Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00357 007046 14486444 na godz. na dobę w sumie
Wyobrażenia zbiorowe społeczeństw byłej Jugosławii w XXI wieku. Perspektywa politologiczna - ebook/pdf
Wyobrażenia zbiorowe społeczeństw byłej Jugosławii w XXI wieku. Perspektywa politologiczna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 618
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-292-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Publikacja stanowi nowatorskie na gruncie polskiej politologii opracowanie dotyczące wyobrażeń zbiorowych – kategorii kojarzonej głównie z socjologią – z punktu widzenia badaczki sfery polityki. Przyjęty model teoretyczny posłużył autorce do naszkicowania i przeanalizowania kształtów wyobrażeń zbiorowych społeczeństw byłej Jugosławii w niełatwym okresie przedłużającego się kryzysu gospodarczego i nawarstwiania się kolejnych problemów politycznych. Pogłębiona diagnoza odczuć zwykłych ludzi na temat otaczającej ich rzeczywistości doprowadziła do konstatacji, iż w ostatnich latach piętrzące się trudności i negatywne emocje zaczęły przeważać nad optymistycznymi przesłankami, a utrzymanie stabilności regionu wymaga bardziej stanowczych i przemyślanych działań ze strony wspólnoty międzynarodowej.

Monografia, napisana z perspektywy politologicznej i oparta na danych jakościowych, łączy w sobie pierwiastki innych nauk społecznych i humanistycznych, co wydawało się konieczne do integralnego wyjaśnienia interdyscyplinarnej kategorii wyobrażeń zbiorowych. Takie poszerzone spojrzenie na skomplikowany region bałkański może przyczynić się do jego lepszego poznania i zrozumienia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wyobrażenia zbiorowe społeczeństw byłej Jugosławii w XXI wieku. Perspektywa politologiczna Magdalena Rekść – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Teorii Polityki i Myśli Politycznej, 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3 RECENZENCI Radosław Domke, Adam Zamojski REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Magdalena Granosik SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Nik_Merkulov © Copyright by Magdalena Rekść, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08743.18.0.M Ark. wyd. 26,6; ark. druk. 38,625 ISBN 978-83-8142-291-8 e-ISBN 978-83-8142-292-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ................................................................................ 7 1. Wyobrażenia zbiorowe w ujęciu politologicznym ...... 27 2. Systemy aksjo-normatywne ....................................... 89 3. Mit jako część wyobrażeń zbiorowych ....................... 161 4. Stereotypizacja wyobrażeń zbiorowych i jej implika- cje polityczne ............................................................... 191 5. Pamięć zbiorowa i narracje pamięci .......................... 263 6. Jugonostalgia.............................................................. 313 7. Tożsamość zbiorowa ................................................... 385 8. Geografia wyobrażona – tożsamość bałkańska, toż- samość europejska ...................................................... 437 9. Zbiorowe emocje.......................................................... 501 Zakończenie ...................................................................... 543 Bibliografia ....................................................................... 551 Summary .......................................................................... 593 Rezime .............................................................................. 599 Indeks ............................................................................... 605 Od redakcji ....................................................................... 617 Wstęp Lata 90. XX wieku dla mieszkańców byłej Jugosławii oznaczały kres pewnej wizji świata i określonej formuły państwa, a także koniec dotychczasowego sposobu rozumie- nia i postrzegania siebie jako wspólnot wyobrażonych. Jak pisze Sabina Giergiel: „był to swego rodzaju moment prze- łomowy, po którym przewartościowaniu uległo to, co dotąd niejednokrotnie było bezrefleksyjnie przyjmowane za pew- nik”1. W ostatniej dekadzie XX wieku, kiedy Polska zachwy- cała się dopiero co odzyskaną wolnością, pełnymi półkami w sklepach, produktami z Zachodu czy sukcesami w proce- sie integracji ze strukturami euroatlantyckimi, bałkańską codzienność stanowiły wojna, sankcje, izolacja polityczna, przygnębienie, bieda. Znakiem tamtych czasów była eskalacja nacjonalizmu, wyrażająca się w pilnej potrzebie manifestowania i umacnia- nia narodowych tożsamości, pospiesznej rytualizacji mitów i stereotypów, co sprawiało, że sąsiad z dnia na dzień sta- wał się „obcym”. Mogłoby się wydawać, że ten trudny epizod, o którym jednak do dziś wielu nie potrafi zapomnieć, po czę- ści za sprawą nierozliczonych należycie zbrodni czy błędów wspólnoty międzynarodowej, skończył się wraz z nastaniem 1 S. Giergiel, Ocalić pamięcią. Praktyki pamięci i zapominania we współczesnej prozie postjugosłowiańskiej, Opole 2012, s. 245. Wstęp 8 XXI wieku. Takie, dość optymistyczne, antycypacje opiera- ły się na kilku przesłankach. W październiku 2000 roku, w wyniku tak zwanej rewolu- cji buldożerów, Serbowie obalili rząd Slobodana Miloševicia, w tym samym roku władzę w Chorwacji utraciła Chorwacka Wspólnota Demokratyczna (HDZ), założona przez zmarłego w roku 1999 Franjo Tuđmana. W 2003 roku odszedł z tego świata Alija Izetbegović – kolejny, tym razem boszniacki, przy- wódca, kojarzony z napędzaniem spirali nienawiści i rozlewa- niem „jadu złej pamięci”2, jak to jednoznacznie określiła Maria Dąbrowska-Partyka. W sierpniu 2001 roku rząd macedoński zawarł porozumienie, zwane ochrydzkim, z albańską mniej- szością, które zakończyło ostatni z serii konfliktów będą- cych następstwem rozpadu SFRJ (Socjalistyczna Federacyj- na Republika Jugosławii). W 2006 roku niepodległość ogłosiła Czarnogóra, a dwa lata później na taki sam krok zdecydowa- ło się Kosowo, choć do dziś budzi on kontrowersje w niektó- rych środowiskach, zwłaszcza politycznych; faktem jest, że ów proces przeprowadzono w sposób pokojowy. Serbia, próbująca pod rządami Borisa Tadicia odzyskać zaufanie na arenie mię- dzynarodowej, ograniczyła się do dyplomatycznych protestów, choć przecież traciła mityzowane od stuleci Kosowo, określa- ne metaforami: „narodowa kolebka”, „serce Serbii” czy też „serbska Jerozolima”. Wszystko to pozwalało z optymizmem patrzeć w przyszłość, zwłaszcza że świat, pomimo wcześniej- szych dyplomatycznych kompromitacji, hojnie pomagał całe- mu regionowi, przede wszystkim finansowo. Niestety, nadzie- je na szybkie nadrobienie straconych lat 90., korygowane przez analityków, którzy wskazywali na nieprzemyślane podejście Zachodu, sprowadzające się w dużej mierze do dostarczania przysłowiowej ryby zamiast wędki, powoli zaczęły obumierać. 2 M. Dąbrowska-Partyka, Jad złej pamięci, „Znak”, 1995, nr 5, s. 39–42. Wstęp 9 Kryzys gospodarczy w Stanach Zjednoczonych i w strefie euro w końcu pierwszej dekady obecnego tysiąclecia uderzył również w Bałkany, mocno uzależnione od pomocy międzyna- rodowej, która w nowych realiach została znacząco ograniczo- na i obwarowana zastrzeżeniami. Nadto, Bruksela po kryzysie greckim oraz negatywnych doświadczeniach ze skorumpo- waną Bułgarią zaczęła krytycznie patrzeć na Europę Połu- dniowo-Wschodnią, a wewnętrzne problemy Unii dodatkowo wzmogły odsunięcie tego regionu na dalszy plan zaintereso- wań. Dużo komentarzy wśród bałkanistów wzbudził brexit, w zasadzie jednoznacznie określany jako koniec złudzeń bał- kańskich kandydatów na członkostwo w UE, skoro Unię zde- cydował się opuścić największy adwokat rozszerzenia. Obra- zowo ujął to Florian Bieber: „wyjście Wielkiej Brytanii z UE może być ostatnim gwoździem do trumny akcesji”3. Tak więc zajęta własnymi problemami Europa odwra- ca się od Bałkanów, które, przede wszystkim ze względu na znaczenie geopolityczne, równocześnie stanowią arenę oddziaływania innych ośrodków: Stanów Zjednoczonych, Turcji, Rosji, a także Chin, Iranu i krajów Zatoki Perskiej. W wielkiej grze mocarstw najmniej liczy się zwykły człowiek i problemy jego codziennej egzystencji w warunkach biedy, bezrobocia, wszechobecnej korupcji, braku pewności jutra. Taka rzeczywistość boli, tym bardziej że mieszkańcy dawnej Jugosławii pamiętają mocno idealizowany dziś poziom życia za czasów Josipa Broza Tity, kiedy było spokojnie, państwo gwarantowało względny poziom stabilizacji, a jednocześnie liczyło się na arenie międzynarodowej. Nadzieje na trwałe unormowanie sytuacji w regionie, ja- kie dominowały po rozszerzeniu się UE na południowy wschód 3 F. Bieber, Ever Farther Union: Balkans and the Brexit, http:// rs.n1info.com/a171681/Svet/Region/Fridom-haus-Dalekosezne-posledi- ce-Bregzita-po-Balkan.html, dostęp: 10.06.2018. Wstęp 10 (po przyjęciu w poczet członków Słowenii, Rumunii, Bułgarii, a wreszcie Chorwacji), przeradzają się w poczucie rozczaro- wania i upokorzenia. Jeśli Jugosławia Tity była blisko Za- chodu, jej dzisiejsi sukcesorzy stanowią europejskie peryferia albo „kontynentalną zagranicę” (kontinentalno inostranstvo), jak to obrazowo ujął Muharem Bazdulj4. Dzisiaj małe, słabe i biedne państwa dla wielkich tego świata nie są partnerami, ale obiektami polityki ustanawianej poza zainteresowanymi5. Unia, nie mając skonkretyzowanego, przemyślanego i jedno- znacznie uzgodnionego pomysłu na strategię nie tylko wobec Bałkanów, działa doraźnie, przyzwalając lokalnym aparat- czykom na jawne łamanie procedur demokratycznych za cenę utrzymania względnej stabilności w regionie, przez co zresz- tą jej słabość staje się coraz bardziej wyraźna. „Bliski Wschód nadal nie znalazł odpowiedzi na upadek tureckiego imperium Osmanów. Czy Unia Europejska bę- dzie trwałą odpowiedzią na upadek austriackiego imperium Habsburgów?”6 – pisał Robert D. Kaplan, analityk tyleż zna- ny, co kontrowersyjny, krytykowany na Bałkanach za posłu- giwanie się historycznymi uproszczeniami. Jakby nie było, Kaplan przewidział krwawy rozpad Jugosławii, antycypo- wał również wojnę w Syrii, tak więc sugestia, że brak unij- nej perspektywy może zdestabilizować Bałkany niczym Bli- ski Wschód, brzmi zatrważająco, ale nie nieprawdopodobnie. Stąd też europejscy i światowi decydenci nie powinni lekce- ważyć problemów „kontynentalnej zagranicy”, gdyż te mogą rodzić wiele form destabilizacji. 4 M. Bazdulj, I oni su pjevali o ratu. Odjeci raspada Jugoslavije u engleskoj i američkoj književnosti, Belgrad 2013, s. 34. 5 Interview Muhameda Filipovića, Bosna i Evropa, Sarajewo 2003, s. 31. 6 R.D. Kaplan, W cieniu Europy. Dwie zimne wojny i trzydziestolet­ nia podróż przez Rumunię, a nawet dalej, Wołowiec 2017, s. 352. Wstęp 11 Często można usłyszeć pogląd, że państwa bałkań- skie powinny zacząć same rozwiązywać własne proble- my, że nie powinny bezczynnie czekać na wypracowanie dla nich nowych, doskonalszych rozwiązań przez wspólno- tę międzynarodową. Rzecz w tym, że społeczeństwom post- jugosłowiańskim brakuje elit politycznych wielkiego forma- tu, a w interesie skorumpowanych przywódców, myślących w kategoriach utrwalonych w epoce komunizmu, wcale nie leży sprawnie funkcjonujące państwo demokratyczne. Lepiej odnajdują się w warunkach klientelizmu i dzikiego kapita- lizmu, realizując swoje prywatne, doraźne cele i nie myśląc o dobru obywateli. Celem niniejszej pracy jest analiza i diagnoza wyobra- żeń zbiorowych społeczeństw postjugosłowiańskich, dla któ- rych realia pierwszych dwóch dekad XXI wieku są bardzo trudne, bodaj trudniejsze niż dla wielu innych państw post- komunistycznych. Nadzieje związane z nową rzeczywistością po układach z Dayton, Kumanowa czy Ochrydy szybko zaczę- ły gasnąć, a wielu analityków, zarówno bałkańskich, jak i za- granicznych, prognozuje wybuch kolejnego konfliktu, w czym opiera się na całkiem sugestywnych przesłankach. Jako za- rzewie takowego najczęściej wymienia się Bośnię i Hercego- winę, Macedonię, rzadziej Kosowo, incydentalnie Chorwację, gdzie mniejszość serbska stanowi margines. Autorka, przekonana, że formułowanie dobrych wyja- śnień, analiz, prognoz dotyczących innych kultur wymaga po- znania i uwzględnienia kontekstu mentalnościowego, chcia- łaby przybliżyć takowy czytelnikom. Jej zdaniem, poznanie specyfiki społeczeństw postjugosłowiańskich, sposobów po- strzegania przez nich siebie, sąsiadów, Europy, której są czę- ścią, może znacząco pomóc w zrozumieniu zjawisk i procesów zachodzących w tym regionie. Byłoby dobrze, gdyby posłuży- ło ono także w działaniach prewencyjnych, tak potrzebnych w obliczu powoli, ale sukcesywnie rosnących napięć. 12 Wstęp Symptomatyczne wydają się w tym kontekście słowa Jac- ka Cohena i Iana Stewarta twierdzących, że „tym, co nauka nam naprawdę proponuje, nie są fakty, ale zrozumienie, nie odpowiedzi, ale plany na nieprzewidziane okoliczności”7. Dla- tego właśnie zamiarem autorki jest naświetlenie bałkań- skiej specyfiki pojmowania świata i polityki, dekonstrukcja map mentalnych społeczeństw, prezentacja ich odczuć i wyja- śnienie postaw. Zadanie to nie należy do łatwych, gdy wziąć pod uwagę wielość czynników, które należy uwzględnić; a po- nadto pamiętać trzeba, że każda naukowa refleksja na temat obcych kultur niesie ze sobą niebezpieczeństwo formułowania sądów wartościujących. Przyznając rację Maciejowi Dymkow- skiemu, dowodzącemu, że naukowcy nie są wolni od deforma- cji w interpretacjach świata, zwłaszcza społecznego8, autorka chciałaby podkreślić, iż w toku swoich badań starała się za- chować metodologiczny obiektywizm. W jej założeniu celem książki nie ma być pogłębianie stereotypowego postrzegania Bałkanów jako europejskich marginaliów, „gorszej”, bo bied- niejszej części Starego Kontynentu, ale próba przybliżenia postjugosłowiańskiego imaginarium, nawet jeśli skala pro- blemów przeważa nad optymistycznymi przesłankami. Niniejsza monografia koresponduje z dotychczasowy- mi badaniami autorki, łączącymi w sobie jakościowe czyn- niki zmian w politologii z bałkańskim studium przypadku. Jej poprzednia książka9 oraz liczne artykuły odnoszą się do ideologicznej obudowy konfliktów w byłej Jugosławii: uka- zane w nich zostały mechanizmy, za pomocą których dbają- cy przede wszystkim o własne interesy politycy umiejętnie 7 P. Stewart, J. Cohen, Wytwory rzeczywistości. Ewolucja umysłu ciekawego, Warszawa 2003, s. 49. 8 M. Dymkowski, Wprowadzenie do psychologii historycznej, Gdańsk 2003, s. 133. 9 M. Rekść, Mity narodowe i ich rola w kreowaniu polityki na przy­ kładzie państw byłej Jugosławii, Łódź 2013. Wstęp 13 wykorzystywali mity narodowe, by zwrócić przeciwko sobie sąsiadujące nacje10. Celem przedkładanej pracy jest nato- miast spojrzenie na znacznie szersze zagadnienie wyobrażeń zbiorowych, których integralną część stanowią mity, w od- niesieniu do okresu powojennego. Główna hipoteza, którą autorka będzie się starała zwe- ryfikować, zakłada, że w przestrzeni postjugosłowiańskiej (a precyzyjniej mówiąc: w wyobrażeniach zbiorowych tam- tejszych społeczeństw) paralelnie występują tendencje in- tegracyjne i dezintegracyjne. Taka sytuacja nie jest nowa, bowiem przynajmniej od połowy XIX wieku działaniom na rzecz zjednoczenia Słowian Południowych11 towarzyszyło 10 Zob. np. M. Rekść, Mit drugiej wojny światowej w polityce hi­ storycznej serbskich i chorwackich nacjonalistów, [w:] Mity historycz­ no‑polityczne – wyobrażenia zbiorowe – polityka historyczna, t. 2, red. E. Ponczek, A. Sepkowski, Toruń 2012, s. 211–231; Eadem, Kulturocid kao potpora etničkih konflikata, [w:] Poznać Bałkany III. Historia – Po­ lityka – Kultura – Języki, red. V. Maldjieva, K. Taczyńska, Toruń 2012, s. 269–283; Eadem, Teorije o etnogenezi Crnogoraca i njena politizacija, [w:] Njegoševi dani 3 – Zbornik radova, red. T. Bečanović, R. Glušica, Ž. Andrijašević, N. Jovović, Nikšić 2011, s. 419–431; Eadem, Transfor­ macja tożsamości zbiorowej na obszarze byłej Jugosławii, [w:] 20 lat transformacji w regionie Europy Środkowo‑Wschodniej i Południowej, red. A. Stępień-Kuczyńska, M. Słowikowski, Toruń 2010, s. 125–137. 11 Pojęcie wspólnoty południowosłowiańskiej, jako określenie obsza- ru byłej SFRJ, spotyka się w literaturze bardzo często, co zresztą nie dziwi, gdy wziąć pod uwagę dosłowne znaczenie terminu „Jugosławia” – w większości tamtejszych języków jug oznacza południe. Jednakże trzeba pamiętać, że w Jugosławii mieszkały również niesłowiańskie na- cje, w tym Albańczycy, Węgrzy, Cyganie, Żydzi, których przedstawiciele nierzadko zauważają, iż sama nazwa państwa posiadała w istocie eks- kluzyjny charakter, że faworyzowała pierwiastek słowiański. Nie wda- jąc się w te dywagacje, autorka chce wyjaśnić, że z racji tego, iż na in- teresującym ją obszarze dominują nacje południowosłowiańskie, będzie traktować Jugosławię i państwo Słowian Południowych jako synonimy, co znacznie poprawi styl wywodu. Wstęp 14 zjawisko przebudzenia narodowego, oparte na podkreślaniu i przejaskrawianiu różnic pomiędzy etnosami przemieszany- mi ze sobą w bałkańskim tyglu. Jak podkreśla Lilla Moroz- -Grzelak, wizja wspólnoty etnicznej dawała siłę, wzbudzała przekonanie o potędze i możliwości przeciwstawienia się każ- demu zagrożeniu, a człowiek romantyczny, kierujący się poza- rozumową wizją świata, nie dostrzegał sprzeczności pomię- dzy etno centryzmem a słowianofilskimi utopiami12. Historia pokazuje, że implementacja idei zjednoczenio- wych w ramach I i II Jugosławii nie była trwała, że kreato- rzy wyobrażeń zbiorowych w tak krótkim czasie nie zdołali w pełni nad nimi zapanować, usuwając z ich ram narracje dy- wergencyjne. Władcom symboli udało się skłócić bałkańskie nacje, ale nie podzielić i zreorganizować ich wyobrażenia. Dziś, ponad ćwierć wieku od rozpadu SFRJ, nowa konstela- cja państw narodowych nie przemawia do wszystkich; nie tyl- ko częsta, ale i modna okazuje się tak zwana jugonostalgia, na którą nakładają się różne emanacje idei nacjonalizmu, głoszące potrzebę utwierdzania tożsamości etnicznej, a ta z kolei w realiach bałkańskich fundowana jest na hiperbo- lizowanych różnicach. Wydaje się, że teza L. Moroz-Grzelak jest ciągle aktualna, bowiem zdarza się, iż te same osoby raz deklarują postawy jugonostalgiczne, innym zaś razem wyra- żają dumę z niepodległości i tożsamości narodowej. Zdaniem autorki, taki brak koherencji poglądów nie dziwi, bowiem człowiek ma tendencję do myślenia życzeniowego, wybierania wygodnych faktów i interpretacji, zwłaszcza gdy doświadcza biedy, zagubienia i niepewności jutra. Co więcej, chyba nie będzie przesadą stwierdzenie, że w ostatnich kilku latach te dwie przeciwstawne tendencje – unifikacji i separacji – coraz bardziej narastają. Z jednej 12 L. Moroz-Grzelak, Bracia Słowianie. Wizje wspólnoty a rzeczywi­ stość, Warszawa 2011, s. 285. 15 strony nasilają się manifestacje licznych i różnie motywowa- nych postaci tęsknoty za mityzowanym na wiele sposobów wspólnym państwem, również wśród ludzi młodych, urodzo- nych po rozpadzie SFRJ; z drugiej zaś umacnia się dyskurs nacjonalistyczny, prowadzący do rozdrapywania starych nie- zagojonych ran i eskalacji mowy nienawiści. Książka została podzielona na dziewięć rozdziałów – o ta- kiej konstrukcji przesądziło rozumienie pojęcia „wyobrażenia zbiorowe” jako struktury złożonej z sześciu podstawowych elementów. Rozdział pierwszy, o charakterze teoretycznym, definiuje wyobrażenia zbiorowe, stanowi próbę przeniesienia kategorii, przede wszystkim socjologicznej, na grunt poli to - logii; autorka określa w nim tytułowe pojęcie jako układ zbudowany z następujących elementów: systemu aksjonor- matywnego (obejmującego również kulturę i religię), mitów, stereotypów, pamięci zbiorowej, tożsamości zbiorowej, zbioro- wych emocji, pomiędzy którymi zachodzą wzajemne, niekie- dy trudno uchwytne, powiązania. Nawiązując do znanej teo- rii Davida Eastona, ważne wydaje się podkreślenie roli wejść (inputs) oraz wyjść (outputs), co wyjaśnia podatność wyobra- żeń zbiorowych na modyfikacje będące wynikiem działania bodźców zewnętrznych. Wstęp Ta część pracy przysporzyła autorce sporo trudności z uwagi na fakt, że kategoria wyobrażeń zbiorowych, choć często się pojawia w rozlicznych opracowaniach zarówno polskich, jak i zagranicznych, jest bardzo słabo rozpoznana na gruncie naukowym. Badacze ochoczo wspominają o wy- obrażeniach, ale zazwyczaj traktują je jako metaforę. Nie pró- bują ich definiować, nie podejmują prób nadania im struktu- ry czy formy. Tematyka wyobrażeń zbiorowych, a zwłaszcza poszczególnych elementów, jakie przyjęto za ich składowe, staje się w ostatnim czasie coraz bardziej popularna. O ile więc mnożą się publikacje na temat wartości społecznych, mitów i stereotypów politycznych albo pamięci i tożsamości Wstęp 16 zbiorowej, kategoria wyobrażeń przewija się raczej „po ci- chu”, zwłaszcza na gruncie literatury politologicznej. Autorka uznała więc za celowe dokonanie próby szerszego zdefinio- wania pojęcia i zakreślenia jego pola semantycznego, mając przy tym świadomość, że jej wysiłki mogą, a wręcz powinny, zostać skorygowane i udoskonalone. Kolejne rozdziały poświęcone zostały wyżej wymienio- nym elementom zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i w od- niesieniu do przestrzeni bałkańskiej. Wyjątek stanowią roz- działy szósty i ósmy, traktujące o jugonostalgii oraz geografii wyobrażonej. Zdaniem autorki, jugonostalgia jest specyficzną formą pamięci zbiorowej, w której rehabilitacji poddany zosta- je okres funkcjonowania wspólnoty południowosłowiańskiej; z kolei narracje na temat miejsca w świecie są pochodną tożsa- mości zbiorowej. Ujęcie tychże dwóch zagadnień w odrębnych rozdziałach wynika z chęci utrzymania względnej równowagi problemowej w niniejszej pracy, a ponadto – zdaniem autor- ki – zarówno fenomen tęsknoty za Jugosławią, jak i mitycz- ne opowieści na temat położenia geograficznego dużo mówią o naturze wyobrażeń zbiorowych. Bez ich szerszego uwzględ- nienia książka pozostawiłaby w czytelniku spory niedosyt. W rozdziale drugim autorka próbuje zarysować system wartości charakterystycznych dla społeczeństw bałkańskich, który pomimo geograficznej bliskości odbiega od schematów zachodnich, a nawet, w pewnym stopniu, środkowoeuropej- skich. Nie ulega wątpliwości, że hierarchia norm przyjęta w danej zbiorowości determinuje jej ramy wyobrażeń, dlatego wyjaśnienie sfery aksjonormatywnej wydaje się dobrym pre- ludium wprowadzającym czytelnika w problematykę poru- szaną w dalszej części monografii. Rozdział trzeci, poświęcony mitom, jest zdecydowa- nie krótszy od pozostałych. Autorka, chcąc uniknąć powtó- rzeń z poprzednich prac, ogranicza się do krótkiej refleksji 17 uprawomocniającej zakwalifikowanie mitów do szerszej kate- gorii, jaką są wyobrażenia zbiorowe, a także dokonuje prze- glądu najważniejszej literatury przedmiotu, ze szczególnym uwzględnieniem publikacji odnoszących się do przestrzeni postjugosłowiańskiej. Kolejny rozdział traktuje o procesach stereotypizacji i re- wizji stereotypów w przestrzeniach kolektywnych, a także o najważniejszych stereotypach uobecniających się w naro- dach bałkańskich i ich przełożeniu na sferę polityki. Ta część pracy okazała się niełatwa z uwagi na małą ilość opracowań na temat obecnie występujących stereotypów na obszarze byłej Jugosławii. O ile istnieje bogata literatura poświęco- na stereotypom etnicznym w SFRJ, o których oficjalnie się nie mówiło za rządów Tity, a które po śmierci przywódcy za- częto coraz śmielej powielać, co uznaje się za jedną z wielu przyczyn rozlewu krwi po rozpadzie federacji, o tyle publika- cje na temat uobecniających się dziś stereotypowych relacji należą do rzadkości, choć w ostatnim czasie pojawia się ich coraz więcej. Wstęp Rozważania na temat pamięci zbiorowej społeczeństw postjugosłowiańskich wypełniają rozdział piąty. Ambicją autorki było pokazanie konfliktogennego charakteru nar- racji, które w warunkach względnej, ale niezupełnej, sta- bilności politycznej są dla polityków narzędziem łatwego zaogniania przez lata nawarstwianych sporów, co zostało szerzej przeanalizowane na przykładzie podaytońskiej Bo- śni i Hercegowiny. Uzupełnienie tych refleksji stanowi kolej- ny, szósty, rozdział, analizujący fenomen nostalgii za Jugo- sławią, wyrażanej w manifestowaniu ciepłego, afektywnego stosunku wobec wspólnego państwa Słowian Południowych. Oba rozdziały unaoczniają przyjętą w pracy hipotezę o dy- chotomii pomiędzy tendencjami integracyjnymi i dezinte- gracyjnymi. 18 Wstęp Siódmy rozdział poświęcony został tożsamościom zbioro- wym, w tym przede wszystkim narodowym, którym na Bał- kanach przypisuje się pierwszoplanowe znaczenie, co w wa- runkach etnicznej dywersyfikacji i niepokrywania się granic politycznych z etnicznymi nadal rodzi sporo problemów. Roz- wiązania gwarantujące przestrzeganie praw mniejszości, przyjęte na wzór europejskich, by zadowolić Brukselę, funk- cjonują raczej de iure niż de facto, co raczej nie dziwi, jeśli mniejszości traktowane są jako forpoczta nieprzyjaciela. Do- pełnieniem tych rozważań jest kolejny rozdział, poświęcony geografii wyobrażonej, a więc narracjom tożsamościowym na temat położenia na mapie świata, w którym autorkę in- teresuje przede wszystkim definiowanie siebie w kontekście poczucia związków tak z Europą, jak i z Bałkanami – wraz ze wszystkimi tego politycznymi konsekwencjami. Ostatni rozdział, dopełniający całość rozważań, odnosi się do zbiorowych emocji, zarówno pozytywnych, jak i negatyw- nych. W literaturze przedmiotu istnieje pogląd, że nadzieje i optymizm służą pojednaniu, motywują do poprawy relacji pomiędzy zwaśnionymi grupami, tymczasem strachy, upoko- rzenia, rozczarowania niosą konfliktogenny potencjał. Zda- niem autorki, jeśli wśród społeczeństw postjugosłowiańskich nadzieje na poprawę sytuacji i lepsze jutro sukcesywnie male- ją, trudno formułować optymistyczne prognozy na temat przy- szłości regionu. W psychologii popularne jest przekonanie, że stan rozchwiania emocjonalnego prędzej czy później prowadzi do wybuchu, a nawet zachowań agresywnych. Jeśli odnieść tę prawidłowość do społeczeństw postjugosłowiańskich, nietrud- no zauważyć, że niespełnione nadzieje i rosnące rozczarowania będą się kumulować, aż wreszcie zostaną uwolnione. Być może świat stoi dziś w obliczu jednej z ostatnich szans zapobiegnię- cia wybuchowi nowej fali bałkańskich niepokojów – tylko że polityczni decydenci mają przed sobą inne wyzwania i proble- my, stąd „górzysty półwysep” traktowany jest dalszoplanowo. Wstęp 19 Znamienne, że jedna z prekursorskich prac na temat wy- obrażeń zbiorowych została napisana przez Polaka, Bronisła- wa Baczkę, tyle że po francusku, a jej polskie tłumaczenie ukazało się w naszym kraju w 1994 roku13. Warto nadmienić, że ten wybitny filozof posługiwał się terminem „wyobrażenia społeczne” (les imaginaires sociaux), a jego przemyślenia, choć nowatorskie, w momencie opublikowania w 1984 roku straciły sporo na aktualności w czasach historycznego przy- spieszenia. Drugą kluczową dla autorki książką jest Geopolityka emocji francuskiego politologa Dominique’a Moïsi’ego14; sta- nowi ona – pomimo licznych symplifikacji – próbę spojrzenia na stosunki międzynarodowe z punktu widzenia zbiorowych strachów, nadziei, upokorzeń. Przesunięcie centrum zainte- resowań badawczych z gry interesów decydentów ku nastro- jom społecznym przyniosło dziełu Moïsi’ego światowy rozgłos, a autora ceni się za przyjęcie nowej, oryginalnej perspektywy, która pozwala wyjaśnić wiele zjawisk i procesów występu- jących we współczesnym świecie. Wydaje się więc, że zasto- sowanie podobnego podejścia do niełatwego regionu bałkań- skiego okaże się pomocne w unaocznieniu aktualnej sytuacji społeczno-politycznej i jej uwarunkowań, a może nawet dobre zrozumienie zmotywuje do działań. Równie wielu inspiracji dostarczył autorce słynny Orien­ talizm Edwarda Saida15 – książka poświęcona wyobrażeniom mieszkańców Zachodu na temat Orientu, niestety, rzadko uwzględniana przez polskich politologów, zapewne ze wzglę- du na jej kulturowy profil. Tymczasem tezy E. Saida w ciągu 13 B. Baczko, Wyobrażenia społeczne: szkice o nadziei i pamięci zbio­ rowej, Warszawa 1994. 14 D. Moïsi, Geopolityka emocji. Jak kultury strachu, upokorzenia, nadziei przeobrażają świat, Warszawa 2012. 15 E.W. Said, Orientalizm, Poznań 2005. Wstęp 20 lat doczekały się ogromnej liczby komentarzy, analiz i uzu- pełnień, stosowano je wobec różnych terytoriów, w tym Bał- kanów, potwierdzając słuszność kierowania się – nawet przez profesjonalnych badaczy obcych kultur – wyobrażeniami, a nie wyłącznie realnymi przesłankami. Choć Said nie zdefi- niował explicite wyobrażeń zbiorowych, uczynił je motywem przewodnim swojej najbardziej znanej monografii, stąd też do jego konstatacji autorka będzie wielokrotnie wracać. Oprócz wymienionych pozycji, przesądzających o kierun- ku i charakterze poszukiwań, autorka starała się dotrzeć do możliwie wielu publikacji polskich, zachodnich, bałkań- skich, w każdy możliwy sposób traktujących na temat wyobra- żeń zbiorowych i elementów, które uznała za ich składowe. W pracy uwzględniona została również literatura poświęco- na Bałkanom, który to region cieszy się zainteresowaniem przedstawicieli wielu nauk humanistycznych i społecznych, w tym politologii, zarówno w Polsce, jak i na świecie. Niezwykle pomocne okazały się kwerendy w Belgradzie, bowiem tamtejsze biblioteki (przede wszystkim Biblioteka Miejska i Biblioteka Narodowa) są bardzo dobrze wyposażo- ne, a co więcej, serbskie prestiżowe wydawnictwa (na przy- kład Biblioteka XX vek, Fabrika knjiga) wydają autorów z ob- szaru całej byłej Jugosławii. Oprócz publikacji naukowych wykorzystane zostały materiały prasowe i źródła interneto- we, co wydaje się oczywiste w pracy o współczesnych mapach mentalnych, znajdujących swoje uzewnętrznienie w dyskur- sach publicznych. Bałkany, a zwłaszcza pełen sprzeczności obszar byłej Ju- gosławii, od lat fascynują przedstawicieli świata nauki, czego efektem jest ogrom publikacji na jego temat. Z bardzo szero- kiego grona badaczy tematyki nasuwają się przede wszystkim nazwiska autorów: Marko Babicia, Magdaleny Bogusław- skiej, Ewy Bujwid-Kurek, Marty Chaszczewicz-Rydel, Pawła Chmielewskiego, Ilony Czamańskiej, Tadeusza Czekalskiego, Wstęp 21 Macieja Czerwińskiego, Marii Dąbrowskiej-Partyki, Mirosła- wa Dymarskiego, Danuty Gibas-Krzak, Doroty Gil, Agnieszki Guckiej, Rigelsa Haliliego, Wiktora Hebdy, Anny Jagiełło-Szo- stak, Henryka Jaroszewicza, Agaty Jawoszek, Macieja Kaw- ki, Mirelli Korzeniewskiej-Wiszniewskiej, Adama Koseskiego, Krzysztofa Krysieniela, Andrzeja Krzaka, Małgorzaty Ła- koty-Micker, Patrycji Marcinkowskiej, Dominiki Mikuckiej- -Wójtowicz, Jolanty Mindak-Zawadzkiej, Lecha Miodyńskie- go, Lilli Moroz-Grzelak, Jana Musia, Jędrzeja Paszkiewicza, Konrada Pawłowskiego, Krystyny Pieniążek-Marković, Ju- styny Pilarskiej, Renaty Podgórzańskiej, Małgorzaty Podolak, Agaty Rogoś, Wojciecha Sajkowskiego, Ireny Sawickiej, Ma- teusza Seroki, Konrada Składowskiego, Szymona Sochackie- go, Wojciecha Stanisławskiego, Ireny Stawowy-Kawki, Artura Stęplewskiego, Jolanty Sujeckiej, Wojciecha Szczepańskiego, Sławomira Lucjana Szczesia, Magdaleny Ślawskiej, Kata- rzyny Taczyńskiej, Mieczysława Tantego, Aleksandry Twar- dowskiej, Marka Waldenberga, Wiesława Walkiewicza, Jacka Wojnickiego, Dariusza Wybranowskiego, Michała Jerzego Za- chariasa, Aleksandry Zdeb, Radosława Zenderowskiego, Bo- gusława Zielińskiego, Przemysława Żukiewicza, Piotra Żurka. Tak obszerne grono najbardziej znanych i cenionych bada- czy znad Wisły daje wyobrażenie o ogromnym zainteresowa- niu przestrzenią bałkańską w skali całego świata. Z mnogości autorów należy wymienić: Freda C. Abrahamsa, Milicę Bakić- -Hayden, Floriana Biebera, Xaviera Bougarela, Tone Bringę, Ulfa Brunnbauera, Alberta Doję, Keitha Doubta, Gera Duij- zingsa, Roberta Elsiego, Påla Kolstø, Noela Malcolma, Sve- ina Mønneslanda, Jana Pelikána, Sabrinę Petrę Ramet, Klau- sa Rotha, Helmuta Schallera, Stephanie Schwander-Sievers, Marię Todorovą, Mirandę Vickers. Jeszcze więcej trudności sprawia wyselekcjonowa- nie nazwisk autorów z obszaru bałkańskiego; tu ograni- czono się tylko do tych, których zainteresowania badawcze 22 korespondują z tematyką niniejszej książki. Wspomnieć na- leży przede wszystkim o takich postaciach jak: Damir Agičić, Slobodan Antonić, Srđan Atanasovski, Nebojša Blanuša, Bo- ris Buden, Ranko Bugarski, Ivan Čolović, Igor Duda, Ildiko Erdei, Petrit Imami, Božidar Jezernik, Husnija Kamberović, Todor Kuljić, Mensur Kustura, Mladen Lazić, Fatos Lubonja, Katarina Luketić, Siniša Malešević, Vjekoslav Perica, Latin- ka Perović, Vesna Pešić, Tanja Petrović, Duško Radosavlje- vić, Srđan Radović, Simona Škrabec, Igor Štiks, Jovan Te- okarević, Mitja Velikonja, Radina Vučetić, Ivo Žanić. Krótki przegląd nazwisk wybranych badaczy regionu bałkańskiego unaocznia mnogość publikacji na jego temat, ale także wielość i złożoność problemów badawczych, któ- re się w nim uobecniają. Ambicją autorki nie było powielanie udowodnionych już hipotez czy ponowne omawianie już zba- danych zjawisk, ale starała się ona odnaleźć niszę na polu badań bałkanologicznych. Wstęp Książka wykorzystuje metodologię jakościową, uwzględ- niającą pozaracjonalne, niekwantyfikowalne inspiracje ludz- kich postaw i zachowań. Nie ulega wątpliwości, że podejmowana tematyka wyobrażeń zbiorowych odnosi się do subiektywnych odczuć i myślenia życzeniowego, będących przedmiotem wia- ry i nieopierających się na racjonalnych przesłankach. For- mułowane konstatacje poprzedzone zostały pogłębionymi roz- poznaniami i analizami natury bałkańskich społeczeństw, długoletnimi obserwacjami, obserwacjami uczestniczącymi, jak i badaniami terenowymi, a także wnikliwą analizą dys- kursu publicznego. Wydaje się, że rozumienie głębszych mo- tywów działań, przyjętych i akceptowanych hierarchii norm i wartości, a także szeroko pojmowanego kontekstu społeczno- -kulturowego znacząco ułatwia formułowanie dobrych wyja- śnień, analiz czy prognoz politologicznych. Przedkładana pra- ca stanowi próbę spojrzenia na aktualną sytuację polityczną Wstęp 23 na obszarze byłej Jugosławii poprzez syntezę i interpretację danych jakościowych. Uwzględniając postulaty metodologiczne w politologii, au- torka starała się odejść od podejścia deskryptywnego na rzecz ujęcia problemowego, wyjaśniającego naturę wyobrażeń zbio- rowych społeczeństw postjugosłowiańskich, przy czym w jej zamierzeniu miały to być wyjaśnienia integralne, łączą- ce w sobie rozmaite strategie eksplanacyjne. Dekonstrukcja wyobrażeń zbiorowych na podstawie modelu nawiązującego do teorii systemów Davida Eastona była możliwa przy wyko- rzystaniu metody analizy systemowej. W monografii poddano analizie społeczeństwa państw postjugosłowiańskich, incydentalnie wspomniano również o pozostałych krajach bałkańskich z uwagi na liczne analogie w zakresie form wyobrażeń zbiorowych. Taki typ porównań, zwany metodą zgody (pozwalający wychwycić regionalne prawidłowości, jak i subtelne różnice poszczególnych studiów przypadku), współgra z porównaniami z innymi, bardziej odległymi obszarami, jak na przykład Polska czy kraje byłe- go ZSRR. Niniejsza monografia, mając z założenia charakter jed- noznacznie politologiczny, łączy w sobie elementy różnych nauk, w tym przede wszystkim socjologii, antropologii, psy- chologii, historii, nauk o kulturze. Jak zostanie wyjaśnione w kolejnych rozdziałach, autorka przychyla się do zdania licznego grona politologów postulujących możliwie szero- kie zakreślanie ram tej nauki i uwzględnianie możliwie wszystkich zjawisk i procesów w jakikolwiek sposób doty- czących obszernej sfery polityki. Tym samym praca, choć pisana z perspektywy politologa, korzystającego z meto- dologii nauk politycznych, może być przydatna dla spo- rego grona odbiorców, zainteresowanych zarówno obsza- rem byłej Jugosławii czy postkomunistycznej Europy, jak Wstęp 24 i poznaniem natury wyobrażeń zbiorowych i ich wpływu na kształtowanie polityki. Uwagi wstępne to dobre miejsce do wytłumaczenia się z traktowania pojęć „Bałkany” lub „Bałkany Zachodnie” oraz „była Jugosławia” jako synonimy. Jak zostanie szerzej wyjaśnione w rozdziale ósmym, nie ma jednej definicji ani Bałkanów, ani Bałkanów Zachodnich, zaś w języku potocz- nym pod pojęciem „Bałkanów” rozumie się właśnie kraje byłej Jugosławii. Przedmiotem rozprawy są społeczeństwa postjugosłowiańskie, z jednej strony obciążone wspólnym dziedzictwem federacji Słowian Południowych, z drugiej zaś przynależące do różnych kręgów cywilizacyjnych i posiada- jące odmienne tradycje historyczne, wynikające z zależności od Imperium Osmańskiego tudzież monarchii Habsburgów. Choć praca w głównej mierze dotyczy świata Slavica, poja- wiają się w niej wątki albańskie, jako że Albańczycy zamiesz- kują wszystkie państwa byłej Jugosławii, a w Kosowie są na- rodem dominującym. Warto wyjaśnić, iż z uwagi na przyjęty w języku serb- skim fonetyczny zapis imion i nazwisk zagranicznych auto- rów, nazwiska opublikowanych w Serbii badaczy występu- ją w przypisach oraz w bibliografii w formie podanej przez wydawcę. W indeksie zastosowano podwójny zapis nazwisk: Assmann (Asman) Aleida, Girardet (Žirarde) Raoul, Kol- stø (Kolsto) Pål, Mihăilescu Vintilă (Mihailesku Vintila), Nussbaum (Nusbaum) Martha, Roth (Rot) Klaus, Ryklin (Riklin) Michaił. W monografii przyjęto postulowane w politologii podej- ście problemowe, dlatego nie zachowano w niej porządku chro- nologicznego. Choć w tytule pracy zaakcentowany jest wiek XXI, autorka często sięga do wydarzeń wcześniejszych, jeśli tylko miały one wpływ na obecne zjawiska i procesy, co wy- daje się w pełni uprawnione, gdy wziąć pod uwagę specyfikę 25 struktur społecznych, które nie powstają ad hoc, ale są two- rzone i reprodukowane przez długie lata. Wstęp Chciałabym podziękować wszystkim, którzy mniej lub bardziej znacząco przyczynili się do powstania tej książki, w rozmaity sposób mnie wspierali, a także znajdowali czas na dyskusje na tematy bałkańskie. Wszystkich nie sposób wymienić. Z wdzięcznością pamiętając o każdej życzliwej ra- dzie, uwadze czy pobudzającej do przemyśleń refleksji, wspo- mnę tylko kilka nazwisk. Szczególne podziękowania nale- żą się Panu Profesorowi Andrzejowi Sepkowskiemu, który od początku inspirował mnie do poszukiwań jakościowych determinantów świata polityki, a także do formułowania odważnych hipotez i konstatacji. Profesorowi Duško Rado- savljeviciowi dziękuję za długie konsultacje i ciekawe suge- stie; Doktorowi Sławomirowi Lucjanowi Szczesio dziękuję za wieloletnią szczerą przyjaźń, owocną współpracę i pomoc na różnych etapach pisania monografii; Doktorowi Wojciecho- wi Szczepańskiemu dziękuję za sympatyczne, motywujące do działania dyskusje i nie tylko intelektualne odkrywanie Bałkanów. Szczególne podziękowania kieruję w stronę re- cenzentów: Profesora Radosława Domke oraz Profesora Ada- ma Zamojskiego, których cenne uwagi pomogły udoskonalić książkę. Dziękuję również poznanym przeze mnie mieszkań- com byłej Jugosławii, którzy zdecydowali się poświęcić swój czas na często niełatwe, a nawet bolesne dla nich rozmowy – to w dużej mierze dzięki nim zdobyłam ogólną wiedzę, umożliwiającą prawidłową dekonstrukcję i hierarchizację po- zyskiwanych danych jakościowych.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wyobrażenia zbiorowe społeczeństw byłej Jugosławii w XXI wieku. Perspektywa politologiczna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: