Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00457 010854 7465289 na godz. na dobę w sumie
Wyrok sądu polubownego w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Wyrok sądu polubownego w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 508
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3643-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Rozprawa jest pierwszym na polskim rynku wydawniczym tak obszernym opracowaniem odnoszącym się do wyroku sądu polubownego ujmowanego jako instytucja postępowania cywilnego. Zagadnienie wyroku arbitrażowego wpisuje się w rozległą i wielowątkową problematykę działalności sądownictwa polubownego, stanowiąc przy tym ważny element tej instytucji.
W pracy poddano analizie zagadnienia, które z punktu widzenia wyroku arbitrażowego mają największe znaczenie, czyli charakter prawny wyroku, jego strukturę i elementy składowe, podstawy wyrokowania, kontrolę, czy wreszcie skutki (procesowe i pozaprocesowe), jakie wywołuje orzeczenie sądu polubownego. Oddzielnym przedmiotem rozważań jest problematyka anarodowych wyroków arbitrażowych, rozpatrywana także w kontekście polskich przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Punkt odniesienia dla niektórych uwag zawartych w pracy stanowią nie tylko poglądy doktryny obcej, ale i regulacje normatywne wybranych obcych systemów prawnych. Na tej podstawie budowane są wnioski de lege lata i de lege ferenda. I uwagi na teoretyczne i praktyczne znaczenie instytucji wyroku sądu polubownego rozprawa adresowana jest do przedstawicieli nauki oraz do osób, które w swojej praktyce stykają się z problematyką sądownictwa arbitrażowego.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Publikacja dofinansowana przez Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: prof. dr hab. Feliks Zedler Wydawca: Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący: Adam Choiński Opracowanie redakcyjne: „Littera” Maria Beata Wawrzyńczak-Jędryka © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN 978-83-264-0506-8 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl Pracę dedykuję moim Synom: Jasiowi i Mikołajkowi SpiS treści Przedmowa ......................................................................................................................... Wykaz ważniejszych skrótów ......................................................................................... Rozdział I Wprowadzenie. Zagadnienia ogólne ............................................................................. 1. Problematyka wyroku sądu polubownego jako przedmiot pracy ......................... 2. Źródła prawa w zakresie wyroku sądu polubownego. Znaczenie regulaminów arbitrażowych dla przedmiotowego zagadnienia ................................................... 3. Regulacje prawne dotyczące wyroku sądu polubownego w wybranych państwach ....................................................................................................................... 3.1. Prawo niemieckie .................................................................................................... 3.2. Prawo austriackie .................................................................................................... 3.3. Prawo włoskie ......................................................................................................... 3.4. Prawo francuskie .................................................................................................... 3.5. Prawo belgijskie ...................................................................................................... 3.6. Prawo szwajcarskie ................................................................................................ 3.7. Prawo hiszpańskie .................................................................................................. 3.8. Federalne i stanowe prawo arbitrażowe w USA ............................................... 3.9. Prawo angielskie ..................................................................................................... 3.10. Podsumowanie uwag prawnoporównawczych ............................................. 4. Wyrok a postanowienie sądu polubownego. Kwalifikowana postać orzeczenia arbitrażowego ................................................................................................................ 5. Funkcje sądownictwa polubownego w kontekście wyroku arbitrażowego ........ 5.1. Termin „funkcja” i jego znaczenie ....................................................................... 5.2. Funkcja ochronna. Wyrok arbitrażowy jako rezultat udzielonej ochrony .... 5.3. Funkcja rozstrzygania sporów ............................................................................. 5.4. Odciążenie sądowego wymiaru sprawiedliwości ............................................ 6. Wyrok sądu polubownego a zagadnienie sądowego wymiaru sprawiedliwości, zasady prawa do sądu .................................................................................................. 6.1. Uwagi ogólne w zakresie pojęcia wymiaru sprawiedliwości w kontekście problematyki wyroku sądu polubownego ........................................................ 6.2. Prawo do sądu a wyrok sądu polubownego ..................................................... 11 15 21 21 24 36 36 39 39 42 47 49 51 53 57 59 60 64 64 67 69 70 70 70 75 7 Spis treści Rozdział II Charakter prawny wyroku sądu polubownego ........................................................... 1. Konceptualizacja problemu badawczego ................................................................... 2. Natura prawna wyroku sądu polubownego w poglądach doktryny obcej na wybranych przykładach. Główne koncepcje i założenia ....................................... 2.1. Uwagi wprowadzające .......................................................................................... 2.3. Teoria umowna oraz teoria pośrednia i ich zwolennicy ................................... 2.3. Teoria procesowa i jej zwolennicy ........................................................................ 3. Natura prawna wyroku sądu polubownego w poglądach polskiej doktryny (z uwzględnieniem okresu przedwojennego, międzywojennego, powojenne- go i współczesnego) ...................................................................................................... 4. Przegląd poszczególnych teorii dotyczących charakteru prawnego arbitrażu z uwzględnieniem jego najważniejszych elementów ............................................. 4.1. Uwagi ogólne (wprowadzające) w przedmiocie natury prawnej arbitrażu . 4.2. Charakter prawny zapisu na sąd polubowny i postępowania arbitrażowe- go jako elementy istotne z punktu widzenia natury prawnej arbitrażu ...... 4.2.1. Charakter zapisu na sąd polubowny w ujęciu teoretycznym (stano- wisko własne) ............................................................................................... 4.2.2. Charakter postępowania arbitrażowego. Ustalenie statutu postępo- wania polubownego w aspekcie międzynarodowym ........................... 4.3. Charakter prawny receptum arbitrii ...................................................................... 4.4. Stanowiska własne w przedmiocie natury prawnej arbitrażu ....................... 5. Model teoretyczny natury prawnej wyroku sądu polubownego w postępowa- niu cywilnym ................................................................................................................. 5.1. Wyrok sądu polubownego jako czynność materialnoprawna ........................ 5.2. Wyrok sądu polubownego jako szczególna postać działań prawnych ......... 5.3. Wyrok sądu polubownego jako czynność postępowania arbitrażowego w systemie prawa procesowego cywilnego ....................................................... 5.3.1. Zjawisko judycjalizacji postępowania przed sądem polubownym (przejawy i elementy judycjalizacji, kwalifikacja postępowania, kwalifikacja czynności postępowania) ..................................................... 5.3.2. Problem kwalifikacji wyroku sądu polubownego do kategorii czynności procesowych. Próba podsumowania i zajęcia własnego stanowiska w przedmiotowej kwestii ...................................................... Rozdział III Procesowe aspekty wydania i istnienia wyroku sądu polubownego ..................... 1. Wydanie wyroku sądu polubownego ........................................................................ 2. Nadanie ugodzie formy wyroku arbitrażowego ...................................................... 3. Istnienie wyroku sądu polubownego w znaczeniu procesowym .......................... 3.1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 3.2. Koncepcja elementów konstytutywnych decydujących o istnieniu wyroku sądu polubownego ................................................................................................. 8 80 80 81 81 82 86 92 101 101 103 104 114 123 126 130 133 140 141 141 159 169 169 176 183 183 188 Spis treści 3.3. Inne czynniki warunkujące istnienie wyroku sądu polubownego ................ 3.3.1. Brak przymiotu arbitra ................................................................................ 3.3.2. Wydanie wyroku w faktycznie istniejącym postępowaniu arbitrażo- wym ............................................................................................................... Rozdział IV Podstawy wyroku sądu polubownego ........................................................................... 1. Pojęcie podstawy prawnej wyroku w założeniu ogólnym ..................................... 2. Podstawa materialnoprawna wyrokowania przez sąd arbitrażowy (ustalenie właściwego prawa materialnego) ............................................................................... 2.1. Problematyka wyboru prawa właściwego do merytorycznego rozstrzy- gnięcia sporu ........................................................................................................... 2.1.1. Ustalenie prawa właściwego przy uwzględnieniu reguł prawa kolizyjnego .................................................................................................... 2.1.2. Teoria lex arbitrii i jej zastosowanie z punktu widzenia arbitrażu międzynarodowego .................................................................................... 2.1.3. Potencjalny konflikt celów w prawie kolizyjnym arbitrażu między- narodowego .................................................................................................. 2.1.4. Inne zagadnienie związane z kolizyjnoprawnym wyborem prawa ... 2.2. Zastosowalność wybranego przez arbitrów prawa przy rozpatrywaniu sporu ......................................................................................................................... 3. Pozostałe podstawy wyrokowania przez sąd arbitrażowy ...................................... 3.1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 3.2. Lex mercatoria jako podstawa wyrokowania ....................................................... 3.2.1. Pojęcie i źródła lex mercatoria ....................................................................... 3.2.2. „Negatywny wybór prawa” jako konkludentny wybór lex mercatoria 3.2.3. Lex mercatoria z punktu widzenia obcych sądów państwowych ......... 3.2.4. Lex mercatoria jako podstawa wyroku sądu polubownego w świetle art. 1194 k.p.c. (dopuszczalność czy negacja) ......................................... 3.3. Orzekanie na podstawie zasad prawa ................................................................ 3.4. Orzekanie na zasadach słuszności ...................................................................... 3.4.1. Uwagi wprowadzające ................................................................................ 3.4.2. Orzekanie na podstawie zasad słuszności a obowiązek uwzględnia- nia zwyczajów i postanowień umowy ..................................................... Rozdział V Anarodowy wyrok sądu polubownego ......................................................................... 1. Teoretyczne założenia istnienia anarodowych wyroków sądu polubownego .... 1.1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 1.2. Teoria delokalizacji arbitrażu ................................................................................ 1.2.1. Zjawisko delokalizacji arbitrażu ................................................................. 1.2.2. Różne aspekty zjawiska delokalizacji. Przypadek tzw. dryfujących orzeczeń (floating awards) ............................................................................ 196 196 200 203 203 205 207 207 213 221 224 232 235 235 236 236 245 246 250 250 256 256 260 263 263 263 266 266 271 9 Spis treści 1.2.3. Delokalizacja a immunitet państwa .......................................................... 1.2.3.1. Uwagi wprowadzające. Postawienie problemu ........................ 1.2.3.2. Kwestie szczegółowe: pojęcie i rodzaje immunitetu państwa, immunitet a postępowanie arbitrażowe, immunitet a prak- tyka arbitrażowa ............................................................................ 1.2.3.3. Zajęcie stanowiska w kwestii: immunitet a postępowanie arbitrażowe, immunitet a delokalizacja ..................................... 1.3. Koncepcje anarodowych wyroków sądu polubownego .................................. 1.3.1. Wyrok sądu polubownego zakorzeniony w woli stron i nie związa- ny z porządkiem prawnym ....................................................................... 1.3.1.1. Zarys problematyki ........................................................................ 1.3.1.2. Praktyka arbitrażowa na przykładzie wybranych wyroków .. 1.3.1.3. Zastrzeżenia teoretyczne ............................................................... 1.3.2. Wyrok sądu polubownego zakorzeniony w ponadpaństwowym (transnarodowym) porządku prawnym ................................................. 1.3.2.1. Wprowadzenie. Pytanie o zasadność wyróżniania ponad- państwowego porządku prawnego ........................................... 1.3.2.2. Źródła transnarodowego porządku prawnego z perspekty- wy skuteczności wyroków arbitrażowych ................................ 1.3.2.2.1. Lex mercatoria jako źródło ............................................. 1.3.2.2.2. Prawo międzynarodowe jako źródło ......................... 2. Zagadnienie anarodowego wyroku sądu polubownego w postępowaniu cywilnym.Teoretyczne ujęcie problemu .................................................................... Rozdział VI Kontrola wyroku sądu polubownego ............................................................................ 1. Pytanie o zasadność kontroli wyroku sądu polubownego ...................................... 2. Kontrola wyroku sądu polubownego z punktu widzenia państwa pochodzenia ................................................................................................................... 2.1. Uwagi wprowadzające .......................................................................................... 2.2. Kontrola wyroku sądu polubownego w państwie pochodzenia w świetle art. IX konwencji europejskiej .............................................................................. 2.3. Integracja wyroku sądu polubownego z porządkiem prawnym państwa pochodzenia. Problematyka eksterytorialnego skutku kontroli wyroku sądu polubownego ................................................................................................. 2.4. Eksterytorialny skutek orzeczenia sądowego uchylającego wyrok sądu polubownego a przepis art. 1215 § 2 pkt 5 k.p.c. ............................................... 2.5. Wyłączenie orzeczeń sądu państwowego o uznaniu wyroku arbitrażowe- go spod oddziaływania skutku eksterytorialnego ............................................ 2.6. Modele optymalnej kontroli wyroku sądu polubownego. Propozycje ewentualnych rozwiązań ...................................................................................... 3. System sądowej kontroli wyroków sądu polubownego w postępowaniu cywilnym ........................................................................................................................ 10 273 273 274 283 285 285 285 287 290 291 291 293 293 298 305 308 308 312 312 312 317 337 340 342 345 Spis treści 3.1. Uwagi wprowadzające .......................................................................................... 3.2. Charakter prawny skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego jako środka służącego wzruszeniu wyroku arbitrażowego (stanowisko własne) 3.3. Charakter prawny postępowania o uznanie i stwierdzenie wykonalności .. 3.4. Pytanie o dopuszczalny zakres i metodę badania wyroku sądu polubow- nego w ramach kontroli prowadzonej przez sąd państwowy ........................ Rozdział VII Skutki wyroku sądu polubownego ................................................................................ 1. Moc wiążąca wyroku sądu polubownego w świetle konwencji nowojorskiej .... 1.1. Pojęcie i podstawa (źródło) mocy wiążącej wyroku arbitrażowego .............. 1.2. Przepis art. V ust. 1 lit. e KN jako punkt wyjścia dla określenia mocy wiążącej wyroku arbitrażowego .......................................................................... 1.2.1. Uwagi wprowadzające ................................................................................ 1.2.2. Moc wiążąca a skuteczność wyroku arbitrażowego ............................... 1.2.3. Środki prawne od wyroku arbitrażowego a jego moc wiążąca w świetle art. V ust. 1 lit. e KN ................................................................... 1.2.4. Rozważania w przedmiocie mocy wiążącej w znaczeniu material- nym i formalnym w świetle art. V ust. 1 lit. e KN .................................. 1.3. Moc wiążąca a skuteczność materialnoprawna umowy o arbitraż ................ 1.3.1. Wpływ umowy o arbitraż na moc wiążącą wyroku arbitrażowego .... 1.3.2. Moc wiążąca a powództwo o świadczenie .............................................. 1.4. Podsumowanie (stanowisko własne) .................................................................. 2. Skutki wyroku sądu polubownego w postępowaniu cywilnym ........................... 2.1. Koncepcja aktu złożonego jako podstawa do przypisania wyrokowi arbitrażowemu skutków procesowych ............................................................... 2.2. Koncepcja mocy prawnej wyroku sądu polubownego. Teoretycznoprawne ujęcie zagadnienia w kontekście skutków procesowych w postępowaniu cywilnym ................................................................................................................. 2.3. Prawomocność wyroku sądu polubownego w postępowaniu cywilnym .... 2.3.1. Uwagi wprowadzające. Formalna i materialna koncepcja prawo- mocności wyroku sądu polubownego...................................................... 2.3.2. Pytanie o istnienie rozszerzonej prawomocności w płaszczyźnie wyroku arbitrażowego a model rozszerzonego zapisu na sąd polubowny .................................................................................................... 2.3.2.1. Uwagi wprowadzające ................................................................... 2.3.2.2. Kwestie szczegółowe oraz rozstrzygnięcie problemu istnie- nia rozszerzonej prawomocności w kontekście wyroku sądu polubownego (stanowisko własne) ............................................ 2.4. Wykonalność wyroku sądu polubownego w postępowaniu cywilnym ....... 2.4.1. Uwagi wprowadzające ................................................................................ 2.4.2. Zjawisko exequatur shopping ........................................................................ 345 349 357 362 374 374 374 380 380 383 389 393 397 397 400 401 402 402 406 410 410 419 419 422 426 426 429 11 Spis treści 2.4.3. Konkurencja wyroków sądu polubownego w przedmiocie uzyska- nia mocy wykonawczej. Problem uchylenia w państwie pochodze- nia a wykonalności w państwie trzecim .................................................. 2.4.3. Zasada exequatur sur exequatur ne vaut a wykonalność wyroków sądu polubownego ............................................................................................... 2.5. Skuteczność wyroku sądu polubownego w postępowaniu cywilnym ......... 2.6. Wpływ wniesienia skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego na prawomocność i wykonalność wyroku arbitrażowego ................................... 3. Problem skutków wyroku sądu polubownego przed jego uznaniem lub stwierdzeniem wykonalności albo w razie odmowy uznania lub stwierdzenia wykonalności (stanowisko własne) ............................................................................ Podsumowanie (wnioski końcowe) ............................................................................... Wykaz literatury ................................................................................................................. 432 437 439 443 444 450 457 przedmowa Niniejsze opracowanie stanowi efekt wieloletnich badań nad zagadnieniem wy- roku arbitrażowego, jakie prowadziłem w Zakładzie Postępowania Cywilnego na Uni- wersytecie Wrocławskim. Materiały zebrane przez ten okres stanowią dorobek nie tylko polskiego piśmiennictwa, ale i również doktryny obcej. Nie byłoby to możliwe, gdyby nie uprzejmość wielu osób, dzięki którym miałem możność kilkakrotnego wyjazdu na zagraniczne kwerendy naukowe i kompletowania tam bogatej literatury z przedmioto- wego zagadnienia. Badania naukowe nad problematyką wyroku sądu polubownego miałem honor czynić pod okiem Pani Profesor Elwiry Marszałkowskiej-Krześ (Kierownika wspomnia- nego Zakładu), której chciałbym w  tym miejscu gorąco podziękować za wieloletnią opiekę naukową. Podziękowania pragnę również złożyć Panu Profesorowi Feliksowi Zedlerowi za udzielone wsparcie naukowe i za recenzję wydawniczą. Nade wszystko jednak wyrazy głębokiej wdzięczności składam na ręce mojej Żony, Dominiki za okazaną cierpliwość, ale i także za zrozumienie dla mojego zaanga- żowania w pracę naukową i przygotowywanie niniejszej pracy. W opracowaniu uwzględniono stan prawny oraz literaturę na dzień 31 maja 2010 r. wykaz ważniejSzych Skrótów akty prawne – dawny Kodeks postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym sporządzona w Genewie 21 kwietnia 1961 r. (Dz. U. z 1964 r. Nr 40, poz. 270) – konwencja nowojorska o  uznawaniu i  wykonywaniu zagranicz- nych orzeczeń arbitrażowych sporządzona w  Nowym Jorku 10 czerwca 1958 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne- go (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z  dnia 15 września 2000  r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) czasopisma, publikatory i inne – American Arbitration Association – Archiv für die civilistische Praxis – ADR. Arbitraż i Mediacja – American Journal of Comparative Law – American Journal of International Law, – American Review of International Arbitration – Annuaire de l’Institut de Droit International. – Arbitration, The Journal of the Insitute of Arbitrators (London) – Arbitration International – Arbitration Journal – Acta Univeristatis Lodziensis – Acta Universitatis Mariae Curie-Sklodowska – Acta Universitatis Nicolai Copernic – Acta Universitatis Wratislaviensis 15 d. k.p.c. k.c. KE KN k.p.c. k.s.h. AAA AcP ADR AJCL AJIL ARIA AIDI Arb. Arb. Int. Arb. J. AUL AUMCS AUNC AUW Wykaz ważniejszych skrótów – Biuletyn Arbitrażowy – bez miejsca wydania – bez roku wydania – Bulletin de l’Association Suisse de l’arbitrage, Basel – Bulletin de la Cour Internationale ďArbitrage de la CCI – Civil Justice Quartely, London – belgijski kodeks sądowy (Code judiciaire) – Columbia Journal of Transnational Law – Recueil Dalloz – Deutsche Institution für Schiedsgerichtsbarkeit – Dziennik Ustaw – e-Przegląd Arbitrażowy (Lewiatan Sąd Arbitrażowy) – Europejski Trybunał Sprawiedliwości – Federal Arbitration Act – Facultas Iuridica Universitatis Ressoviensis Biul. Arb. b.m.w. Brit. Y.B. Int. L. – The British Year Book Of International Law (Oxford) b.r.w. Bull. ASA Bull. ICC Civ. J.Q. CJ Col.J.Trans.L. D/Dalloz DIS Dz. U. e-Prz.Arb. ETS FAA FIUR Fordham Int. L. J. – Fordham International Law Journal GA Gl. GP GS GSP ICC (IHK) – Głos Adwokatów – Glosa – Głos Prawa – Głos Sądownictwa – Gdańskie Studia Prawnicze – Międzynarodowa Izba Handlowa (International Chamber of Commerce) – International and Comparative Law Quarterly ICLQ ICSID.Rev.FILJ – ICSID Review-Foreign Investment Law Journal (Washington) ILR Int. Lawy IPRax IPRG jedn. Clunet J.Int.Arb. J.Prax.Siedsch. JuS JW KPP KSP NYIL M. Prawn. NCPC NJW NP – International Law Reports – International Lawyer – Praxis des internationalen Privat-und Verfahrensrechts – Gesetz über das Internationale Privatrecht – jednolity – Journal du droit international, Paris – Journal of International Arbitration – Jahrbuch für die Praxis der Schiedsgerichtsbarkeit – Juristische Schulung – Juristische Wochenschrift – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Krakowskie Studia Prawnicze – Netherlands Yearbook of International Law – Monitor Prawniczy – francuski kodeks postępowania cywilnego – Neue Juristische Wochenschrift – Nowe Prawo 16 N.Pal. NPC NPN NYULREv. orz. OSA OSN OSNC OSNCP OSP OSPiKA Pal. PE PES PiP P.Not. postan. poz. PPC PPE PPEur. PPG PPH PPHZ PPiA PPPM p.p.m. Pr.E. Pr. Sp. PS PSM PUG RabelsZ RdC RDAI Rej. Rev. Arb. RBDI RCDIP RDIDC Wykaz ważniejszych skrótów – Nowa Palestra – Nowy Proces Cywilny – Nowy Przegląd Notarialny – New York University Law Review – orzeczenie – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Palestra – Problemy Egzekucji – Problemy Egzekucji Sądowej – Państwo i Prawo – Przegląd Notarialny – postanowienie – pozycja – Polski Proces Cywilny – Przegląd Prawa Egzekucyjnego – Przegląd Prawa Europejskiego – Problemy Prawne Górnictwa – Przegląd Prawa Handlowego – Problemy Prawne Handlu Zagranicznego – Przegląd Prawa i Administracji – Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodowego – prawo prywatne międzynarodowe – Prawo Europejskie w Praktyce – Prawo Spółek – Przegląd Sądowy – Przegląd Stosunków Międzynarodowych – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Rabels Zeitschrift für ausländisches und internationales Privatrecht – Recueil des Cours de ľ Academie de Droit International – Revue de droit des affaires internationales /International Business Law Journal Paris – Rejent – Revue de l’arbitrage – Revue belge de Droit International – Revue Critique de Droit International Privé – Revue de Droit International et de Droit Comparé 17 Wykaz ważniejszych skrótów RIW/AWD – Recht der Internationalen Wirschaft/Außenwirtschaftsdienst des Betriebs-Beraters – Radca Prawny – Ruch Prawniczy i Ekonomiczny – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Rzeszowskie Zeszyty Naukowe „Prawo-Ekonomia” – Sąd Apelacyjny – Studia Cywilistyczne R.Pr. RPiE RPEiS RzZNPE SA SC Schw. Jb. Int. R. – Schweizer Jahrbuch für Internationales Recht SIS Sł. Prac. SJZ SN SP SPE St.et.Doc. St.Iur. SZIER – Studia Iuridica Silesiana – Służba Pracownicza – Schweizerische Juristen Zeitung – Sąd Najwyższy – Studia Prawnicze – Studia Prawno-Ekonomiczne – Studia et Documenta – Studia Iuridica – Schweizerische Zeitschrift für internationales und europäisches TGM TUJICL uchw. U.Law.R. VJIL WAMR WBRv WHZ wł. k.p.c. WP WPP YCA YILC z.  ZBJV Zb. Orz. ZfI ZfR ZNIBPS ZNUAM ZNUG ZNUŁ ZN UKSW ZNUJ 18 Recht – Technika i Gospodarka Morska – Tulane Journal of International and Comparative Law – uchwała – Uniform Law Review – Virgina Journal of International Law – World Arbitration Mediation Review – Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Niederlande) – Wiadomości Handlu Zagranicznego – włoski kodeks postępowania cywilnego – Wiadomości Prawnicze – Wileński Przegląd Prawniczy – Yearbook of Commercial Arbitration – Yearbook of the International Law Commision – zeszyt – Zeitschrift des Bernischen Juristenvereins – Zbiór Orzeczeń – Zeitschrift für Insolvenzrecht – Zeitschrift für Rechtsvergleichung, Int. Privatrecht und Eurparecht – Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Wykaz ważniejszych skrótów ZNUJ PWiOWI – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalaz- ZNUMK ZNUWr ZPO ZSR ZZP czości i Ochrony Własności Intelektualnej – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego – Zivilprozeßordnung – Zeitschrift für Schweizerisches Recht, Basel – Zeitschrift für Zivilprozeß, Köln Rozdział I wprowadzenie. zagadnienia ogólne 1. problematyka wyroku sądu polubownego jako przedmiot pracy W  dzisiejszej dobie sądownictwo polubowne zaczyna odgrywać znaczącą rolę w rozwiązywaniu sporów nie tylko na płaszczyźnie krajowej, ale i międzynarodowej. Arbitrażem zaczynają się interesować nie tylko przedstawiciele wolnych zawodów (praktycy), ale przede wszystkim naukowcy, którzy w tym zagadnieniu dostrzegają ol- brzymi bagaż problemów teoretycznych. W konsekwencji rośnie też liczba publikacji na temat sądownictwa polubownego w postaci czy to artykułów, czy też opracowań książkowych. W  ostatnim czasie ukazały się znakomite opracowania: Arbitraż handlo- wy, Warszawa 2010 (pod red. A. Szumańskiego), które stanowi pracę zbiorową, czy też monografia pt. Sąd arbitrażowy, Warszawa 2009 (autorstwa T. Erecińskiego i K. Weitza). Dodatkowo także w latach osiemdziesiątych ukazały się książki, takie jak: Sądownictwo polubowne w PRL, Warszawa 1987 (autorstwa S. Dalki); Międzynarodowy arbitraż handlowy, Warszawa 1984 (autorstwa L. Łabędzkiego); czy też Uznawanie i wykonywanie zagranicz- nych orzeczeń arbitrażowych w Polsce, Warszawa 1988 (autorstwa B. Wysockiej). Te ostatnie prace odnoszą się do poprzednio obowiązującej regulacji i nie odzwierciedlają obecnie jawiących się problemów związanych z instytucją sądownictwa arbitrażowego. Można zatem powiedzieć, że polska literatura, gdy chodzi o przedmiotowe zagadnienie, odbie- ga znacznie od literatury obcej, szczególnie wówczas, kiedy porównamy ją z niemiecką czy francuską. Za tym z kolei idzie wyraźny brak dogmatycznej analizy wielu proble- mów wiążących się z sądownictwem polubownym – które ujęte w jedną całość stanowi niezwykle ciekawą figurę prawną (znaną od najdawniejszych czasów1). Na instytucję sądownictwa arbitrażowego składają się określonego rodzaju elementy, wśród których można wyróżnić kreujące i kształtujące. Do elementu kreującego niewątpliwie należy zaliczyć zapis na sąd polubowny (określany w niniejszym opracowaniu również jako 1 Zob. M. Żołnierczyk, Rzymskie sądownictwo polubowne (okres przedklasyczny i klasyczny), Lublin 1978, s. 16 i n.; J. Rominkiewicz, Kilka uwag na temat prywatnego i publicznego postępowania polubownego w Atenach (w:) Postępowanie po- lubowne w dziejach. Materiały IX Konferencji historyków państwa i prawa, Przemyśl 7–10 lipca 2005, Wrocław 2006, s. 12 i 13; R. Wojciechowski, Arbiter w prawie rzymskim (w:) Postępowanie polubowne w dziejach…, s. 17. 21 Rozdział I. Wprowadzenie. Zagadnienia ogólne umowa o arbitraż lub umowa arbitrażowa – co wiąże się z posługiwaniem tego rodzaju terminologią w źródłach międzynarodowych i opracowaniach zagranicznych). Zaś do elementów kształtujących istotę zaliczymy postępowanie przed sądem arbitrażowym, umowę receptum arbitrii czy też wyrok arbitrażowy (wyrok sądu polubownego lub ina- czej orzeczenie arbitrażowe2 – przy czym użyta przeze mnie nazwa jest kwestią przyję- tej w opracowaniu konwencji, która w żadnej mierze nie powinna budzić wątpliwości terminologicznych3). Co istotne, elementy te mogą być poddane badaniu w sposób sa- modzielny i zasadniczo autonomiczny. Każdy z tych elementów może stanowić przed- miot opracowania monograficznego. Powstaje więc pytanie, dlaczego wybrałem ten właśnie temat? Zdecydowałem się na opracowanie zagadnienia wyroku sądu polubownego, ponieważ kumuluje ono w sobie niesłychanie dużą liczbę problemów teoretycznych na różnych płaszczyznach. Niestety stan dorobku nauki polskiej w zakresie jakiejkolwiek refleksji teoretycznej na temat wyroku sądu polubownego pozostaje w dużej mierze niezadowalający. Jedyną pracą, która do tej pory się ukazała i bezpośrednio odnosiła do orzeczenia arbitrażowe- go, była monografia B. Wysockiej przywołana powyżej. Opracowanie to jednak pod- dawało analizie wyłącznie aspekt uznania i wykonania zagranicznych orzeczeń sądu polubownego w świetle konwencji nowojorskiej i nie tylko. Brakuje tym samym opra- cowania, które dogłębnie poddawałoby analizie naturę prawną wyroku arbitrażowe- go, jego istotę (z uwzględnieniem płaszczyzny międzynarodowej) oraz zakres i formę kontroli czy wreszcie skutki, jakie wyrok arbitrażowy wywołuje w postępowaniu cywil- nym. W tym bowiem względzie niewątpliwie jest luka tematyczna, którą poprzez moje opracowanie chciałbym wypełnić – mając nadzieję, że mi się to uda. Wybór problemów nie był przypadkowy, wyszedłem z założenia że nie wszystkie aspekty związane z wy- rokiem arbitrażowym wymagają pełnego omówienia i  dlatego też w  pewnych kwe- stiach ograniczyłem się jedynie do ich zasygnalizowania lub też zostały one zupełnie pominięte. Wnikliwe zbadanie i szczegółowe przedstawienie wyroku sądu polubowne- go w najszerszym znaczeniu tej nazwy, wymagałoby od mnie podjęcia pracy o ogrom- nej intensywności i w konsekwencji mogłoby w razie powodzenia tej pracy (co nie jest pewne), przekroczyć granice tolerancji Czytelnika. Dlatego też jedynym sposobem rze- telnego, naukowego podejścia do problematyki wyroku sądu polubownego było wy- branie tych właśnie problemów, które są najbardziej doniosłe, a jednocześnie wywołują największe wątpliwości. Świadomie pomijam omówienie takich zagadnień, jak: rekty- fikacja wyroku, rodzaje wyroków (poza pewnym zasygnalizowaniem), postępowanie o uznanie bądź stwierdzenie wykonalności, postępowania ze skargi o uchylenie wyro- 2 Mówiąc o orzeczeniu arbitrażowym utożsamiam ten termin z wyrokiem mając świadomość, że może on wią- zać się również z postanowieniem wydawanym przez sąd arbitrażowy. 3 Nie zmienia tego okoliczność, iż tytuł VI części piątej brzmi „Wyrok sądu polubownego i zakończenie postę- powania”, podczas gdy sama część piąta zatytułowana jest „Sąd polubowny (arbitrażowy)”. Tak więc w odniesieniu do postępowania, umowy czy też wyroku dopuszczalne jest użycie formy przymiotnikowej, czyli: postępowanie arbitra- żowe, umowa arbitrażowa czy wreszcie wyrok arbitrażowy i bynajmniej nie stanowi to błędu terminologicznego. Tym bardziej poprzez tego rodzaju określenie nie następuje ani wprowadzanie Czytelnika w błąd, ani skojarzenie tychże elementów z żadną inną instytucją prawną. Natomiast gdy chodzi o orzeczenie arbitrażowe, to tego rodzaju sformuło- waniem posługuje się zarówno konwencja nowojorska o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitra- żowych, jak i konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym oraz prawo modelowe UNCITRAL. 22 1. Problematyka wyroku sądu polubownego jako przedmiot pracy ku sądu polubownego. Po pierwsze – miałem już możliwość zajęcia stanowiska w od- niesieniu do tych zagadnień, zaś z  perspektywy wyroku arbitrażowego interesowała mnie kwestia jedynie samego charakteru skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego i postępowania o uznanie lub stwierdzenie wykonalności. Wiązało się to jednakże z tym że charakter tych instytucji niewątpliwie wpisuje się w płaszczyznę rozważan na temat kontroli rozstrzygnięcia arbitrażowego. Po drugie – co istotne – to złożoność problema- tyki wskazanych zagadnień sprawia, że każde z nich wymagałaby odrębnego monogra- ficznego opracowania. Natomiast wnikanie w tę materię mogłoby jedynie doprowadzić do naruszenia spójności wywodów w niniejszej pracy. W konsekwencji także do tego, iż analiza byłaby na tyle niedoskonała, że aż nieakceptowalne przez samego Czytelnika. Zasadniczym celem pracy jest analiza od strony teoretycznej wyroku sądu po- lubownego jako instytucji należącej do postępowania cywilnego. Przynajmniej taki wniosek można wyciagnąć gdy chodzi o regulację polską (o czym szczegółowo w dal- szej części). Praca została podzielona na siedem rozdziałów, z których każdy odnosi się do innej materii. W ramach rozdziału pierwszego uzasadnione było poczynienie uwag o  charakterze wprowadzającym do zagadnienia wyroku arbitrażowego. Tym samym uwaga moja skupiona została nie tylko na źródłach prawa, ale także na wskazaniu ob- cych regulacji prawnych dotyczących wyroku sądu polubownego, a ponadto na wyja- śnieniu różnicy pomiędzy samym wyrokiem a postanowieniem wydawanym przez sąd arbitrażowy. Szczególne znaczenia w ramach rozważań pierwszego rozdziału zajmuje aspekt wymiaru sprawiedliwości w kontekście orzeczenia arbitrażowego, co wiąże się także z próbą poszukiwania miejsca dla sądownictwa polubownego w systemie prawa. Podstawowe zaś znaczenie mają uwagi odnośnie do natury prawnej wyroku arbitrażo- wego, które zamieszczone zostały w ramach rozdziału drugiego i które stanowią jedno- cześnie punkt wyjścia dalszej analizy. Definiując istotę wyroku arbitrażowego, należy za T. Kotarbińskim przyjąć, że wyznaczają ją cechy, na których podstawie wykryć można stosunkowo najwięcej ważnych rzeczy dla tego zakresu swoistych, a także jej konota- cję, jej sens, które ta nazwa wyznacza4. Nie byłoby możliwe w żadnej mierze ustalenie natury prawnej wyroku bez wcześniejszego zbadania innych elementów składających się na instytucję sądownictwa polubownego. Z tego też względu w rozdziale drugim odniosłem się nie tylko do charakteru wyroku sądu polubownego, ale ocena tej kwe- stii nastąpiła z szerszej płaszczyzny, co w efekcie pozwoliło ustalić także naturę same- go arbitrażu. Kolejna materia, z którą należało się zmierzyć, to próba analizy aspektów procesowych wyroku sądu polubownego. Umiejscowienie orzeczenia arbitrażowego w systemie prawa procesowego sprawia, że siłą rzeczy uzasadnione jest zbadanie prze- słanek związanych z jego wydaniem i istnieniem, jak i poddanie badaniu samej kon- strukcji prawnej wyroku. Nie można byłoby bowiem przechodzić do kolejnych wątków tematycznych bez zrozumienia (i  wyjaśnienia) istoty wyroku jako instytucji prawnej (procesowej). Poza powyższą problematyką w moim przekonaniu istniała bardzo wy- raźna potrzeba omówienia zagadnienia związanego z podstawami wyrokowania – co też uczyniłem w rozdziale czwartym. Z racji związku arbitrażu z obrotem międzyna- 4 T. Kotarbiński, Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, Wrocław–Warszawa 1990, s. 38 i n. 23 Rozdział I. Wprowadzenie. Zagadnienia ogólne rodowym w efekcie, wymusiło to nawiązanie do problemów kolizyjnoprawnych. Za- znaczam, iż w tym zakresie praca nie pretenduje do opracowania z zakresu prawa mię- dzynarodowego prywatnego, niemniej jednak błędem byłoby odsunięcie się zupełne od tych właśnie problemów (kolizyjnoprawnych), a przynajmniej niepodjęcie takowej próby ich rozwiązania. Aspekty te przenikają nie tylko przez rozdział czwarty, ale jawią się one również przy ustaleniu statutu postępowania arbitrażowego, oceny prawa wła- ściwego do zapisu na sąd polubowny i receptum arbitrii, co nastąpiło także w rozdziale drugim. Dalsze rozważania koncentrują się na zagadnieniu wyroków anarodowych. Z punktu widzenia arbitrażu międzynarodowego problematyka ta stanowi niezwykle ciekawą materię, a względu na regulację polską wymagającą postulatywnego podejścia. Problem ten poddany jest analizie teoretycznoprawnej z propozycją ewentualnych roz- wiązań. Wreszcie rozdział szósty to rozważania na temat formy i zakresu kontroli wyro- ku sądu polubownego ze szczególnym uwzględnieniem zagadnienia eksterytorialnego skutku orzeczenia sądu państwowego wydanego w przedmiocie anulowania wyroku arbitrażowego. Ten ostatni aspekt wydaje się niezwykle ważny i nabiera znaczenia wów- czas, gdy dochodzi do wykonania bądź też uznania orzeczenia arbitrażowego w innym państwie niż państwo wydania. Opracowanie natomiast kończą uwagi w przedmiocie skutków wyroku sądu arbitrażowego, co umiejscowiłem w rozdziale siódmym (i ostat- nim). Z pewnych względów rozdział ten ma najważniejsze znaczenie, ponieważ kore- sponduje z analizą, która została znacznie wcześniej poczyniona w przedmiocie natury wyroku, a ponadto także pozwala na faktyczne ustalenie, czy rozstrzygnięciu arbitrażo- wemu można w ogóle przypisać jakiekolwiek skutki i jakie ma to znaczenie dla obrotu prawnego. O tyle jest to skomplikowane zagadnienie, iż możność przypisania owych skutków uzależniona jest od przyjętej koncepcji w przedmiocie charakteru wyroku. Tak więc rozstrzygnięcie tego teoretycznego problemu nie byłoby w ogóle możliwe, gdyby nie wcześniejsze rozważania w ramach rozdziału drugiego. Przedmiotowa praca poza określonymi założeniami teoretycznymi ma jednocze- śnie na celu zwrócenie uwagi na te kwestie, nad którymi warto się pochylić i zastanowić nad ewentualnymi zmianami. Z tego też względu w opracowaniu zgłaszane są uwagi de lege ferenda w odniesieniu do określonych kwestii wyroku sądu arbitrażowego. 2. Źródła prawa w zakresie wyroku sądu polubownego. znaczenie regulaminów arbitrażowych dla przedmiotowego zagadnienia I. Analizując zagadnienie wyroku sądu polubownego, stajemy przed koniecz- nością podjęcia badań teoretycznoprawnych w oparciu zarówno o przepisy kodeksu postępowania cywilnego, jak również określone umowy międzynarodowe, które są punktem wyjścia w konceptualizacji niektórych zagadnień badawczych5. W kontekście 5 Zob. także J.F. Poudret, S. Besson, Droit comparé de l’arbitrage international, Bruylant 2002, s. 121 i n.; A. Redfern, M. Hunter, N. Blackaby, C. Partasides, Law and Practice of International, Commercial Arbitration, London 2004, s. 73. 24 2. Źródła prawa w zakresie wyroku sądu polubownego… omawianego zagadnienia nie będę analizował w całości poszczególnych źródeł6, nato- miast chciałbym skupić uwagę przede wszystkim na regulacjach międzynarodowych, których treść należałoby uwzględnić w ramach powyższego tematu. Jest to sytuacja wy- godniejsza dla samego autora, gdyż po pierwsze – zdaję sobie sprawę z tego, że Czytel- nik ma pełną wiedzę na temat przepisów kodeksu postępowania cywilnego, do których w ramach tego zagadnienia należałoby się odnieść i do których w dalszej części wie- lokrotnie będę nawiązywał, a po drugie – to w kontekście źródeł międzynarodowych pojawia się wiele problemów nie tyle interpretacyjnych, gdy chodzi o  źródła prawa, lecz o materię, której one dotyczą. Do źródeł tych należy zaliczyć konwencję nowojor- ską z dnia 10 czerwca 1958 r.7 o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń arbitrażowych, jak również konwencję europejską z dnia 21 kwietnia 1961 r.8 o międzynarodowym arbi- trażu handlowym. W związku z przynależnością Polski do konwencji nowojorskiej po- wstał problem, czy Polska należy do niej z zastrzeżeniami, o których mowa w art. I ust. 3 konwencji. Polska bowiem zgłosiła zastrzeżenia z art. I ust. 3 przy jej podpisywaniu, jednakże nie zostały one powtórzone przy jej ratyfikacji. Dyskusyjną więc sprawą jest to, czy Polska należy do konwencji z zastrzeżeniami, czy też bez nich. W tym względzie można przyjąć dwa warianty: są zastrzeżenia lub ich nie ma. Gdyby jednak uwzględ- nić zbiór tekstów ONZ, przy Polsce widnieje stwierdzenie „z zastrzeżeniem, o którym mowa w art. I ust. 3”9. W doktrynie natomiast niektórzy autorzy skłaniają się jednak ku stwierdzeniu, że zastrzeżenia tego nie było, co tym samym oznaczałoby, że wobec ratyfikacji przez Polskę konwencji bez powtórzenia zastrzeżenia ograniczającego jej sto- sowanie do orzeczeń wydanych na terenie państw konwencyjnych – konwencja ta zo- bowiązywałaby do uznawania i wykonywania w Polsce także orzeczeń arbitrażowych wydanych w państwach, które do niej nie przystąpiły10. Konwencja nowojorska zastą- piła konwencję genewską z 26 września 1927 r. o wykonalności zagranicznych orzeczeń 6 Termin „źródło prawa” jest terminem wieloznacznym i w naukach prawnych nie jest on jednolicie rozu- miany. Zasadniczo pojęciem źródeł prawa zajmuje się teoria prawa, która używa tego terminu w  kilku znacze- niach. Pierwsze z nich wskazuje, od kogo dane przepisy prawa pochodzą, czyli kto pełni rolę prawotwórczą. Inne, powszechniej używane pojęcie źródło prawa odnosi się do formy, w jakiej prawo występuje. Źródła prawa tworzą całość, którą określa się mianem systemu źródeł prawa. Ze względu na swoją olbrzymią wagę i znaczenie są umiej- scowione zazwyczaj w konstytucjach. Więcej na temat wieloznaczności terminu „źródła prawa” zob. Z. Ziembiński, Teoria prawa, Warszawa–Poznań 1977, s. 76; tenże, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980, s. 244; S. Kaź- mierczyk, Z. Pulka, Wstęp do prawoznawstwa, Wrocław 2000, s. 126; T. Lesko, M. Szadkowski, E. Wisłocki, Prawoznaw- stwo, Warszawa 1979, s. 21; a także B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2004, s. 39. 7 Konwencja nowojorska weszła w życie 7 czerwca 1959 r. Polska związana jest konwencją od 1 stycznia 1962 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 41 z późn. zm.). 8 Konwencje europejska weszła w życie 7 stycznia 1964 r. Polska jest nią związana od 14 grudnia 1964 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 270). s. 100. 9 Por. J. Jakubowski, Uznawanie i  wykonywanie zagranicznych orzeczeń arbitrażowych w  Polsce, St.Iur. 1976, z. V, 10 J. Jodłowski, Glosa do postanowienia SN z 26.VI.1969 r., I CZ 150/66, OSPiKA 1971, z. 2, s. 76; E. Wierzbowski, Umowy międzynarodowe PRL dotyczące obrotu prawnego. Wybór tekstów, Warszawa 1966, s. 525. Odmienne stanowisko z kolei zajmują B. Kordasiewicz, W. Sadowski, Postępowanie w sprawach o uznanie i stwierdzenie wykonalności orzeczeń sądów polubownych w Polsce. Uwagi na tle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, KKP 2007, z. 2. s. 534; B. Wysocka, Uznawanie i wykonywanie zagranicznych orzeczeń arbitrażowych w Polsce, Warszawa 1988, s. 48; T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008, s. 30. 25 Rozdział I. Wprowadzenie. Zagadnienia ogólne arbitrażowych11, przez co także przestał obowiązywać Protokół o klauzulach arbitrażo- wych, podpisany w Genewie 24 września 1923 r12. Ten ostatni akt prawny został uzna- ny oficjalnie za pierwszą regulację międzynarodową o charakterze konwencji z zakresu międzynarodowego arbitrażu handlowego. Do czasu opracowania Protokołu Genew- skiego przeszkodą dla rozwoju arbitrażu był właśnie brak regulacji odnoszącej się do uznania ważności zapisu na sąd polubowny. Po jego podpisaniu kwestia ta została defi- nitywnie rozstrzygnięta. Zgodnie z art. 1 ust. I Protokołu, państwa podpisujące protokół zobowiązały się uznawać ważność kompromisu zawartego przez podmioty podlegające jurysdykcji różnych umawiających się państw, a w sprawach handlowych i w innych sprawach dopuszczanych do regulowania w drodze arbitrażu opartego na kompromi- sie – również i ważność klauzuli arbitrażowej. Ewentualne ograniczenia powyższego zobowiązania możliwe były w  stosunku do takich kontraktów, które według prawa państwa podpisującego uznane było za handlowe (art. 1 ust. II). W ramach protokołu pojawiło się zobowiązanie odnoszące się do orzeczeń sądu polubownego i w tym wła- śnie zakresie może ono stanowić historyczne źródło, a mianowicie państwa podpisujące zobowiązały się zapewnić poprzez swoje władze i stosownie do norm swojego prawa wykonanie takich orzeczeń arbitrażowych, które w myśl postanowień protokołu wyda- ne zostały na własnym terytorium (art. 3). Rozwiązanie zaproponowane w Protokole okazało się niewystarczające i zrodziło konieczność jego doprecyzowania i uzupełnie- nia. Efektem tych zabiegów była wspomniana powyżej konwencja genewska, która już w art. 1 ust. I umawiające się państwa zobowiązywała do wzajemnego uznawania i wy- konywania orzeczeń arbitrażowych na mocy kompromisu lub klauzul arbitrażowych, przewidzianych Protokołem genewskim z pewnym jednak zastrzeżeniem. Orzeczenia takie miały być wydane na terytorium jednego z umawiających się państwa i rozstrzy- gać spór pomiędzy osobami, podlegającymi jurysdykcji któregoś z  umawiających się państw. Szczególne znaczenie z punktu widzenia wskazanej regulacji miał art. 1 ust. II lit. d, w którym przewidziana została konieczność uzyskania przez orzeczenie arbitra- żowe w państwie wydania, potwierdzenia, iż jest ono rozstrzygnięciem ostatecznym. W przeciwnym razie uznanie i wykonanie takiego orzeczenia w innym państwie nie było możliwe. Konieczność uzyskania podwójnej exequatur była cechą charakterystycz- ną i dość znamienną dla konwencji genewskiej. Z kolei przejęcie przez konwencję nowojorską problematyki, którą zajmował się Protokół Genewski, spowodowane zostało tym, że nie wszystkie państwa-strony kon- 11 Polska nie przystąpiła nigdy do konwencji genewskiej. Sam tekst konwencji przywołuje H. Trammer, Zarys problematyki międzynarodowego procesu cywilnego państw kapitalistycznych, Warszawa 1956, s. 99. Zob. także J. Jakubow- ski, Uznawanie i wykonywanie zagranicznych orzeczeń arbitrażowych..., s. 99. 12 Polska przystąpiła do Protokołu genewskiego w 1931 r. (Dz. U. Nr 84, poz. 648). Według H. Trammera, przy- czyną nie przystąpienia Polski do tej konwencji był opór sfer handlowych, które były przeciwne wykonywaniu w Pol- sce zagranicznych wyroków arbitrażowych, ponieważ regułą w tym czasie były w handlu zagranicznym arbitraże za granicą, zob. H. Trammer, Zarys..., s. 99; tenże, Polskie sądownictwo polubowne w sprawach z transakcji handlu zagraniczne- go, PUG 1956, nr 1, s. 17. Zob. także Z. Fenichel, Znaczenie klauzul arbitrażowych genewskich (w:) Polskie prawo procesowe prywatne i procesowe, Kraków 1936, s. 891 i n.; L.D.M. Lew, L.A. Mistelis, M. Kröll, Comparative International Comercial Arbitration, The Hague–London–New York 2003, s. 20; A. Redfern, M. Hunter, N. Blackaby, C. Partasides, Law and Practice of International, Commercial Arbitration, London 2004, s. 79 i 80; W.J. Habscheid, Nationale oder supranationale Schiedssprüche?, ZZP 1957, t. 70, z. 1–2, s. 25. 26 2. Źródła prawa w zakresie wyroku sądu polubownego… wencji były sygnatariuszami tego protokołu, a w rzeczy samej chodziło o to, ażeby mu- siały uznać umowę arbitrażową. Gdyby bowiem na etapie stwierdzenia wykonalności orzeczenia okazało się, że dane państwo nie uznaje umowy arbitrażowej, cel konwencji nowojorskiej byłby zniweczony13. Istotnym rozwiązaniem, jakie przyniosła konwencja nowojorska, było zrezygnowanie z wymogu podwójnego exequatur, wymaganego pod rządami konwencji genewskiej. Według tej ostatniej strona żądająca wykonania mu- siała udowodnić, że orzeczenie arbitrażowe jest w państwie, w którym zostało wyda- ne, orzeczeniem „ostatecznym” – toteż w praktyce musiała uzyskać exequatur najpierw właśnie w tym państwie. Z kolei w systemie nowojorskim ma ona jedynie przedłożyć orzeczenie arbitrażowe i umowę o arbitraż, a jeśli strona przeciwna prawnie nie chce dopuścić do wykonania, musi udowodnić, że orzeczenie arbitrażowe nie stało się jesz- cze dla stron wiążące, albo, że władza kraju, w którym lub według prawa którego orze- czenie wydano, uchyliła je lub wstrzymała jego wykonalność. Ponadto niewątpliwie konwencja nowojorska w porównaniu z konwencją genewską daje stronom większą swobodę regulowania procedury arbitrażowej14, co wiąże się także z tym, że konwen- cja nowojorska jest podstawowym aktem prawnym na skalę światową w zakresie ar- bitrażu międzynarodowego. Zasadniczy jej przedmiot stanowi uznawanie i  wykony- wanie orzeczeń arbitrażowych, które wskutek sporów między osobami fizycznymi lub prawnymi zostały wydane na obszarze państwa innego niż to, w którym żąda się uznania lub wykonania tych orzeczeń. Konwencja odnosi się również do takich orze- czeń arbitrażowych, które w państwie, w którym żąda się ich uznania i wykonania, nie są uważane za orzeczenia krajowe (art. I ust. 1). Przedmiotem orzeczenia arbitrażowe- go konwencja uczyniła spory, jakie mogą zaistnieć pomiędzy osobami fizycznymi lub prawnymi. Należy jednocześnie podkreślić, że takie ujęcie w konwencji orzeczenia jest znacznie szersze, aniżeli miało to miejsce w Protokole genewskim, ponieważ obejmuje ono z założenia wszelkie zagraniczne orzeczenia, bez rozróżnienia rodzaju spraw, któ- rych one dotyczą, niezależnie od miejsca, gdzie zostały one wydane i niezależnie od przynależności państwowej stron arbitrażu15. Konwencja określiła katalog przyczyn od- mowy uznania i wykonania orzeczenia, przy czym ciężar dowodu przerzuciła na stronę 13 Por. G.B. Born, International Commercial Arbitration, vol. I, Austin–Boston–Chicago–New York–The Nether- lands 2009, s. 428; H.V. von Olsen, Die Gültigkeit von internationalen Schiedsvereinbarungen, Berlin 1973, s. 3; P. Contini, International Commercial Arbitration. The United Nationis Convention on the recognition and enforcement of foreign arbitral awards, AJCL 1959, vol. 8, s. 296; J. Robert, L’arbitrage civil et commercial en droit interne et international privé, Paris 1965, s. 348; T. Szurski, Uwagi wprowadzające do problematyki krajowego i międzynarodowego arbitrażu handlowego (gospodarczego), PUG 1994, nr 1, s. 7. 14 Por. P. Sanders, Konwencja Nowojorska o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych, St.et. Doc. 1960, nr 24–25, s. 61; A. Bülow, Konwencja Nowojorska o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażo- wych, St.et.Doc. 1960, nr 24–25, s. 42; zob. także P. Wierzbicki, Wykonalność orzeczeń zagranicznych sądów polubownych na podstawie Konwencji nowojorskiej o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń arbitrażowych, M. Prawn. 2004, nr 5, s. 237; M. Pi- lich, Klauzula porządku publicznego w postępowaniu o uznanie i wykonanie zagranicznego orzeczenia arbitrażowego, KPP 2003, z. 1, s. 159; P. Schlosser, Tendencje rozwojowe w prawie międzynarodowego sądownictwa polubownego, RPEiS 1979, z. 2, s. 23; C. Bühring-Uhle, L. Kirchhof, Arbitration and Mediation in International Business, Wolters Kluwer 2009 (Kluwer Law International), s. 22. 15 Por. L.D.M. Lew, LA. Mistelis, M. Kröll, Comparative International..., s. 8 i n; B. Wysocka, Uznawanie i wykonywa- nie..., s. 45; zob. także T. Ereciński, Uchylenie przez sąd państwowy orzeczenia wydanego w międzynarodowym arbitrażu han- dlowym (w:) Proces i prawo. Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Jodłowskiego, Wrocław–War- szawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 80. 27 Rozdział I. Wprowadzenie. Zagadnienia ogólne przeciwko, której dochodzi się praw z orzeczenia (art. V). W tym również zakresie zde- cydowanie różniła się od konwencji genewskiej, ponieważ ta przewidywała, że ciężar dowodu (onus probandi) spoczywa na wierzycielu dochodzącym swoich praw w pań- stwie wykonania. W związku z tym to wierzyciel obowiązany był przedstawić dowody, które uzasadniałyby uznanie lub wykonanie zagranicznego orzeczenia arbitrażowego przed sądem państwa wykonania oraz przedłożyć niezbędne w tym celu dokumenty16. Nie było to łatwe zadanie i zawsze istniały trudności w wykazaniu tychże okoliczności. Konwencja nowojorska przyjęła odmienne rozwiązanie – to nie wierzyciel, lecz dłużnik obowiązany jest wykazać dowody uniemożliwiające uznanie i wykonanie zagraniczne- go orzeczenia arbitrażowego. W ten sposób procedura uznania i wykonalności w swym założeniu miała być łatwiejsza do realizacji z punktu widzenia interesów podmiotów dochodzących roszczeń z  wyroku sądu polubownego. W  porównaniu z  warunkami wykonania orzeczenia oraz przyczynami odmowy wykonania orzeczenia z konwencji genewskiej z 1927 r. konwencja nowojorska wprowadza w art. V zasadnicze nowości, przewidując jedynie przyczyny odmowy wykonania orzeczenia, pomijając warunki po- zytywne jego wykonania (tak jak to miało miejsce w konwencji genewskiej), a ponadto także lepiej je precyzuje oraz systematyzuje17. Dodatkowo należy zauważyć, że na pod- stawie art. III konwencji nowojorskiej Polska jest zobowiązana uznać orzeczenie arbitra- żowe za wiążące i wykonać je w trybie przepisanym przez prawo krajowe, przy czym uznanie lub wykonanie nie może być uzależnione ani od spełnienia warunków istotnie uciążliwszych, ani od poniesienia należności sądowych lub opłat istotnie wyższych niż wymagane dla uznania lub wykonania krajowych orzeczeń arbitrażowych. Problematyka orzeczenia arbitrażowego w konwencji nowojorskiej stanowi głów- ne zagadnienie, wokół którego koncentruje się większość przepisów18. Mimo to poja- wia się tu także kwestia umowy o arbitraż – co oczywiście jest zwieńczeniem połącze- nia dwóch aspektów w ramach jednego aktu prawnego, a wcześniej uregulowanych w umowach genewskich. Umowa o arbitraż znajduje odzwierciedlenie w art. II Kon- wencji nowojorskiej, który reguluje szereg zagadnień związanych z  przedmiotową umową, a w tym formę i zakres umowy arbitrażowej. Ponadto także art. V ust. 1 lit. a określa prawo właściwe dla umowy, stwierdzając, że stosuje się prawo, któremu strony umowę poddały, a w razie braku określenia tego prawa – prawo kraju, w którym orze- czenie zostało wydane. Jednocześnie wskazuje on jedną z podstaw odmowy uznania i wykonania orzeczenia sądu polubownego. Konwencja w art. IV przewiduje wyma- gania formalne dla uzyskania uznania i wykonalności. W zakresie trybu zaś odsyła do prawa wewnętrznego państwa, w którym dochodzi się uznania i wykonania (czyli od- powiednio do art. 1215 k.p.c.). Przedmiotem rozprawy przed sądem polskim jest zatem poczynienie ustaleń, czy istnieją przesłanki do odmowy uznania lub wykonania orze- 16 Por. P. Sanders, Konwencja Nowojorska..., s. 76; B. Wysocka, Uznawanie i wykonywanie..., s. 57. 17 Por. B. Wysocka, Uznawanie i wykonywanie..., s. 57; J.-P. Lachmann, Handbuch für Schiedsgerichtspraxis, Köln 2002, s.  444 i  445; K. Lionnet, A. Lionnet, Handbuch der internationalen und nationalen Schiedsgerichtsbarkeit, Stutt- gart–München–Hannover–Berlin–Weimar–Dresden 2005, s. 105 i n. 18 Zob. T. Ereciński, Bariery w stosowaniu mediacji i arbitrażu (w:) Współczesne przemiany postępowania cywilnego, Warszawa 2010, s. 341 i n.; A. Redfern, M. Hunter, N. Blackaby, C. Partasides, Law and Practice of International, Commer- cial Arbitration, London 2004, s. 81–82. 28 2. Źródła prawa w zakresie wyroku sądu polubownego… czenia, o których mowa w art. V konwencji. Zastosowanie konwencji w zakresie uzna- walności i wykonalności może rodzić uzasadnione wątpliwości, gdy określone kwestie będziemy oceniać także z perspektywy kodeksu postępowania cywilnego. Otóż w kon- wencji uregulowano w  sposób wyczerpujący sprawę przesłanek odmowy uznania i wykonania, co oznacza, że właściwy sąd polski nie może sięgać do art. 1215 § 2 k.p.c. W praktyce zastosowalność przepisu art. 1215 k.p.c. będzie się ograniczało wyłącznie do orzeczeń pochodzących z państw, które nie są stronami konwencji nowojorskiej19. Na- tomiast w przypadku, gdy wyrok arbitrażowy będzie pochodził od państwa będącego stroną konwencji, to sąd polski podstawy odmowy uznania lub wykonania orzeczenia oceni z perspektywy konwencji, a nie przepisu art. 1215 § 2 k.p.c. Nawiązując z kolei do kolejnego źródła międzynarodowego, a mianowicie do kon- wencji europejskiej o międzynarodowym arbitrażu handlowym, należy zauważyć, że stanowi ona uzupełnienie konwencji nowojorskiej o kwestie w niej nieuregulowane, co zresztą potwierdza jej preambuła. Nie sposób mówić o konwencji europejskiej w zu- pełnym oderwaniu od konwencji nowojorskiej. Konwencja europejska odnosi się, jak już jej nazwa wskazuje, tylko do międzynarodowego arbitrażu. Zamierzeniem twórców konwencji europejskiej było uczynienie kolejnego kroku w kierunku wprowadzenia po raz pierwszy do terminologii prawnej pojęcia „międzynarodowy arbitraż handlowy” oraz pojęcia „operacje handlu międzynarodowego”20. Międzynarodowość arbitrażu wy- nika z dwóch punktów widzenia: po pierwsze musi chodzić o spór związany z między- narodowymi transakcjami handlowymi, a po drugie strony umowy arbitrażowej przy jej zawieraniu muszą mieć swoją siedzibę w różnych państwach stronach umowy (bądź też miejsce zamieszkania). Jeżeli chodzi o kryterium międzynarodowości stron, to nale- ży zauważyć, że faktycznie chodzi o zwykłą siedzibę lub miejsce pobytu stron. Według tego samego założenia zostały rozwiązane problemy konwencji genewskich zakładają- cych, że strony muszą być podległe jurysdykcji dwóch różnych państw21. Konwencja europejska odnosi się nie tylko do umowy o arbitraż, ale również do opartego na takiej umowie postępowania arbitrażowego oraz orzeczenia. Z  punktu widzenia wyroku sądu polubownego istotne znaczenie ma art. VII odnoszący się do podstawy wyrokowania. Ponadto także art. VIII w przedmiocie motywów uzasadnienia oraz najważniejszy w powyższym aspekcie art. IX, stanowiący o podstawach uchyle- nia orzeczenia arbitrażowego. Ten ostatni artykuł ma szczególne znaczenie nie tylko ze względu na wskazanie podstaw uchylenia wyroku, ale także z uwagi na to, iż ogranicza zastosowanie art. V ust. 1 pkt e KN, stanowiąc, że nie każde uchylenie orzeczenia arbi- trażowego w państwie konwencyjnym będzie uznane w pozostałych państwach kon- 19 Por. T. Ereciński (w:) J. Ciszewski, T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część czwarta. Przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego. Część piąta. Sąd polubowny (arbitrażowy), Warszawa 2006, s. 456; zob. także P. Wierzbicki, Wykonalność..., s. 237; A. Tynel, Uznanie i stwierdzenie wykonalności wyroku Sądu Polubownego, PUG 2005, nr 9, s. 15 i n. 20 Por. T. Szurski, Uwa
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wyrok sądu polubownego w postępowaniu cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: