇkurkin [1991] w strategii rozwoju demograficznego Dalekiego Wschodu wskazywał na zagroz˙enia, moga˛ce zaburzyc´ ten rozwo´j. Ws´ro´d publikacji dotycza˛cych wyludniania Dalekiego Wschodu i napływu Chin´czyko´w wyro´z˙nia sie˛ praca V. Makarenki [2000]. Zda- niem autora, w zwia˛zku z tym, iz˙ w kon´cu XX wieku po rosyjskiej cze˛s´ci granicy mieszkało 8 mln oso´b, a po stronie chin´skiej 320 mln oso´b, wzmoz˙ona migracja Chin´czyko´w jest jedynie kwestia˛ czasu. Ro´wniez˙ w innych pracach pojawia sie˛ wizja znacznego napływu migranto´w, zwłaszcza do obszaro´w obje˛tych depopu- lacja˛ [Titova 1997]. Według niekto´rych, pogłe˛biaja˛ca sie˛ katastrofa demograficzna w poła˛czeniu z napływem migranto´w moz˙e doprowadzic´ do utraty suwerennos´ci przez Rosje˛ [Koresˇkin 1997]. Badan´ poro´wnawczych Syberii oraz po´łnocnej Kanady dokonali S.P. Semenov i A.N. Petrov [2001]. Prawie zupełny brak proceso´w depopulacyjnych w Kanadzie wia˛z˙e sie˛ ze sposobem zagospodarowania ziem, połoz˙onych na Po´łnocy tego kraju, gdzie w 1991 roku z˙yło zaledwie 99 tys. oso´b. W Kanadzie zagospodarowanie nie było nigdy synonimem zasiedlenia, a takie podejs´cie w Zwia˛zku Radzieckim doprowadziło do przeludnienia rosyjskiej Po´łnocy. Ws´ro´d polskich publikacji istnieja˛ opracowania dotycza˛ce proceso´w depopu- lacyjnych zachodza˛cych w skali całej Rosji. Niezwykle cenna˛ pozycja˛ jest Geografia ludnos´ci Rosji [Eberhardt 2002] ukazuja˛ca złoz˙onos´c´ problematyki ludnos´ciowej tego kraju. Sytuacji demograficznej Rosji pos´wie˛cone sa˛ takz˙e inne opracowania tego autora [Eberhardt 1998, 2003]. S. De˛bski [2001] wskazał na zagroz˙enie stabilnos´ci demograficznej Rosji w wyniku nasilaja˛cych sie˛ zaraz˙en´ wirusem HIV, kto´rych liczba w Rosji prawdopodobnie wzrosła w 2000 roku do 300 tysie˛cy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WCZES´NIEJSZE BADANIA WYLUDNIANIA 17 Ws´ro´d studio´w poro´wnawczych, charakteryzuja˛cych uwarunkowania i prze- bieg depopulacji, nalez˙y wymienic´ opracowanie F. Plita [1999], dotycza˛ce wyludniania Sahary i Syberii. Autor wskazuje na podobien´stwo uwarunkowan´ tego procesu. Na Saharze doszło do wyludniania po zniesieniu niewolnictwa, na Syberii – rozpocze˛cie proceso´w depopulacyjnych wia˛z˙e sie˛ w duz˙ej mierze z zała- maniem systemu gospodarczego bazuja˛cego na pracy niewolniczej, realizowanej poprzez łagry. Depopulacje˛ opisuja˛ takz˙e wspo´lnie autorzy niemieccy i rosyjscy, m.in. G.M. Lappo i F. Ho¨nsch [2000] oraz M. Schulze, T. Nefjodowa3 i A. Treiwisch [2002]. Ws´ro´d prac niemieckich cze˛s´c´ dotyczy wyludniania Po´łnocy [Klu¨ter 2000]. Publikacje przedstawiaja˛ takz˙e studium z Republiki Sacha [Go¨ler 2003], oraz migracje wpływaja˛ce na zaludnienie [Wein 1999]. Z publikacji angloje˛zycznych wyro´z˙nia sie˛ praca T. Heleniak [1999] dotycza˛ca depopulacji rosyjskiej Po´łnocy, be˛da˛ca wynikiem badan´ terenowych oraz analizy danych spisu powszechnego. W pracy N. Thompson [2004] scharakteryzowane sa˛ programy migracyjne. Niekto´re opracowania angloje˛zyczne dotycza˛ analizy dy- namiki depopulacji w Rosji [Anderson 2002], choc´ wie˛kszos´c´ charakteryzuje poszczego´lne zmienne, kto´re wpływaja˛ na przebieg depopulacji [Leon i in. 1997; Lopez 1997; Kennedy i in. 1998; Kposova 2000]. Spos´ro´d opracowan´ francuskich dotycza˛cych wyludniania Rosji, zwracaja˛ uwage˛ publikacje F. Thom [1996]. Wyłania sie˛ z nich obraz, w kto´rym Rosja po rozpadzie Zwia˛zku Radzieckiego jest nadal jeszcze „s´wiatem dla siebie”, gdzie dochodzi do katastrofy demograficznej, nieznajduja˛cej analogii na s´wiecie. 3 Transkrypcja nazwisk rosyjskich jest zalez˙na od je˛zyka, w kto´rym wydawane sa˛prace autora; w publikacji rosyjskiej nazwisko autorki brzmi Nefedova, a w publikacji niemieckiej – Nefjodowa. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2. SYTUACJA LUDNOS´CIOWA NA SYBERII I ROSYJSKIM DALEKIM WSCHODZIE DO 1991 ROKU Azjatycka cze˛s´c´ Rosji od czaso´w najodleglejszych odznaczała sie˛ duz˙a˛ dynamika˛ zmian zaludnienia i wyraz´nym zro´z˙nicowaniem rozmieszczenia swej ludnos´ci. Sytuacja demograficzna na Syberii i Dalekim Wschodzie w znacznym stopniu kształtowała sie˛ pod wpływem decyzji politycznych, podejmowanych w ro´z˙nych okresach historycznych. Zmiany w liczebnos´ci oraz rozmieszczeniu oso´b były natomiast w mniejszym stopniu konsekwencja˛ panuja˛cych tam warunko´w s´ro- dowiskowych, zwłaszcza klimatycznych. W ksia˛z˙ce dotycza˛cej wyludniania, zachodza˛cego na Syberii i Dalekim Wschodzie po rozpadzie Zwia˛zku Radzieckiego, wydaje sie˛ koniecznym przed- stawienie sytuacji demograficznej badanego obszaru w okresie poprzedzaja˛cym depopulacje˛, kto´ra jest konsekwencja˛ wczes´niej zachodza˛cych przemian. Przebieg zmian zaludnienia w azjatyckiej cze˛s´ci Rosji nie odbywał sie˛ w sposo´b naturalny. W znacznym stopniu był on sterowany przez władze pan´stwowe, kto´re decydo- wały zaro´wno o liczbie oso´b, jak i o ich rozmieszczeniu. Proces ten doprowadził do bardzo duz˙ej koncentracji ludnos´ci na obszarach odznaczaja˛cych sie˛ niekorzyst- nymi warunkami s´rodowiskowymi. Powie˛kszanie ekumeny, traktowane cze˛sto jako wyraz zwycie˛stwa człowieka nad przyroda˛, przystosowania do trudnych warunko´w z˙ycia i zagospodarowania zasobo´w naturalnych, doprowadziło do nad- miernego zaludnienia azjatyckiej cze˛s´ci Rosji. Sytuacja demograficzna na Syberii i Dalekim Wschodzie opisana została w dwo´ch okresach: do powstania Zwia˛zku Radzieckiego oraz w trakcie jego trwania. Przedstawione zostały: czynniki warunkuja˛ce zmiany w zaludnieniu na badanym obszarze, liczba mieszkan´co´w Syberii i Dalekiego Wschodu oraz ich rozmieszczenie przestrzenne w ro´z˙nych okresach historycznych. Dane statys- tyczne dotycza˛ce ludnos´ci zamieszkuja˛cej poszczego´lne obszary nalez˙y traktowac´ z duz˙a˛ ostroz˙nos´cia˛, bowiem wie˛kszos´c´ zestawien´ liczbowych, zwłaszcza dla okresu do powstania Zwia˛zku Radzieckiego, ma charakter szacunkowy, prawdo- podobnie obarczony znacznym błe˛dem. Nie zmienia to jednak faktu, iz˙ uzyskiwane wartos´ci liczbowe potwierdzaja˛ ogo´lne tendencje i kierunki zmian w zaludnieniu Syberii i Dalekiego Wschodu, pojawiaja˛ce sie˛ w pracach przedstawicieli ro´z˙nych dyscyplin naukowych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 SYTUACJA LUDNOS´CIOWA... DO 1991 ROKU 2.1. Sytuacja ludnos´ciowa w okresie przed powstaniem Zwia˛zku Radzieckiego Dane liczbowe dotycza˛ce zmian zaludnienia na Syberii i Dalekim Wschodzie w najodleglejszych czasach, sa˛ mało wiarygodne, gdyz˙ bazuja˛ jedynie na sza- cunkach. Uczeni radzieccy podaja˛, z˙e pierwsi ludzie na Syberii pojawili sie˛ około i zamieszkiwali obszary poros´nie˛te tundra˛ [Okladnikov 25–20 tys. 1956]. Do czaso´w podporza˛dkowania sobie tych ziem przez Rosjan w XVI wieku, tereny te zamieszkiwały ro´z˙ne ludy, m.in. Buriaci, Czukcze, Koriacy, Itelmeni, Jukagirzy, Nien´cy. Na obszarze wie˛kszym niz˙ Europa z˙yło prawdopodobnie około 200 tys. oso´b. lat p.n.e. Za pocza˛tek podboju Syberii traktuje sie˛ wyprawe˛ Kozako´w pod dowo´dztwem Jermaka w 1581 roku, sfinansowana˛ przez rodzine˛ kupiecka˛ Stroganowo´w. W miare˛ upływu lat fala migranto´w zasiedliła zachodnia˛ Syberie˛ i – przesuwaja˛c sie˛ na wscho´d – dotarła do Pacyfiku. Osadnicy rosyjscy przedostali sie˛ ro´wniez˙ przez Cies´nine˛ Beringa do Ameryki i dotarli az˙ do Kalifornii [Eberhardt 2002]. Dla kolonizatoro´w wie˛ksza˛ trudnos´c´ do pokonania stanowiła przyroda, niz˙ podpo- rza˛dkowanie miejscowych ludo´w. Zasiedlanie Syberii, w kto´rym uczestniczyli gło´wnie Rosjanie, przebiegało trzema etapami; dwa z nich przypadły na okres przed powstaniem Zwia˛zku Radzieckiego. Pierwszy etap trwał od drugiej połowy XVI wieku do połowy XIX wieku. Zaludnienie Syberii i Dalekiego Wschodu wzrosło w tym okresie do 2 miliono´w. Kolonizacja miała wo´wczas charakter migracji „pełzna˛cych” – powolnych rucho´w o niewielkiej liczebnos´ci, na niezbyt duz˙e odległos´ci. Jedynie nieliczne grupy osadniko´w, cechuja˛ce sie˛ wie˛ksza˛ przedsie˛biorczos´cia˛, migrowały w bardzo odległe i niedoste˛pne miejsca. Dzie˛ki długotrwałos´ci tych przemieszczen´ doszło do zasiedlenia ogromnych obszaro´w. Drugi etap zwie˛kszenia zaludnienia Syberii i Dalekiego Wschodu – to okres masowej kolonizacji rolniczej trwaja˛cej od drugiej połowy XIX wieku do 1917 roku. Najwie˛ksze nate˛z˙enie migracji na te obszary nasta˛piło po zbudowaniu kolei transsyberyjskiej [Maryan´ski 1995]. W obu okresach przemieszczenia miały zaro´wno charakter przymusowy, jak i dobrowolny. Jak juz˙ wczes´niej wspomniano, wiarygodnych danych stytystycznych na temat zaludnienia Syberii i Dalekiego Wschodu, zwłaszcza z pocza˛tku kolonizacji tego obszaru przez Rosjan, nie ma. Do XVIII wieku zestawienia dotycza˛ce ludnos´ci na badanym terenie maja˛ charakter szacunkowy. Pocza˛tkowe wyliczenia zawierały informacje o liczbie domostw na poszczego´lnych obszarach. Dane z 1708 roku dotycza˛ce guberni syberyjskiej o powierzchni 10 978,3 tys. km2 – powstałej w wyniku pierwszej powaz˙nej reformy administracyjnej na mocy dekretu cara Piotra I – informuja˛, z˙e na Syberii i Dalekim Wschodzie istniało zaledwie 59 360 domo´w mieszkalnych [Tarhov 2001]. Pocza˛tkowe obliczenia dokonywane przez władze carskie w celach podatkowych pochodza˛ z tzw. rewizji. Pierwsza˛ rewizje˛ przeprowadzono w latach 1719–1721, a zgromadzone w jej wyniku materiały sa˛ niekompletne, m.in. dlatego, z˙e nie uwzgle˛dniały szlachty i duchowien´stwa. Dane drugiej rewizji, kto´ra odbyła sie˛ w latach 1744–1747 na obszarze całej Rosji, w jej o´wczesnych granicach, nie moga˛ stanowic´ wiarygodnego z´ro´dła ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SYTUACJA LUDNOS´CIOWA W OKRESIE PRZED POWSTANIEM ZWIA˛ZKU RADZIECKIEGO 21 informacji o zaludnieniu azjatyckiej cze˛s´ci Rosji, gdyz˙ nie uwzgle˛dniaja˛ narodo´w po´łnocnej Syberii. W XVIII wieku przeprowadzono rewizje w latach: 1762, 1782 i 1795, a w XIX wieku w 1819, 1835, 1851 i 1858 roku. Pierwszy nowoczesny spis ludnos´ci odbył sie˛ w Cesarstwie Rosyjskim w 1897 roku i był on jedynym, przeprowadzonym do czasu powstania Zwia˛zku Radziec- kiego. Według jego danych na terenie guberni syberyjskiej zamieszkiwało wo´wczas 5 784 400 oso´b [Rossiaˆ 1913 god. Statistiko-dokumentalnyj spravocˇnik 1995]. V.M. Kabuzan [1992] podał, iz˙ na Syberii w 1678 roku z˙yło 154 tys. oso´b, w 1719 roku – 321,3 tys., w 1795 roku – 819 tys., w 1858 roku – 2259,6 tys., a w 1897 roku – 4436,5 tys. oso´b. S. Nowakowski [1937] przedstawił natomiast inne dane dotycza˛ce zaludnienia badanego terenu, co wynika z faktu, iz˙ wła˛czył do Syberii po´łnocna˛ cze˛s´c´ Kazachstanu. W takich granicach obszar ten w 1622 roku zamieszkiwało 196 tys. oso´b, z czego ponad 88 stanowiła ludnos´c´ autochto- niczna; w 1737 roku mieszkało tam 528 tys. oso´b, a udział ludnos´ci napływowej był juz˙ wie˛kszy od tubylczej. W 1897 roku Syberie˛ zamieszkiwało 5760 tys. oso´b, a grupa ludnos´ci napływowej stanowiła az˙ 84,9 zaludnienia. Wielu autoro´w podaje nieco odmienne wartos´ci dotycza˛ce zaludnienia Syberii i Dalekiego Wschodu; cecha˛ wspo´lna˛ wszystkich opracowan´ jest jednak fakt, iz˙ w kaz˙dym przypadku liczba ludnos´ci w azjatyckiej cze˛s´ci Rosji na koniec XIX wieku nie przekroczyła 6 mln oso´b. Gwałtowne zmiany w zaludnieniu Syberii i Dalekiego Wschodu do czaso´w po- wstania Zwia˛zku Radzieckiego w mniejszym stopniu uwarunkowane były przez ruch naturalny. Mimo licznych urodzen´, ro´wnie duz˙o było zgono´w, be˛da˛cych konsekwencja˛ trudnos´ci przystosowania do trudnych warunko´w s´rodowiskowych. Kluczowe znaczenie w zaludnieniu azjatyckiej cze˛s´ci Cesarstwa Rosyjskiego ode- grały migracje, kto´rych przyczyny i rozmiary były ro´z˙ne w poszczego´lnych okresach. Ekspansja na wscho´d uwarunkowana była wieloma czynnikami; w pocza˛tko- wym okresie – che˛cia˛ zdobycia futer, be˛da˛cych bardzo cennym towarem oraz zaje˛ciem nowych obszaro´w do działalnos´ci rolniczej. Przybywali wo´wczas na Syberie˛ gło´wnie mys´liwi, kupcy i chłopi przede wszystkim z po´łnocnych okre˛go´w pan´stwa moskiewskiego, znajduja˛cych sie˛ w bezpos´redniej bliskos´ci Uralu, a po´z´niej ro´wniez˙ z dalszych tereno´w [Łukawski 1981]. W XVII wieku najliczniejsza˛ grupe˛ ludnos´ci stanowili tzw. ludzie słuz˙ebni, czyli pozostaja˛cy na słuz˙bie pan´stwowej. Naste˛pna˛ pod wzgle˛dem liczebnos´ci grupe˛ stanowili chłopi. Wymienic´ nalez˙y takz˙e kupco´w i mys´liwych, kto´rzy przyczynili sie˛ do intensywnej eksploatacji bogactw les´nych tego obszaru. Według oficjalnych danych w 1586 roku Syberia dostarczała na rynek rosyjski 200 tys. sko´r soboli i 500 tys. sko´r wiewio´rek syberyjskich [Lengyel 1943]. Troszcza˛c sie˛ o odpowiednie zaludnienie Syberii, władze nie chciały dopus´cic´ do dobrowolnej kolonizacji. Niekontrolowane przemieszczania na wscho´d, spo- wodowane m.in. che˛cia˛ ucieczki chłopo´w pan´szczyz´nianych, spowodowały wy- danie ukazo´w zabraniaja˛cych zmian miejsca zamieszkania. W 1683 roku zakazano przyjazdu na Syberie˛ bez odpowiedniego pozwolenia, a do 1846 roku osoby samowolnie przybywaja˛ce były surowo karane [Studnicki 1897]. Inna˛ przyczyna˛ ucieczek ludnos´ci rosyjskiej za Ural były przes´ladowania religijne staroobrze˛dow- co´w, nasilone pod koniec XVII wieku. Przeciwnicy reform patriarchy Nikona ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 SYTUACJA LUDNOS´CIOWA... DO 1991 ROKU szukali na Syberii schronienia przed przes´ladowaniami, słuz˙ba˛ wojskowa˛ i ucis- kiem podatkowym. Rosna˛ca liczba ludnos´ci zmuszała władze carskie do zapewnienia jej z˙ywnos´ci. Zacze˛to przywozic´ zboz˙e z europejskiej cze˛s´ci Rosji, jednak w miare˛ napływu mieszkan´co´w okazało sie˛ to niewystarczaja˛ce. Za skuteczny sposo´b rozwia˛zania problemu wyz˙ywienia uznano rozpocze˛cie na miejscu uprawy ziemi. Przeprowa- dzono wo´wczas akcje˛ przymusowego przesiedlenia chłopo´w z europejskiej cze˛s´ci Rosji i osiedlenia ich na roli. Juz˙ w 1590 roku wydano ukaz o przeniesieniu z powiatu solwyczegodzkiego 30 rolniko´w z z˙onami i dziec´mi oraz całym dobytkiem [Pisarev 1915]. W 1637 roku przesiedlono na Syberie˛ 300 rodzin z Wołogdy i Solwyczegodzka. W latach 1870–1879 za Ural przybyło 166 646 osadniko´w, a w latach 1880–1886 kolejnych 119 858 oso´b. W 1889 roku najwie˛cej ludzi przybyło na Syberie˛ z guberni tambowskiej (908 rodzin). Mniej liczne grupy docierały z guberni: kurskiej (656 rodzin), czernihowskiej (320), woronez˙skiej (243), wiatskiej (223), permskiej (163), saratowskiej (112) i niz˙niegorodzkiej (101) [Studnicki 1897]. Pro´bowano tez˙ zmuszac´ ludnos´c´ autochtoniczna˛ do uprawy roli i oddania cze˛s´ci zbioro´w do dyspozycji władz. Utrudnieniem akcji osadniczej był wyraz´ny niedobo´r kobiet na Syberii. Chłopi zwracali sie˛ do władz z pros´ba˛ o sprowadzenie kobiet, z kto´rymi mogliby sie˛ oz˙enic´. W pocza˛tkowym okresie kolonizowania azjatyckiej cze˛s´ci Rosji przybywali tam gło´wnie ludzie z˙a˛dni przygo´d i maja˛tku. Ale juz˙ od połowy XVII wieku Syberia spełniała ro´wniez˙ inna˛role˛ – miejsca zesłan´. Osiedlanie przymusowe w azjatyckiej cze˛s´ci Rosji jako represje˛ karna˛ zacze˛to stosowac´ w 1645 roku, gdy przybyło tam 1500 zesłan´co´w. Z punktu widzenia pan´stwa rosyjskiego zsyłka, jako metoda izolowania, miała wiele zalet: zesłaniec utrzymywał sie˛ z własnej pracy, pilno- wanie go było w zasadzie zbyteczne wobec praktycznej niemoz˙liwos´ci ucieczki. Z czasem zesłan´cza rola Syberii nabierała coraz wie˛kszego znaczenia i na trwałe zwia˛zała sie˛ z nazwa˛ regionu. Ocenia sie˛, z˙e w latach 1807–1899 zesłano za Ural 865 tys. ludzi. Spis ludnos´ci z 1897 roku wykazał jednak, z˙e na Syberii przebywało tylko 299 tys. zesłan´co´w, kto´rzy stanowili 5,2 o´wczesnej ludnos´ci, np. 9,1 ludnos´ci guberni irkuckiej [Maryan´ski 1995]. O stosunkowo małym udziale zasłan´co´w w całkowitej liczbie ludnos´ci Syberii i Dalekiego Wschodu decydowało kilka czynniko´w. Mimo z˙e w latach 1807–1870 przeniesiono za Ural prawie 460 tys. zesłan´co´w, to niewielka cze˛s´c´ z nich po- wie˛kszyła grupe˛ ludnos´ci stałej. Wielu umierało w drodze na miejsce prze- znaczenia, inni juz˙ po przybyciu nie wytrzymali cie˛z˙kich warunko´w, albo padali ofiarami epidemii choro´b zakaz´nych, a cze˛s´c´ z nich uciekała z miejsc osiedlenia. W 1901 roku za Uralem mieszkało około 7 mln oso´b, z czego nie wie˛cej niz˙ 5 stanowili zesłan´cy [Łukawski 1981]. Syberia i Daleki Wscho´d okres´lane były jako obo´z przejs´ciowy, kto´rego ludnos´c´ odznaczała sie˛ bardzo duz˙a˛ ruchliwos´cia˛. jenisejskiej, 14,2 – guberni Ro´wnoczes´nie ze zsyłka˛ polityczna˛ rozwijała sie˛ na badanym obszarze zsyłka przeste˛pco´w kryminalnych. W 1653 roku wydany został ukaz, aby zamiast wy- konywania wyroko´w wszystkich przeste˛pco´w skazanych na kare˛ s´mierci przenosic´ na Syberie˛. Dodatkowo od 1680 roku wprowadzono rozporza˛dzenie, by zło- dziejom, po raz drugi złapanym na kradziez˙y, nie odcinac´ dłoni, lecz wysyłac´ ich za ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wyludnianie Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: