Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00256 005632 14681362 na godz. na dobę w sumie
Wyścig Pokoju w dokumentach władz partyjnych i państwowych 1948-1989 - ebook/pdf
Wyścig Pokoju w dokumentach władz partyjnych i państwowych 1948-1989 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 317
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-973-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Wyścig Pokoju oglądany przez pryzmat prezentowanych archiwaliów jawi się nam jako impreza o znaczeniu politycznym dokładnie planowana i kontrolowana przez władze partyjno-państwowe. Z perspektywy dnia dzisiejszego w działaniach tych dostrzegamy elementy zarówno smutne jak i komiczne. Szczególnie skrajne wrażenia mogą wywołać dokumenty związane z organizacją Wyścigu Pokoju w 1969 r., niecały rok po interwencji zbrojnej państw Układu Warszawskiego. Z jednej strony dostrzegamy bowiem ogromne zaangażowanie strony polskiej i NRD zmierzające do utrzymania Czechosłowacji wśród organizatorów i uczestników wyścigu, z drugiej – spontaniczne reakcje mieszkańców Czechosłowacji wobec przejeżdżającej przez ich terytorium kolumny Wyścigu. Nie kwestionując ogromnego zainteresowania społeczeństwa „majową imprezą” dzisiaj zdziwienie może wzbudzić też fakt, że w wielu miejscach masowa obecność kibiców na trasie była skrupulatnie zaplanowana, a widzowie odpowiednio wyselekcjonowani. Na szczęście, pomimo polityczno-propagandowego tła tych zawodów, wielu miłośników sportu zapamiętało Wyścig Pokoju przede wszystkim jako wielką imprezę sportową.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 Redakcja i korekty Agata Sularz Skład i łamanie PRIM s.c. Recenzje prof. dr hab. Barbara Wagner prof. dr hab. Andrzej Stępniak Projekt okładki i stron tytułowych Paweł Kawiński © Copyright by Artur Pasko, Kraków 2009 wydanie I ISBN 978 83 7730 973 5 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl SpiS treści Wykaz skrótów .................................................................................... 13 Wstęp .................................................................................................. 17 Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju ...................................................... 21 DOKUMENTY ................................................................................... 37 Dokument 1 22 marca 1948 r. Pismo redaktora naczelnego „Głosu Ludu” Juliusza Burgina do ministra spraw zagranicznych RP Zygmunta Modzelewskiego ...................................................................................... 3 9 Dokument 2 31 marca 1948 r. Pismo redaktora naczelnego „Głosu Ludu” Juliusza Burgina do ministra spraw zagranicznych RP Zygmunta Modzelewskiego ...................................................................................... 4 1 Dokument 3 22 kwietnia 1948 r. Pismo redaktora naczelnego „Głosu Ludu” Juliusza Burgina do ministra spraw zagranicznych RP Zygmunta Modzelewskiego ...................................................................................... 4 3 Dokument 4 23 kwietnia 1948 r. Pismo wicedyrektora Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych do redakcji „Głosu Ludu”................................................ 4 5 Dokument 5 1949 r. Notatka o zadaniach wychowania fizycznego i sportu oraz o znaczeniu „biegu kolarskiego Praga–Warszawa” ................................. 4 6 Spis treści 5 Dokument 6 19 stycznia 1949 r. Pismo redakcji „Trybuny Ludu” do Głównego Urzędu Kultury Fizycznej ..................................................................................... 4 8 Dokument 7 7 lutego 1949 r. Sprawozdanie z konferencji w Pradze,w czasie od 24 do 28 stycznia 1949 r. .................................................................... 5 0 Dokument 8 9 czerwca 1949 r. Sprawozdanie z przebiegu Wyścigu Kolarskiego Praga–Warszawana terenie stolicy ........................................................... 5 3 Dokument 9 14 kwietnia 1950 r. Instrukcja KC PZPR rozesłana do I sekretarzy KW PZPR dotycząca organizacji Wyścigu Pokoju .................................. 5 7 Dokument 10 1951 r. Materiały na wspólną konferencję z CSRw sprawie wyścigu Praga–Warszawa ...................................................................................... 6 0 Dokument 11 1951 r. Schemat organizacyjny IV Wyścigu Kolarskiego Praha–Warszawa w 1951 r. ...................................................................... 6 7 Dokument 12 1951 r. Szczegółowy plan pracy komisji Komitetu Wykonawczego Wyścigu Praga–Warszawa ....................................................................... 7 0 Dokument 13 1951 r. Skład ekipy polskiej na IV Wyścig Kolarski Praga–Warszawa w 1951 r. ................................................................................................... 7 3 Dokument 14 18 maja 1951 r. Protokół sporządzony w lokalu Komitetu Wykonawczego „Wyścigu Pokoju” w Warszawie, ul. Rozbrat 26, w sprawie kąpieli zawodników biorących udział w Wyścigu Pokoju Praga–Warszawa ...... 7 6 Dokument 15 6 lipca 1951 r. Pismo dyrektora Departamentu Prasy i Informacji MSZ skierowane do ministra spraw zagranicznych RP Stanisława Skrzeszewskiego ...................................................................................... 7 7 Dokument 16 15 marca 1952 r. Zarządzenie Nr 13 Przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej z dnia 15 marca 1952 r. w sprawie Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Praga ............................................... 7 9 6 Spis treści Dokument 17 9 kwietnia 1952 r. Pismo sekretarza KC PZPR Edwarda Ochaba do sekretarzy komitetów wojewódzkich, powiatowych i miejskich ............. 8 2 Dokument 18 1953 r. Notatka w sprawie VI Międzynarodowego Kolarskiego Wyścigu Pokoju /Praga–Berlin–Warszawa/ ............................................................ 8 5 Dokument 19 10 kwietnia 1953 r. Pismo Sekretariatu KC PZPR w sprawie organizacji VI Wyścigu Pokoju wysłane do komitetów wojewódzkich PZPR .......... 8 9 Dokument 20 15 maja 1953 r. Ocena przygotowania oraz przebiegu X i XI etapu VI Międzynarodowego Wyścigu Pokoju Praga–Berlin–Warszawa na trasie Wrocław–Stalinogród, Stalinogród–Łódź ...................................... 9 3 Dokument 21 1953 r. Nagrody przyznane za etap Wrocław–Stalinogródw VI Wyścigu Pokoju w 1953 r. ...................................................................................... 9 8 Dokument 22 1953 r. Ocena obsługi zagranicznej Wyścigu Pokoju .................................... 106 Dokument 23 1953 r. Notatka o udziale polskiej drużyny w VI Międzynarodowym Kolarskim Wyścigu Pokoju Praha–Berlin–Warszawa ............................. 109 Dokument 24 1953 r. List redaktora naczelnego „Trybuny Ludu” Leona Kasmana skierowany do Sekretariatu KC PZPR w sprawie organizacji VII Wyścigu Pokoju ................................................................................. 116 Dokument 25 1954 r. Pismo Komitetu Organizacyjnego VII Wyścigu Pokoju skierowane do Wydziału Zagranicznego KC PZPR ................................ 118 Dokument 26 27 marca 1954 r. List organizatorów Wyścigu Pokoju do sekretarza KC PZPR Edwarda Ochaba ..................................................................... 120 Dokument 27 1954 r. Projekt listu sekretarza KC PZPR do Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Francji w sprawie udziału drużyny FSGT w Wyścigu Pokoju .................................................................................... 123 Spis treści 7 Dokument 28 6 maja 1954 r. Informacja z przebiegu VII Międzynarodowego Wyścigu Kolarskiego Warszawa–Berlin–Praga na terenie kraju ............................ 125 Dokument 29 26 maja 1954 r. Notatka służbowa o przeprowadzeniu VII Wyścigu Pokoju „Trybuny Ludu”, „Neues Deutschland” i „Rudeho Prava” w 1954 r. ................................................................................................... 129 Dokument 30 29 czerwca 1954 r. Sprawozdanie organizacyjne Biura Wykonawczego Komitetu Organizacyjnego VII Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Praga .......................................................................... 136 Dokument 31 2 lipca 1954 r. Pismo skierowane do sekretarza KC PZPR Edwarda Ochaba ..................................................................................................... 156 Dokument 32 6 października 1954 r. Pismo Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL do Komitetu Organizacyjnego VII Wyścigu Pokoju ................................ 158 Dokument 33 19 października 1954 r. Pismo Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL do Głównego Komitetu Kultury Fizycznej .............................................. 160 Dokument 34 1954 r. Notatka dziennikarza „Trybuny Ludu” Jerzego Rawicza skierowana do zastępcy kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR Józefa Majchrzaka .................................................................. 162 Dokument 35 14 kwietnia 1955 r. Informacja w sprawie przygotowań do VIII Wyścigu Pokoju Praga–Berlin–Warszawa .............................................................. 166 Dokument 36 1955 r. Wytyczne dla komitetów organizacyjnych imprez organizowanych z okazji VIII Wyścigu Pokoju w województwach, przez które przebiega trasa wyścigu ............................................................................................ 172 Dokument 37 1955 r. Sprawozdanie z VIII Wyścigu Pokoju Praga–Berlin–Warszawa....... 174 Dokument 38 21 maja 1955 r. Ocena przygotowań i przebiegu VIII Wyścigu Pokoju na terenie kraju ......................................................................................... 184 8 Spis treści Dokument 39 9 marca 1956 r. Pismo wiceprzewodniczącego GKKF Michała Jekiela do Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR ........................................ 190 Dokument 40 10 marca 1956 r. Pismo zastępcy kierownika Wydziału Propagandy KC PZPR Józefa Majchrzaka do sekretarza KC PZPR Jerzego Morawskiego ............................................................................................ 192 Dokument 41 1958 r. Pismo Bolesława Machcewicza do sekretarza KC PZPR Jerzego Morawskiego w sprawie organizacji XI Wyścigu Pokoju ....................... 195 Dokument 42 1958 r. Pismo Bolesława Machcewicza do sekretarza KC PZPR Jerzego Morawskiego w sprawach organizacyjnych związanych z rozpoczęciem XI Wyścigu Pokoju ........................................................ 197 Dokument 43 11 czerwca 1962 r. Notatka o zakończeniu XV Wyścigu Pokoju .................. 199 Dokument 44 6 maja 1963 r. Pismo Wydziału Propagandy KC PZPR skierowane do sekretarza KC PZPR Witolda Jarosińskiego ............................................ 202 Dokument 45 6 maja 1967 r. Plan ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego w czasie trwania XX Międzynarodowego Kolarskiego Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Praga na terenie PRL ..................................... 205 Dokument 46 6 listopada 1968 r. Pismo Radcy Ambasady PRL w Pradze do Departamentu I Ministerstwa Spraw Zagranicznych (z załącznikiem) ....................................................................................... 209 Dokument 47 21 listopada 1968 r. Pismo Komitetu Organizacyjnego XXII Wyścigu Pokoju skierowane do Wydziału Propagandy KC PZPR ......................... 212 Dokument 48 6 grudnia 1968 r. Pismo kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR Tadeusza Wrębiaka skierowane do sekretarza KC PZPR Stefana Olszowskiego .............................................................................. 214 Dokument 49 1969 r. (?) Propozycje w sprawie organizacji Wyścigu Pokoju w 1969 r. ..... 216 Spis treści 9 Dokument 50 1969 r. (?) Relacje z rozmów z delegacją CSRS w sprawie organizacji Wyścigu Pokoju w 1969 r. ....................................................................... 218 Dokument 51 2 stycznia 1969 Pismo ambasadora PRL w Pradze do Dyrektora Departamentu I Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL (z załącznikiem) ....................................................................................... 221 Dokument 52 14 stycznia 1969 r. Pismo redaktora naczelnego „Rudeho Prava” skierowane do redaktora naczelnego „Trybuny Ludu” (tłumaczenie) ..... 226 Dokument 53 28 stycznia 1969 r. Notatka sporządzona w Wydziale Propagandy i Agitacji KC PZPR z relacji Mariana Renke na temat rozmowy z sekretarzem KC KPCz Vasilem Bilakiem w sprawie Wyścigu Pokoju w 1969 r. ...................................................................................... 228 Dokument 54 1969 r. Sprawozdanie z narady w sprawie XXII Wyścigu Pokoju odbytej w Pradze w dniu 31.I.1969 r. ................................................................... 230 Dokument 55 10 lutego 1969 r. Szyfrogram wysłany z ambasady PRL w Pradze do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie ................................... 234 Dokument 56 1969 r. Notatka z konferencji zorganizowanej w Warszawie w sprawie XXII Wyścigu Pokoju .............................................................................. 238 Dokument 57 1969 r. Informacja w sprawie XXII Wyścigu Pokoju w 1969 r. .................... 242 Dokument 58 1969 r. Notatka w sprawie organizacji XXII Wyścigu Pokoju /12–25.V.69/ ............................................................................................. 245 Dokument 59 22 kwietnia 1969 r. Notatka z konferencji zorganizowanej w sprawie XXII Wyścigu Pokoju sporządzona przez redaktora naczelnego „Trybuny Ludu” Stanisława Mojkowskiego ............................................ 249 10 Spis treści Dokument 60 5 maja 1969 r. Pismo kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR Tadeusza Wrębiaka do zastępcy członka Biura Politycznego, sekretarza KC PZPR Jana Szydlaka ......................................................... 251 Dokument 61 1969 r. Hasła na XXII Wyścig Pokoju ........................................................... 253 Dokument 62 17 maja 1969 r. Notatka w sprawie przejazdu Wyścigu Pokoju przez CSRS .............................................................................................. 254 Dokument 63 10 czerwca 1969 r. Pismo kierownika Wydziału Propagandyi Agitacji KC PZPR Tadeusza Wrębiaka do sekretarzy KC PZPR Jana Szydlaka i Stefana Olszowskiego (z załącznikiem) ................................................ 256 Dokument 64 24 kwietnia 1971 r. Pismo Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR do członka Biura Politycznego KC PZPR Jana Szydlaka ........................ 259 Dokument 65 1972 r. Notatka na temat XXV Kolarskiego Wyścigu Pokoju ....................... 261 Dokument 66 5 kwietnia 1974 r. Pismo do Ministra Spraw Zagranicznych Józefa Czyrka ...................................................................................................... 264 Dokument 67 21 lutego 1975 r. Pismo Prezesa Polskiej Federacji Sportu Stanisława Nowosielskiego w sprawach finansowych związanych z XXVIII Wyścigiem Pokoju ................................................................................... 266 Dokument 68 21 czerwca 1975 r. Rozliczenie finansowe XXVIII Wyścigu Pokoju ........... 268 Dokument 69 18 maja 1978 r. Notatka w sprawie przygotowań do uroczystości zakończenia XII etapu oraz XXXI Wyścigu Pokoju ................................ 270 Dokument 70 1979 r. Notatka z narady kierownictw organizacji wychowania fizycznego, dzienników partyjnych oraz związków kolarskich NRD, PRL i CSRS, która odbyła się w Nouzowie koło Pragi dnia 8.V.1979 r. ....................... 273 Spis treści 11 Dokument 71 7 czerwca 1983 r. Notatka w sprawie przebiegu 36 Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Praga, „Trybuny Ludu”, „Neues Deutschland” i „Rudeho Prava” ..................................................................................... 283 Dokument 72 6 kwietnia 1987 r. Wniosek o wszczęcie sprawy obiektowej kryptonim „Trasa” ..................................................................................................... 286 Dokument 73 22 kwietnia 1987 r. Szyfrogram Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej nadany do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (tłumaczenie) ............................................... 288 Dokument 74 7 maja 1987 r. Szyfrogram wysłany z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej ......................................................................... 289 Dokument 75 1987 r. Informacja o zabezpieczeniu porządku publicznego podczas 40 Międzynarodowego Kolarskiego Wyścigu Pokoju ............................. 291 Posłowie .............................................................................................. 293 Indeks osób ......................................................................................... 295 12 Spis treści Wykaz skrótóW AAN — Archiwum Akt Nowych AFP — Agence France Presse AIPNW — Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie AMSZ — Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych AWF — Akademia Wychowania Fizycznego BLRC — British Legaue of Racing Cyclists BP KC PZPR — Biuro Polityczne Komitetu Centralnego PZPR BSPO — Bądź Sprawny do Pracy i Obrony CGT — Confédération Générale du Travail ČOS — Československe obce sokolske CRZZ — Centralna Rada Związków Zawodowych CSRS — Czechosłowacka Republika Socjalistyczna ČTK — Česka tisková kanceláŕ CUSZ — Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego DOKP — Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych DOSZ — Dyrekcja Okręgowa Szkolenia Zawodowego DTSB — Deutscher Turn und Sportbund FFC — Federation Francaise Cycliste FSGT — Fédération Sportive et Gymnique du Travail GKKF — Główny Komitet Kultury Fizycznej GKKFiT — Główny Komitet Kultury Fizycznej i Turystyki GM — Gabinet Ministra GUKF — Główny Urząd Kultury Fizycznej INKF — Instytut Naukowy Kultury Fizycznej KC KPCz — Komitet Centralny Komunistycznej Partii Czechosłowacji Wykaz skrótów 13 KC PZPR — Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotni- KCZZ — Komisja Centralna Związków Zawodowych KG MO — Komenda Główna Milicji Obywatelskiej KKF — Komitet Kultury Fizycznej KM PZPR — Komitet Miejski Polskiej Zjednoczonej Partii Robotni- KP PZPR — Komitet Powiatowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robot- KRN — Krajowa Rada Narodowa KW MO — Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej KW PZPR — Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robot- KZ PZPR — Komitet Zakładowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robot- LWP — Ludowe Wojsko Polskie LZS — Ludowe Zespoły Sportowe MBP — Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego MO — Milicja Obywatelska MON — Ministerstwo Obrony Narodowej MRN — Miejska Rada Narodowa MSR — Młodzieżowa Służba Ruchu MSZ — Ministerstwo Spraw Zagranicznych NCU — National Cyclists’ Union NJW MSW — Nadwiślanskie Jednostki Wojskowe Ministerstwa Spraw czej czej niczej niczej niczej Wewnętrznych NKWD — Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł NRD — Niemiecka Republika Demokratyczna NRF — Niemiecka Republika Federalna OHP — Ochotnicze Hufce Pracy ORMO — Ochotnicze Rezerwy Milicji Obywatelskiej ORZZ — Okręgowa Rada Związków Zawodowych OSP — Ochotnicza Straż Pożarna PFS — Polska Federacja Sportu PIS — Przedsiębiorstwo Imprez Sportowych PKKF — Powiatowy Komitet Kultury Fizycznej PMRN — Prezydium Miejskiej Rady Narodowej 14 Wykaz skrótów PO SP — Powszechna Organizacja Służba Polsce ppłk — podpułkownik PPR — Polska Partia Robotnicza PR i TV — Polskie Radio i Telewizja PRL — Polska Rzeczpospolita Ludowa PRN — Powiatowa Rada Narodowa PZKol. — Polski Związek Kolarski PZMot. — Polski Związek Motorowy RSW „Prasa” — Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „Prasa” SED — Sozialistische Einheitspartei Deutschlands SPO — Sprawny do Pracy i Obrony SRDMO — Szkoła Ruchu Drogowego Milicji Obywatelskiej SUSW — Stołeczny Urząd Spraw Wewnętrznych TKKF — Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej TPPR — Towarzystwo Przyjaźni Polsko–Radzieckiej UCI — Union Cycliste Internationale UISP — Union Italiana Sport per Tutti UVI — Union Velocipedistica Italiana wf — wychowanie fizyczne WKKF — Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej WRN — Wojewódzka Rada Narodowa WUSW — Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych ZG ZMP — Zarząd Główny Związku Młodzieży Polskiej ZHP — Związek Harcerstwa Polskiego ZMP — Związek Młodzieży Polskiej ZMS — Związek Młodzieży Socjalistycznej ZMW — Związek Młodzieży Wiejskiej ZOMO — Motoryzowane Oddziały Milicji Obywatelskiej ZSCh — Związek Samopomocy Chłopskiej ZSL — Zjednoczone Stronnictwo Ludowe ZSRR — Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZW ZMP — Zarząd Wojewódzki Związku Młodzieży Polskiej Wykaz skrótów 15 16 Wykaz skrótów WStęp Wyścig Pokoju przez długie lata w Polsce Ludowej budził przede wszystkim emocje sportowe. Chociaż po 1989 r., po transformacji syste- mu polityczno–gospodarczego w państwach Europy Środkowo–Wschod- niej, nie zniknął całkowicie z kalendarza imprez sportowych, to zdecy- dowanie stracił na popularności. Obserwując perypetie i trudności zwią- zane z organizacją tych zawodów oraz spadek rangi wyścigu po 1989 r., możemy przypuszczać, że całkowity jego koniec jest tylko kwestią czasu. Kontynuowaniu tej imprezy nie sprzyjają zapewne padające nań „cienie” z okresu Polski Ludowej. Współcześnie coraz częściej wyścig organizowany przed laty przez „Trybunę Ludu”, „Rude Pravo” i „Neues Deutschland” oceniany jest jako impreza wyłącznie polityczna. Jednocześnie przy okazji niesłusznie de- precjonuje się także sportowe osiągnięcia wielu kolarzy. Wyścig Pokoju w znacznym stopniu był wykorzystywany do realizowania celów politycz- nych i propagandowych przez sprawujących władzę. Chociaż oficjalnie organizatorami były dzienniki prasowe partii rządzących i związki kolar- skie, to najważniejsze decyzje podejmowano na najwyższych szczeblach władz partyjnych i państwowych. Jednakże Wyścig Pokoju był przede wszystkim imprezą sportową. W ocenach tych zawodów, często pochop- nych, powinniśmy pamiętać, że w Polsce Ludowej i we wszystkich kra- jach bloku wschodniego generalnie poprzez sport władze partyjno–pań- stwowe próbowały osiągać cele polityczne i propagandowe. Zapominamy dzisiaj, że niejednokrotnie ta impreza, z założenia upoli- tyczniona, chwilami spełniała zupełnie inne cele. Do dzisiaj przecież funk- cjonuje w społeczeństwie mit, niemający wiele wspólnego z rzeczywi- stością, jakoby Stanisław Królak „dołożył” pompką do roweru kolarzowi radzieckiemu. Zapominamy także o reakcji dziesiątków (a może i setek) Wstęp 17 tysięcy Polaków, gdy pokonywaliśmy kolarzy radzieckich (ale także gdy przegrywaliśmy z nimi) w sportowej walce. Niewątpliwie wówczas za- sługą społeczeństwa polskiego była umiejętność dostrzeżenia przysłowio- wego „światełka w tunelu”. Paradoksalnie wbrew zamierzeniom władz, w tych momentach, kiedy poszczególne etapy wygrywali Stanisław Kró- lak, Ryszard Szurkowski, Zygmunt Hanusik, Stanisław Szozda i inni Po- lacy wyścig „krzepił serca narodu”. W przekonaniu wielu, nie tylko kibi- ców, był okazją do odegrania się na Związku Radzieckim za upokarzają- cą nas „przyjaźń” ze wschodnim sąsiadem. Impreza majowa była przedmiotem wielu opracowań wydanych dru- kiem przed 1989 r. Jednakże z oczywistych powodów nie podejmowa- no w nich tematów niewygodnych ówczesnej władzy. Wówczas nie było także możliwości wykorzystania materiałów archiwalnych m.in. Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, które udostępniono dopiero po 1989 r. Pierwsze edycje, w większości o charakterze propagandowym, ukazały się już na początku lat pięćdziesiątych1. W kolejnej dekadzie redaktorem publikacji poświęconej majowej imprezie był współorganizator wyści- gu Włodzimierz Gołębiewski2. Godne uwagi są interesujące opracowa- nia bezpośredniego świadka tamtych wydarzeń, redaktora Bogdana Tu- szyńskiego3. W ladach siedemdziesiątych wydano także pozycję z okazji jubileuszu trzydziestolecia wyścigu4. Ponadto ukazywały się publikacje poświęcone kolarstwu, w których podejmowano temat Wyścigu Pokoju5. Rokrocznie organizatorzy wydawali także Programy Wyścigów Pokoju. Majowe zawody kolarskie były również przedmiotem opracowań w Cze- chosłowacji6 i Niemieckiej Republice Demokratycznej7. 1 K. Małcużyński, Z. Weiss, Kronika wielkiego wyścigu, Warszawa 1952; K. Małcu- żyński, Z. Weiss, Wyścig Pokoju, Warszawa 1953; Co roku w maju, praca zbioro- wa, Warszawa 1957; J. Jabrzemski, T. Karwiński, S. Rzeszot, VIII Wyścig Pokoju. Závod Miru. Friedensfahrt, Warszawa 1958; F. Bura, T. Grodecki, Wyścig Pokoju w filatelistyce, Warszawa 1957. 2 Wyścig Pokoju, pod red. W. Gołębiewskiego, Warszawa 1967. 3 B. Tuszyński, Hallo tu helikopter, Warszawa 1973; B. Tuszyński, Wyścig Pokoju 1948–1988, Warszawa 1989. 4 Trzydzieści lat Wyścigu Pokoju, Warszawa 1977. 5 K. Wyrzykowski, R. Szurkowski, Być liderem, Warszawa 1983; K. Wyrzykowski, Ty- tani szos, Warszawa 1978; B. Tuszyński, 100 lat WTC. 100 lat kolarstwa polskiego, Warszawa 1986; B. Tuszyński, Od Dynasów do Szurkowskiego, Warszawa 1986. J. Černý, L. Sosenka, J. Staněk, Závod Miru, Praha 1987. 6 7 K. Ullrich, Jedesmal im Mai, Berlin 1987. 18 Wstęp Po 1989 r. ukazała się kolejna praca Bogdana Tuszyńskiego, której współautorem był Daniel Marszałek8. Pojawiły się także liczne artykuły na temat Wyścigu Pokoju: Cezarego Koprowcza i Ryszarda Opratowskie- go9, Radosława Leniarskiego10, Artura Szczepanika11, Andrzeja Fąfary12, Mariusza Nowika13, Wacława Dubiańskiego14, Doroty Sajnug15, Jakuba Ferenca16, Tomasza Zbigniewa Zaperta17. W 2008 r. książkę poświęco- ną politycznym i propagandowym aspektom Wyścigu Pokoju opubliko- wał Jakub Ferenc18. Pomimo popularności, jaką swego czasu cieszył się Wyścig Pokoju, i ugruntowanej dzisiaj świadomości o upolitycznieniu tej imprezy w rze- czywistości jedynie historycy sportu znają szerzej kulisy aktywności władz partyjnych i państwowych związanej z organizacją i przebiegiem tej impre- zy. Celem niniejszej publikacji jest zatem ukazanie Czytelnikowi ogromu i specyfiki działań rządzących i organizatorów podejmowanych dla osiąg- nięcia zadań politycznych i propagandowych w trakcie wyścigu. Działań często przedziwnych, czasem śmiesznych, zawsze jednak związanych z an- gażowaniem ogromnych środków i energii organizatorów. W publikacji wykorzystano materiały znajdujące się w zasobach Ar- chiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Ministerstwa Spraw Za- granicznych, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej. W pracy umieszczono także zdjęcia po- chodzące z Narodowego Archiwum Cyfrowego w Warszawie. Najwięcej dokumentów odnaleziono w Archiwum Akt Nowych w zespołach Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Głównego Urzędu 8 B. Tuszyński, D. Marszałek, Wyścig Pokoju 1948–2001, Warszawa 2002. 9 C. Koprowicz, R. Opratowski, I miesiąc zakochanych i kolarzy, „Gazeta Wyborcza” 1994, nr 119. 10 R. Leniarski, Za banany i pół kilo cukru, „Gazeta Wyborcza” 1998, nr 108. 11 A. Szczepanik, Kapsle i polityka, „Życie” 2000, nr 104. 12 A. Fąfara, Gdy rowery zdobywały wiosnę, „Polityka” 2002, nr 19, s. 84–87. 13 M. Nowik, Rowerem po pokój, „Trybuna” 2002, nr 18. 14 W. Dubiański, Wyścig (nie)pokoju, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” grudzień 2001, nr 11; W. Dubiański, Wyścig wojny, „Tygodnik Powszechny” 2002, nr 20. 15 D. Sajnug, Do Unii z pomp(k)ą, „Przekrój” 2004, nr 20, s. 64–65. 16 J. Ferenc, Po przyjaźń na rowerach, „Mówią wieki” 2006, nr 5, s. 47–49; J. Ferenc, Tajniacy w peletonie, „Tygodnik Powszechny” 2006, nr 32. 17 T.Z. Zapert, Wyścig złych wspomnień, „Gazeta Polska” 2006, nr 19. 18 J. Ferenc, Sport w służbie polityki. Wyścig Pokoju 1948–1989, Warszawa 2008. Wstęp 19 Kultury Fizycznej, Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Polskiej Fe- deracji Sportu. W znacznej części były to instrukcje, zarządzenia, oceny i notatki z przebiegu poszczególnych wyścigów oraz korespondencja pro- wadzona między centralnym kierownictwem PZPR a różnymi instytucjami państwowymi. W Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w zespole Gabinet Ministra odnaleźliśmy przede wszystkim korespondencję między MSZ a organizatorami wyścigu. Interesujące źródła z Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie odnaleziono w zespołach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej. Były to szyfrogramy wymieniane z czechosłowackim Ministerstwem Spraw We- wnętrznych oraz wniosek o wszczęcie sprawy obiektowej. W Archiwum Ministerstwa Edukacji Narodowej w zespole Głównego Komitetu Kultu- ry Fizycznej i Sportu odnaleziono notatkę z narady kierownictw organi- zatorów wyścigu z Czechosłowacji, NRD i Polski. Dokumenty wybrane do druku zostały ułożone w porządku chronolo- gicznym. Poza trzema wyjątkami wszystkie materiały zostały opublikowa- ne w całości, opatrzono je także numerem i w miarę możliwości oryginal- nym tytułem dokumentu. We wszystkich przypadkach zachowano orygi- nalną pisownię dokumentów, ingerencję ograniczono jedynie do poprawy rażących błędów stylistycznych i ortograficznych. Pod każdym dokumentem umieszczono legendę o sposobie sporzą- dzania, miejscu przechowywania oraz zespole i sygnaturze dokumentu. Uwagi edytorskie sygnowano małymi literami alfabetu, natomiast mery- toryczne cyframi arabskimi. W każdym dokumencie, w nawiasach kwa- dratowych, w miarę możliwości, rozwijano występujące po raz pierw- szy skróty oraz podawano imiona osób. W tekście nie wyjaśniano jedy- nie skrótów systematycznie powtarzających się, uznanych przez autora za powszechnie znane. Te rozwinięto w oddzielnej części pracy. W tekście pominięto także pełne imiona i nazwiska osób w sytuacji gdy mogłoby to zaszkodzić bohaterom; ograniczono się jedynie do przedstawienia pierw- szej litery nazwiska. Miło mi w tym miejscu złożyć szczególne podziękowania recenzentom, Pani prof. dr hab. Barbarze Jakubowskiej i Panu prof. dr. hab. Andrzejowi Stępnikowi za cenne wskazówki i życzliwość. Dziękuję Pani prof. dr hab. Hannie Konopce oraz prof. dr. hab. Janowi Tęgowskiemu za wartościowe uwagi i możliwość prowadzenia nieustannej wymiany poglądów. 20 Artur Pasko Wstęp inne Spojrzenie na Wyścig pokoju Wyścig Pokoju był imprezą, która w Polsce Ludowej w maju każdego roku przyciągała uwagę zdecydowanej większości społeczeństwa. Nawet tej jego części, której zwykle sport był obojętny. Był to swoisty fenomen. Bez problemu możemy wskazać pozytywne aspekty tych zawodów: inte- growały społeczeństwo, umacniały poczucie przynależności narodowej, pozwalały wypromować kolarzy. Zawodnik, a później znany trener, Hen- ryk Łasak, stwierdził, że „gdyby nie ta majowa impreza, nie byłoby pol- skiego kolarstwa”1. Natomiast znakomity kolarz, Ryszard Szurkowski, dzięki temu wyścigowi zyskał popularność w całej Europie2. Wyścig Po- koju słynął także z doskonałej organizacji. Jednak majowe zawody mia- ły także ciemniejszą stronę. Były swego rodzaju przejawem manipulacji władzy. Służyły realizacji celów politycznych rządzących3. Pierwszy wyścig, jeszcze pod nazwą Międzynarodowy Bieg Kolarski Warszawa–Praga–Warszawa, odbył się w dniach 1–5–9 maja 1948 r. Po- mysł zorganizowania międzynarodowych zawodów sportowych przypisu- je się m.in. dziennikarzowi organu prasowego Polskiej Partii Robotniczej, „Głos Ludu”, Zygmuntowi Dallowi. W 1946 r. przeprowadził on rozmowy z przedstawicielem centralnego organu prasowego Komunistycznej Partii Czechosłowacji „Rude Pravo”, Janem Blechą. W istocie decyzje podejmo- s. 5. 1 Cyt. za: B. Tuszyński, D. Marszałek, Wyścig Pokoju 1948–2001, Warszawa 2002, 2 R. Szurkowski, K. Wyrzykowski, Być liderem, Warszawa 1983, s. 20. 3 Por. A. Pasko, Wyścig Pokoju — kontrowersyjne dziedzictwo (w:) Dziedzictwo ko- munizmu w Europie Środkowo–Wschodniej, pod red. J. Sadowskiej, Białystok 2008, s. 161 i n. Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju 21 wano na najwyższych szczeblach władz partyjnych i państwowych. Po- czątkowo inicjatorzy rozważali zorganizowanie rajdów samochodowych lub motocyklowych. Zdecydowano się jednak na kolarstwo4. „Nowej wła- dzy” potrzebne były znaczące zawody międzynarodowe. Z jednej strony stanowiły swoiste „igrzyska”, które mogły poprawiać nastroje społeczne, z drugiej zaś stwarzały możliwość oddziaływania propagandowego w kra- ju i poza granicami. Według zapowiedzi organizatorów wyścig miał być „symbolem braterskiej współpracy narodów pragnących pokoju, a zwłasz- cza przyjaźni polsko–czechosłowackiej”, a także dowodem „prężności i wzrostu sportu w krajach demokracji ludowej”5. Po II wojnie światowej, w nowych warunkach politycznych, sport w Polsce nie mógł być wolny od polityki. Wyraźnie mówił o tym na spotkaniu z dziennikarzami spor- towymi w 1949 r. prelegent z Głównego Urzędu Kultury Fizycznej: „(...) doświadczenia dowodzą jasno, że z gruntu niesłusznym i szkodliwym jest twierdzenie o apolityczności sportu (...)”6. Dlaczego sztandarową imprezą sportową w Polsce i innych krajach blo- ku wschodniego stały się zawody kolarskie? W tej dyscyplinie do zwycię- stwa, podobnie jak w pracy aparatu partyjnego, potrzebny był sprawny, zgrany kolektyw. W peletonie kolarskim można było wykorzystać hasła o pokoju, przyjaźni i braterstwie narodów. Nawet jeżeli zdarzały się nie- sportowe zachowania, to kibice najczęściej nie mogli tego dostrzec. Po- nadto była to konkurencja, w której obowiązywały proste zasady, a duży zasięg terytorialny imprezy naturalnie zwiększał zasięg oddziaływania propagandowego. Już w pierwszym roku organizatorzy zawodów planowali przepro- wadzić je z odpowiednim rozmachem. W „Głosie Ludu” ogłaszano: „Do udziału w wyścigu zostali zaproszeni kolarze szeregu krajów europej- skich. Będzie to więc jedna z największych imprez kolarskich w historii Polski, a nawet i Europy”7. Pod koniec marca 1948 r. organizatorzy prze- 4 B. Tuszyński, Wyścig Pokoju 1948–1988, Warszawa 1989, s. 11; także: W. Gołę- biewski, Wyścig Pokoju (brak miejsca wydania) 1967, s. 13 i n. 7 22 5 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Główny Urząd Kultury Fizycznej (dalej: GUKF), sygn. 57, Notatka o zadaniach wychowania fizycznego i sportu oraz o zna- czeniu biegu kolarskiego Praga–Warszawa, k. 15–16. 6 AAN, GUKF, sygn. 57, Rola kultury fizycznej w Polsce Ludowej [brak daty], s. 128. 1.V.1948–9.V.1948 Warszawa–Praga–Warszawa. Międzynarodowy Wyścig Kolarski „Głosu Ludu” i gazety „Rude Pravo”, „Głos Ludu”, 14 stycznia 1948 r., nr 14, s. 1. Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju widywali, że w sumie może wystartować około 200 zawodników8. Była to zupełnie abstrakcyjna liczba. W długiej historii wyścigu nigdy nie zbli- żono się nawet do niej. W najlepszym pod względem liczby uczestników, 1987 r., wystartowało w sumie 156 zawodników9. Ostatecznie w Między- narodowym Biegu Kolarskim w 1948 r. na trasę wyruszyło 65 zawodni- ków z Warszawy i 53 kolarzy z Pragi10, bowiem organizatorzy świadomi stopnia trudności tego etapowego wyścigu zorganizowali go nietypowo. W lutym 1948 r. w „Głosie Ludu” ogłoszono: „z uwagi na wczesny ter- min wyścigu i związany z tym brak należytego przygotowania zawodni- ków na początku sezonu — jeden poprzednio projektowany wyścig eta- powy na trasie Warszawa–Praga–Warszawa zostanie rozbity na dwa wy- ścigi, a mianowicie: 1 maja na wspólny sygnał radiowy, wszyscy kolarze zgłoszeni do wyścigu (uprzednio podzieleni na dwie grupy) startować będą równocześnie z Pragi i z Warszawy”11. Wyjątkowy charakter Mię- dzynarodowego Biegu Kolarskiego Warszawa–Praga–Warszawa podkre- ślało objęcie protektoratu nad imprezą przez sekretarza generalnego Pol- skiej Partii Robotniczej, Władysława Gomułkę, oraz przewodniczącego Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji, Klementa Gottwalda12. Ponadto obie strony utworzyły komitety honorowe wyścigu. W ich skład wchodziła liczna grupa najważniejszych polityków z obu kra- jów13. Przy uwzględnianiu daty początku i końca wyścigu przyjęto prio- rytety polityczne, a nie sportowe. Wyścig rozpoczynał się w dniu święta pracy — 1 maja, kończył w dniu zwycięstwa — 9 maja. Z punktu widze- nia sportowców ten termin był niekorzystny. Po pierwsze, zawodnicy mu- sieli przygotowywać szczyt formy na początek sezonu kosztem startów 8 Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej: AMSZ), Gabinet Ministra (dalej: GM), zespół 15, teczka 221, wiązka 22, k. 52, Pismo redaktora naczelne- go „Głosu Ludu” Juliusza Burgina do ministra spraw zagranicznych RP Zygmunta Modzelewskiego; zob. Dokument 2. 9 B. Tuszyński, D. Marszałek, Wyścig Pokoju 1948–2001, Warszawa 2002, s. 6 i n. 10 B. Tuszyński, Wyścig Pokoju 1948–1988, Warszawa 1989, s. 17 i n. 11 Przed wyścigiem kolarskim Warszawa–Praga–Warszawa, „Głos Ludu”, 15 lutego 1948 r., nr 45, s. 8 12 Tow. Gomułka — Wiesław i tow. Gottwald protektorami imprezy kolarskiej „Głosu Ludu” i „Rudeho Prava”, „Głos Ludu”, 15 lutego 1948 r., nr 45 , s. 1. 13 Komitet Honorowy Biegu Kolarskiego Warszawa–Praga, „Głos Ludu”, 26 kwietnia 1948 r., nr 114, s. 6; także: Komitet Honorowy Biegu Kolarskiego Warszawa–Pra- ga–Warszawa, „Głos Ludu”, 28 kwietnia 1948 r., nr 116, s. 8. Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju 23 w imprezach rangi mistrzowskiej, które rozgrywano później. Po drugie, potwierdziło się to w kolejnych latach, pogoda potrafiła płatać figle i ko- larze musieli jechać, walcząc z przenikliwym zimnem14. W latach 1954– -1962 wyścig rozpoczynano 2 maja. Dzień wcześniej ekipy sportowe były zapraszane do udziału w manifestacji pierwszomajowej. Kierownictwa nie- których zespołów, najczęściej z Europy Zachodniej, odmawiały udziału w tego typu uroczystościach. W 1954 r. organizatorzy krytycznie ocenili drużynę Węgier, która także nie wzięła udziału w pochodzie pierwszoma- jowym15. W 1963 r. Wyścig Pokoju po raz pierwszy rozpoczął się 9 maja. W kolejnych latach kolarze startowali w zbliżonym terminie16. Kryteria polityczne uwzględniano także przy ustalaniu trasy wyścigu. Planowano ją tak, by była atrakcyjna technicznie dla kolarzy, ale jedno- cześnie przebiegała obok sztandarowych budowli socjalizmu, które mieli podziwiać goście zagraniczni towarzyszący sportowcom17. Już w 1948 r. kolarzom polskim zapewniono najlepszy sprzęt. W „Gło- sie Ludu” pisano: „Reprezentanci nasi pojadą na najbardziej nowoczes- nym i doskonałym sprzęcie włoskim, który redakcja «Głosu Ludu» spro- wadza z Włoch”18. Ujawnienie tej informacji nie sprzyjało realizacji ce- lów politycznych, jakie postawiono przed wyścigiem, bowiem trudne do przyjęcia dla ówczesnych władz partyjnych i państwowych było uznanie wyższości techniki kapitalistycznych Włoch nad Polską. Dlatego w latach pięćdziesiątych, przed wyścigiem, mocno eksponowano polskie rowery „Bałtyki”19, nie wspominano zaś o rowerach zachodnich, na których je- 14 W VI Wyścigu Pokoju w 1953 r. spośród 93 zawodników, którzy wystartowali, do mety dojechało jedynie 38 kolarzy. Peleton zdziesiątkowała głównie zimowa aura, zob. B. Tuszyński, s. 87. 15 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/413, Sprawozdanie organizacyjne Biura Wyko- nawczego Komitetu Organizacyjnego VII Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Pra- ga, k. 15–38; zob. Dokument 30. 16 Por. A. Pasko, Wyścig Pokoju — kontrowersyjne dziedzictwo..., s. 161 i n. 17 Por. J. Ferenc, Tajniacy w peletonie, „Tygodnik Powszechny” 2006, nr 32. 18 Wyścig Warszawa–Praga–Warszawa największą amatorską imprezą w historii ko- larstwa, „Głos Ludu”, 11 marca 1948 r., nr 70, s. 8; kilka dni wcześniej na łamach „Głosu Ludu” o wyposażeniu polskich kolarzy we włoskie rowery mówił także dy- rektor PUWF Wacław Kuchar, „Zwycięstwo jest wielką niewiadomą...” mówi dy- rektor PUWF płk Kuchar o wyścigu Warszawa–Praha–Warszawa, „Głos Ludu”, 5 marca 1948 r., nr 64, s. 8. 19 Montaż polskich „Bałtyków”, „Trybuna Ludu”, 26 kwietnia 1950, nr 114, wyd. G, s. 1; W 1974 r. w „Sportowcu” ukazał się artykuł Macieja Biegi, Rower pana Szur- 24 Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju chali nie tylko Polacy, ale także kolarze radzieccy w pierwszym starcie w wyścigu20. Nawet działacz sportowy związany z kolarstwem, Włodzi- mierz Gołębiewski, w książce z 1976 r. pt. Wyścig Pokoju zapisał, że obu polskim zespołom w 1948 r. „dostarczono nowe rowery wyścigowe «Bał- tyki», wyprodukowane przez fabrykę w Nowej Wsi na Śląsku”21. Te infor- macje miały oddziaływać na wyobraźnię polskiego społeczeństwa, prze- konywać o sile gospodarczej kraju. W 1950 r. nagrodę dla zwycięskiej drużyny ufundował Polski Komi- tet Obrońców Pokoju. Zmieniono wówczas nazwę zawodów z Między- narodowego Biegu Kolarskiego na Wyścig Pokoju. W 1950 r. publicznie wspomniano o politycznym znaczeniu wyścigu. Dwa dni po zakończeniu rywalizacji w organie prasowym Komitetu Centralnego Polskiej Zjedno- czonej Partii Robotniczej, „Trybunie Ludu” pisano: „Gdy dziś bilansuje- my rezultaty Wyścigu Pokoju, musimy przede wszystkim stwierdzić, że ta wielka impreza sportowa stała się poważnym wydarzeniem politycznym w życiu naszego kraju. Począwszy od pierwszych manifestacji związanych z Wyścigiem, w których wzięli udział m.in. tow. Premier Cyrankiewicz, Marszałek Polski tow. Konstanty Rokossowski i tow. Wicepremier Alek- sander Zawadzki, poprzez udział zawodników w defiladzie 1–majowej w Warszawie, poprzez piękne i masowe manifestacje ludności miast i wsi oraz dziesiątków tysięcy młodzieży i dzieci szkolnych witających zawod- ników — wszędzie i u wszystkich przewijało się naczelne hasło Wyścigu: «Walczymy o Pokój przeciw podżegaczom wojennym!»”22. Następnego dnia redaktor działu sportowego „Rudeho Prava” także na łamach „Trybu- ny Ludu” podkreślał: „Głównym sukcesem Wyścigu jest, że osiągnął on nie tylko sportowy cel, lecz również pełen jest politycznej treści”23. kowskiego, autor opisał rower „Jaguar Special”, napisał też: „pochodzi on właści- wie z bydgoskiego Rometu. (...) Naszej rodzimej produkcji jest rama, inne zaś czę- ści noszą napisy sławnych w świecie firm, głównie włoskich. W Bydgoszczy skła- da się to wszystko (...)”. Zob. M. Biega, Rower pana Szurkowskiego, „Sportowiec”, 7 maja 1974, nr 19, s. 18–20. 20 W Wyścigu Pokoju w 1954 r. kolarze radzieccy jechali na „słabych” rowerach zaku- pionych we Francji, zob. AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/413, Informacja z prze- biegu VII Międzynarodowego Wyścigu Kolarskiego Warszawa–Berlin–Praga na te- renie kraju, k. 1–4, zob. Dokument 28. 21 „Wyścig Pokoju”, pod red. W. Gołębiewskiego, (brak miejsca wydania) 1967, s. 16. 22 Wyścig w służbie pokoju, „Trybuna Ludu”, 11 maja 1950 r., nr 128, wyd. G, s. 3. 23 Głos dziennikarza czechosłowackiego i duńskiego o Wyścigu Pokoju, „Trybuna Ludu”, 12 maja 1950 r., nr 129, wyd. G, s. 6. Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju 25 Tradycją Wyścigu Pokoju stało się, że rywalizację kolarzy obserwowa- li m.in. kolejni sekretarze Komitetu Centralnego PZPR, członkowie Biu- ra Politycznego, kierownicy wydziałów KC PZPR. W ten sposób władza dodawała splendoru wyścigowi, ale też i sama z tego splendoru czerpała. Rządzący dbali też, by na trasie nie zabrakło widzów, dlatego też kierow- nictwo centralne PZPR szczegółowo instruowało komitety PZPR wszyst- kich szczebli o konieczności zmobilizowania publiczności do wyjścia na trasę. Zarządzano więc odwoływanie zajęć w szkołach położonych w od- ległości do 10 km od trasy24, organizowano konkursy na najlepiej zorga- nizowane zespoły wiejskie25 oraz na najlepsze występy zespołów arty- stycznych i kapel na trasie wyścigu26. Wyścig Pokoju miał „przyciągnąć uwagę i zainteresowanie” ludzi obojętnych „wobec innych środków (...) propagandy”27. Więcej szczegółów na temat politycznego oddziaływania Wyścigu Po- koju odnajdujemy w notatkach służbowych sporządzonych przez organi- zatorów. Wynika z nich, że dobór drużyn i dziennikarzy „burżuazyjnych” zaproszonych na imprezę podporządkowany był między innymi możli- wościom i perspektywom oddziaływania politycznego. W 1954 r. kierow- nictwo partii podkreślało, że głównym celem było „przekonywanie (...) o słuszności naszej walki o pokój i zaktywizowanie ich w tej walce”. Poza tym w czasie trwania wyścigu próbowano udowodnić wyższość ustroju panującego w państwach bloku wschodniego nad systemem kapitalistycz- nym. Realizowano to w sposób „pośredni” poprzez demonstrowanie „bez- interesowności (...) przyjaźni dla innych narodów, wzrost stopy życiowej szerokich mas, rozwój gospodarki narodowej” oraz poprzez „tworzenie dobrego samopoczucia wszystkich uczestników” i dobrą organizację wy- 24 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/82, Pismo Sekretariatu KC PZPR w sprawie or- ganizacji VI Wyścigu Pokoju wysłane do komitetów wojewódzkich PZPR, k. 15 i n.; zob. Dokument 19. 25 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/413, Sprawozdanie organizacyjne Biura Wyko- nawczego Komitetu Organizacyjnego VII Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Pra- ga, k. 15–38; zob. Dokument 30. 26 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII — 413, Informacja w sprawie przygotowań do VIII Wyścigu Pokoju Praga–Berlin–Warszawa, k. 39–44; zob. Dokument 35. 27 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/82, Pismo Sekretariatu KC PZPR w sprawie or- ganizacji VI Wyścigu Pokoju wysłane do komitetów wojewódzkich PZPR, k. 15 i n.; zob. Dokument 19. 26 Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju ścigu „we wszystkich jego elementach”28. Wspomniano wcześniej, że od początku wyścig zapowiadano jako największą amatorską imprezę kolar- ską w Europie, a nawet na świecie. W kolejnych latach było to również ak- tualne. W 1952 r. do grupy współorganizatorów Wyścigu Pokoju dołączy- ło NRD, a oficjalnie redakcja „Neues Deutschland”. W następstwie takiej decyzji trasa wyścigu została wydłużona o około 700 km, które przebie- gały przez tereny NRD. Podniosło to stopień trudności wyścigu, a przez to wzrosła jego atrakcyjność, jednocześnie zwiększono możliwości od- działywania propagandowego. Organizatorzy zabiegali o zaproszenie jak największej liczby drużyn, nie licząc się z kosztami, a w niektórych przy- padkach nawet z poziomem sportowym zawodników. W 1954 i 1955 r. w Wyścigu Pokoju wystartowała drużyna Indii. Zawodnicy z tego kraju nie byli zupełnie przygotowani do startu w wieloetapowym wyścigu, ani fizycznie, ani materialnie. Dlatego organizatorzy z Polski, NRD i Cze- chosłowacji na wspólnej konferencji ustalili, że „należy zrobić wszystko, aby doprowadzić drużynę indyjską do Pragi, chociaż jest to zadanie bar- dzo trudne”29. Przedstawiciele zachodniej prasy otwarcie mówili, że start drużyny Indii miał charakter propagandowy30. W 1954 r. podobny mecha- nizm „doprowadzenia do mety” stosowano wobec kolarzy Albanii. Warto dodać, że każdy ze współorganizatorów opłacił w jednej trzeciej koszty sprowadzenia Hindusów na wyścig. Polacy wyekwipowali także zawod- ników Albanii31. Oficjalnie od 1952 r. organizatorami Wyścigu Pokoju były trzy dzien- niki prasowe: „Trybuna Ludu”, „Rude Pravo” i „Neues Deutschland”. W rzeczywistości w organizację imprezy zaangażowany był aparat partyj- ny i państwowy trzech krajów Polski, NRD i Czechosłowacji. W Polsce najważniejsze decyzje dotyczące wyścigu podejmowano na szczeblu sekretarzy KC PZPR oraz kierowników wydziałów KC PZPR. Pra- 28 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII — 413, Notatka służbowa o przeprowadzeniu VII Wyścigu Pokoju „Trybuny Ludu”, „Neues Deutschland” i „Rudeho Praha” w 1954 roku, k. 6–13; zob. Dokument 29. 29 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/413, Informacja z przebiegu VII Międzynarodo- wego Wyścigu Kolarskiego Warszawa–Berlin–Praga na terenie kraju, k. 1 i n.; zob. Dokument 28. 30 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII — 413, Sprawozdanie z VIII Wyścigu Pokoju Pra- ga–Berlin–Warszawa, k. 52–63; zob. Dokument 37. 31 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/413, Sprawozdanie organizacyjne Biura Wyko- nawczego Komitetu Organizacyjnego VII Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Pra- ga, k. 15–38; zob. Dokument 30. Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju 27 cownicy odpowiednich wydziałów KC PZPR pomagali „w zmobilizowaniu towarzyszy zatrudnionych na różnych placówkach do obsługi wyścigu”32. W poszczególnych rejonach kraju, przez które przebiegał wyścig, powoły- wano komitety etapowe składające się m.in. z przedstawicieli komitetów wojewódzkich PZPR, prasy partyjnej, członków Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz pracowników Wojewódzkich Komitetów Kultury Fi- zycznej33. Stan przygotowań do wyścigu analizowano na posiedzeniach eg- zekutyw komitetów wojewódzkich PZPR34. W przygotowania do wyścigu zaangażowane były także polskie placówki dyplomatyczne. Pracownicy tych placówek wskazywali organizatorom „odpowiednich” dziennikarzy z kra- jów zachodnich, których zapraszano na zawody35. Dawało to pewne gwa- rancje, że relacje z trasy, jakie ukażą się na Zachodzie, będą przychylne or- ganizatorom. Oczywiście tę grupę otaczano najlepszą opieką. Placówki dy- plomatyczne również zapraszały drużyny zagraniczne na Wyścig Pokoju. W tym wypadku najczęściej wykorzystywano prywatne kontakty dyploma- tów. Działania te nabierały szczególnego znaczenia w okresach, gdy impre- zie groził bojkot ze strony uczestników z Europy Zachodniej. Pomoc taka przydała się szczególnie w czasie organizacji Wyścigu Pokoju po interwen- cji zbrojnej państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w 1968 r.36 i po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce37. 32 AAN, KC PZPR, sygn. 237/V/44, Notatka w sprawie VI Międzynarodowego Kolar- skiego Wyścigu Pokoju (Praga–Berlin–Warszawa), k. 98 i n.; zob. Dokument 18. 33 AAN, Główny Komitet Kultury Fizycznej, sygn. 54/2, Zarządzenie Nr 13 Przewod- niczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej z dnia 15 marca 1952 r. w sprawie Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Praga, k. 15 i n.; zob. Dokument 16. 34 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/82, Pismo sekretarza KC PZPR Edwarda Ocha- ba do sekretarzy komitetów wojewódzkich, powiatowych i miejskich, k. 12 i n.; zob. Dokument 17. 35 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/413, Sprawozdanie organizacyjne Biura Wyko- nawczego Komitetu Organizacyjnego VII Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Pra- ga, k. 15 i n.; zob. Dokument 30. 36 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/1125, Informacja w sprawie XXII Wyścigu Pokoju 1969 r., k. 26 i n.; zob. Dokument 57; przed Wyścigiem Pokoju w 1969 r. pracow- nicy polskich ambasad byli szczególnie aktywni. Na przykład udział drużyny fran- cuskiej w wyścigu próbowano zapewnić poprzez interwencję u najwyższych władz sportowych Francji. Działania były tak skuteczne, że Francuzi wystartowali w wy- ścigu. Podobną aktywność, także skuteczną, wykazała ambasada w Meksyku. 37 AAN, KC PZPR, sygn. XI/957, Notatka w sprawie przebiegu 36 Wyścigu Pokoju Warszawa–Berlin–Praga „Trybuny Ludu”, „Neues Deutschland” i „Rudeho Pra- va”, k. 204 i n.; zob. Dokument 71. 28 Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju Zupełnie nietypowym zadaniem związanym z Wyścigiem Pokoju pró- bowano obarczyć Ministerstwo Spraw Zagranicznych w 1951 r. Otóż pla- nowano wysłać pocztą kurierską upominki zawodnikom francuskim i duń- skim, którzy startowali w Wyścigu Pokoju, lecz nie odebrali nagród. Za- mierzano w ten sposób przesłać słodycze i „12 kuponów materiałów”38. Trzy lata później, w 1954 r., do przedstawicielstw PRL za granicą zgła- szali się kolarze z różnych państw, którzy startowali w Wyścigu Pokoju. Domagali się zwrotu utraconych zarobków poniesionych w trakcie trwa- nia imprezy39. Z korespondencji prowadzonej wówczas między Głów- nym Komitetem Kultury Fizycznej i Ministerstwem Spraw Zagranicz- nych PRL wynika, że w przypadku drużyny belgijskiej roszczenia te zo- stały spełnione40. Wyścig Pokoju był imprezą deficytową. Chociaż już w latach pięćdzie- siątych organizatorzy mówili o potrzebie oszczędzania, to w praktyce nie potrafili lub nie chcieli tego realizować. Regularnie deficyt wyścigu po- krywano bezpośrednią dotacją państwową41 albo pośrednio poprzez Pol- ską Federację Sportu42. Kosztowne były niektóre pomysły organizatorów wyścigu. W 1955 r. zwrócili się oni do Prezesa Rady Ministrów „z prośbą o zezwolenie na wykonanie 23 samochodów otwartych marki «Warsza- wa»”43. Zapewne przedsięwzięcie takie wymagało przestawienia produk- cji seryjnej na dużo droższą, jednostkową. W latach pięćdziesiątych w propagandzie państwowej Wyścig Pokoju przeciwstawiano wielkim wyścigom kolarskim organizowanym na Zacho- dzie. Jednak „naszą” imprezę przedstawiano jako „potężną manifestację szczęśliwych ludzi w wolnych krajach”44, zaś znany, wieloetapowy wyścig 38 AMSZ, GM, zespól 15, teczka 221, wiązka 22, Pismo dyrektora Departamentu Pra- sy i Informacji MSZ skierowane do ministra spraw zagranicznych RP Stanisława Skrzeszewskiego, k. 64; zob. Dokument 15. 39 AAN, KC PZPR, sygn. 237/XXII — 909, Pismo Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL do Komitetu Organizacyjnego VII Wyścigu Pokoju, k. 38; zob. Dokument 32. 40 AAN, KC PZPR, sygn. 237/XXII — 909, Tajne pismo Ministerstwa Spraw Zagra- nicznych PRL do Głównego Komitetu Kultury Fizycznej, k. 39; zob. Dokument 33. 41 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII — 413, Informacja w sprawie przygotowań do VIII Wyścigu Pokoju Praga–Berlin–Warszawa, k. 39–44, zob. Dokument 35. 42 AAN, PFS, sygn. 7/65, Rozliczenie finansowe XXVIII Wyścigu Pokoju, k. 69 i n.; zob. Dokument 68. 43 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/413, Poufne sprawozdanie z VIII Wyścigu Pokoju Praga–Berlin–Warszawa, k. 52 i n.; zob. Dokument 37. 44 K. Małcużyński, Z. Weiss, Kronika wielkiego wyścigu, Warszawa 1952, s. 13. Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju 29 z długą tradycją, Tour de France, był rzekomo „pretekstem do obwiezienia po kraju olbrzymiej, jarmarcznej karawany samochodów obwieszonych reklamami «najwspanialszych gorsetów», «patentowanych podwiązek», «niezniszczalnych opon» i «jedynych, dających radość życia nożyków do golenia»”45. Organizatorzy Wyścigu Pokoju nie mieli wielkiego doświad- czenia w przygotowywaniu wieloetapowych wyścigów kolarskich. Próbo- wali więc korzystać z doświadczeń... Zachodu. W 1954 r. przedstawiciele NRD, Czechosłowacji i Polski wspólnie ustalili, że każde państwo wyśle swoich obserwatorów na wielkie wieloetapowe wyścigi kolarskie. Polacy do Francji, Czesi i Słowacy do Włoch, Niemcy z NRD do Szwajcarii46. W kolejnych latach etykieta „manifestacji szczęśliwych ludzi” nie wy- starczyła do „przyciągnięcia” sportowców z Zachodu do udziału w Wyści- gu Pokoju. Trzeba było wprowadzić atrakcyjne nagrody. Przedstawicie- le NRD, na naradzie kierownictw sportu i dzienników partyjnych z NRD, Polski i Czechosłowacji, wyraźnie powiedzieli: „aby uatrakcyjnić W[yścig] P[okoju] dla zawodników z państw Europy Zachodniej wprowadziliśmy jako I nagrodę — samochód, ale od lat otrzymują ją zawodnicy z naszych krajów i prawdopodobnie tak będzie nadal”47. Problem polegał na tym, że był to wyścig amatorski. Kolarze z krajów demokracji ludowej oficjalnie byli także „amatorami”, dlatego, jak twierdzili Niemcy: „[Hans Joachim] Hartnick otrzymawszy samochód za zwycięstwo musiał je zwrócić”48. Czy Wyścig Pokoju rzeczywiście przebiegał tylko w pokojowej atmo- sferze? Nie kwestionując przyjaźni, jakie być może się narodziły, trzeba też dostrzec ciemniejszą stronę „pokojowej imprezy”. Zawodnicy polscy, którzy startowali w Wyścigu Pokoju, wspominają, że szczególnie zacięta rywalizacja, nie zawsze zgodna z zasadami fair play, toczyła się między kolarzami ZSRR, Polski, NRD i Czechosłowacji. Tadeusz Mytnik twier- dził, że Polacy potrafili współpracować z Niemcami przeciwko Rosja- 45 Tamże. 46 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII/413, Notatka służbowa o przeprowadzeniu VII Wy- ścigu Pokoju „Trybuny Ludu”, „Neues Deutschland” i „Rudeho Prava” w 1954 r., k. 6 i n.; zob. Dokument 29. 47 Archiwum Ministerstwa Edukacji Narodowej, Główny Komitet Kultury Fizycznej i Sportu, Departament Zagraniczny, sygn. 4/29, karty nienumerowane, Notatka z na- rady kierownictw organizacji wychowania fizycznego, dzienników partyjnych oraz związków kolarskich NRD, PRL i CSRS, która odbyła się w Nouzowie k/Pragi dnia 8 maja 1979 r., karty nienumerowane; zob. Dokument 70. 48 Tamże. 30 Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju nom i Czechosłowakom, którzy „trzymali” razem. Mytnik podczas jed- nego z etapów tak „mocował się” z Jurijem Awierninem, że dwa razy le- żeli w rowie49. Atmosfera daleka od przyjaznej otaczała nie tylko kolarzy. W 1954 r. polscy organizatorzy podkreślali: „Na terenie CSR — naszym zdaniem linia propagandy wyników Wyścigu była nacechowana osłabie- niem momentów internacjonalizmu i zawierała elementy czechosłowa- ckiego szowinizmu. Wyrażało się to w niewspółmiernym wybrzuszaniu wiadomości w superlatywach o zawodnikach czechosłowackich i pomi- janiu często innych. Tak było w prasie i w radio”50. Nieprzyjemny incy- dent zdarzył się w 1971 r. w Pradze podczas uroczystości zakończenia XXIV Wyścigu Pokoju. Zwycięzcą indywidualnym został wówczas Ry- szard Szurkowski. Podczas rundy honorowej na stadionie chcieli mu to- warzyszyć polscy kibice z biało–czerwonymi flagami. Służby porządko- we próbowały im to uniemożliwić. Poza tym telewizja czechosłowacka zakończyła relację przed dekoracją zwycięzców wyścigu51. Jednak niespotykane wydarzenia miały miejsce w 1969 r., niespełna rok po interwencji państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Ko- larze czechosłowaccy, pomimo starań strony polskiej i NRD, nie wystar- towali w Wyścigu Pokoju. Udało się jednak zorganizować przejazd przez terytorium Czechosłowacji, przynajmniej na odcinku 112 km. Z tym że na całej trasie, mniej więcej co 50 metrów, porządku pilnował żołnierz lub milicjant. Mimo tego nie obyło się bez incydentów. Prezes Polskiego Związku Kolarskiego odnotował: „Na pierwszej części trasy bardzo wielu zawodników miało defekty gum. Stwierdzono, że powstały one w ogrom- nej większości z powodu rozsypania na szosie pinezek. W związku z tym kierownictwo Wyścigu wydało polecenie wszystkim samochodom oprócz sędziowskich i technicznych wyprzedzenia kolarzy. Chodziło o to, by sa- 49 C. Koprowicz, R. Opiatowski, Jak to w Wyścigu Pokoju bywało, „Gazeta Wyborcza”, 24 maja 1994; także: W. Dubiański, Wyścig wojny, „Tygodnik Powszechny” 2002, nr 20; A. Fąfara, Gdy rowery zdobywały wiosnę, „Polityka” 2002, nr 19; W. Dubiań- ski, Wyścig (nie)pokoju, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, nr 11, grudzień 2001. 50 AAN, KC PZPR, sygn. 237/VIII.413, Notatka służbowa o przeprowadzeniu VII Wy- ścigu Pokoju „Trybuny Ludu”, „Neues Deutschland” i „Rudeho Prava” w 1954 r., k. 6 i n.; zob. Dokument 29. 51 AMSZ, GM, zespół 6/75, wiązka 1, List mieszkańca Wrocławia z dnia 21 czerwca 1971 r. do Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL w sprawie niewłaściwego za- chowania czechosłowackich służb porządkowych w Pradze, karty nienumerowane. Inne spojrzenie na Wyścig Pokoju 31
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wyścig Pokoju w dokumentach władz partyjnych i państwowych 1948-1989
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: