Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00140 010567 7484913 na godz. na dobę w sumie
Wystarczy tylko otworzyć drzwi... Przedmioty w twórczości Tadeusza Kantora - ebook/pdf
Wystarczy tylko otworzyć drzwi... Przedmioty w twórczości Tadeusza Kantora - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379695089 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Kantor – scenograf, Kantor – autor przedstawień, performansów, cricotagów i ambalaży domaga się wielorakiego oglądu, Kantor – teatr autorski, w którym od pewnego momentu Kantor wszystko robił osobiście; był jego demiurgiem, sprawcą, kreatorem. „Scenografia”, stanowiące ją przedmioty, nie są dla autorki dziełami plastycznymi, obiektami sztuki, lecz przede wszystkim dekoracją przedstawienia, teatralnymi rekwizytami, mającymi swoją funkcję w spektaklu. Zajmuje się „przedmiotami” Kantora, dzieli je na nieantropomorficzne (to, co istnieje również jako zwykły przedmiot w realności, np. krzesło, parasol) i antropomorficzne (ludzkopodobne kukły, manekiny – specyficzne dla Kantora). Opisuje „działania” Kantora (słynne wydarzenia na Foksal), prowokacje, zaskakujące pomysły (np. „multipart” – rozesłanie dzieł wraz z warunkami użyczenia i późniejsze żądanie ich zwrotu). Ukazuje je w szerokim kontekście kulturowym, pokazuje ich rodowód i pokrewieństwa, dowodząc znajomości literatury przedmiotu (szeroko pojmowanej) i umiejętności wykorzystania źródeł. Dla kantorowskich „rzeczy” szuka pokrewieństw w sztuce światowej i polskiej, w filmie, rodowodów w myśli filozoficznej, estetycznej XX w. Z książki dowiemy się nie tylko, kto inspirował Kantora (Stanisław Wyspiański, Stanisław Ignacy Witkiewicz, E. G. Craig), ale również, kto się twórczo Kantorem inspirował (Bob Wilson, Teatr Ciemna, Tadeusz Słobodzianek), jak jego twórczość została odebrana, zinterpretowana i przetworzona.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Dominika Łarionow – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Sztuki, 90-137 Łódź, ul. Uniwersytecka 3 RECENZENT Magdalena Raszewska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI Anna Wojtunik Na okładce wykorzystano zdjęcie Tymoteusza Leklera Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06460.14.0.K Ark. wyd. 14,5; ark. druk. 15,75 ISBN 978-83-7969-507-2 e-ISBN 978-83-7969-508-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Dla Mariusza i Maksa SPIS TREŚCI 1. Wstęp. Zanim otworzymy drzwi 2. Złapać przedmiot in flagranti 3. Przedmioty nieantropomorficzne Deska Krzesło Parasol Drzwi i szafa 4. Przedmiot środkowy – ambalaż 5. Przedmioty antropomorficzne Tintagiles Goplana Manekiny, lalki Piękna Pani – Śmierć, Matka i Infantka 6. Reifikacje postaci autora czyli Sprawcy Wszystkiego 7. Zakończenie. Zamykanie drzwi Bibliografia Wykaz ilustracji Indeks Od redakcji 7 29 69 69 76 105 111 127 145 145 165 177 190 207 223 231 241 243 251 Zdjęcie 1 1. WSTĘP. ZANIM OTWORZYMY DRZWI W grudniu 2010 roku Kraków obchodził uroczyście dwudziestą roczni- cę śmierci Tadeusza Kantora. Przy ulicy Kanoniczej, znani aktorzy Cricot 2 stanęli jako żywy pomnik Dwóch Chasydów z Deska Ostatniego Ratunku, można było obejrzeć m.in.: wystawę rysunków do spektaklu Dziś są moje urodziny lub posłuchać referatów gości zaproszonych na międzynarodową sesję naukową, jaka odbyła się w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej im. Ludwika Solskiego. Wydawało się, że artyście został oddany należyty hołd. Jednak wyznacznikiem ważności danego faktu kulturowego we współ- czesnym świecie są media, a dla nich 8 grudnia najważniejszym wydarzeniem była informacja, że oto upłynęło trzydzieści lat od zamachu na życie Johna Lennona, brytyjskiego muzyka, autora tekstów i  jednego z  członków „The Beatles”, najbardziej charyzmatycznego zespołu rockowego XX wie- ku. Artysta krakowski stał się tylko lokalnym punktem odniesienia, mimo swojego niezaprzeczalnego wkładu w sztukę światową. Zaskoczenie może budzić brutalność zepchnięcia na margines jednego z  najważniejszych twórców polskich ubiegłego stulecia. Dla podkreślenia dysonansu jaki wytworzyły środki masowego przekazu, warto przywołać w  tym miejscu pierwsze sekwencje filmu dokumentalnego Kantor w  reżyserii Andrzeja Sapii z roku 1985. Pokazują one tytułowego bohatera niczym celebrytę, ob- lężonego przez dziennikarzy. Jeden z nich zadał pytanie: Czy to prawda, że był Pan w Wenezueli traktowany jak Bóg? Po chwili artysta, nieskromnie z nieukrywaną radością, zdecydowanie potwierdzał i chichotał. Z pewnością jubileuszowy gest medialny prowokował pytania o znacze- nie spuścizny krakowskiego awangardzisty: czym on może dziś zaskoczyć twórców działających wśród technik elektronicznych, innych przestrzeni i problemów? Czym może przyciągnąć kolejne pokolenia wielbicieli? I na końcu pojawia się zagadnienie najważniejsze z  punktu widzenia bada- cza: jak opisać dorobek artystyczny, który był silnie osadzony w dwudzie- stym wieku, jego historii i sztuce? Chociaż należy zacząć od zagadnienia podstawowego: kim był Tadeusz Kantor? Odpowiedź wcale nie jest jedno- znaczna. Z pewnością był artystą urodzonym 6 kwietnia 1915 roku w mia- steczku Wielopole Skrzyńskie, znajdującym się ówcześnie w  granicach Cesarstwa Austro-Węgierskiego. Zmarł w 8 grudnia 1990 roku w Krakowie w granicach Rzeczpospolitej Polskiej. Urodził się w świecie, w którym na- dal królował porządek społeczny ukształtowany przez XIX wiek. Dorastał w czasach rozwoju w sztuce najważniejszych idei awangardowych, a two- rzył po Zagładzie II wojny światowej, czyli w dekadach, gdy powszechnie panował socrealizm i  komunizm, których podłoże ideologiczne nie było przychylne awangardom, a zgoda na tworzenie oznaczała wejście na trud- ną ścieżkę kompromisów. Odszedł już po sukcesie ruchu robotniczego oraz społecznego „Solidarności” i wygranych wyborach 4 czerwca 1989 roku, czyli w momencie zmiany struktury państwowej, w okresie chaosu trans- formacji. Życie przeżył w  najpierw w  regionie zwanym przez zaborcę austro- węgierskiego Galicją, a potem w geograficznej Małopolsce, która go ukształtowała i którą zapisał w swych spektaklach. Był artystą niepokor- nym, autonomicznym, osobnym. Wymykał i nadal się wymyka schematom. Krytykom nigdy nie dawał się jednoznacznie zaszufladkować i, jak wyka- zała konferencja krakowska, twórczość ta nadal drażni komentatorów, na- kłaniając do nieustannego redefiniowania poglądów. Recepcji Kantora towarzyszy pewien paradoks, bo z jednej strony jest obfitość artykułów i tekstów porównawczych publikowanych w prasie co- dziennej i fachowej, polskiej i zagranicznej, przez ostatnich 20 lat ukazało się również wiele książek poświęconych jego twórczości, z drugiej przy do- kładniejszej analizie zawartości merytorycznej dostrzec można preferen- cje badaczy i komentatorów, które w większości ograniczają się do analizy dzieła z ostatnich 15 lat aktywności zawodowej artysty. W  Polsce można wyodrębnić cezurę, od  której zaczyna się rozwijać refleksja naukowa wokół dzieła Kantora. Narastające zainteresowanie ba- daczy odnotowujemy od II połowy lat 90. Wcześniej informacje o autorze Cricot  2 można było uzyskać jedynie z  kilku publikacji, zawierających znikomy materiał ilustracyjny, głównie czarno-biały, były to: Wiesława Borowskiego (Tadeusz Kantor, Warszawa 1982), partytura widowiska Wie- lopole, Wielopole oraz kilka tekstów reżysera opublikowana wraz z rysun- kami do różnych przedstawień Cricot 2 (Kraków 1985), „Zeszyt Naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego”, którego redaktorzy numer 2 z roku 1995 poświęcili na „Prace z  historii sztuki”. Opublikowane w  tomie artykuły poświęcono związkom artysty z  Bauhausem. W  sferze informacji o  Cri- cot 2 istniały teksty rozproszone w numerach „Dialogu” i „Teatru”, gdzie publikowano zapisy partytur oraz notatki z ostatniego okresu twórczości, najważniejszymi pozycjami były dwie zupełnie odrębne metodologicznie książki: Jana Kłossowicza (Tadeusz Kantor, Państwowy Instytut Wydawni- ( 8 ) czy, Warszawa 1991) i Krzysztofa Pleśniarowicza (Teatr Śmierci Tadeusza Kantora, Verba, Chotomów 1990). Po 1995 roku, oprócz licznych tekstów publikowanych na łamach wów- czas nowo powstałego pisma „Didaskalia”, ukazały się dwie niezwykle waż- ne pozycje dokumentacyjne: Mieczysława Porębskiego: Deska. Chciałbym, aby Pan profesor napisał kiedyś esej o tym biednym przedmiocie. Tadeusz Kantor. Rozmowy. Świadectwa. Komentarze (Warszawa 1997) i  Tadeusz Kantor z  archiwum Galerii Foksal (Warszawa 1998). Książki pokazały dzieło w szerokim kontekście sztuk plastycznych i teatralnych, zawierały również bogaty materiał ilustracyjny, chociaż nadal głównie dwubarwny. Uzupełniała je publikacja Jana Kotta, Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze (Gdańsk 1997). Finezyjna książka polskiego krytyka, napisana z doskonałą znajomością Cricot 2, wzbogacona o perspektywę amerykańską, stanowi ważne świadectwo recepcji sztuki w chwili śmierci artysty. Należy również wyróżnić publikacje Krzysztofa Pleśniarowicza, wpro- wadził on artystę w szeroki dyskurs naukowy, wspomnianą wyżej książką, ale również w następnych pozycjach: Przestrzenie deziluzji (Kraków 1996) czy Dylemat jednego wyjścia (Kraków 2000). Jego autorstwa jest też publi- kacja popularyzująca całą twórczość artysty: Kantor (1997), jaka ukazała się w serii „A to Polska właśnie…”, zainicjowanej i prowadzonej przez Wy- dawnictwo Dolnośląskie. Pleśniarowicz, który był dyrektorem Cricoteki czyli Archiwum Tadeusza Kantora w latach 1994–2000, stał się też redak- torem trzech tomów pism artysty jakie ukazały się pomiędzy 2000 a 2005 rokiem (t. I: Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974, t. II: Teatr Śmierci. Teksty z lat 1975–1984, t. III: Dalej już nic… Teksty z lat 1985–1990). Sta- nowią one najważniejsze źródło badawcze, gdyż zebrano w nich zarówno rozproszone teksty, które częściowo były znane ze względu na wcześniej- sze publikacje w pismach fachowych, jak i wiele materiałów dotychczas nieznanych szerokiemu odbiorcy. Najważniejszy jest pierwszy z nich, gdyż jego redakcję prowadził sam autor. Cricoteka niezmiennie jest przychylna wszystkim naukowcom, którzy ją odwiedzają, systematycznie publikuje ze- brane materiały dokumentalne, grupując je w różnych kontekstach, poczy- nając od dorobku artysty z okresu wojennego, po ostatnie prace. Wyróżnić można pozycje: Kolekcji „A” (2003), Scenografie dla teatrów oficjalnych (2006), Obiekty, przedmioty, zbiory (2007), których nieocenionym redakto- rem była m.in. Anna Halczak. Na osobną uwagę zasługują katalogi z wystaw przygotowanych przez Muzeum Narodowe w Krakowie czy Zachętę Naro- dową Galerię Sztuki w Warszawie, nie ograniczają się one do wykazu prac, a opatrują je szerokim komentarzem o charakterze popularnonaukowym. ( 9 ) Osobnym działem poświęconym recepcji są książki, zbiory tekstów róż- nych autorów, będące często publikacjami pokonferencyjnymi m.in: W cie- niu krzesła. Malarstwo i  sztuka przedmiotu Tadeusza Kantora (Kraków 1997), Hommage a Tadeusz Kantor (Kraków 1999), „Dziś” Tadeusz Kan- tor! Metamorfozy śmierci, pamięci i obecności (Kraków 2014, książka jest również dostępna w języku angielskim). W tym omówieniu nie może za- braknąć specyficznego zbioru Sztuka jest przestępstwem. Tadeusz Kantor a Niemcy i Szwajcaria (Kraków–Nürnberg 2007), będącego jak dotąd je- dyną tak obszerną analizą twórczości w kontekście kultury innego obszaru językowego istotnego dla samego artysty. Próbą wypełnienia luki, doty- czącej omówienia recepcji Kantora poza Polską, był rozdział poświęcony twórcy Umarłej klasy z książki Eleonory Jedlińskiej Polska sztuka współ- czesna w amerykańskiej krytyce artystycznej w latach 1984–2002 (Łódź 2005). Badaczka zwróciła uwagę, że znany jest on w USA przede wszyst- kim jako artysta teatru. Cricot 2 w swych licznych podróżach był obecny chyba we wszystkich częściach globu. Zawsze spotykał się z niebywałym odbiorem, o czym świadczą liczne wywiady, noty, recenzje zamieszczane zarówno w  prasie codziennej, jak i  fachowej różnych obszarów kulturo- wych i językowych. Ta sfera obecności Kantora, poza wymienioną pozycją Jedlińskiej, nie została jeszcze dokładnie omówiona w polskim piśmiennic- twie naukowym. W refleksji anglojęzycznej dominują publikacje Michała Kobiałki (m.in. A Journey Through Other Space. Essays and Manifestos 1944–1990, Berkeley 1993, Futher on, Nothing: Tadeusz Kantor’s Theater, Minneapolis 2009), który z niebywałą precyzją przybliża czytelnikowi tek- sty artysty i jego dorobek. Noel Witts (Tadeusz Kantor, London–New York 2010) podjął próbę omówienia twórczości Kantora, w sposób czytelny dla odbiorcy anglosaskiego, wprowadzając go zarówno w  topografię miejsc Kantorowskich, jak i  w  konteksty historyczne. Osobnego omówienia do- maga się też recepcja francuska, która zawiera wiele ciekawych publika- cji, których autorami są m.in.: Denis Bablet (w tym tłumaczenie tekstów artysty oraz liczne analizy działań teatralnych), Georges Banu (teksty, redakcje m.in. Kantor. l’artiste à la fin du XX-e siècle, Arles 1993), Guy Scarpetta (Kantor au présent, Arles 2000), Claude Amey (Tadeusz Kantor. Theatrum Litteralis, Paris 2002), Amos Possing Fergombe (Tadeusz Kan- tor, de l’écriture scènique de la mort à l’instalation de la memoire, Valen- ciennes 1998). Szeroki obszar refleksji zagranicznej, ograniczony w  tym miejscu tylko do  wymienienia paru publikacji, z  pewnością domaga się dokładnego omówienia, gdyż stanowi dość ciekawe uzupełnienie recepcji dzieła i z pewnością jest wyzwaniem dla kolejnych pokoleń badaczy zafa- scynowanych twórczością krakowskiego artysty. ( 10 ) W Polsce naukowy dyskurs wokół Kantora rozpoczął wspomniany już wyżej Krzysztof Pleśniarowicz. Specyficzną pozycją była książka Aldony Siby-Lickel (Aktor według Kantora, Wrocław 1995), która opublikowała zapis kilku rozmów jakie przeprowadziła z artystą, dodatkowo opatrzyła je uzupełniającym tekstem odautorskim. Metakomentarz na dwa medialne głosy powstał wokół ostatniego widowiska Cricot 2 Dziś są moje urodzi- ny. Marek Pieniążek opublikował obszerną analizę spektaklu (Akt twórczy jako mimesis „Dziś są moje urodziny” – ostatni spektakl Tadeusza Kan- tora, Kraków 2005), ukazując cały zawiły proces jego powstania w ujęciu naukowej egzegezy. Jej dopełnieniem był zapis filmowy prób do przedsta- wienia jakiego dokonał w  ostatnim  roku pracy Kantora dokumentalista Andrzej Sapija. Powstał niezwykły obraz (Próby, tylko próby, TVP 1992) będący z jednej strony raptularzem zmagań twórczych reżysera z materią widowiska, z  drugiej zaś filmową „klepsydrą” odmierzającą upływający czas do daty 8 grudnia 1990 roku. Opis naukowy i zapis VHS uzupełniają się, stając się dość pełnym dokumentem ostatniego momentu życia Kanto- ra. Twórczość artysty w nowym millenium często pojawia się w dyskursie naukowym w ujęciach problemowych, wymienię je zachowując porządek według dat publikacji: Wojciech Owczarski, Miejsca wspólne, miejsca własne. Leśmian, Schulz, Kantor (Gdańsk 2006), Lech Stangret, Tade- usz Kantor. Malarski ambalaż totalnego dzieła (Kraków 2006), Klaudiusz Święcicki, Historia w teatrze Tadeusza Kantora (Poznań 2007), Katarzyna Fazan, Projekty intymnego teatru śmierci. Wyspiański, Leśmian, Kantor (Kraków 2009), Ewelina Godlewska-Byliniak, Tadeusz Kantor. Sobowtór, melancholia, powtórzenie (Kraków 2011), Marta Kufel, Błędne Betlejem Tadeusza Kantora (Kraków 2013). Każdy autor w zakreślonym przez sie- bie polu badawczym umieszcza dzieło artysty w  ciekawych kontekstach dla sztuki polskiej ubiegłego stulecia, wytwarzając wokół niego dyskurs silnie nacechowany indywidualnością naukowca. Osobną refleksję wokół postaci stworzyły książki Wacława i Lesława Janickich (Dziennik podróży z  Kantorem, Kraków 2000) czy Krzysztofa Miklaszewskiego (Kantor od kuchni, Warszawa 2011), przybliżając ją czy- telnikowi poprzez naszkicowanie portretu artysty w sytuacjach codzien- nych, m.in. w czasie podróży Cricot 2. Stały się nieocenionym dokumentem, który napisany przez rzeczywistych uczestników zdarzeń przyczynia się do stworzenia mitu osobowości. Publikacje dotyczące dorobku Kantora, które ukazały się w  ciągu ostatnich 20 lat można pogrupować na co najmniej trzy zbiory, ukazujące główne nurty naukowej refleksji. Pierwszy z nich dotyczyć będzie tekstów ( 11 ) pisanych zgodnie ze specjalizacją naukową badacza. W nurcie badań nad współczesnym teatrem dominują teksty, w  których omawiane okresy: Teatru Śmierci czy Teatru Miłości i Śmierci. Stąd pojawiające się ujęcia problematyki śmierci, przemijania, obecności dyskursu historycznego w dziele, również z jednej strony dopatrywanie się paradygmatu roman- tycznego, a  z  drugiej analiza ukrytych czy podświadomych wątków, wi- zerunków Zagłady, Holokaustu etc. Wcześniejsze widowiska Cricot  2 stanowią jedynie pojawiający się punkt odniesienia, pozbawiany głębszej analizy. Brak jest w tym nurcie dokładnego omówienia chociażby zmagań Kantora ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, które były zasadniczym problemem pojawiającym się we wcześniejszych widowiskach Cricot  2, zrealizowanych przed powstaniem Umarłej klasy. Badacze nie porusza- ją również sfery powiązań teatru i  plastyki w  dziele artysty. W  refleksji historyków i krytyków sztuki położony jest większy nacisk na omówienie okresu lat 60. i 70., czyli czasu kiedy Kantor współpracował z Galerią Fok- sal w Warszawie, niż na analizę jego dokonań zarówno wcześniejszych, jak i późniejszych. Dychotomia naukowa wymusza stwierdzenie, że nigdy nie istniał Kantor tylko reżyser teatralny, twórca widowisk Cricot czy Kantor tylko artysta malarz, autor happeningów, prowokator. Jego dzieło nale- ży do dwóch sfer artystycznych, które wzajemnie się uzupełniają. Para- doksalnie tylko niektórzy badacze dostrzegają tę  prawidłowość. Drugim ważnym zbiorem widocznym w aktualnie toczonych dyskursach jest od- rębność wypowiedzi komentatorów, badaczy, którzy mieli możliwość zoba- czenia spektakli Cricot 2 i doświadczenia obecności artysty, od dyskursu jaki wytwarza pokolenie naukowców, którzy analizują zjawisko opierając się na materiałach archiwalnych. Trzecim i ostatnim dostrzeżonym przeze mnie zbiorem jest odrębność dyskursu polskiego od osobno dyskutowanej refleksji zagranicznej, o  czym już wspomniałam. Pisma Kantora, szcze- gólnie te dotyczące Teatru Śmierci ukazały się w większości krajów, gdzie jego prace, i spektakle, były prezentowane, co też przyczyniło się do pobu- dzenia analizy naukowej. Książkę „Wystarczy tylko otworzyć drzwi…”. Rzeczy, obiekty, przed- mioty Tadeusza Kantora o  tytule częściowo zaczerpniętym z  widowiska Wielopole, Wielopole poświęciłam na omówienie tylko jednego elementu, który został wyabstrahowany z całej twórczości. Jest nim przedmiot, ro- zumiany jako rekwizyt artystyczny, aktywnie obecny zarówno w warstwie teatralnej, jak i plastycznej dzieła. Uważam, że rzeczy spajają dwie prze- strzenie aktywności twórczej. Swobodnie wędrują pomiędzy nimi, a dzięki manipulacjom artysty zmieniają swoje znaczenie, czasem w sposób zaska- ( 12 ) kujący. Publikacja została napisana z pozycji badacza scenografii II poło- wy XX wieku. Przy czym muszę zaznaczyć, że w moim rozumieniu terminu nie ograniczam się jedynie do form, pojawiających się w przestrzeni te- atralnej. Sądzę, że  w  ubiegłym stuleciu pojęcie scenografii zostało wraz z pojawieniem się kina, telewizji, różnorodnej działalności artystów w ob- rębie sztuk plastycznych oraz rozbudowanej działalności widowiskowej, obejmującej zarówno koncerty artystów, jak i wiece wyborcze partii po- litycznych rozszerzone o wszelkie formy, które stanowią tło szeroko poję- tych działań medialnych. Przedmiot Kantorowski wraz z historią swojej obecności w sferze plastyki i teatru stał się nie tylko mieszkańcem pokoju wyobraźni czyli imaginarium artysty, ale jego rekwizytem artystycznym, będącym znakiem rozpoznawczym tej twórczości. I choć artysta niechęt- nie odnosił się do  pojęcia: rekwizytu, które utożsamiał z  zakurzonym magazynami teatralnymi, gromadzącymi tzw. obiekty zbędne. Jednak kre- ował przedmioty w sposób teatralny, a z niektórymi wręcz nie mógł się roz- stać, stwarzając dla nich w przestrzeni własnej sztuki coraz to nowe role. Kantor myśli o rzeczach inaczej niż przed nim czynili to w ubiegłym stu- leciu dadaiści, surrealiści, twórcy pop-artu etc., co wyjaśniam dokładnie i na przykładach w poszczególnych rozdziałach książki. Sądzę, że przed- miotowość jako pojęcie główne zagościła w jego sztuce dzięki doskonałej umiejętności przestrzennego myślenia, która jest właściwa scenografom. Wykształcenie w tym zakresie odbył Kantor w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, m.in. w pracowni Karola Frycza (absolutorium 1939, dyplom 1949). Artysta stwierdził pod koniec życia, że scenografia jest „ochłapem rzuconym przez malarstwo”1. Zdanie to wypowiedział w kontekście uza- sadnienia swojego odejścia z  teatrów repertuarowych i  skierowanie się w stronę autorskich widowisk. Sądzę, że w historii teatru polskiego zapisze się zarówno jako autonomiczny reżyser ważnych dla II połowy XX wieku widowisk, jak i reformator tej poniżonej przez siebie dziedziny. Wszystkie omówione przeze mnie obiekty należą do sfery działań scenograficznych szeroko rozumianych, czyli pojawiających się zarówno w przestrzeniach white cube, jak i  black box. Pojęcie rekwizytu artystycznego wydaje mi się adekwatne do działań Kantora, gdyż nie można mówić w wypadku jego manipulacji rzeczami jako o ich fetyszyzacji, która zawsze ma konotacje seksualne. Niektóre pojawiające się i przetwarzane w tej sztuce obiekty noszą znamiona rytualizacji, są przez artystę wykorzystywane celowo na potrzeby pewnych wykonywanych przez niego gestów. Kantor sam odcinał 1 T. Kantor, Dalej już nic. Teksty z lat 1985–1990, Pisma, t. 3, Ossolineum – Cricoteka, Wrocław–Kraków 2005, s. 384. ( 13 ) się od imputowania mu na tym polu obsesyjnej manii. Krzysztof Pomian wprowadził pojęcie semioforu na nazwę rzeczy, która jest niezbędna w obie- gu kultury bez względu na jej wartość materialną. Można uznać, że jest ono najbliższe myśli Kantorowskiej. Ponieważ autor Krzesła wytwarzał obiekt nie myśląc (przynajmniej nie zawsze) o konsekwencjach jego materialnej wartości, dlatego też należy uznać, że rzeczy kantorowskie są rekwizytami artystycznymi jego sztuki. Sądzę również, że gra ze spuścizną Kantora to- czyć się będzie w nowym milenium w dużej mierze wobec jego stosunku do obiektów. Uważam bowiem, że umiejętność swobodnych migracji rzeczy w różnych rejonach owej twórczości jest nowatorskim wkładem w sztukę ubiegłego stulecia. Do tej pory aspektem przedmiotowości w dziele Kanto- ra w naukowym dyskursie zajmowali się fragmentarycznie m.in: Mieczy- sław Porębski, Katarzyna Fazan, Andrzej Turowski, Lech Stangret, Łucja Iwanczewska, Małgorzata Dziewulska oraz Amos Possing Fergombe. Wyizolowania rzeczy dokonał sam artysta mówiąc, iż bardziej go inte- resuje, jak ktoś nazwie go twórcą parasola czy deski lub gigantycznej ko- perty niesionej przez listonoszy niż jak się o nim mówi jako o malarzu czy reżyserze. Niektóre wykreowane przez niego rekwizyty artystyczne mają swój odrębny byt, który stał się dostrzegalny i widoczny dwie dekady po śmierci swojego autora, gdyż stały się one elementami kultury polskiej, wytwarzającymi nowy dyskurs wokół siebie. Przedmioty bowiem umiesz- czone, a  raczej zawieszone w  wykreowanej przez twórcę idei Realności Najniższej Rangi należą z jednej strony do sfery ekonomicznej, wchodzą- cej w przewrotny sposób w dyskurs z ideą marksizmu, tak istotną dla ubie- głego wieku; z drugiej zaczynają istnieć w różnych kontekstach kultury, które mogą być postrzegane również w wymiarze jej historii. Kantor sam tłumaczył, że nie interesuje go lodówka czy samochód, ale deska, krzesło, parasol czyli jedynie rzeczy, których przeznaczenie sytuuje je na poboczu blichtru, otaczającego świata. Ich utylitarność sprawiła, iż  stały się po- wszechne i dlatego zatraciły swą wyjątkowość. Artysta poprzez wyabstra- howanie przedmiotów z prozy realności życia i przeniesienie w realność sztuki, odebrał im funkcję nałożoną przez kulturę społeczną i uzus, w ten sposób wykreował nowe znaczenie. Badacz form scenograficznych od razu dostrzeże szereg finezyjnych różnic, którymi artysta się posługuje, gdy w  wyniku zainicjowanej przez siebie akcji „wyjmuje” przedmiot z  jego rzeczywistości i  nakłada nań kostium artystyczny. W  niniejszej książce próbuję opisać ten skomplikowany proces. Uważam bowiem, że jest on au- tonomicznym działaniem Kantora, który sam był głównym podmiotem, bę- dąc jednocześnie przedmiotem swojej sztuki. On sytuował się w centrum ( 14 ) dzieła, wokół którego stwarzał swoją własną rzeczywistość i w niej się re- alizował. W jednym z filmów dokumentalnych twórca Krzesła dokładnie tłumaczy swoje rozumienie otaczającej go rzeczywistości. Przywołuje ob- raz budynku banku z września 1939 roku, z okien którego lecą nieistotne, z punktu widzenia wydarzeń wojennych, dokumenty. Świat, w którym one miały jakiekolwiek znaczenie właśnie przestawał istnieć. Zdarzenie umoc- niło artystę w przekonaniu, że realność w ogóle nie istnieje, postrzegamy jedynie rzeczywistość, która została wykreowana na dane potrzeby. Ta- kie podejście spowodowało swobodne umiejscowienie siebie w centrum, wokół którego niemalże na linii okręgu stwarzał poszczególne elementy: plastyczne, teatralne, happeningowe, taszystowskie, a wszystkie one były awangardowe, choć różnie rozumiane. Posłużyłam się metodologią antropologii rzeczy, aby wprowadzić roz- różnienie do świata przedmiotów. Jednocześnie traktuję Kantora jako per- formera, który starał się wykreować świat plastyczny, teatralny, literacki oraz własną postać w  dziele. Chciał panować nad całością rzeczywisto- ści, która go otaczała, nawet chcąc wyreżyserować własną śmierć. Rze- czy Kantorowskie wiele mówią o stosunku artysty do tradycji teatralnej i plastycznej, gdyż poprzez nie prowadzi on własną grę z twórczością m.in. Stanisława Wyspiańskiego, Maurice’a Maeterlincka, Oskara Schlemmera, Edwarda Gordona Craiga, Marcela Duchampa etc. Współczesna huma- nistyka poprzez swoją eklektyczność pozwala łączyć różne metodologie do  opisu zjawisk w  sztuce. Dzięki rozumieniu performansu wprowadzo- nego przez Jona McKenziego, badacz zyskuję swobodę w tworzeniu inter- pretacji dzieła artystycznego. Polifonia znaczeń paradoksalnie przyczynia się do lepszego opisu struktury otwartej dzieła, jak chciał niegdyś włoski semiotyk. Jednocześnie jest niezwykle przydatna do opisu dorobku, który w założonym projekcie przez autora był różnorodny. Czasem pozornie od- mienne aspekty działań Kantora łączą się w spójną całość, o czym on sam chciał nam opowiedzieć pod koniec swojego życia. Książkę podzieliłam na pięć głównych części. Pierwsza, której tytuł został zaczerpnięty z wypowiedzi Kantora: Złapać przedmiot in flagranti omawia metodologię jaką zastosowałam przy wyborze przedmiotów. Za- warłam w nim również uzasadnienie zastosowanego podziału na przedmio- ty nieantropocentryczne i antropocentryczne. Omówieniu obiektów, które znalazły się w tak wytyczonych przeze mnie zbiorach poświęciłam część trzecią i piątą. W części trzeciej omawiam problem „ambalażu”, trakto- wanego tu jako przedmiot, który w sztuce staje się zarówno antropocen- tryczny jaki i nieantropocentryczny. Symbolicznie wyznacza on dla mnie ( 15 ) granicę pomiędzy Kantorowskimi reifikacjami. Na końcu uwzględniłam najważniejszą z nich, czyli uprzedmiotowienie własnej postaci jako autora dzieła. Jest to dla mnie kluczowym celem, do którego artysta dążył szcze- gólnie w ostatnich latach swojego życia, kiedy zaczął powracać do wcze- śniejszych przedstawień oraz działań jakich dokonywał przed powstaniem Cricot  2. Katalog omówionych przeze mnie przedmiotów nie obejmuje absolutnie wszystkich rzeczy Kantorowskich, można uznać, że dobrałam je w sposób nieco subiektywny. Jednak takie spostrzeżenie nie do końca jest prawdziwie. Kierowałam się wielością przetworzeń przedmiotów i ich historią, która wykracza poza rok 1990. Analiza obecności rzeczy antropo- centrycznych, które stały się istotą piątej części niniejszej publikacji jest bardziej skupiona na omówieniu widowisk wykreowanych przez Kanto- ra, w teatrze Cricot 2 i poza nim, ponieważ chciałam pokazać niezwykła zdolność artysty do rozszerzania osób, postaci dramatycznych poddanych reifikacji. Rozbudowa kontekstu teatralnego wydała mi się potrzebna, aby przeprowadzić analizę struktury wprowadzenia w obręb katalogu przed- miotów: Sprawcy Wszystkiego czyli Właściciela Pokoju Wyobraźni czyli po- staci samego twórcy. W założeniu, w książce miałam podjąć nowy dyskurs wokół dzieła traktowanego nie fragmentarycznie a  całościowo. Niestety z konieczności, niezależnej ode mnie, jest ona napisana głównie z pozycji badacza, znającego twórczość Kantora z opracowań archiwalnych. Mam w pamięci tylko jedno osobiste spotkanie z artystą, w grudniu roku 1989. Byłam wówczas uczestniczką całodniowego wykładu w Cricotece przy uli- cy Kanoniczej w Krakowie, który Kantor spontanicznie przeprowadził dla grupy studentów. Wydarzenie z pewnością było początkiem zainteresowa- nia twórczością autora Krzesła, które z czasem stało się podstawą do pracy naukowej. Książka powstała również z  przekonania, że  warto zacząć mówić o Kantorze w nieco inny sposób, czyli nie drążąc tematyki pamięci, wspo- mnienia, dialektyki powrotu, która z jednej strony jest z bardzo ważna dla analizy, ale z drugiej przyczynia się do zamknięcia dzieła tylko w jednym kręgu zagadnień. Kantor jest i wciąż może być inspirujący czasem może à rebours wszystkim naukowym egzegezom. Pewne zmiany w  podejściu do  spuścizny twórcy krakowskiego widać nawet przy pobieżnej analizie działań artystów, jakie zarysowały się na mapie kultury polskiej w ciągu ostatniej dekady XX wieku i w pierwszym dziesięcioleciu wieku XXI. Po- nownie dostrzegamy w nich dychotomię o jasno zarysowanej linii podzia- łu, mówiąc Kantorowskim językiem pojęć, gdyż inaczej patrzy na dorobek Cricot 2 świat teatru, inaczej artyści sztuk plastycznych. Omówię działania ( 16 ) twórców jedynie skrótowo, gdyż chce pokazać fluktuację znaczeń, jakiej podlegają gesty twórcy Umarłej klasy. W  sferze działań teatralnych próby ponownego wystawienia party- tur Cricot 2 podejmowane były praktycznie już w pierwszej dekadzie po śmierci autora i to przez twórców, wywodzących się z różnych kontynen- tów. Badacze są zgodni, że najbardziej spójną formą literacką jest zapis Wielopola, Wielopola. Z pewnością dlatego to przedstawienie najszybciej doczekało się ponownej interpretacji. Przypomnieć w tym miejscu można widowisko w reżyserii litewskiego twórcy Linasa Marijusa Zaikauskasa, które premierę miało w 1995 roku w Rosyjskim Teatrze Dramatycznym w Wilnie. Wszelkie dotychczasowe reinterpretacje okazywały się nieudol- ne względem oryginału, ponieważ nastawione były nie na dialog z artystą, tylko na replikę działań2. W Polsce na przełomie stuleci „burzę” spowodo- wał Krzysztof Miklaszewski, który podjął się wraz ze studentami Akademii Praktyk Teatralnych, działającej przy teatrze Gardzienice, wystawienia Scen z „Umarłej klasy”. Premiera miała miejsce 19 stycznia 2002 roku, ale szerokiej publiczności pokazano widowisko już jesienią 2001  roku w ramach festiwalu Konfrontacji Teatralnych w Lublinie. Krytyka przy- pominała wówczas, że Cricot 2 zagrał Umarłą klasę dwa razy po śmier- ci artysty, w  Pradze i  Brnie. Po klęsce widowisk aktorzy podęli decyzję o samorozwiązaniu się zespołu3. Odtwarzanie przedstawień bez obecności Demiurga, albo Sprawcy Wszystkiego, jak określił swoją postać Kantor w jednym w widowisk, wydawała się niemożliwa. Wacław Janicki, aktor Cricot 2, wypowiedział się drastycznie o geście Miklaszewskiego, traktując go jako nadużycie ze strony byłego aktora zespołu krakowskiego. W dys- kusji zabrał głos wspomniany już Pleśniarowicz, który zauważył, iż twórca krakowski prowadził grę ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, zatem oczekiwałby artysty, który niejako podejmie wyzwanie i  rozpocznie grę z Kantorem, traktowanym jako źródło inspiracji4. 2 Por. K.  Grusznis, Na krańcu świata zupełnie inny Kantor, „Życie Warszawy” 1995, nr 18, s. 12; Por. także K. Marczyk, Kantor pod nieobecność Kantora, „Magazyn Wileński” 1995, nr 3/4, s. 30–31; por. także J.R. Kowalczyk, Od Boscha do Kantora, „Rzeczpospolita” 1995, nr 612, s. X 1. 3 W 18. rocznicę śmierci T. Kantora, aktorzy Cricot 2 i Teatru M.I.S.T. podjęli się wysta- wienia kliku scen z Umarłej klasy i Wielopola, Wielopola. Powstał odrębny spektakl pt. Minęło, minęło i tak przeminą wszystkie historie…, według scenariusza i w reżyserii A. Wełmińskiego. Premiera miała miejsce w Krakowie na Scenie w Bramie, 8.12. 2007 r. Por. J. Targoń, O Kan- torze i o sobie, „Gazeta Kraków” (dodatek lokalny „Gazety Wyborczej”) z dnia 9.12.2007 r. Należy w tym miejscu uzupełnić, że spektakl Dziś są moje urodziny był grany jeszcze przez rok od śmierci Kantora, co było realizacją podjętych za życia twórcy zobowiązań. 4 Por. R. Pawłowski, Dramaturg Kantor, „Gazeta Wyborcza” 2001, nr 253, s. 16; por. także G. Józefczuk, Kantor ale inaczej, „Gazeta w Lublinie” (dodatek lokalny „Gazety Wyborczej”) ( 17 ) Nawiązania pośrednie lub bezpośrednie do  Kantora są dostrzegalne u kilku twórców teatralnych, chociaż najgłośniejszym z pewnością pozosta- nie Robert Wilson (ur. 1941) aktor, reżyser, performer amerykański, pracu- jący nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale również w Europie. W swoich przedstawieniach często traktuje aktora w sposób instrumentalny, czyniąc z  niego tło w  konstrukcji wizyjnych scenografii o  silnie nasyconych ko- lorach (m.in. Woyzeck Georga Büchnera, przygotowany wraz z  Tomem Waitsem, 2002). Używa makijażu z charakterystyczną białą twarzą, tym samym odwołuje się z jednej strony do tradycji niemieckiego teatru eks- presjonistycznego, ale z drugiej do marionetyzacji postaci ludzkiej, jaką osiągał Kantor za pomocą charakteryzacji. W 1997 roku otrzymał również Nagrodę Tadeusza Kantora, m.in. za pracę Memory/Loss, która powstała z inspiracji m.in. Powrotem Odysa w inscenizacji artysty krakowskiego. Klaus Dermutz, krytyk i  publicysta teatralny, upatrywał tożsamo- ści pomiędzy krakowskim artystą, a  reżyserami i  dramaturgami współ- czesnego teatru niemieckojęzycznego5. Ciekawostką jest, że  większość twórców teatralnych spoza obszaru języka polskiego w  swych wypowie- dziach o Kantorze zaznacza fakt, że gdy się zetknęli z jego widowiskami w  większości pozostały one dla nich nieczytelne w  warstwie literackiej, natomiast fascynowały w swej strukturze obrazowej. Poetycko ujął zagad- z dnia 15.01.2002 r. Przed podobnym dylematem stanął J. Szajna, który w 2002 r. zasiadł na widowni festiwalu „Zderzenia”, w Tczewie, by obejrzeć Replikę 8 wystawioną przez M. Ko- zubowski-Houston kanadyjską reżyserkę, polskiego pochodzenia. Artysta, którego działalność przypadła również na II połowę XX w., był twórcą jednego z ważniejszych teatrów autorskich w Polsce. Stworzył spójną estetykę, często przez krytykę nazwaną „szajnizmem”, która mia- ła opisać świat po Zagładzie. W kreacji widowisk posługiwał się pojęciami: zniszczenia, de- gradacji, biedy, brzydoty, przejścia. Powstały świat sceniczny odnosił się do kondycji ludzkiej w czasach upadku wartości humanistycznych i odrodzenia na nowo istotnych dla kultury pojęć takich jak m.in. „piękno”. Wydawało się, że taka estetyka już należy do sfery historii sztuki, jednak M. Kozubowski-Houston sięgnęła po scenariusze, by wraz z zespołem Teatru Korzenie z Vancouver, pokazać świat kultury amerykańskiej po tragedii 11.09.2001 r. Reżyserka udo- wodniła, że teatr autorski nie wytwarza jednostkowego, zamkniętego artefaktu. Partytura, sce- nariusz lub tylko scenopis jest tak samo ważnym zapisem, jak literacki tekst dramatów np. Wil- liama Szekspira. Artysta może sięgnąć po nie nawet wtedy, gdy wydają się osadzone w odle- głym kontekście artystycznym i społecznym. Pisałam o wydarzeniu szerzej w: D. Łarionow, Szajna, szajnizm i spadkobiercy czyli rozmowa, której nie było, „Opcje” 2003, nr 4/5, s. 70–74. 5 Por. K. Dermutz, W ciszy, w samotności. Tadeusz Kantor i teatr niemieckojęzyczny – ślady w twórczości Luca Bondy’ego, Wernera Fritscha, Christophera Marthalera i Andrei Breth, [w:] Sztuka jest przestępstwem. Tadeusz Kantor a Niemcy i Szwajcaria, red. U. Schor- lemmer, Cricoteka – Verlag für moderne Kunst, Nürnberg–Kraków 2007, s. 369–382. W tomie można znaleźć wypowiedzi artystów, takich jak: L. Bondy, Poezja i prowokacja. Tadeusz Kan- tor i „Teatr Śmierci”, s. 398–399; A. Breth, Bliskość przez obcość. Wspomnienie o Kantorze, s. 400–401; Ch. Marthaler, Kantor-inicjacja. Fragment rozmowy prowadzonej przez Klausa Dermutza, s. 409–410. ( 18 ) nienie Luk Perceval6 (ur. 1957), Belg pracujący głównie w teatrach berliń- skich, mówiąc, iż w swoim teatrze zawsze chciał osiągnąć ów magnetyzm. Jednocześnie przyrównał Kantora do  zjawy, która w  swym stanie obec- ności i jednoczesnej nieobecności stale mu towarzyszy. Zwrócił uwagę na niezwykłe poczucie wolności i  niezależności autora Umarłej klasy, przy dość dużej umiejętności autonegacji i redefinicji własnych dokonań. Na tle niniejszych rozważań interesujące jest również spostrzeżenie Percevala, który określił przestrzenie własnych widowisk mianem instalacji. Używa- ne przez niego przedmioty sceniczne mają służyć do  określenia stanów aktorów, co wiązał również z konotacją Kantorowską. W Polsce najciekawszym zjawiskiem pozostaje Teatr Cinema. Zespół został założony w 1992 roku w Michałowicach przez Zbigniewa Szumskie- go (ur. 1956), funkcjonował w niszy jaką wytworzyła kultura alternatywna w latach 90. XX wieku. Wykorzystuje przedmioty, które w niektórych wi- dowiskach stają się elementem nie tylko współtworzącym postać, ale rów- nież rytmizującym ciąg zdarzeń. Autor przyznaje się głównie do inspiracji surrealizmem, w wielu wypadkach nieobcy mu jest dorobek Cricot 2 (m.in. Kabaret Olbrzymów, wieczór I–V, lata 1996–2003)7. Wielokrotnie swoje związki z Kantorem zaznaczał Krystian Lupa8 (ur. 1943), reżyser teatrów repertuarowych, pracujący głównie w  Teatrze Starym w  Krakowie i  Te- atrze Polskim we Wrocławiu. Wprowadzona przez niego estetyka była jed- ną z najbardziej wyrazistych w teatrze polskim ostatniej dekady XX wieku i pierwszych lat nowego tysiąclecia. (Lunatycy, Rodzeństwo, Ritter, Dene Voss, 1996; Kuszenie Cichej Weroniki, 1997). Reżyser, podobnie jak autor Cricot 2, jest obecny na każdej kolejnej reprezentacji przedstawienia, któ- rą zdaje się nadzorować. Zbudowane przez Lupę przestrzenie stają się do- skonałymi „pudłami do gry”, często z wydzieloną linią oddzielająca scenę od  publiczności (Rodzeństwo). Elementem dominującym tych dekoracji często są drzwi, okna. Reżyser doskonale wygrywa ich znaczenie metafo- ryczne, traktując je jako ważny rekwizyt kształtujący atmosferę widowiska. 6 L. Perceval, „Heart to heart, Mind to Mind, Face to Face”. O sensie bezsensowności w teatrze Kantora, [w:] Sztuka jest przestępstwem…, s. 413. 7 M. Gołaczyńska zauważyła powinowactwo metody aktorskiej, jak również konstrukcji narracji widowiska, która z jednej strony ma nawiązywać do tradycji kabaretowej awangard malarskich XX w., a z drugiej ma czerpać z humoru Cricot 2; por. taż, Mozaika współczes- ności. Teatr alternatywny w Polsce po 1989 roku, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro- cław 2002, por. także: Mój mistrz…. Tadeusz Kantor. Dariusz Skibiński, aktor Teatru Cinema rozmawia z  Joanną Bodnar i  Dominiką Kowalczys dla gazety festiwalu „Kontrapunkt’97”, 30.04.1997. 8 Por. m.in. K.  Lupa, Postać rytualna w  teatrze Kantora, [w:] Sztuka jest przestęp- stwem…, s. 404–408. ( 19 ) Silne powiązanie, często na granicy dosłownego cytatu, odnaleźć można w twórczości reżysera Janusza Wiśniewskiego (ur. 1949) (Panopticum a la Madame Tussaud, 1982 czy Koniec Europy, 1983; czy Faust według Johan- na Wolfganga von Goethe, 2005), związanego przez wiele lat w Teatrem Nowym w Poznaniu. Posługiwał się również nastrojowością makijaży Cri- cot 2, które poprzez pobielone twarze odseparowywały aktora od jego re- alności, stwarzając żywą kukłę. Wraz z wprowadzeniem do przestrzeni gry lalek reżyser wpasowywał się w Kantorowskie połączenie planu żywego z martwym, wygrywając metaforę współistnienia tych dwóch światów. Le- szek Mądzik (ur. 1945), którego autorski teatr Scena Plastyczna Katolic- kiego Uniwersytetu Lubelskiego istnieje nieprzerwanie od ponad 40 lat, też wielokrotnie był zestawiany z Kantorem, ze względu na posługiwanie się w  większości wypadków drewnianymi manekinami, traktowanymi w przestrzeni scenicznej podobnie jak żywi aktorzy. Wydaje się, że konota- cje Mądzika nie zamykają się jedynie w odniesieniu do Cricot 2, ale odsy- łają do innych zagadnień bliższych współczesnym sztukom plastycznym9. Szczególnym powrotem do  przedstawień Teatru Śmierci był dramat Nasza klasa Tadeusza Słobodzianka10 (ur. 1955). Zjawisko zasługuje na wyróżnienie, gdyż odnosi się nie tylko do estetyki, ale również do warstwy literackiej stając się twórczym cytatem, który służy stworzeniu nowego ar- tefaktu. Postmodernistyczna strategia nie jest obca Słobodziankowi, który już wielokrotnie sięgał po utwory innych autorów. Wspomnieć tu można chociażby Sen pluskwy, który był grą z Majakowskim i awangardą rosyj- ską. Nasza klasa odnosiła się do tragedii jaka rozegrała się w latach 40. XX wieku we wsi Jedwabne, gdzie miejscowa ludność dokonała pogromu Żydów. Nawiązanie do Umarłej klasy nie kończyło się tylko na skojarzeniu zasygnalizowanym w  tytule. Podobieństwa zostały szczegółowo uwypu- klone w polskiej prapremierze w reżyserii Ondreja Spišáka i scenografii Františka Liptáka (Teatr na Woli w Warszawie 16 października 2010 r.). Spektakl rozpoczynała scena uczniów, siedzących w  szkolnych ławkach. Ich układ, sposób ustawienia postaci (od najniższych do najwyższych) i pal- ce wyciągnięte do góry nawiązują do klasycznej ikony spektaklu Cricot 2. Całość dramatu Słobodzianka została rozegrana w jednym układzie sce- nograficznym. Była to sala szkolna, z czarnymi ścianami. Na środku tylnej ściany znajdują się drzwi. One będą tym elementem, który oddziela świat żywych od umarłych i w tym znaczeniu również nawiązują do dekoracji 9 Autorski teatr L. Mądzika, Scenę Plastyczną KUL omówiłam w: D. Łarionow, Prze- strzenie obrazów Leszka Mądzika, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2008. 10 Por T.  Słobodzianek, Nasza klasa. Historia w  XIV lekcjach, słowo obraz/terytoria, Gdańsk 2009. ( 20 ) krakowskiego teatru. Podobieństwo było także zasygnalizowane w  ko- stiumie, choć w sposób nieco przewrotny względem widowiska Cricot 2. U Kantora staruszkowie siedzieli z kukłami swojego dzieciństwa na ple- cach. Tu dzieci, siedzące w klasie szkolnej, od początku były dorosłe, a ich kostium sygnalizował główne role życiowe, jakie przyszło im odegrać (m.in. przyszły ksiądz był w sutannie, rabin miał brodę i myckę etc). Za- równo w tekście Słobodzianka, jak i u Kantora elementem rytmizującym ciąg dramatyczny są dziecinne wyliczanki, to kolejne świadome nawiąza- nie spektaklu z  1975  roku. W  warstwie dramaturgicznej autor nie tylko skupił się na odwołaniach do widowiska Cricot 2, pojawia się dialog m.in. z Weselem Stanisława Wyspiańskiego oraz Dziadami Adama Mickiewicza. Przede wszystkim Spišák wykazał, że Umarła klasa jest żywą ikoną, a po- szczególne obrazy na stałe weszły do imaginarium polskiego teatru. Można stąd wysnuć wniosek, że Kantor może nadal hipnotyzować i powinniśmy być przygotowani na wiele różnych gier artystycznych z jego dziełem. Na tle dokonań teatralnych ciekawie się przedstawia podejście twór- ców sztuk przestrzennych, gdyż dotykają oni nieco odmiennego aspektu tej spuścizny. Specyficzną dyskusję zainicjował Zbigniew Libera (ur. 1959), który jest artystą, sytuującym się w nurcie nazwanym przez komentatorów „sztuką krytyczną”. Wystawił w 2004 roku w Atlasie Sztuki w Łodzi cykl Mistrzowie, w którym dokonywał prowokacyjnej manipulacji. Autor przed- stawił fikcyjne wywiady m.in. z Janem Świdzińskim, Andrzejem Partumem czy Zofią Kulik zamieszczone na łamach popularnych ówcześnie polskich tygodników, jak „Magazyn Gazety Wyborczej” czy „Przekrój”. Grafika edycyjna została skopiowana w  najdrobniejszym detalu, dając wrażenie obcowania z realną faktem medialnym. Libera pisał w katalogu, iż w ten sposób przedstawia wybitne postacie awangardy, które odegrały według niego istotną rolę w sztuce polskiej. W autorskim tekście odrzucił zarówno twórczość m.in.: Kantora, jak i Magdaleny Abakanowicz. Artysta dokonał przewartościowania dzieł czy wręcz dorobku wybranych przez siebie twór- ców, układając nowy katalog historii polskiej sztuki współczesnej. W od- niesieniu do działania Libery Hanna Wróblewska zauważyła, że sprzeciw jaki budzi Kantor wśród współczesnych artystów ma podłoże socjologicz- ne. „Nie wiąże się to, jak można by przypuszczać, z jakimś głęboko prze- żytym doświadczeniem rozdźwięku, poprzedzonym kontemplacją dzieł. Dla większości z  nich Kantor pozostaje symbolem pseudoartyzmu, bar- dzo ściśle związanego z demiurgiczną funkcją sztuki”11. Sugestię krytyka 11 H. Wróblewska, Nie Tadeusz Kantor (…), [w:] Teatr Niemożliwy/The Impossible The- ater. Performatywność w sztuce Pawła Althamera, Tadeusza Kantora, Katarzyny Kozyry, Rober- ta Kuśmirowskiego i Artura Żmijewskiego, Kunsthalle – Zachęta, Wien–Warszawa 2006, s. 12. ( 21 ) sztuki można rozumieć jako odrzucenie powiązane z chęcią odcięcia się od formy, która wiąże się z iluzją czy metaforą. Jednak w zaprzeczeniu po- zostaje działanie m.in. Pawła Althamera (ur. 1967), który w swoich akcjach niejednokrotnie wykorzystuje mimetyczne zabiegi. Jest on autorem nieco przewrotnego felietonu Kantor wiosną12. Opisał w nim swoją drogę na wy- stawę Kantora w Galerii Zachęta w Warszawie. Skupił się nie na recepcji dzieł, tylko na przedstawieniu ludzi jakich spotykał, idąc na ekspozycję. Byli to głównie niczym nie wyróżniający się przechodnie, m.in.: matka z  dzieckiem w  wózku, bezdomna zbierająca puszki po piwie, grupa roz- mawiających emerytów, żołnierze, którzy wykonują zmianę warty przed Grobem Nieznanego Żołnierza. Ich świat był bardziej frapujący niż wysta- wa, na którą w efekcie artyście nie udało się dotrzeć. Jarosław Suchan13, analizując tekst Althamera zwrócił uwagę, że była to świadomie wymie- rzona prowokacja, bo z jednej strony miał nam mówić, że obecna realność jest bardziej intrygująca niż artysta, który już jest w kanonie muzealnego kurzu. Druga interpretacja felietonu sytuuje go w  porównaniu do  akcji Spacerek do  jakiej zaprosił Althamer publiczność przybyłą na jego wy- kład w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie 25 czerwca 2001 roku. Uczestnicy miast słuchać wystąpienia w  pomieszczeniu, zostali zmusze- ni do  przechadzki po parku okalającym Zamek Ujazdowski. W  alejkach czekały na nich przygotowane i uprzednio zaaranżowane akcje, które, jak zauważył Suchan, niewiele się różniły od tych jakie artysta opisał w swo- im felietonie. Zaaranżowane sytuacje stały się ciągiem performatywnym określanym terminem: real time movie. I jako takie zostały jeszcze kilka- krotnie powtórzone, a możliwość zagrania w nich oferowano różnym akto- rom (w 2004 r. w Pittsburghu postać Przechodnia zagrał Peter Fonda, a rok później w akcji na warszawskiej Pradze udział wzięli Agnieszka Grochow- ska i Mirosław Bałka). Można uznać, że Althamer rozpoczął odrębną grę, zarówno w swych akcjach, jak i w felietonie, w której Kantor stał się jedy- nie elementem krajobrazu semantycznego nakreślonego przez współcze- snego twórcę. W dyskurs z artystą krakowskim weszły także naturalnych rozmiarów autoportrety Althamera, szczególnie chodzi o rzeźby powstałe na początku lat 90. (m.in. Paweł Althamer, 1993; Studium z natury, 1991 oraz Paweł i Monika, 2002). Były one analizowane w porównaniu z m.in. z ostatnim cyklem malarskim reżysera Cricot 2. Pojawiło się wówczas ze- stawienie obu gestów w kontekście obecności autora w dziele i gry z wej- 12 P.  Althamer, Kantor wiosną, „Ozon” 2005, nr  3. Autor szedł na wystawę Tadeusz Kantor. Interior imaginacji, jaka odbyła się od 16.04. do 12.06.2005 r. w Galerii Zachęta. 13 J. Suchan, Realna iluzja Kantora i inne prawdziwe fikcje, [w:] Teatr Niemożliwy…, s. 17–25. ( 22 ) ściem w iluzję sfery sztuki. Ponieważ Althamer często w swojej twórczości wprowadza bohaterów z marginesu społecznego (m.in. rzeźba praskiego menela pt.: Guma z 2008 r.) budzi u krytyki skojarzenia z kategorią Re- alności Najniższej Rangi. Utożsamienie definicji pojęcia estetycznego wykreowanego na użytek dzieł Kantora z kloszardami nie jest zgodne z in- tencją krakowskiego artysty. Należy bowiem pamiętać, że wiązała się ona ściśle w  użytkowością, popularnością, produktem niezbędnym do  życia, chociaż poprzez zużycie wyrzuconym poza jego nawias. Utylitarność czy- niła przedmiot godny wejścia w sferę owej estetyki, funkcjonującej poza blichtrem, ale jednocześnie należącej czy wręcz współtworzącej świat ilu- zji. Bezdomni Althamera są realni, a nie odkształceni poprzez realność ar- tystyczną, czego dokonuje Kantor. Ciekawym punktem odniesienia dla całości niniejszego wywodu była wystawa Teatr Niemożliwy, prezentowana w Kunsthalle w Wiedniu (2005), w  Barbacan Galery w  Londynie (2006) oraz w  warszawskiej Zachęcie (2006). Kuratorki ekspozycji: Sabine Folie i Hanna Wróblewska zestawiły prace artystów młodego pokolenia z twórcą Cricot 2. Obok wspomnianego Althamera pojawili się także: Katarzyna Kozyra (ur. 1963), Robert Kuśmi- rowski (ur. 1973) i Artur Żmijewski (ur. 1966). Dla każdego z nich autor Umarłej klasy był punktem odniesienia, chociaż często wręcz nieznośnym i  nieakceptowalnym, bo pojawiającym się w  różnych obszarach znacze- niowych. Omówiony performer i Kozyra sytuują siebie w centrum dzieła, wokół swojej osoby budują strukturę „morfologiczną” sztuki. Obydwoje uprawiają sztukę o silnych wątkach autobiograficznych, które mają w sobie lekki posmak ekshibicjonizmu, idącego o krok dalej niż uzewnętrznianie swych lęków, chorób, widoczne w strukturze dzieła Kantora. Dla Kozyry sztuka stała się wehikułem służącym do odrodzenia swojego ciała, terapią po traumie choroby nowotworowej (Olimpia, 1996) oraz obszarem urze- czywistniania własnych fantasmagorii, jak pokazany na przywołanej wy- stawie projekt pt. W sztuce marzenia stają się rzeczywistością (2004), gdzie drogą mozolnych ćwiczeń Kozyra uczy się śpiewu operowego, przygotowu- jąc profesjonalny występ. Odbiorca z  nieukrywaną fascynacją śledzi jej wysiłek, który ma zaprowadzić do wielkiego finału. Nie jestem pewna czy tożsamość obecności artystów, tak podkreślana przez komentatorów wy- stawy, cieszyłaby Kantora, który jednak myślał o dziele jako ostatecznym produkcie procesu kreacyjnego, który musi być tworzony w fazie ekscyta- cji. Kozyra poszła o krok dalej, pokazując work in progress, który Kantor mimo wszystko trzymał w ukryciu. Dla niego liczyło się głównie dzieło, a dla artystów współczesnych czasem bardziej istotne jest konstruowanie formy i dochodzenie do jej kształtu ostatecznego. Ten proces ma bardziej ( 23 ) narracyjny charakter, jednocześnie staje się momentem nawiązania dialogu z odbiorcą, który zaczyna się utożsamiać w wysiłkiem bohatera– artysty. Wydaje się, że  to jest zasadniczy czynnik odróżniający twórców od siebie, chociaż należy z całą mocą podkreślić, że istota ich obecności w dziele wiele zawdzięcza demiurgicznej sile reżysera Cricot 2. W kontekście niniejszych rozważań najciekawszy jest Żmijewski, któ- ry pisał o rzeczach, mimowolnie wchodząc w dyskurs z Kantorem. Artysta stwierdzał bowiem, że nie interesuje go przedmiot, którego celem jest samowystarczalność. Chodzi raczej o przedmiot ułomny, niedojrzały, wymagający opieki i aktywności artysty – jego by tak rzec, aktywności reanimacyjnej – wciąż przywracającej przedmiotowi jego znaczenie. Przedmiot nie/samowystarczalny wchodzi w symbiozę z artystą, z jego umysłem i umysłem widza. Przestaje być tylko przedmiotem. Staje się melanżem podmiotu i przedmiotu. Ani tym ani tamtym – obiek- tem mentalnym. Przedmiot wymagający ciągłego tłumaczenia, opowiadania, wydaje się być wyposażony w możliwości zmiany – zgodnej z kierunkami ewolucji komentarza”14. Obaj artyści są w tej mierze zgodni, gdyż w dla twórcy Krzesła, istotna jest owa wspólnota wyobrażeniowa jaka zaczyna istnieć pomiędzy przed- miotem a jego autorem. Powinowactwo dotyczy jeszcze jednej sfery, dla Żmijewskiego i  Kantora przedmiotem w  jednakowym stopniu pozostaje, oprócz sfery rzeczy materialnych, również ciało ludzkie, którego uprzed- miotowienie staje się ważnym elementem dzieła. W  obu wypadkach za- tem reifikacja zostaje rozszerzona poza obiekty martwe. Przywołać w tym miejscu można chociażby cykl fotografii Oko za oko z  1998  roku, gdzie artysta w różnych konfiguracjach pokazuje ułomność, niepełnosprawność ciała ludzkiego. Ciekawie odniósł się do twórczości Kantora Kuśmirowski, artysta, któ- ry jest prawie równolatkiem Umarłej klasy. Na wystawie Teatr Niemożliwy stworzył replikę przestrzeni słynnego widowiska. Dokonał jednak małej zmiany, w miejsce ławek ustawił skrzynie. Nawiązywały one do Kantorow- skich podróżnych bagaży, w jakie pakowano zawsze dobytek Cricot 2 przed kolejną wyprawą. Również może w sposób nieświadomy artysta nawiązał do jednego z ostatnich rysunków Kantora do spektaklu Dziś są moje urodzi- ny, na którym umieścił siebie jako trupa wnoszonego w trakcie ostatnich sekwencji na scenę. Działanie Kuśmirowskiego odwoływało się też do idei podróży, tułaczki, która jest zespolona z  interpretacjami dzieła krakow- skiego twórcy. To wizja artysty wiecznego wędrownika. Kantor dodatkowo nałożył na nią konotacje wędrówki przepędzanego narodu żydowskiego. 14 A. Żmijewski, Ulubiona teoria sztuki, [w:] Teatr Niemożliwy…, s. 69. ( 24 ) Zatem podróżne paki w tym dorobku mają dużą polifonię znaczeń, która z jednej strony opisywała schemat twórcy, z drugiej wchodziła w dialog z zagadnieniami Zagłady, Holocaustu czyli stygmatu kulturowego obcego. Christian Boltanski (ur. 1944) francuski rzeźbiarz i twórca instalacji, któ- rego dzieła w dużej mierze odnoszą się do zbrodni II wojny światowej, ma afirmacyjny stosunek do artysty krakowskiego. Kiedy kilka lat temu został poproszony o wypowiedź, napisał wielkimi literami: KANTOR DLA MNIE JEST. TRAGICZNY – GROTESKOWY – WZRUSZAJĄCY – CUDOWNY – PONADCZASOWY – PIĘKNY – AKTUALNY – NIEZASTĄPIONY –  ZAGRAŻAJĄCY – WSPÓŁCZUJĄCY – KOMICZNY – UNIKALNY – TWÓRCZY – AWANGARDOWY – KLASYCZNY – ALE NADE WSZYSTKO LUDZKI15. Szalenie emocjonalna wypowiedź artysty pokazuje, że  dzieło Kan- tora nigdy nie pozostawia swojego odbiorcy obojętnym, choć zmagania z  tą  spuścizną dla młodszego pokolenia twórców są niewątpliwie trud- ne. O powinowactwo z dziełem Kantora był posądzany również Mirosław Bałka (ur. 1958), szczególnie na początkowym etapie swojej twórczości. Jego rzeźba Pamiątka Pierwszej Komunii (1985) została wykonana z ce- mentu i przedstawia figurę chłopca w garniturze, upozowanego do zdję- cia, które ma upamiętnić ważne wydarzenie religijne. Stoi on oparty o blat stołu, w którym umieszczono rzeczywistą fotografię. W klapie ma- rynarki znajduje się wsadzone serce/rzecz, czyli poduszeczka do  szpi- lek. Na wernisażu, będącym jednocześnie obroną pracy dyplomowej, Bałka rozdawał swoim profesorom szpilki, które mieli w  nie wetknąć. Dzieło wpisało się w  poetykę śmierci, wspomnienia, powrotu do  dzie- ciństwa oraz wykorzystywania w  pracach osobistego archiwum, rozu- mianego jako przestrzeń domu, rzeczy. Anda Rottenberg, krytyk sztuki i kurator wielu wystaw, dokonała ciekawego rozróżnienia pomiędzy Kan- torem a  Bałką. Obaj posługują się przedmiotami, jednak dla niej arty- sta krakowski dokonywał ich zawłaszczenia, czyniąc z  niego fragment dzieła. Natomiast twórca młodszy o kilka pokoleń „pozostawia go swo- jej tożsamości. Wskazuje raczej na niego i mówi: oto jest kawałek drew- na, oto jest stary dywanik. To jest oczywiście też fragment jego rzeźby, 15 Ch. Boltanski, Kantor est pour moi… Kantor dla mnie jest… [w:] Sztuka jest przestęp- stwem…, s. 397. ( 25 ) ale nie pozbawiony swojej tożsamości, nie zawłaszczony”16. Rottenberg uważa, że Bałka jest bliższy zatem poetyce Marcela Duchampa niż Kan- tor. O pewnej niezgrabności poczynań kuratorskich może świadczyć dość kontrowersyjne zestawienie prac twórcy Cricot  2 (głównie cyklu rysun- ków Ludzie Atrapy z okresu Teatru Informel) z dziełem Piotra Uklańskie- go (ur. 1968). Inspiracją do wystawy w poznańskim Browarze, która miała miejsce na przełomie 2010 i 2011 roku był gobelin tego ostatniego, któ- ry swoją fakturowością i rozmiarami nawiązywał do dzieł taszystowskich z lat 60. ubiegłego wieku. Od jej tytułu zaczerpnięto, wiele obiecujący ty- tuł ekspozycji The Year We Made Contact. Jednakże połączenie artystów w tym wypadku okazało się nietrafne, mimo że odwoływało się do wspól- noty gestów. Tkanina bardziej kojarzyć się mogłaby z twórczością Józefa Szajny w lat 60 czy z malarstwem Tadeusza Brzozowskiego. Należy zazna- czyć, że w innych działaniach prowokacyjnych Uklańskiego można by się dopatrzeć podobnych zabiegów na kulturze narodowej, jakich dokonywał Kantor. Ten aspekt na przywołanej ekspozycji nie był poruszony. Prace artystów sztuk plastycznych bardziej wykazują performatywny charakter dzieła Kantora niż działalność reżyserów teatralnych. Należy zaznaczyć, że są zgodne z intencją Pleśniarowicza, gdyż tak jak chciał ko- mentator, nie naśladują czy powielają gestów autora Krzesła, tylko wcho- dzą z  nim w  dialog. Przetwarzają elementy należące zarówno do  sfery bezpośrednich odniesień, jak również na bazie osiągnięć artysty rozwijają dalej sztukę, nadając nowe znaczenie działaniom, którym można przypisać historię, zaczynając od Cricot 2. Przy nawet pobieżnej analizie prac artystów nawiązujących do dorob- ku twórcy krakowskiego widać, iż konieczne jest rozpoczęcie refleksji wo- kół spuścizny Kantora, która by ukazywała dzieło w szerokim spektrum możliwości interpretacyjnych i jednocześnie zapoznawała z dziełem, dając innym możliwości jego dalszego przetworzenia. Pewne próby podejmuje Cricoteka, pod dyrekcją Natalii Zarzeckiej. Od  2012  roku aktywnie pro- muje nowy program, w którym dzieło Kantora ma się stać odniesieniem do budowania performatywnej koncepcji jego odbioru. Na tym polu nie- bagatelną rolę odgrywają rzeczy, które gromadzi Cricoteka i do których odnosi się sztuka współczesna. Z tego też względu podjęcie refleksji wokół przedmiotów, obiektów sztuki Kantora wydaje się zasadne. 16 Kantor krzyczał, a Bałka szepcze. Z Andą Rottenberg rozmawiał Rafał Jakubowicz, „Orońsko. Kwartalnik Rzeźby” 2000, nr 2 (39), s. 41–47; http://magazynsztuki.eu/old/archi- wum/teksty_internet_arch_all/archiwum_teksty_online_2.htm. ( 26 )
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wystarczy tylko otworzyć drzwi... Przedmioty w twórczości Tadeusza Kantora
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: