Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00584 010713 7468315 na godz. na dobę w sumie
Wyniki prac badawczych w obrocie cywilnoprawnym - ebook/pdf
Wyniki prac badawczych w obrocie cywilnoprawnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 428
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3640-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowana monografia jest pierwszym kompleksowym opracowaniem problematyki cywilnoprawnego obrotu wynikami prac badawczych. Zawiera analizę wielu ważnych zagadnień prawnych, takich jak status wyników prac badawczych w prawie własności intelektualnej, realizacja prac badawczych na podstawie umów o prace badawcze i porozumień kooperacyjnych czy konkursy i udzielanie zamówień publicznych na prace badawcze. Autor, analizując te zagadnienia w świetle polskiego ustawodawstwa, nie pomija również kwestii związanych ze specyfi ką obrotu pracami badawczymi w prawie Unii Europejskiej. Praca uwzględnia przygotowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego tzw. pakiet ustaw reformujących naukę, które wchodzą w życie w październiku 2010 r. W książce wykorzystano nie tylko literaturę dotyczącą poruszanych kwestii, ale również orzecznictwo polskich sądów cywilnych, administracyjnych, Trybunału Konstytucyjnego i Urzędu Patentowego, co stanowi ważną ilustrację przedstawianych problemów praktycznych. Publikacja jest jednak nie tylko wynikiem analizy teoretycznej, lecz także empirycznych badań autora, przede wszystkim nad umownym obrotem pracami badawczymi. Może ona stanowić interesującą propozycję tak dla teoretyków, jak i praktyków prawa, a także zainteresować przedstawicieli środowisk akademickich oraz przedsiębiorców, którzy stykają się w codziennej pracy z zagadnieniami obrotu wynikami prac badawczych.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Wyniki prac badawczych w obrocie cywilnoprawnym Adrian Niewęgłowski Warszawa 2010 Stan prawny na 1 lipca 2010 r. Wydawca: Magdalena Przek Redaktor prowadzący: Adam Choiński Opracowanie redakcyjne: Dagmara Wachna Sk³ad, ³amanie: Dorota Sieniarska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN 978-83-264-0237-1 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (22) 535 80 00, (22) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Książkę tę dedykuję Rodzicom i Żonie Kasi Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................. 13 Wstęp ................................................................................................................... 19 Rozdział I Funkcjonowanie pojęcia „prace badawcze” w doktrynie i przepisach prawa ............................................................................................ 27 1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 27 2. Pozaprawne pojęcie prac badawczych ...................................................... 29 2.1. Praca badawcza jako czynność i przedmiot .......................................29 2.2. Prace badawcze a prace naukowe ........................................................32 2.3. Znaczenie pozaprawnego pojęcia „prace badawcze” dla terminologii prawniczej ..................................................................35 3. Ochrona prac badawczych jako twórczości naukowej........................... 37 3.1. Zakres ochrony twórczości naukowej w ramach przepisów kodeksu cywilnego o dobrach osobistych ..........................................37 3.2. Zasada wolności badań naukowych w Konstytucji RP ....................43 3.3. Dorobek naukowy w świetle przepisów o dobrach osobistych ......48 4. Rodzaje prac badawczych ........................................................................... 50 4.1. Normatywne rodzaje prac badawczych .............................................50 4.2. Doktrynalne rozróżnienia w ramach pojęcia „prace badawcze”....54 5. Prace badawcze a pokrewne rodzaje prac ................................................ 62 5.1. Prace badawcze a prace projektowe ....................................................62 5.2. Prace badawcze a prace wdrożeniowe ...............................................64 Rozdział II Działalność badawczo-rozwojowa jednostek naukowych ....................... 66 1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 66 2. Jednostki naukowe w prawie polskim ...................................................... 68 2.1. Pojęcie prawne jednostki naukowej ....................................................68 7 Spis treści 2.2. Charakterystyka poszczególnych jednostek naukowych ................70 2.2.1. Podstawowe jednostki organizacyjne uczelni ........................70 2.2.2. Placówki naukowe/jednostki naukowe Polskiej Akademii Nauk ..............................................................72 2.2.3. Jednostki badawczo-rozwojowe/instytuty badawcze ...........74 2.2.4. Międzynarodowe instytuty naukowe ......................................77 2.2.5. Jednostki organizacyjne posiadające status jednostki badawczo-rozwojowej ................................................................79 2.2.6. Polska Akademia Umiejętności ..................................................80 2.2.7. Centra badawczo-rozwojowe ....................................................81 2.2.8. Inne jednostki naukowe .............................................................85 3. Geneza i ewolucja podstaw prawnych i ekonomicznych działalności badawczej ................................................................................. 89 3.1. Kształtowanie się modeli działalności badawczej na świecie ..........89 3.1.1. Amerykański model działalności badawczej ..........................89 3.1.2. Europejski model działalności badawczej ...............................92 3.2. Działalność badawcza w Polsce ............................................................97 3.2.1. Rozwój zaplecza badawczego w Polsce ...................................97 3.2.2. Aktualny stan działalności badawczej w Polsce ...................100 4. Działalność badawcza a działalność gospodarcza jednostek naukowych ................................................................................................... 103 4.1. Zakres działalności badawczej jednostek naukowych ...................103 4.2. Działalność gospodarcza jednostek naukowych .............................107 4.2.1. Pojęcie działalności gospodarczej ............................................107 4.2.2. Formy uczestnictwa jednostek naukowych w wykonywaniu działalności gospodarczej ..........................112 4.2.3. Działalność gospodarcza jednostek naukowych a status przedsiębiorcy ..............................................................117 5. Eksperymentalne wykorzystanie cudzej własności przemysłowej w działalności badawczej .......................................................................... 120 Rozdział III Status wyników prac badawczych w prawie własności intelektualnej ................................................................................................... 123 1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 123 2. Wynik prac badawczych jako dobro prawne ......................................... 128 2.1. Wynik prac badawczych a konstrukcje cywilistyczne dóbr niematerialnych ...........................................................................128 8 Spis treści 2.2. Wynik prac badawczych jako przedmiot o charakterze intelektualnym ......................................................................................139 2.3. Pozytywny wynik prac badawczych .................................................140 2.3.1. Twórczy charakter rozwiązań naukowych ............................143 2.3.2. Nowość rozwiązań naukowych ..............................................147 2.3.3. Zupełność rozwiązań naukowych ..........................................148 2.3.4. Zdolność do komercjalizacji rozwiązań naukowych a zakazy prac badawczych .......................................................149 3. Wynik prac badawczych a osiągnięcie naukowe ................................... 154 4. Porównanie pozytywnych wyników prac badawczych z dobrami niematerialnymi ....................................................................... 160 4.1. Pozytywny wynik prac badawczych a wynalazek..........................161 4.1.1. Rozwiązanie naukowe a wynalazek w znaczeniu ogólnym .......................................................................................161 4.1.2. Rozwiązanie naukowe a przesłanki zdolności patentowej ..................................................................................165 4.2. Pozytywne wyniki prac badawczych a niektóre przedmioty prawa autorskiego ................................................................................170 4.2.1. Rozwiązanie naukowe a utwór naukowy .............................170 4.2.2. Rozwiązanie naukowe a program komputerowy ................177 4.2.3. Rozwiązanie naukowe a wydanie naukowe i krytyczne ....180 4.3. Pozytywny wynik prac badawczych a know-how ............................183 Rozdział IV Obrót pracami badawczymi na podstawie umowy .................................. 187 1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 187 2. Wykonawca jako strona umowy o prace badawcze ............................. 189 2.1. Wykonawca prac badawczych jako profesjonalista ........................189 2.2. Wielość podmiotów po stronie wykonawcy prac badawczych ....192 2.2.1. Znaczenie prawne wielości podmiotów w zobowiązaniu ...192 2.2.2. Charakter prawny więzi cywilnoprawnej między wykonawcami ............................................................................193 3. Świadczenie wykonawcy w umowie o prace badawcze ...................... 194 3.1. Istota świadczenia prac badawczych .................................................194 3.1.1. Pojęcie świadczenia ...................................................................194 3.1.2. Świadczenie wykonawcy na tle ogólnych warunków umów o prace badawcze ..........................................................196 9 Spis treści 3.1.3. Świadczenie wykonawcy prac badawczych w świetle obowiązujących przepisów prawnych ...................................199 3.1.4. Osobisty charakter świadczenia prac badawczych ..............205 3.2. Przedmiot świadczenia w umowie o prace badawcze ...................209 3.2.1. Dokumentacja techniczna jako przedmiot świadczenia wykonawcy prac badawczych .................................................209 3.2.2. Dokumentacja techniczna a przedmiot świadczenia w umowie o dzieło.....................................................................211 4. Należyte wykonanie prac badawczych ................................................... 216 5. Odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie prac badawczych ......................................................................................... 219 5.1. Zakres odpowiedzialności wykonawcy prac badawczych ............219 5.2. Zakres obowiązku odszkodowawczego wykonawcy prac badawczych ..................................................................................223 5.3. Odpowiedzialność za nieterminowe wykonanie prac badawczych ..................................................................................224 5.4. Odpowiedzialność wykonawcy za wady fizyczne i prawne prac badawczych..................................................................228 5.4.1. Pojęcie wady prac badawczych ...............................................228 5.4.2. Zasady odpowiedzialności za wady prac badawczych .......233 5.5. Odpowiedzialność wykonawcy prac badawczych z tytułu kar umownych ......................................................................................237 5.6. Odpowiedzialność wykonawcy prac badawczych za pomocników i podwykonawców ..................................................238 6. Zamawiający jako strona umowy o prace badawcze ........................... 241 7. Świadczenie zamawiającego prace badawcze ....................................... 242 7.1. Obowiązek współdziałania zamawiającego z wykonawcą przy realizacji prac badawczych ........................................................242 7.2. Obowiązek odbioru i rozliczenia wykonanych prac badawczych ..................................................................................244 7.2.1. Wynagrodzenie jako świadczenie pieniężne zamawiającego ...........................................................................244 7.2.2. Charakterystyka odbioru prac badawczych ..........................246 8. Odpowiedzialność kontraktowa zamawiającego prace badawcze .... 248 9. Uprawnienie zamawiającego do korzystania z wynalazków zawartych w dokumentacji ....................................................................... 252 10 Spis treści Rozdział V Charakter prawny umowy o prace badawcze ........................................... 259 1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 259 2. Rozważenie możliwości uznania umowy o prace badawcze za normatywnie wyodrębniony typ kontraktu ..................................... 263 3. Umowy o prace badawcze jako nienazwane umowy o świadczenie usług .................................................................................... 266 4. Umowa o prace badawcze a kategoria umów mieszanych ................. 273 5. Próba wykorzystania rozróżnienia umów starannego działania i rezultatu do kwalifikacji stosunku zobowiązaniowego wynikającego z umowy o prace badawcze ............................................ 280 5.1. Podział na zobowiązania rezultatu i starannego działania ............281 5.2. Zobowiązania rezultatu i starannego działania a treść umowy o prace badawcze ...................................................................288 Rozdział VI Porozumienia kooperacyjne w dziedzinie prac badawczych ................ 290 1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 290 2. Normatywne podstawy porozumień w dziedzinie prac badawczych ................................................................................................. 293 3. Umowa kooperacyjna jako forma organizowania współpracy w zakresie prac badawczych ..................................................................... 297 3.1. Pojęcie umowy kooperacyjnej ............................................................297 3.2. Umowa ramowa ....................................................................................301 3.3. Inne rodzaje umów kooperacyjnych .................................................305 4. Porozumienie badawcze jako szczególna forma kooperacji gospodarczej ................................................................................................ 307 5. Rodzaje porozumień badawczych ........................................................... 312 6. Porozumienia ograniczające konkurencję w dziedzinie prac badawczych ................................................................................................. 314 6.1. Wyłączenie porozumień badawczych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję ......................................314 6.2. Niedozwolone klauzule w porozumieniach badawczych .............320 6.3. Cywilnoprawne skutki niedozwolonych porozumień badawczych ...........................................................................................323 11 Spis treści Rozdział VII Inne niż umowne cywilnoprawne instrumenty obrotu wynikami prac badawczych .......................................................................... 327 1. Uwagi ogólne ............................................................................................... 327 2. (Zwykłe) przyrzeczenie publiczne nagrody za wykonanie prac badawczych ......................................................................................... 328 3. Konkursy na realizację prac badawczych ............................................... 338 4. Udzielenie zamówienia publicznego na prace badawcze ................... 350 Zakończenie ..................................................................................................... 358 Results of research in civil law transactions (summary)......................... 377 Bibliografia ..........................................................................................387 Wykaz ważniejszych orzeczeń ..................................................................... 409 Indeks rzeczowy .............................................................................................. 411 Wykaz skrótów Akty prawne k.c. Konstytucja konwencja berneńska konwencja monachijska konwencja paryska konwencja sztokholmska k.p. k.p.c. k.s.h. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i ar- tystycznych z dnia 9 września 1886 r. (Dz. U. z 1935 r. Nr 84, poz. 515 z późn. zm.) – Konwencja o udzielaniu patentów europejskich (Kon- wencja o patencie europejskim), sporządzona dnia 5 października 1973 r. w Monachium (Dz. U. z 2004 r. Nr 79, poz. 737 z późn. zm.) – Konwencja paryska z 20 marca 1883 r. o ochronie włas- ności przemysłowej (Dz. U. z 1975 r. Nr 9, poz. 51, za- łącznik) – Konwencja o ustanowieniu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej, sporządzona w Sztokholmie w dniu 14 lipca 1967 r. (Dz. U. z 1975 r. Nr 9, poz. 49, załącznik) – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek han- dlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) 13 Wykaz skrótów pr. aut. p.s.w. p.w.p. p.z.p. TFUE TRIPS TWE u.i.b. u.j.b.r. u.s.d.g. u.s.n.t.n. ustawa o KRS ustawa o PAN 14 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i pra- wach pokrewnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamó- wień publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 223, poz. 1655 z późn. zm.) – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 47) – Porozumienie w sprawie handlowych aspektów pra- wa własności intelektualnej – załącznik nr 1 C do Kon- wencji o ustanowieniu Światowej Organizacji Han- dlu, sporządzonej dnia 15 kwietnia 1994 r. w Marake- szu (tekst załącznika opublikowano w Dz. U. z 1996 r. Nr 32, poz. 143 z późn. zm.) – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006) – ustawa z 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych (Dz. U. Nr 96, poz. 618) – ustawa z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badaw- czo-rozwojowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 159, poz. 993 z późn. zm.) – ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalno- ści gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. Nr 65, poz. 595 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 kwietnia 1997 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. Nr 75, poz. 469 z późn. zm.) u.s.w.s.k. u.w.d.i. u.z.f.n. u.z.n.k. Wykaz skrótów – ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warun- kach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodek- su cywilnego (Dz. U. Nr 141, poz. 1176 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 maja 2008 r. o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej (Dz. U. Nr 116, poz. 730 z późn. zm.) – ustawa z dnia 8 października 2004 r. o zasadach fi- nansowania nauki (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 169, poz. 1049) – ustawa z dnia 18 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczci- wej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne – Archivum Iuridicum Cracoviense AIC Annales UMCS – Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Biul. SN EPS GP GRUR GRUR int. – Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego – Europejski Przegląd Sądowy – Gazeta Prawna – Gewerblicher Rechtsschutz und Urhebrrecht – Gewerblicher Rechtsschutz und Urhebrrecht, Interna- IPIP IRIPCL KPP Mon. Praw. M.P. NP OJ OG ONSA OSA OSN – International Protection of Industrial Property – International Review of Industrial Property and Copy- tionaler Teil right Law – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Monitor Prawniczy – Monitor Polski – Nowe Prawo – Official Journal – Orzecznictwo Gospodarcze – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego (wybór z lat między- wojennych) 15 Wykaz skrótów OSNC OSP OTK OTK-A OTK-B PG PiM PiP PIPWI UJ PiZS PiŻ PNUŚ PPH PPHZ PPiA PPP PPWiP Prok. i Pr. PS PUG RPEiS RP SC SIL SIS SP SPE SPP Sam. Teryt. WiOWI WiR WUP ZN IBSN ZNUJ PPr. 16 – Orzecznictwo Sadu Najwyższego Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Zbiór Urzę- – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Zbiór Urzę- dowy, Seria A dowy, Seria B – Prawo Gospodarcze – Prawo i Medycyna – Państwo i Prawo – Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej Uni- wersytetu Jagiellońskiego – Praca i Zabezpieczenie Społeczne – Prawo i Życie – Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego – Przegląd Prawa Handlowego – Problemy Prawne Handlu Zagranicznego – Przegląd Prawa i Administracji – Problemy Prawa Przewozowego – Problemy Prawa Wynalazczego i Patentowego – Prokuratura i Prawo – Przegląd Sądowy – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny – Radca Prawny – Studia Cywilistyczne – Studia Iuridica Lublinensia – Studia Iuridica Silesiana – Studia Prawnicze – Studia Prawno-Ekonomiczne – Studia z Prawa Prywatnego – Samorząd Terytorialny – Wynalazczość i Ochrona Własności Intelektualnej – Wynalazczość i Racjonalizacja – Wiadomości Urzędu Patentowego – Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Prawnicze Wykaz skrótów ZNUJ PWiOWI – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego – Rocz- – Zeszyty Naukowe Akademii Górniczo-Hutniczej niki Prawnicze w Krakowie ZNUŁ ZNUSz ZN AGH ZPW ETS EUP GKA GUS KBN NSA SA SN SPI TK UP UKIE UOKiK – Zeszyty Problemowe Wynalazczości Organy orzekające i urzędy – Europejski Trybunał Sprawiedliwości – Europejski Urząd Patentowy – Główna Komisja Arbitrażowa – Główny Urząd Statystyczny – Komitet Badań Naukowych – Naczelny Sąd Administracyjny – Sąd Apelacyjny – Sąd Najwyższy – Sąd Pierwszej Instancji Unii Europejskiej – Trybunał Konstytucyjny – Urząd Patentowy – Urząd Komitetu Integracji Europejskiej – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów PAN RM WIPO/OMPI WTO Inne – Polska Akademia Nauk – Rada Ministrów – Światowa Organizacja Własności Intelektualnej – Światowa Organizacja Handlu Wstęp Realizacja prac badawczych, której poświęcona jest ta książka, stanowi – mówiąc w pewnym uproszczeniu – wykonywanie badań naukowych pro- wadzących do pozyskania dóbr będących nośnikiem wiedzy naukowej. Za- gadnienie to, którego waga nie była przecież przez nikogo kwestionowana, nabiera obecnie coraz większego znaczenia w obliczu potencjału tkwiącego w tej wiedzy. Dzięki nowej wiedzy (w postaci wyników prac badawczych) możliwy jest szybszy wzrost gospodarczy oraz i dynamiczny rozwój spo- łeczny. Dlatego również w tym kontekście niezmiennie słuszna wydaje się myśl F. Bacona, że wiedza jest szczeblem do potęgi. Doceniając ekonomiczne i społeczne spojrzenie na problematykę prac badawczych, którego wartość jest niewątpliwa, nie można lekceważyć po- ruszania tej problematyki w kontekście prawnym. Jeśli zaakceptujemy tezę, że wśród priorytetów w kształtowaniu nowoczesnej gospodarki oraz spo- łeczeństwa znajduje się realizacja prac badawczych, to musimy mieć świa- domość, że w obliczu braku właściwego spojrzenia na prawne mechanizmy ich wykonywania i refleksji nad taką zmianą istniejących instrumentów, która mogłaby uczynić je bardziej efektywnymi, badania z trudem będą mogły spełnić pokładane w nich nadzieje. Mówiąc wobec tego o pracach badawczych, nie można tracić z pola widzenia również prawnych instru- mentów ich realizacji, takich jak choćby umowy. Im właśnie poświęcone są uwagi poczynione w kolejnych częściach książki. Zadaniem badawczym, jakie postawiono w niniejszej pracy, było okre- ślenie istoty, rodzajów i charakteru prac badawczych jako przedmiotów stosunków cywilnoprawnych oraz scharakteryzowanie prawnych instru- mentów pozyskiwania ich wyników. Zadanie to wymagało przede wszystkim określenia konturów pojęć „prace badawcze” i „wyniki prac badawczych” oraz uwzględnienia, że wy- 19 Wstęp stępują różne, często wzajemnie się przenikające i krzyżujące się ze sobą ro- dzaje prac badawczych. W związku zaś z różnorodnością prac badawczych należało również zbadać instrumenty prawne, które mogą być zastosowane w celu realizacji tych prac. Należą do nich: umowy o prace badawcze, po- rozumienia kooperacyjne w dziedzinie realizacji prac badawczych, a także przyrzeczenia publiczne (w tym konkursy) ogłaszane w celu wykonania prac badawczych. Instrumenty te, w odróżnieniu od poprzedniego systemu prawnego, w obecnie obowiązującym ustawodawstwie nie zostały jednak wyczerpująco uregulowane. Aktualnie nie ma więc wielu konstrukcji praw- nych przeznaczonych wyłącznie do działalności, która polega na wykony- waniu badań naukowych. Istotnym problemem prawnym jest więc w tej sytuacji wykorzystanie istniejących instytucji prawnych do oceny kształ- tujących się w praktyce czynności służących realizacji badań. Taki kształt głównego problemu badawczego przesądził o szerokim ko- rzystaniu w niej z tzw. metody funkcjonalnej, opartej na kierowaniu się pragmatycznym punktem widzenia, analizowaniu instytucji prawnych pod kątem widzenia funkcji, jakie mogą w istocie pełnić z uwagi na rze- czywiście występujące potrzeby. Oprócz tego stosowana jest metoda for- malno-dogmatyczna, która polega na analizie językowo-logicznej odpo- wiednich (niekiedy również nieobowiązujących) aktów prawnych. W pew- nym zakresie dokonano porównania instytucji prawnych (np. rezultatów prac badawczych z dobrami niematerialnymi), niemniej opracowanie ma w polu widzenia polski system prawny, nie ma zaś charakteru prawnopo- równawczego. Dlatego porównania mają charakter wewnątrzsystemowy, a nie międzysystemowy. W rozważaniach starano się wykorzystać nie tylko piśmiennictwo praw- nicze, ale również orzecznictwo polskich sądów, Urzędu Patentowego oraz Trybunału Konstytucyjnego, co miało ukazać nie tylko teoretyczny, ale też praktyczny kontekst funkcjonowania różnych instrumentów realizacji prac badawczych. Zważywszy, iż analizowane zagadnienie dopiero zaczyna na- bierać coraz większego znaczenia w praktyce obrotu, a nie tylko teorii pra- wa, nie ma jeszcze bogatego dorobku orzeczniczego, który mógłby zostać wykorzystany w większym, niż miało to miejsce, stopniu. Zasadniczym problemem, który pojawił się w momencie przystępowa- nia do prac nad książką, był uboższy, w porównaniu do minionego ustroju gospodarczego, stan ustawodawstwa, a także piśmiennictwa prawniczego w zakresie objętym jej tematyką. Po początkowym ożywieniu w latach sie- demdziesiątych ubiegłego stulecia można było zaobserwować stopniowy 20 Wstęp spadek zainteresowania tą problematyką. Po 1990 r. opublikowano zaledwie kilka prac, które ją podejmowały. Pojawiła się w związku z tym koniecz- ność sięgnięcia do starszych prac i dokonania ich krytycznego przeglądu oraz ostrożnej adaptacji do aktualnych warunków. Z satysfakcją jednak można odnotować, że wiele przemyśleń ich autorów nie straciło na aktu- alności, wiele ich prognoz sprawdziło się, zaś postulaty de lege ferenda wciąż mogą stanowić cenną wskazówkę w przystosowaniu obowiązującego pra- wodawstwa do dynamicznie zmieniających się uwarunkowań. Ten jakże istotny wkład w stan wiedzy nad przedstawianym zagadnieniem w posta- ci rozpraw i artykułów wnieśli przede wszystkim S. Buczkowski, A. Kopff, J. Kosik, R. Markiewicz, M. Poźniak-Niedzielska i J. Szwaja. Gdy chodzi zaś o opracowania monograficzne, wskazać trzeba prace: W. Bagińskie- go, Umowy o prace badawcze i umowy o wdrażanie wyników tych prac (1970 r.), A. Chobota, Regulacja prawna twórczej pracy badawczej w stosunkach pracy (1975 r.), B. Księżopolskiego, Porozumienia i umowy o prace badawcze i wdroże- niowe (1983 r.) i L. Zalewskiego, Umowa o pracę badawczą (1983 r.). Przedmiotem zainteresowania autora jest problematyka cywilnopraw- nych form realizacji prac badawczych. Takie położenie akcentu w natu- ralny sposób tworzy potrzebę pominięcia niektórych zagadnień z nimi związanych. Po pierwsze, w rozważaniach swoich pomijam w zasadzie publicznoprawne tło funkcjonowania cywilistycznych instrumentów pro- wadzenia badań. Zagadnienia te były z powodzeniem podejmowane przez przedstawicieli nauki prawa administracyjnego, że wspomnę tu zwłaszcza prace E. Knosali (Zarządzanie badaniami naukowymi) oraz T. Skocznego (Ad- ministracyjnoprawne instytucje organizowania badań naukowych), które zosta- ły wydane drukiem w 1977 r. Odnotowuję jednak mimo to pewne kwe- stie z nimi związane w rozdziale II (w zakresie wskazania na publiczno- prawne formy wsparcia działalności jednostek naukowych) i VI (w ramach omawiania pojęcia porozumienia, które stanowi przedmiot równoległego zainteresowania prawa prywatnego i publicznego, oraz tzw. wyłączenia grupowego porozumień badawczych). Takie ujęcie było moim zdaniem konieczne, gdyż to w tych częściach książki funkcja instytucji cywilistycz- nych – umożliwiających realizację prac badawczych – zarysowywała się najdobitniej właśnie dzięki temu, że znajdują się one niejako na styku pra- wa prywatnego i publicznego. Po drugie, omawiając instrumenty realizacji prac badawczych, nie po- ruszam kwestii ich wykonywania na podstawie umowy o pracę. Pozycja prawa pracy w systemie prawa jest ciągle sporna i nie do końca jeszcze 21 Wstęp wyjaśniona w doktrynie. Choć w tych uwagach nie mogę szerzej się nią zajmować – wskazać trzeba, że rozważane jest, czy stanowi ono odrębną gałąź prawa, czy też przynależy do prawa prywatnego. Kontrowersja ta nie zmienia faktu, iż w ujęciu tradycyjnym nie utożsamia się prawa cywilnego z prawem pracy, mimo ich widocznych związków (zob. art. 300 k.p.). Taki punkt widzenia przesądził o tym, że w niniejszej pracy, która – przypomnij- my – dotyczy cywilnoprawnej problematyki realizacji prac badawczych, nie znalazła się wspomniana umowa o pracę (dotycząca realizacji prac badaw- czych). Podstawową pozycją traktującą o tym zagadnieniu pozostaje cyto- wana wyżej, wydana w połowie lat siedemdziesiątych XX w. monografia A. Chobota i pochodzące z tego okresu inne rozprawy autora. Po trzecie, nie są przeze mnie poruszane niektóre zagadnienia cywili- styczne, które pozostają w funkcjonalnym związku z omawianą materią. W pierwszej kolejności mam tu na myśli problem ochrony rezultatów prac badawczych. Podstawową pozycją literatury w tym zakresie pozostaje cią- gle w przeważającej części aktualna monografia R. Markiewicza Ochrona prac naukowych (1990 r.). Nie omawiam również instrumentów służących gospodarczemu wykorzystaniu wyników prac badawczych. Jest kwestią umowną, gdzie kończy się etap realizacji prac badawczych: czy z chwilą osiągnięcia ich rezultatu, czy może z momentem jego wdrożenia do danego przedsiębiorstwa, czy wreszcie wraz z podjęciem jego eksploatacji, do czego ostatecznie wiodły wszystkie działania prowadzącego konkretne badania. Notabene to właśnie trudność w wytyczeniu widocznych, ostrych granic pomiędzy pojęciami funkcjonującymi w obrębie analizowanej tematyki była dla mnie największym problemem. Niemniej, stosownie do konwen- cji, którą ostatecznie zdecydowałem się zaakceptować, etap realizacji prac badawczych kończy się z chwilą uzyskania ich rezultatu, wiedzy naukowej, stanowiącej rozwiązanie postawionego sobie przez prowadzącego prace problemu. Monografia skupia się więc na zagadnieniach obrotu wynikami prac badawczych na podstawie umów o ich realizację. Taka konwencja w naturalny sposób wpłynęła na pozostawienie poza zakresem rozważań umowy wdrożeniowej, omawianej np. przez W. Bagiń- skiego i B. Księżopolskiego (łącznie z umową o prace badawcze) w mono- grafiach, których tytuły przytaczałem. Należy jednak odnotować, że część autorów poświęciła umowie wdrożeniowej osobną uwagę, omawiając ją bez obszerniejszej prezentacji umów o prace badawcze. Przykładem może tu być wydana w 1986 r. monografia M. du Valla Umowa wdrożeniowa. 22 Wstęp Układ pracy jest następujący. W rozdziale I podejmuję próbę odpowiedzi na pytanie o zakres norma- tywnego pojęcia „prace badawcze”. W tym celu najpierw dokonuję jego charakterystyki w naukoznawstwie, odnosząc je następnie do znaczenia prawnego, przyjętego zwłaszcza na gruncie problematyki dóbr osobistych. Ponieważ jednak określenie to – zarówno w sferze prawnej, jak i poza nią – nie ma jednolitego znaczenia, konieczne było także przedstawienie ro- dzajów prac badawczych. Rozdział kończy odniesienie prac badawczych do innych twórczych prac, do których wykazują one największe podobień- stwo (tj. prac projektowych i wdrożeniowych). W rozdziale II starałem się przedstawić zagadnienie realizacji prac ba- dawczych przez jednostki naukowe. Uzasadnieniem dla postrzegania nad- mienionych prac również w optyce jednostek, o których mowa, jest wzra- stająca liczba badań przez nie wykonywanych i odpowiadająca jej redukcja badań podejmowanych przez tzw. samodzielnych twórców, a zatem poza jakimkolwiek układem organizacyjnym. Zakres tego rozdziału obejmuje analizę ogólnego pojęcia „jednostka naukowa”, przedstawienie poszcze- gólnych rodzajów jednostek, a także specyfiki ich działalności wraz z od- niesieniem jej do działalności gospodarczej. Rozważany jest też problem uznania jednostek naukowych za przedsiębiorców. Uwagi w rozdziale III służą ustaleniu statusu prawnego wyników re- alizacji prac badawczych, w oderwaniu od konkretnej formy prawnej ich wykonywania. W pierwszej kolejności rozważany jest problem ich relacji do takich pojęć, jak „dobro prawne” i „dobro niematerialne” oraz kluczo- wa dla tej części rozważań kwestia – czy stanowią samoistny przedmiot obrotu. Następnie omawiam ich cechy i porównuję z niektórymi dobra- mi niematerialnymi. W tej części opracowania podjęto próbę porównania rzeczonych wyników z wynalazkami, niektórymi przedmiotami ochrony prawa autorskiego (tj. utworami naukowymi, programami komputerowy- mi i wydaniami naukowymi i krytycznymi) oraz know-how. Rozdział IV i V otwierają kolejną część książki, w której dokonywana jest już analiza konkretnych form realizacji prac badawczych. Jako pierwsza omawiana jest umowa o prace badawcze, której poświęcono oba rozdziały. Umowy obejmują ustalenie stron, ich świadczeń oraz odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Osobne miejsce zajmu- je kwestia licencji dorozumianej, która odnosi się do sytuacji praw i obo- wiązków stron w razie nieokreślenia przez nie, komu przysługują prawa do utworów lub wynalazków, jakie stworzono w trakcie wykonania umowy. 23 Wstęp W rozdziale V próbuję ustalić stosunek umowy o prace badawcze zwłasz- cza do umowy o dzieło i umowy zlecenia. Porozumienia o współpracy badawczej przedstawiam w rozdziale VI. Stawiam sobie w nim za cel ustalenie genezy tej, moim zdaniem, skompli- kowanej i interdyscyplinarnej instytucji prawnej, co rzutuje następnie na ocenę jej skutków prawnych. Porozumienia są jedną z form zorganizowa- nia kooperacji badawczej. Pozostają one równolegle przedmiotem zain- teresowania prawa publicznego i cywilnego. Jak sygnalizowałem, w tym rozdziale przedstawiam też pewne zagadnienia publicznoprawne zwią- zane z porozumieniami antymonopolowymi, w tym wyłączenie grupowe porozumień o badaniach i rozwoju. Zagadnienia te poruszane są jednak w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne dla przedstawienia proble- mów cywilistycznych. Podejmuję próbę wskazania rodzajów porozumień badawczych wraz z ich charakterystyką. Ostatni, VII rozdział poświęcony realizacji prac badawczych i odnosi się do innych, wcześniej pominiętych instrumentów wykonywania tych prac. Skupiono się w nim przede wszystkim na jednostronnych czynnościach prawnych, które mogą służyć wykonaniu prac badawczych, a dokładniej na „zwykłym” przyrzeczeniu publicznym i konkursie. Starano się położyć nacisk na kwestię wad i zalet tych instrumentów w relacji do innych form wykonywania prac badawczych, takich jak umowy. Poza tym w tej części przedstawiono zagadnienie zamówienia publicznego prac badawczych. Podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, jakie tryby udzielania zamówień publicznych mogą być zastosowane w przypadku tych prac, a zwłaszcza, czy wchodzi tu w rachubę zamówienie z wolnej ręki. Niniejsza monografia stanowi zmodyfikowaną wersję rozprawy doktor- skiej, którą obroniłem w październiku 2009 r. W trakcie przygotowywania pracy do druku Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego opracowało tzw. pakiet ustaw reformujących naukę, wśród których znalazły się m.in. ustawa o instytutach badawczych, nowa ustawa o finansowaniu nauki i nowa ustawa o Polskiej Akademii Nauk. Większość spośród sygnalizowa- nych tylko w tym miejscu regulacji wchodzi w życie w październiku 2010 r. Zostały one uwzględnione w pracy i porównane z aktualnie obowiązują- cymi rozwiązaniami. Wybór takiej metody analizy umożliwi czytelnikowi prześledzenie zmian, jakim poddane zostało ustawodawstwo dotyczące obrotu pracami badawczymi. Mam w związku z ukazaniem się pracy drukiem wielki zaszczyt i przy- jemność podziękować Pani Profesor Marii Poźniak-Niedzielskiej, promotor- 24 Wstęp ce pracy, za podjęcie się trudu sprawowania opieki naukowej nade mną. Dziękuję przy tym bardzo za niezliczone godziny konsultacji w toku pracy nad rozprawą, których nigdy mi nie szczędziła, podobnie jak wyrozumiało- ści, cierpliwości i gotowości do współpracy, na które zawsze mogłem liczyć. Bez tego moja praca badawcza zapewne nie zakończyłaby się pozytywnym wynikiem. Dziękuje nie tylko za opiekę nad procesem jej przygotowania, ale także za nakłonienie mnie do podjęcia się tematu realizacji prac badaw- czych i obrotu ich wynikami, jak się okazało – trudnego i ciekawego. Dziękuję Panu Prof. dr. hab. Andrzejowi Kidybie, który był recenzen- tem pracy, za cenne uwagi krytyczne, które pozwoliły nadać jej lepszy kształt. Bardzo serdecznie dziękuję Panu Profesorowi nie tylko za te uwagi, ale również za liczne gesty wyrozumiałości i życzliwości pod moim adre- sem, pomoc w zawiłych dla mnie kwestiach, związanych przede wszyst- kim z końcową częścią procedury przewodu doktorskiego. Niech wolno mi będzie przy tej okazji podziękować Panu Profesorowi za stworzenie mi warunków do kontynuowania pracy naukowej w kierowanej przez Pana Profesora Katedrze Prawa Gospodarczego i Handlowego. Dziękuję Pani Prof. dr hab. Eżbiecie Wojcieszko-Głuszko za wnikliwe uwagi, zwłaszcza w kwestii problematyki jednostek naukowych oraz sta- tusu wyników badawczych, które stanowiły dla mnie cenne wskazówki w momencie przygotowywania pracy do druku. Nich mi będzie wolno również podziękować za uwagi w dyskusji nad poruszaną w pracy prob- lematyką, którą odbyłem z Panią Profesor po obronie doktoratu, a która zainspirowała mnie do dalszych badań. Dziękuję moim najbliższym, którym wiele zawdzięczam, w szczegól- ności zaś moim Rodzicom, których wsparcie czułem do samego końca prac nad rozprawą. Bardzo dziękuję również mojej Żonie Kasi za wiarę we mnie i podtrzymywanie mnie nad duchu. Rozdział I Funkcjonowanie pojęcia „prace badawcze” w doktrynie i przepisach prawa 1. Uwagi ogólne Pierwszoplanowe znaczenie dla tego, a także kolejnych rozdziałów, ma ustalenie zakresu pojęcia „prace badawcze”. Pojęcie to, tak często używane, coraz rzadziej, jak się wydaje, staje się przedmiotem głębszej refleksji. Za- interesowanie problematyką tych prac zwykle skupia się na konkretnych dokonaniach naukowców, koncentruje się zatem na problemach o charak- terze szczegółowym, co powoduje, że kwestia ogólnego rozumienia intere- sującego nas w tym miejscu określenia schodzi na dalszy plan. Prowadzi to do tego, że mówiąc o pracach badawczych, traktuje się je raczej instrumen- talnie, jako pewnego rodzaju tło dla ukazania innych zjawisk z dziedziny (szeroko rozumianej) nauki, na których spoczywa ciężar danej wypowiedzi. Dlatego śledząc rozważania o aktualnych problemach prac badawczych, sukcesach naukowców w tym zakresie, ich wpływie na życie społeczne czy gospodarcze, próżno w nich – co jest w pewnej mierze zrozumiałe – szukać informacji o znaczeniu wyrażenia „prace badawcze”, które zostało w nich użyte. Tendencję tę można dostrzec w różnych opiniach, także tych, które wygłaszane są na gruncie nauk prawnych1. 1 Z. Ziembiński posługuje się terminem „praca badawcza” przy okazji opisywania pracy naukow- ca prawnika, wskazując czynniki, które mogą mieć na nią ujemny wpływ, takie jak np. inflacja prze- pisów, brak przemyślanej polityki prawa, wadliwe formy organizacji pracy, nadmiar obowiązków etc. Sam termin „praca badawcza”, pełni tu jedynie funkcję instrumentalną, ułatwia opis pewnego zjawiska, nie jest wszakże bliżej objaśniany; zob. Z. Ziembiński, O miejsce problematyki metodologicz- nej w naukach prawnych, PiP 1978, z. 1, s. 9. 27 Rozdział I. Funkcjonowanie pojęcia „prace badawcze” w doktrynie... Brak klarownego znaczenia omawianego pojęcia jest także problemem języka prawnego. Pomimo że ustawodawca wydaje się w coraz większym stopniu dostrzegać wagę prac badawczych jako czynnika postępu tech- nicznego, co znajduje odbicie w ustawach i rozporządzeniach, nie towa- rzyszy temu przyjęcie na użytek całego systemu prawnego jednego rozu- mienia pojęcia „prace badawcze”. Dowolność można dostrzec nie tylko w używanej terminologii, ale również w przypisywaniu jej konkretnego znaczenia. Stan taki w języku prawnym nigdy nie jest oceniany pozytyw- nie2, a sposobem jego usunięcia jest dokonywana w orzecznictwie i dok- trynie prawniczej wykładnia. Jak można wywnioskować z dotychczasowych wywodów, celem dal- szej analizy będzie próba ustalenia pewnego ogólnego znaczenia termi- nu „prace badawcze”, które mogłoby zostać wykorzystane przy analizie instytucji prawnych, których funkcją jest organizacja wykonywania prac badawczych. Do wspomnianych instytucji należą umowy o prace badaw- cze (rozdział IV i V), porozumienia o współpracy w dziedzinie prac ba- dawczych (rozdział VI) oraz przyrzeczenia nagrody za realizację tych prac (rozdział VII). Chodzi o to, by przyjąć na tyle jednolite znaczenie tego określenia, aby nie zachodziła potrzeba jego istotnej modyfikacji w ramach każdej z wyżej wymienionych instytucji. Punktem wyjścia dla dalszych rozważań jest ustalenie pozaprawnego rozumienia prac badawczych i po- traktowanie go jako układu odniesienia dla konstrukcji przyjętych w obo- wiązującym prawie. 2 Jak zauważa J. Wróblewski, „Bez uzasadnionych powodów nie powinno się przypisywać róż- nych znaczeń temu samemu zwrotowi używanemu w regułach prawnych, gdyż zakłada się, że w ję- zyku prawnym nie ma terminów wieloznacznych”. W dalszej części wywodu, autor stwierdza, iż „założenie to spełniane jest w technice legislacyjnej tylko w pewnym stopniu”; zob. Rozumienie prawa i jego wykładni, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1990, s. 79. W podobny sposób Z. Ziem- biński, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980, s. 404–405. Pogląd ten jest akceptowa- ny w orzecznictwie, zob. uchwały TK z dnia 17 lutego 1993 r., W 4/92, OTK 1993, nr 1, poz. 15 oraz z dnia 8 marca 1995 r., W 13/94, OTK 1995, nr 1, poz. 21; zob. również np. postanowienie SN z dnia 6 września 2000 r., III KKN 337/00, OSNKW 2000, nr 9–10, poz. 81; uchwałę SN z dnia 18 września 2001 r., I KZP 17/01, OSNKW 2001, nr 11–12, poz. 91, a także wyrok SN z dnia 8 kwietnia 2002 r., V KKN 281/00, OSNKW 2002, nr 7–8, poz. 56. 28 2. Pozaprawne pojęcie prac badawczych 2. Pozaprawne pojęcie prac badawczych 2.1. Praca badawcza jako czynność i przedmiot Wyrażenie przymiotnikowe „praca badawcza” składa się z dwóch czło- nów. Pierwszy stanowi rzeczownik „praca”. Nie ma chyba potrzeby uza- sadniać tezy, że to jedno z najstarszych słów w naszym języku3. Posiada ono utrwalone znaczenie, które nie ulega z upływem czasu poważniejszym zmianom. Do takiego wniosku skłania porównanie jego definicji w star- szych oraz wydawanych obecnie słownikach języka polskiego. W tych pierwszych przyjmowano, że praca to: 1) „zastosowanie ludzkich sił fizycznych i umysłowych do wyrabiania rze- czy pożytecznych, do produkowania kapitałów materialnych, w eko- nomicznym znaczeniu wyrazu, oraz przedmiotów posługujących do wzrostu dobra w krainie ducha; ponieważ do użytecznego zatrudnie- nia, oprócz sił fizycznych, potrzeba też władz rozumu, przeto praca, jest tylko właściwa ludziom”; 2) „to, co zrobione, robota, rzecz przez zatrudnienie rozumu dokonana”4. W innym opracowaniu wyjaśniono, iż słowo to oznacza: „1. Uruchomie- nie sił fizycznych lub duchowych dla osiągnięcia pożytku, robota, zajęcie, zatrudnienie, czynność, działanie; 2. Trud, trudność, usiłowanie, wysiłek, zachód, staranie, mozół, fatyga; 3. Owoc pracy, zdobytek, dzieło”5. W nowszych słownikach uznaje się, że „praca” to: „1. celowa działal- ność człowieka zmierzająca do wytworzenia określonych dóbr material- nych lub kulturowych, będąca podstawą egzystencji i rozwoju społeczeń- stwa, działanie, robienie czegoś, robota, wykonywany zawód. 2. wytwór celowej działalności człowieka, zwłaszcza w dziedzinie nauki i kultury [podkr. A.N.]”6. Większość spośród definicji zawartych w nowszych słow- nikach koresponduje z tym ujęciem7. Niekiedy podkreśla się, że praca jest 3 Szerzej na temat etymologii tego słowa zob. A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskie- go, Warszawa 1993, s. 434. Wilno 1861, s. 1189. Warszawa 1908, s. 965. 4 Zob. w związku z tym Słownik języka polskiego, wydany staraniem i kosztem M. Orgelbranda, 5 Zob. w związku z tym J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik języka polskiego, t. IV, 6 Zob. S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. III, Warszawa 2003, s. 845. 7 Zob. np. M.S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. IV, Warszawa 1995, s. 452; Słownik języka pol- skiego PWN [P–Ż], Warszawa 2007, s. 124. 29 Rozdział I. Funkcjonowanie pojęcia „prace badawcze” w doktrynie... zawsze wykonywana w jakimś celu8 oraz że słowo to może odnosić się do dzieła uczonego, pisarza, artysty, a także ucznia9. Przyjmuje się również, iż pracą jest działalność świadoma, a jej wytworem może być nie tylko do- bro materialne, ale i niematerialne10. Oprócz wskazanych powyżej znaczeń słowa „praca” wyróżnia się czasami jeszcze inne. Zauważa się, że można je także odnosić do instytucji, w której dana osoba pracuje, funkcjonowania narządu, organizmu, lub urządzenia, a także do pewnej wielkości fizycznej, określającej ilość energii potrzebnej do przemieszczenia ciała materialne- go w przestrzeni11. Te ostatnie znaczenia można jednak z góry wykluczyć z zakresu dalszej analizy interesującego nas pojęcia. Drugi człon wyrażenia „prace badawcze” przywołuje na myśl słowa „badanie”, „badać” itp. W najogólniejszym znaczeniu „badanie” oznacza czynność, poszukiwanie, studia i egzaminowanie itd.12 „Badać” to dokład- nie coś poznawać za pomocą analizy naukowej; badać (coś) na drodze te- oretycznej, doświadczalnej itd.13 Oznacza to zatem „dociekać za pomocą analizy naukowej”14. „Badawczo” to z kolei pilnie, czujnie oraz przenikli- wie15. „Badania” to, reasumując, „prace zmierzające do poznania czegoś za pomocą analizy naukowej”16. Na podstawie przeprowadzonej analizy możemy przyjąć, że wyraże- nie „praca badawcza” ma dwa główne znaczenia – może być ono używa- ne na oznaczenie procesu naukowego lub w nawiązaniu do rezultatów tego procesu. Z tego powodu stwierdzenie „wykonałem pracę badawczą” może być zrozumiane co najmniej dwojako, gdy nie towarzyszy mu wyjaśnienie, któ- re z tych znaczeń autor wypowiedzi ma na myśli, względnie gdy nie wynika 8 „Praca to dzieło wymagające wysiłku, wykonywane w jakimś celu”, M. Bańko (red.), Inny słow- nik języka polskiego, t. II, Warszawa 2000, s. 244. 9 Na przykład obraz, utwór muzyczny, wypracowanie; ibidem. 10 „Świadoma i celowa działalność człowieka zmierzająca do wytworzenia określonych dóbr materialnych, niematerialnych lub kulturalnych, będących podstawą i warunkiem rozwoju spo- łeczeństwa (...). Wytwór pracy człowieka, opracowanie czegoś, dzieło, utwór”; zob. hasło „praca” (w:) M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, Warszawa 1992, s. 904–905. 11 Zob. Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, wersja internetowa – hasła „prace”, „praca” dostępne pod adresem elektronicznym: http://sjp.pwn.pl/lista.php?co=prace. 12 Zob. Karłowicz i in., Słownik..., t. I. 13 Zob. M. Szymczak (red.), Słownik..., t. I, s. 110. 14 Zob. W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego, t. I, Warszawa 1958, s. 291–292. 15 Ibidem, s. 292. 16 Zob. Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, wersja internetowa – hasła: „badanie”, „ba- dany”, „badać”, „badać się” dostępne pod adresem elektronicznym: http://sjp.pwn.pl/lista. php?co=badanie. 30 2. Pozaprawne pojęcie prac badawczych ono z jej kontekstu. Pracą badawczą może być w konsekwencji przedmiot (np. w wyrażeniach: „praca magisterska”, „praca doktorska”, „praca habi- litacyjna” itp.) albo czynność. Oba te znaczenia mogą się kumulować (np. w zdaniu: „Moja praca badawcza koncentrowała się wokół problematyki chemii organicznej” – gdy mowa jest o obronionej pracy doktorskiej albo habilitacyjnej). Na tej podstawie trzeba uznać, iż „praca badawcza” może mieć znaczenie czynnościowe i przedmiotowe, w zależności od tego, co dokładnie (czynności czy ich efekt), ma się na uwadze. Znaczenia te mogą się kumulować. By usunąć mogącą wynikać z posługiwania się pojęciem „praca ba- dawcza” wieloznaczność terminologiczną, lepiej korzystać w odniesieniu do czynności, o jakich tu powiedziano, z pojęcia „prace badawcze”, które przywodzi na myśl działania ludzkie, i z wyrażenia „wyniki prac badaw- czych”, gdy chodzi o ich rezultaty. Zauważmy, iż słowu „prace” w ujęciach słownikowych wyraźnie przypisuje się znaczenie czynnościowe. Prace to „działalność zespołowa, ogół czynności grupy ludzi realizujących ja- kieś zadanie”17. Klarownie też wymieniając przykłady takich prac wska- zano na: „prace badawcze, doświadczalne, wykopaliskowe, restauracyj- ne” [podkr. A.N.]18. Charakterystyczne jest, że dobrze ilustruje istotę tych prac zwrócenie uwagi, że jest to nie jedna czynność, ale pewien zbiór czynności, które po- dejmowane są w celu realizacji jakiegoś zadania. Mówiąc o realizacji za- dania, trzeba mieć na myśli dążenie do jego rozwiązania. Ponieważ w in- teresującym nas przypadku chodzi o prace „badawcze”, zadania te mają charakter naukowy (tzn. są problemami naukowymi). Jest to zgodne z po- stulatami zgłaszanymi w metodologii nauk, gdzie S. Kamiński stwierdza m.in., że działalność w nauce „nie polega (…) na gromadzeniu informacji, choćby i ciekawych i pożytecznych, ale na rozwiązywaniu zagadnień”19. Dążenie do ich rozwiązania stanowi więc esencję aktywności, która jest w tym miejscu omawiana. Sądzę zresztą, że teza ta jest poniekąd oczywista. Na czym bowiem miałaby ona polegać, jeśli nie właśnie na poszukiwaniu 17 Zob. S. Dubisz, Słownik..., t. III, s. 844; M. Szymczak, Słownik..., s. 905. W słowniku interneto- wym PWN zauważono, że jest to „ogół czynności wykonywanych przez grupę ludzi realizujących wspólnie jakieś zadanie” (zob. hasło „prace” dostępne pod adresem elektronicznym: http://sjp.pwn. pl/lista.php?co=prace). 18 Zob. S. Dubisz, Słownik..., t. III, s. 844; M. Szymczak, Słownik..., s. 905. 19 Tak S. Kamiński, Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Pisma wybrane, t. IV, Lublin 1992, s. 203. Istotę poszukiwań badawczych z rozwiązywaniem zagadnień łączy też R.P. Feynman, Sens tego wszystkiego. Rozważania o życiu, religii, polityce i nauce, Warszawa 1999, s. 29. 31 Rozdział I. Funkcjonowanie pojęcia „prace badawcze” w doktrynie... odpowiedzi na nierozwiązane jeszcze zadania? Dlatego niedopuszczalne wydaje się, by ustawodawca zakwestionował w ten sposób traktowaną istotę omawianych prac. 2.2. Prace badawcze a prace naukowe Niekiedy zamiennie z określeniem „praca badawcza” używane jest wy- rażenie „praca naukowa”, czasami też „naukowo-badawcza”20. Na grun- cie każdego z nich słowo „praca”, jak się wydaje, ma – ogólnie patrząc – to samo znaczenie. Kluczem do nakreślenia różnicy pomiędzy nimi jest zatem słowo „nauka” (naukowa, naukowo). „Nauka” w ujęciu słownika języka polskiego oznacza „1. ogół wiedzy ludzkiej ułożonej w system zagadnień; też: dyscyplina badawcza odnosząca się do pewnej dziedziny rzeczywisto- ści; 2. zespół poglądów stanowiących usystematyzowaną całość i wchodzą- cych w skład określonej dyscypliny badawczej; 3. uczenie się lub uczenie kogoś; 4. pouczenie, wskazówka; 5. kazanie kościelne”21. Dodać należy, że dwa ostatnie wskazane znaczenia tego słowa pozostają – z oczywistych względów – poza zakresem dalszych rozważań. O tym, że słowo „nauka” ma kilka znaczeń, przekonują autorzy zajmu- jący się problematyką metodologii nauk22. W sensie dynamicznym nauka odnosi się do procesu, którego celem jest m.in. poszerzenie zakresu po- znania23. Jak się wydaje, jest ona wówczas tożsama z pojęciem „prace ba- dawcze”. Niemniej pojęcie „nauka” obejmuje także dydaktykę, czyli pro- ces przekazywania wiedzy innym osobom24. Może ono również być użyte 20 Zob. np. F. Budziński, Nauka w procesie sił wytwórczych, ZNUJ PWiOWI 1983, z. 34, s. 11; R. Mar- kiewicz, Ochrona prac naukowych, ZNUJ PWiOWI 1990, z. 55, s. 11. Zob. również w tej kwestii L. Za- lewski, Umowa o pracę badawczą, Poznań 1983, s. 5. 21 Zob. Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, wersja internetowa – hasło „nauka” – dostępne pod adresem elektronicznym: http://sjp.pwn.pl/lista.php?co=nauka. 22 Zob. zwłaszcza K. Ajdukiewicz, Logika pragmatyczna, Warszawa 1974, s. 173 i n.; A. Grobler, Metodologia nauk, Kraków 2006, s. 33 i n.; Z. Hajduk, Ogólna metodologia nauk, Lublin 2005, s. 147–148; S. Kamiński, Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk, Lublin 1981, s. 21–22; C. Frankfort-Nachmias, D. Nachmias, Metody badawcze w naukach społecznych, Poznań 2001, s. 17 i n.; E. Nagel, Struktura nauki, Warszawa 1970, s. 13 oraz n.; S. Pabis, Metodologia i metody nauk empirycznych, Warszawa 1985, s. 12. 23 Zob. S. Kamiński, Nauka i metoda..., t. IV, s. 203, oraz uwagi zamieszczone w pracach zacytowa- nych w przypisie powyżej. Niekiedy w związku z tym obrazowo stwierdza się, że w trakcie wyko- nywania takiej pracy naukowiec dąży do tego, by „przerobić się z niewiedzącego na wiedzącego”; zob. T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965, s. 280. 24 Zob. T. Kotarbiński, Przegląd problemów nauk o nauce, Zagadnienia Naukoznawstwa 1975, nr 2–3, s. 5. 32 2. Pozaprawne pojęcie prac badawczych w odniesieniu do procesu przyswajania wiadomości zawartych w danym źródle (nauka – uczenie się)25. W ujęciu, które można by określić jako sta- tyczne, naukę można rozumieć w kategoriach istniejącego stanu wiedzy ludzkiej, uporządkowanego w dany sposób. Z pewnością tak ogólne przed- stawianie tego zagadnienia, wnikliwie i szeroko opracowywanego w na- ukoznawstwie, mogłoby spotkać się z zarzutem uproszczenia. Na potrzeby tego opracowania wydaje się ono uzasadnione, ponieważ nie ma ona cha- rakteru opracowania metodologicznego, lecz prawniczy. Ujęcie takie wy- starczy do ukazania różnic między określeniami „praca badawcza” i „pra- ca naukowa”. Nie będzie chyba błędem, w obliczu dokonanych ustaleń, stwierdze- nie, że pojęcie „prace naukowe” ma większy zakres desygnatów aniżeli „prace badawcze. Pierwszym wyrażeniem możemy posługiwać się zarów- no w odniesieniu do działalności badawczej, jak i dydaktycznej. Dydak- tyka tymczasem nie stanowi differentia specifica pojęcia „prace badawcze”. Uprawniony wydaje się wniosek, iż tego ostatniego określenia ani w na- ukoznawstwie, ani w języku potocznym nie łączy się z pracą dydaktycz- ną. Nie byłoby słuszne stanowcze negowanie posługiwania się pojęciem „praca naukowa” w odniesieniu do czynności badawczych, gdy towarzy- szy temu wyjaśnienie, że używa się go właśnie w tym znaczeniu. Pomimo to określanie ich mianem „prac badawczych” jest precyzyjne, gdyż nie wy- wołuje konotacji z dydaktyką. Zamiast wyrażenia „prace badawcze” nie- kiedy wykorzystywane jest inne, a mianowicie „prace naukowo-badaw- cze”. „Naukowo-badawczy” znaczy tyle, co naukowy i badawczy. Biorąc pod uwagę fakt, że słowa „badać”, „badawczo”, „badanie” łączy się obecnie (zob. pkt 2.1) z analizą naukową, wydaje się, iż takie połączenie tych słów (naukowo-badawcze) nie jest konieczne, choć przyznać trzeba, że nie jest również niejasne. Pojęcia „prace badawcze” nie wiąże się z czynnościami spoza zakresu nauki. Z tego powodu nie ma potrzeby podkreślania cha- rakteru tych prac za pomocą przymiotnika „naukowe”. Dostatecznie jasne jest posłużenie się pojęciem „prace badawcze” (nie ma „nienaukowych” prac badawczych)26. Naukowy charakter prac, o których w tym miejscu mowa, wynika z fak- tu, że do ich realizacji konieczne jest wykorzystywanie metod naukowych. 25 Zob. ibidem. 26 Pojęciem „prace naukowo-badawcze” posługuje się m.in. K. Szczepanowska-Kozłowska, Prace naukowo-badawcze na tle ustawy Prawo własności przemysłowej, referat wygłoszony na XXVII Semina- rium Rzeczników Patentowych Szkół Wyższych, Cedzyna, 15–19 września 2008 r. 33 Rozdział I. Funkcjonowanie pojęcia „prace badawcze” w doktrynie... Nie ma potrzeby szerzej uzasadniać tezy, że miana „badawcza” można uży- wać w odniesieniu do pracy, która wykonywana jest przy zastosowaniu tych metod. Stanowią one instrument umożliwiający realizację prac. Pojęcie „metody naukowej” nie zostało jeszcze w pełni opracowane i cieszy się nadal niezmiennie dużym zainteresowaniem naukoznawstwa27. Ponieważ jednak niniejsza monografia stanowi opracowanie prawnicze, można ograniczyć się w niej do ogólniejszych uwag na temat tego pojęcia. Zauważmy, że słowo „metoda” wywodzi się z języka greckiego28. „Metoda naukowa” to układ dyrektyw kierujących postępowaniami naukotwórczy- mi29. Jest to świadomie stosowany sposób postępowania mający prowa- dzić do osiągnięcia zamierzonego celu30. Ujęcie to akceptowane jest także w naukach prawnych. Jak stwierdził R. Tokarczyk: „Metoda w znaczeniu ogólnym to określony specyfiką badanego przedmiotu sposób osiągania celu, charakteryzujący się uporządkowaniem czynności badawczych. Na metodę składają się pewne dyrektywy ogólne, wskazujące, jak należy po- dążać do obranego celu, aby dojść do niego drogą jak najkrótszą, zużywa- jąc możliwie jak najmniej wysiłku, opierając się na minimalnych nakładach i jednocześnie, aby osiągnięte rezultaty były jak najlepsze”31. A. Szewc wyjaśnia, że „sposobem (metodą) rozwiązywania problemów nazywa się postępowanie polegające na określonym doborze i układzie działań skła- dowych wykonywania czynu złożonego (...), uplanowione (tzn. realizo- wane w sposób planowy) i nadające się do wielokrotnego stosowania”32. Metoda powinna odpowiadać wymogom stawianym w danej dziedzinie wiedzy33. 27 Zob. na temat pojęcia „metoda naukowa” np. A. Bronk, Metoda naukowa, Nauka 2006, nr 1, s. 47 i n.; Z. Hajduk, Ogólna..., s. 83; S. Kamiński, Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk, Lublin 1961, s. 66 i n., T. Kotarbiński, O pojęciu metody (w:) Wybór pism, t. II, Warszawa 1958, s. 342; idem, Elementy teorii pozna- nia, logiki formalnej i metodologii nauk, Warszawa–Kraków 1961, s. 524 i n.; S. Nowak, Metodologia badań społecznych, Warszawa 2007, s. 19; J. Pieter, Z badań nad poprawnością prac badawczych, Życie Nauki 1948, nr 25–26, s. 39 i n.; idem, Ogólna metodologia pracy naukowej, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, s. 40 i n. Zob. również na ten temat J. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1973, s. 91 oraz n. 28 Ewolucję omawianego terminu, przystępnie przedstawia T. Kotarbiński, Elementy..., s. 516. 29 Zob. A. Bronk, Metoda naukowa..., s. 47, 51–52. 30 Zob. Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl/lista.php?co=metoda. 31 Zob. R. Tokarczyk, Filozofia prawa, Lublin 2004, s. 47. 32 Zob. A. Szewc, Racjonalizacja w zakładzie pracy. Poradnik dla racjonalizatorów i przedsiębiorców, Warszawa 2007, s. 20, z powołaniem się (przyp. 32) na poglądy T. Kotarbińskiego. 33 Podobnie np. B. Alpińska-Blok, Przedmiot umowy o prace badawcze, ZNUJ PWiOWI 1983, z. 33, s. 95; zob. też w związku z tym J. Filipek, Metoda badań w nauce prawa administracyjnego, ST 2000, nr 1–2, s. 207 i n. 34 2. Pozaprawne pojęcie prac badawczych Od metody nakazuje się odróżniać technikę badawczą. To drugie po- jęcie ma sens bardziej szczegółowy, odnosi się do konkretnych dyrektyw realizacji prac badawczych34. 2.3. Znaczenie pozaprawnego pojęcia „prace badawcze” dla terminologii prawniczej Ustalenie zakresu pojęcia „prace badawcze” ma dla języka prawnego i prawniczego istotne znaczenie. Ustawodawca definiuje bowiem tylko po- szczególne typy prac badawczych zob. podrozdział 4 w tym rozdziale). Gdy chodzi o ogólne ich ujęcie, jest on bardzo enigmatyczny (zob. podrozdział 5 w tym rozdziale). Jeżeli prawodawca posługuje się danym określeniem, nie zamieszczając definicji legalnej, zastosowanie wykładni językowej wymaga uwzględniania dyrektyw języka potocznego, czyli przypisywania zawar- tym w normie prawnej wyrażeniom podstawowego i powszechnie przyję- tego znaczenia35. Przy jej dokonywaniu konieczne jest również branie pod uwagę kontekstu, w jakim konkretne pojęcie jest używane36. Pozaprawne znaczenie pojęcia „prace badawcze” musi być zatem uwzględniane przy wykładni przepisów prawnych, wypełniając je konkretną treścią w obliczu braku definicji legalnych. Pozaprawne ujęcie prac badawczych posłużyło jako układ odniesie- nia dla ich definicji przyjmowanych w naukach prawnych. Ponieważ od- noszą się do nich często różne przepisy o niejednakowej funkcji i pozycji w systemie prawnym37, trudno tutaj o pewne generalne ujęcie ich istoty. 34 Zob. R. Tokarczyk, Filozofia..., s. 47. Dla przykładu, mówiąc o metodzie naukowej, możemy mieć na myśli metodę badań empirycznych. Technikami badawczymi wykorzystywanymi w jej ramach są np. ankiety itp. Zob. też T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Wrocław–Warszawa–Kra- ków–Gdańsk 1977, s. 116. 35 Podobnie stwierdził SN m.in. w uchwale składu
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wyniki prac badawczych w obrocie cywilnoprawnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: