Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00466 010308 11217895 na godz. na dobę w sumie
Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa RP o charakterze wewnętrznym - ebook/pdf
Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa RP o charakterze wewnętrznym - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-537-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zadaniem każdego państwa demokratycznego reprezentowanego przez władzę jest zagwarantowanie swoim obywatelom poziomu bezpieczeństwa, który jest przez nich do zaakceptowania oraz stopnia rozwoju, który umożliwia im osiągnięcie odpowiedniego poziomu egzystencji. Z kolei najważniejszym celem każdej władzy jest zapewnienie
obywatelom takich warunków w państwie, w których zarówno ich bezpieczeństwo, jak i rozwój jest im zagwarantowany. W sytuacjach wyższej konieczności
władza przy podejmowaniu prób zmierzających do zwiększenia stopnia bezpieczeństwa w państwie powinna czynić wszystko, aby wprowadzane zmiany w minimalnym tylko stopniu miały wpływ na sposób funkcjonowania podstawowych swobód obywatelskich
i w miarę możliwości nie naruszały demokratycznych praw.
W związku z tym, iż bezpieczny byt i rozwój państwa może zostać w każdej chwili ograniczony bądź naruszony, badania dotyczące uwarunkowań jego bezpieczeństwa są nieodzownym elementem zabiegów państwa jako organizacji. Jednym
z takich czynników są uwarunkowania wewnętrzne bezpieczeństwa narodowego. W efekcie badań tych uwarunkowań diagnozuje się i prognozuje wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego. Taki właśnie cel prac przyjęli autorzy
niniejszego opracowania.
Książka jest efektem działań dwutorowych. Z jednej strony jest ona rezultatem działań pracowników naukowo-dydaktycznych m.in. Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie, Akademii Obrony Narodowej w Warszawie oraz Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego w Siedlcach realizowanych w ramach projektu badawczego finansowanego ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju nt. „System bezpieczeństwa
narodowego RP”. Z drugiej zaś efektem prac równoległych — w których udział wzięli specjaliści z zakresu nauk o bezpieczeństwie — wykraczających poza przyjęte potrzeby wynikające z wyżej wymienionego projektu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WYZWANIA, SZANSE ZAGROŻENIA I RYZYKO DLA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP O CHARAKTERZE WEWNĘTRZNYM pod redakcją naukową Ryszarda Jakubczaka Bernarda Wiśniewskiego Szczytno 2016 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent prof. dr hab. Ryszard Wróblewski Zespół autorów prof. dr hab. Ryszard Jakubczak — 5 (bez 5.2–5.3), 1.4.1–1.4.5, wprowadzenie; zakończenie; załącznik; wykazy: skrótów, rysunków, tabel, wykresów, załączników prof. dr hab. Bernard Wiśniewski — 3 (bez 3.2–3.3), 2.3, wprowadzenie, zakończenie prof. dr hab. Zenon Stachowiak — 3.3, 4.3, 5.3, rysunki, tabele, wykresy dr hab. Weronika Jakubczak dr hab. Tomasz Kośmider dr hab. Jarosław Prońko dr Aleksander Babiński dr Krzysztof Gąsiorek dr Bogusław Kogut dr Jerzy Kozioł dr Jarosław R. Truchan — 1, 5.1.1.1–5.1.1.5  — 3.2 — 2 (bez 2.3, 2.4, 2.5) — 2.3, 2.5  — 4.2, 5.2 — 2.3, 2.5 — 2.4 — 4 (bez 4.2–4.3), 1.4.1–1.4.5 Redakcja Wydawcy Anna Bryczkowska Agnieszka Kamińska Paweł Oczoś Projekt okładki Agnieszka Kamińska © Wszelkie prawa zastrzeżone — Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie ISBN 978-83-7462-536-4 e-ISBN 978-83-7462-537-1 Skład, druk i oprawa: Dział Wydawnictw i Poligrafi i Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 15,45 ark. wyd. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Naszym wszystkim Wychowankom i Studentom Ryszard Jakubczak Bernard Wiśniewski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wprowadzenie ....................................................................................7 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego  ......................................................... 11 1.1. Pojęcie i istota bezpieczeństwa narodowego ............................... 11 1.2. Polityka bezpieczeństwa narodowego ........................................ 19 1.3. Strategia bezpieczeństwa narodowego ....................................... 23 1.4. Ogólna charakterystyka wybranych czynników wpływających na trwałość państwa ........................................... 27 1.4.1. Morale i dziedzictwo kulturowe ........................................ 27 1.4.2. Kultura (jakość) władzy ................................................... 30 1.4.3. Właściwości potencjału społecznego w Polsce ................... 33 1.4.4. Organizacja państwa i społeczeństwa polskiego ................. 35 1.4.5. Aktywność podmiotów spoza władzy publicznej wpływająca na trwałość państwa ...................................... 37 1.4.6. Globalizacja .................................................................... 38 1.5. Konkluzje ............................................................................... 47  2. Zakres znaczeniowy pojęć: wyzwanie, szansa, zagrożenie i ryzyko .... 49 2.1. Wyzwanie ............................................................................... 50 2.2. Szansa ..................................................................................... 55 2.3. Zagrożenie .............................................................................. 58 2.4. Ryzyko .................................................................................... 65 2.5. Konkluzje ............................................................................... 74 3. Ogólna dynamika wpływu wewnętrznych procesów społecznych, politycznych i ekonomicznych na bezpieczeństwo RP  ................................................................... 77 3.1. Projekcja czynników ze sfery społecznej państwa wpływających na bezpieczeństwo RP  ......................................... 77 3.2. Projekcja czynników politycznych wpływających na bezpieczeństwo RP  .............................................................. 87 3.3. Projekcja czynników ekonomicznych wpływających na bezpieczeństwo RP  ............................................................ 107 3.4. Konkluzje ............................................................................. 122 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... 6 4. Wyzwania i szanse dla bezpieczeństwa narodowego RP  o charakterze wewnętrznym ........................................................ 125 4.1. Charakter i dynamika zjawisk i procesów społecznych wpływających na trwałość państwa ......................................... 125 4.2. Charakter i dynamika zjawisk i procesów politycznych wpływających na trwałość państwa ......................................... 135 4.3. Charakter i dynamika zjawisk i procesów ekonomicznych wpływających na trwałość państwa ......................................... 144 4.3.1. Potencjał reprodukcyjny gospodarki narodowej .............. 145 4.3.2. Przedsiębiorczość gospodarcza ....................................... 156 4.3.3. Innowacyjność gospodarcza ........................................... 165 4.3.4. Konkurencyjność gospodarki ......................................... 174 4.3.5. Restrukturyzacja gospodarki .......................................... 186 4.3.6. Wielkość i tempo zmian fi nansów publicznych ................ 192 4.3.7. Inne zjawiska i procesy ekonomiczne .............................. 194 4.4. Konkluzje ............................................................................. 195 5. Zagrożenia bezpieczeństwa narodowego RP, możliwa ich dynamika oraz ryzyko wystąpienia w wymiarze wewnętrznym ....................... 197 5.1. Charakter i dynamika zjawisk i procesów społecznych zagrażających stabilności wewnętrznej państwa ....................... 197 5.1.1. Bezpieczeństwo społeczne w Polsce w kontekście globalizacji ................................................ 197 5.1.1.1. Bezrobocie ........................................................ 198 5.1.1.2. Ubóstwo ........................................................... 199 5.1.1.3. Edukacja ........................................................... 202 5.1.1.4. Korupcja ........................................................... 207 5.1.1.5. Demografi a ....................................................... 209 5.1.2. Społeczne skutki procesów współczesnej gospodarki rynkowej ..................................................... 212 5.1.3. Wyzwania bezpieczeństwa narodowego w zakresie społecznym ................................................... 222 5.2. Charakter i dynamika zjawisk i procesów politycznych zagrażających stabilności wewnętrznej państwa ....................... 224 5.3. Charakter i dynamika zjawisk i procesów ekonomicznych zagrażających stabilności wewnętrznej państwa ....................... 243 5.3.1. Zjawiska i sytuacje konfliktowe jako generatory zjawisk i procesów ekonomicznych zagrażających stabilności wewnętrznej bezpieczeństwa państwa ............ 244 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 7 5.3.1.1. Potencjał reprodukcyjny gospodarki narodowej ... 252 5.3.1.2. Przedsiębiorczość gospodarcza ........................... 258 5.3.1.3. Innowacyjność gospodarcza ............................... 258 5.3.1.4. Konkurencyjność gospodarki .............................. 263 5.3.1.5. Restrukturyzacja gospodarki .............................. 266 5.3.1.6. Wielkość i tempo zmian fi nansów publicznych ..... 270 5.3.1.7. Inne zjawiska i procesy ekonomiczne .................. 270 5.3.2. Ogólne oceny, wnioski i propozycje zmiany charakteru zjawisk i procesów ekonomicznych zagrażających stabilności wewnętrznej państwa .................................... 272 5.4. Konkluzje ............................................................................. 279 Zakończenie .................................................................................... 281 Bibliografi a ..................................................................................... 283 Wykaz skrótów ................................................................................ 301 Wykaz tabel, rysunków, wykresów .................................................... 302 Załącznik 1 Skutki braku właściwej polityki bezpieczeństwa Polski w okresie XVII–XXI w. ................................................................ 303 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie Zadaniem każdego państwa demokratycznego reprezentowanego przez władzę jest zagwarantowanie swoim obywatelom poziomu bezpieczeństwa, który jest przez nich do zaakceptowania oraz stopnia rozwoju, który umożli- wia im osiągnięcie odpowiedniego poziomu egzystencji. Z kolei najważniej- szym celem każdej władzy jest zapewnienie obywatelom takich warunków w państwie, w których zarówno ich bezpieczeństwo, jak i rozwój jest im za- gwarantowany. W sytuacjach wyższej konieczności władza przy podejmowa- niu prób zmierzających do zwiększenia stopnia bezpieczeństwa w państwie powinna czynić wszystko, aby wprowadzane zmiany w minimalnym tylko stopniu miały wpływ na  sposób funkcjonowania podstawowych swobód obywatelskich i w miarę możliwości nie naruszały demokratycznych praw. Zygmunt Ziembiński i Sławomira Wronkowska określają państwo jako organizację polityczną wyposażoną w suwerenną władzę, przy tym teryto- rialną i taką, do której przynależność ma charakter sformalizowany1. Jak zauważa Tadeusz Jemioło, w wielu „opracowaniach z obszaru nauk społecznych przedstawia się bezpieczeństwo jako zdolność przetrwania, niezależność, tożsamość czy też pewność rozwoju. W analizach dotyczących bezpieczeństwa rozpatruje się występowanie dwóch zjawisk negatywnie wartościowanych, do których zalicza się wyzwania i zagrożenia. Przez „wy- zwania” rozumie się pojawienie nowych sytuacji, w których występują nie- zbywalne potrzeby wymagające sformułowania odpowiedzi i podjęcie sto- sownych działań przez państwo w celu zapewnienia określonego stanu bez- pieczeństwa. Nierozwiązane wyzwania mogą dopiero przekształcić się w za- grożenia dla bezpieczeństwa państwa. Dlatego też w badaniach dotyczących bezpieczeństwa należy dążyć do wyraźnego rozróżniania wyzwań i zagro- żeń, co często nie znajduje odzwierciedlenia w licznych analizach dotyczą- cych zwłaszcza bezpieczeństwa międzynarodowego”2. 1 Por. Z. Ziembiński, S. Wronkowska, Państwo i inne struktury społeczne [w:] M. Kordela (red.), Kompendium wiedzy o społeczeństwie, państwie i prawie, Warszawa–Poznań 1993, s. 54. 2 T. Jemioło, Współczesne uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego Polski [w:] K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek (red.), Współczesne postrzeganie bezpieczeństwa, Bielsko-Biała 2007, s. 57. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... Pod pojęciem „bezpieczeństwo państwa” można rozpatrywać względnie stałe okoliczności istotnie oddziałujące na bezpieczeństwo współczesnego społeczeństwa. Są  one konsekwencją natury świata, jego historii i  różno- rodnych tradycji wokół miejsca zamieszkiwania Polaków, życia sąsiedzkich nam społeczeństw, rozmiaru i  charakteru wyzwań i  zagrożeń oraz stanu rozwoju cywilizacyjnego naszej państwowości, a także potencjalnych i fak- tycznych możliwości instytucji bezpieczeństwa międzynarodowego. Jest tak dlatego, ponieważ „zmienność, nieprzewidywalność i zaskoczenie3 stanowią podstawowe uwarunkowania bezpieczeństwa, wynikające z natury świata, jego przyrody i z kolei życia społecznego, w których ciągły ruch”4 powoduje zmiany nieprawdopodobne do przewidzenia. Wymusza to traktowanie bezpieczeństwa państwa, jako procesu zmian, gdzie „spoczywanie na  laurach” może doprowadzić do  tragedii. Trwanie jedynie na wydumanych sugestiach (atrakcyjnych hipotezach, przepowied- niach i proroctwach) i autorytetach chwilowo będących u władzy (którzy raczej koncentrują się na przypodobaniu naiwnym, niż właściwej polityce bezpieczeństwa państwa) jest nie tylko wielką nieodpowiedzialnością, ale logicznie wielce tragicznym błędem strategicznym5. Rodzi to także groźną dla bezpieczeństwa Polski sytuację, gdyż pozbawia wyostrzonej czujności społecznej na potencjalne niebezpieczeństwo (stające się zazwyczaj wkrótce smutną rzeczywistością), i tym samym ponoszenia zasadnego, bo koniecz- nego, wysiłku organizacyjno-przygotowawczego na rzecz budowy tegoż bez- pieczeństwa6. Wymienione powyżej określenia bezpieczeństwa państwa podkreślają rangę tego stanu rzeczy, traktując je jako najwyższe dobro społeczne7. 3 „Zmienność sytuacji i niemożność przewidywania... regułą jest zaskoczenie”. Zob. A. Beaufre, Wstęp do strategii. Odstraszanie i strategia, Warszawa 1968, s. 230. 4 Panta rhei (z języka greckiego — „wszystko płynie”) Heraklita (520‒460 p.n.e.). 5 „Pamiętajmy, że tak jak nieoczekiwanie odzyskaliśmy wolność i niepodległość, tak nieoczekiwanie możemy stanąć w obliczu nagłego, dziś nieoczekiwanego, niebezpieczeń- stwa”. Zob. J. Nowak-Jeziorański, „Wprost” z 19 lipca 1998 r., nr 29. 6 „Nakazem na dziś pozostaje: nie rozbrajać się duchowo w przekonaniu, że żadne za- grożenie nigdy już nie powstanie. Być przygotowanym do mało dziś prawdopodobnego, ale zawsze możliwego najgorszego scenariusza i zachować gotowość do bronienia się własnymi siłami, jeśli chcemy, by skutecznie bronili nas inni”. Zob. J. Nowak-Jeziorański, „Wprost” z 19 lipca 1998 r., nr 29. 7 Por. K. Piątkowski, Niektóre aspekty zagrożenia bezpieczeństwa RP, „Myśl Wojskowa” 1993, nr 5, s. 5 oraz tegoż, Ocena i prognoza zagrożeń polityczno-militarnych RP oraz właści- wości przyszłych działań wojennych, Warszawa 1992, s. 4.  ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 11 Bezpieczeństwo państwa, związane integralnie z procesem powstawania nowoczesnych państwowości, powinno być postrzegane jako ciągły proces ulegający zmianom zarówno co do zasięgu, jak i jakości. Z punktu widzenia poruszanej problematyki najbardz iej adekwatne jest postrzeganie bezpie- czeństwa państwa jako stanu uzyskanego w wyniku zorganizowanej obrony i ochrony przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi, określanego stosunkiem potencjału obronnego do skali zagrożeń8. W kontekście dotychczasowych rozważań należy zauważyć, że w związ- ku z tym, iż bezpieczny byt i rozwój państwa może zostać w każdej chwili ograniczony bądź naruszony, badania dotyczące uwarunkowań jego bezpie- czeństwa są nieodzownym elementem zabiegów państwa jako organizacji. Jednym z takich czynników są uwarunkowania wewnętrzne bezpieczeństwa narodowego. W efekcie badań tych uwarunkowań diagnozuje się i progno- zuje wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego. Taki właśnie cel prac przyjęli autorzy niniejszego opracowania. W rezultacie podjętych działań powstała praca, na którą złożyły się wpro- wadzenie, pięć rozdziałów merytorycznych oraz zakończenie. W poszczegól- nych częściach pracy przedstawiono kwestie: teoretycznych aspektów bez- pieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, zakres przedmiotowo- -podmiotowy pojęć istotnych dla przedmiotu rozważań, dynamiki wpływu wybranych procesów wewnętrznych na bezpieczeństwo RP, wyzwań i szans dla bezpieczeństwa narodowego Polski o charakterze wewnętrznym, a także możliwej dynamiki zagrożeń dla bezpieczeństwa RP oraz ryzyka wystąpienia w wymiarze wewnętrznym. W zakresie dotyczącym teoretycznych aspektów bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, zaprezentowanych w pierwszej części pracy, przedstawiono pojęcie i istotę bezpieczeństwa naro- dowego, politykę i strategię bezpieczeństwa narodowego oraz ogólną charakte- rystykę wybranych czynników wpływających na trwałość państwa, tj.: morale i dziedzictwo kulturowe, kultura (jakość) władzy, właściwości potencjału spo- łecznego w Polsce, organizacja państwa i społeczeństwa polskiego, aktywność podmiotów spoza władzy publicznej wpływająca na trwałość państwa oraz globalizacja. W kolejnym rozdziale wyjaśniono takie terminy jak wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko oraz zarysowano relacje zachodzące między nimi. W trzecim rozdziale opracowania przedstawiono projekcję czynników spo- łecznych, politycznych i ekonomicznych wpływających na bezpieczeństwo RP, 8 Zob. B. Wiśniewski, J. Prońko, Ogniwa ochrony państwa, Warszawa 2003, s. 46. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... 12 podkreślając zależności między tymi czynnikami. Czwarty rozdział pracy poświęcony został zagadnieniom charakteru oraz dynamiki zjawisk i proce- sów społecznych o charakterze społecznym, politycznym i ekonomicznych. W ostatniej, piątej, części pracy przedstawiono charakter oraz dynamikę zja- wisk i  procesów społecznych, politycznych i  ekonomicznych zagrażających stabilności wewnętrznej państwa. Oddawana do rąk czytelników książka jest efektem działań dwutorowych. Z jednej strony jest ona rezultatem działań pracowników naukowo-dydaktycz- nych m.in. Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie, Akademii Obro ny Narodowej w Warszawie oraz Uniwersytetu Humanistyczno-Przyro dni czego w Siedlcach realizowanych w  ramach projektu badawczego finansowanego ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju nt. „System bezpieczeństwa naro- dowego RP”9. Z drugiej zaś efektem prac równoległych — w których udział wzięli specjaliści z zakresu nauk o bezpieczeństwie — wykraczających poza przyjęte potrzeby wynikające z wyżej wymienionego projektu. Materiał jest w  ograniczonym stopniu konsekwencją treści zawartych w opracowaniach powstałych w ramach projektu badawczego na podstawie umowy zawartej z Narodowym Centrum Badań i Rozwoju z 18 grudnia 2012 r. o wykonanie i współfinansowanie projektu realizowanego na rzecz obronno- ści i bezpieczeństwa państwa o nr DOBR/0076/R/ID1/2012/03, pod kierun- kiem prof. dr. hab. Waldemara Kitlera (AON) nt. System bezpieczeństwa na- rodowego RP. Projekt był realizowany w ramach Konsorcjum, gdzie jego stro- nami były: Akademia Obrony Narodowej, Szkoła Główna Służby Pożarniczej, Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie, Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach i Asseco Poland S.A. Stronę WSPol reprezentowali w nim Ryszard Jakubczak, Bernard Wiśniewski i Radosław Truchan. 9 Projekt w zakresie obronności i bezpieczeństwa państwa finansowany ze środków Na- rodowego Centrum Badań i Rozwoju — umowa nr DOBR/0076/R/ID1/2012/03 z 18 grud- nia 2012 r., numer rejestracyjny projektu: O ROB/0076/03/001, realizowany pod kierunkiem prof. dr. hab. Waldemara Kitlera przez konsorcjum naukowo-przemysłowe w składzie: Wy- dział Bezpieczeństwa Narodowego Akademii Obrony Narodowej, Asseco Poland S.A, Wyż- sza Szkoła Policji w Szczytnie, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Siedlcach, Szkoła Główna Służby Pożarniczej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego Bezpieczeństwo jest określeniem w znacznej części szacunkowym, bo „nie- mierzalnym”1, przez co znacząco subiektywnym2 odczuciem osobistym lub spo- łecznym, stąd może być przedmiotem ocen społecznych i władz upoważnionych do kierowania oraz reprezentowania określonej społeczności. Bezpieczeństwo postrzegane jest też, jako „stan i proces3 — jako stan (osiągnięte poczucie bez- pieczeństwa danego podmiotu), jak i proces (zapewnianie poczucia bezpieczeń- stwa podmiotu). (...) W tym sensie bezpieczeństwo danego podmiotu to ta dzie- dzina jego aktywności, której treścią jest zapewnianie możliwości przetrwania (egzystencji) i swobody realizacji własnych interesów w niebezpiecznym środo- wisku, w szczególności poprzez wykorzystywanie szans (okoliczności sprzyjają- cych), stawianie czoła wyzwaniom, redukowanie ryzyka oraz przeciwdziałanie (zapobieganie i przeciwstawianie się) wszelkiego rodzaju zagrożeniom dla pod- miotu i jego interesów”4. Jednym z typów bezpieczeństwa jest bezpieczeństwo narodowe. Podkreślić należy, że dla wszelkich rozważań o nim jest precyzyjne określenie znaczenia tego pojęcia oraz osadzenie rozważań jego dotyczących w środowisku w jakim funkcjonuje państwo. To drugie możliwe jest przez wska- zanie istoty strategii i polityki bezpieczeństwa narodowego oraz określenie naj- ważniejszych czynników wpływających na poziom tego bezpieczeństwa. 1.1. Pojęcie i istota bezpieczeństwa narodowego Pojęcie bezpieczeństwo jest rozumiane wieloznacznie zarówno w  ujęciu historycznym (często wąskim)5, jak i współczesnym (szerokim), co powoduje, 1 „Stan bezpieczeństwa jest niemierzalny(…)”. Zob. J. Marczak, Podstawowe pojęcie, istota i składniki bezpieczeństwa [w:] R. Jakubczak, J. Marczak (red.), Bezpieczeństwo naro- dowe Polski..., wyd. cyt., s. 14. 2 „Poczucie bezpieczeństwa określane jest zarówno przez czynniki obiektywne i wy- mierne, jak i czynniki subiektywne, trudno wymierne i nie zawsze racjonalne”. Zob. J. Stań- czyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 28. J. Stefanowicz, Bezpieczeństwo współczesnych państw, Warszawa 1984, s. 18. 3 4 S. Koziej, Bezpieczeństwo: istota, podstawowe kategorie i historyczna ewolucja, „Bez- pieczeństwo Narodowe” 2011, II/18, s. 20. 5 Z reguły jest ono wtedy rozumiane jako działanie w sferze militarnej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... 14 że wysiłek wyjaśnienia tego pojęcia staje się owocem opracowań wielu na- ukowców6. W tradycyjnym znaczeniu bezpieczeństwo jest „stanem i poczu- ciem pewności, wolnym od zagrożeń7, niezagrożeniem, pewnością spokoju8, wolnością od zagrożeń, strachu(...)”9. Jednocześnie bezpieczeństwo postrzega się, jako proces10, gdzie jego stan i struktura organizacyjna zmieniają się pod wpływem otoczenia. Wąskie postrzeganie bezpieczeństwa narodowego — tj. zazwyczaj woj- skowo-polityczne (lub nawet głównie wojskowe) — warunkowały uznane za oddające charakter epoki określone poglądy, które można przedstawić w postaci haseł o następującej treści: „bezpieczeństwo może być najbardziej owocnie zdefiniowane, jako zdolność narodu do ochrony jego wolności we- wnętrznych przed zagrożeniami zewnętrznymi”11, że jest ono „wolnością od szkodliwości wojen”12, albo „bezpieczeństwo narodowe — wspólne określe- nie, obejmujące zarówno obronę narodową, jak i stosunki zagraniczne USA, a w szczególności warunki związane z: a) militarną lub obronną przewagą nad jakimkolwiek obcym państwem lub grupą państw; b) korzystnymi wza- jemnymi relacjami zagranicznymi; c) ze stanem obrony, dającym możliwość stawienia oporu wrogim i destrukcyjnym działaniom wewnętrznym lub ze- wnętrznym, jawnym lub skrytym”13. W przeszłości dominacja militarnego rozstrzygania kwestii międzyna- rodowych, będącego przyczyną niebezpieczeństw i tragedii narodów, upra- womocniła pogląd, że w bezpieczeństwie liczy się strona militarna w kon- tekście politycznym, „a także często prawnym”14. Tamto wąskie (tradycyj- 6 Między innymi W. Kitler, J. Kunikowski, J. Pawłowski, M. Cieślarczyk. S. Koziej, K. Jałoszyński, T. Jemioło, J. Pięta, J. Marczak, S. Zawadzki, J. Stańczyk. 7 R. Zięba, Pojęcie i istota bezpieczeństwa państwa w stosunkach międzynarodowych, „Sprawy Międzynarodowe” 1989, nr 10, s. 49. 8 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, t. 1, Warszawa 1978, s. 147. 9 Ch.A. Manning, The elements of Collective Security [w:] W.H. Bourquin (ed.), Collec- tive Security, Paryż 1936, s. 134. J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 18. 10 11 M. Berkowitz, P.G. Bock (eds.), American National Security: A Reader in Theory on Policy, The Free Press, New York 1965, s. X. 12 E.J. Moroz, Leksykon politologii, Wrocław 1997, s. 35. 13 Dictionary of Military and Associates Terms, Washington 1987, s. 242 [w:] Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2002, s. 16. za J. Marczak, Współ- czesne pojęcie i zakres bezpieczeństwa narodowego [w:] R. Jakubczak, J. Marczak (red.), Bezpie- czeństwo narodowe Polski w XXI wieku. Wyzwania i strategie, Warszawa 2011, s. 18–19.  14 E. Haliżak, J. Popiuk-Rysińska (red.), Państwo we współczesnych stosunkach między- narodowych, Warszawa 1995, s. 98. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego 15 ne)15 traktowanie bezpieczeństwa narodowego oparte na obronie narodowej (obecnie rozumianej, jako obronność) niestety wciąż funkcjonuje w świa- domości decydentów politycznych i  wojskowych, czego wyrazem są tre- ści w dokumentach strategicznych16. A najdotkliwszym skutkiem tego jest fakt, że  mając spójne koncepcje strategiczne bezpieczeństwa w  sprawach polityczno-militarnych w ramach NATO, ciągle obecne są przypadki dre- nażu ekonomicznego i deregulacji finansowej jednych, z reguły słabszych ekonomicznie, państw członkowskich przez dominujących gospodarczo członków sojuszu. Ma to miejsce w ramach wąsko pojmowanych strategii bezpieczeństwa narodowego sojuszników z ogromną szkodą dla większo- ści członków, czego wyrazem jest obecny kryzys w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej i Unii Europejskiej. Podmiotami bezpieczeństwa17 z  reguły są  osoby i  organizacje18 gene- rujące potrzeby w  kontekście swoich interesów. Mając na  względzie fakt, 15 „Tradycyjne, odchodzące do przeszłości, a ukształtowane w XX wieku, wieku wojen światowych, ujęcie bezpieczeństwa narodowego nieodłącznie związane z układem sił poli- tyczno-militarnych w skali międzynarodowej. Antagonistyczne powiązane sojuszami woj- skowymi oraz dysponujące bronią atomowa bloki sił: NATO-Układ Warszawski, sprawi- ły, iż działania państw skupiały się na przygotowaniach do obrony, w tym głównie przed bronią masowego rażenia. Zdolność obrony państwa i narodu była utożsamiana z potęga wojskową, według schematu: zagrożenia to agresja (wojna), a bezpieczeństwo to obrona militarna”. Założenia do kompleksowej przebudowy, utrzymania oraz doskonalenia systemu obronności Rzeczypospolitej Polskiej, Rada Ministrów 1999, s. 114. 16 „Zadaniem polityki i systemu obronnego państwa jest przeciwdziałanie polityczno- -militarnym zagrożeniom (...)”, Strategia Bezpieczeństwa Narodowego RP, Warszawa 2003. 17 „Podmiotem bezpieczeństwa mogą być wszystkie jednostki mające własne interesy i wyrażające ambicje realizacji tych interesów. Mogą to być pojedyncze osoby, różne grupy spo- łeczne, narody, społeczności międzynarodowe i wreszcie cała ludzkość. Stosownie do tego mo- żemy wyodrębniać różne rodzaje bezpieczeństwa: indywidualne (personalne), grupowe (rodo- we, plemienne), narodowe (państwowe), międzynarodowe (regionalne, globalne)”. Tamże. 18 „Jeśli bierzemy pod uwagę syntetyczne, a więc uniwersalne rozumienie bezpieczeń- stwa, to możemy stwierdzić, że w ujęciu podmiotowym bezpieczeństwo dotyczy: — człowieka, jako jednostki, posiadającego system właściwych sobie wartości, które z jego punktu widzenia wymagają stosownego zabezpieczenia, ochrony i obrony — bezpie- czeństwo indywidualne (jednostki); — grup ludzi (grup społecznych), sformalizowanych (rodzina) oraz niesformalizowanych (grupy etniczne, narodowościowe, wspólnoty religijne i wyznaniowe), lecz mających na ogół wspólne potrzeby godne ochrony (obyczaje, normy społeczne, wierzenia), o różnej skali wielkości — bezpieczeństwo grupowe; — różnych organizacji tworzonych przez ludzi, działających na rynku (przedsiębiorcy), w sferze polityki lub innych formach aktywności społecznej (np.: partie polityczne, or- ganizacje społeczne) — bezpieczeństwo organizacji; — sformalizowanych i terytorialnie rozpoznawalnych struktur, kierujących się określony- mi normami prawnymi, jak: gmina, powiat, województwo i przede wszystkim państwo, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... 16 iż  „bezpieczeństwo jest naczelną potrzebą człowieka i  grup społecznych, a zarazem najważniejszym ich celem”19, w wypadku bezpieczeństwa naro- dowego20 tym podmiotem są  państwa. „Bezpieczeństwo narodowe bywa często utożsamiane z  bezpieczeństwem państwowym. Tożsamość taka może być uznana za zasadną rzeczywiście w odniesieniu do państwa two- rzonego praktycznie przez jeden naród; do takiej kategorii należy Polska. W odniesieniu do państw wielonarodowych utożsamianie bezpieczeństwa narodowego z bezpieczeństwem państwowym może budzić wątpliwości”21. Warto jednak wiedzieć i to, że „bezpieczeństwo narodowe (narodu) i bez- pieczeństwo państwowe (państwa) — to ściśle biorąc różne kategorie po- jęciowe. Ale z punktu widzenia praktycznego, na obecnym etapie rozwoju historycznego (epoka państw narodowych), można umownie traktować je jako tożsame. Taka praktyka występuje w polskim systemie prawnym, gdzie np.  Konstytucja mówiąc o  bezpieczeństwie, mówi raz o  bezpieczeństwie państwa (Rzeczypospolitej Polskiej), a innym razem o bezpieczeństwie na- rodowym (ustanawiając np. Radę Bezpieczeństwa Narodowego)”22. W rozumieniu teorii problemu, współczesne (rozszerzone) bezpieczeń- stwo narodowe to według: a) prof. Waldemara Kitlera — „(...) najważniejsza wartość”23, „potrzeba narodowa i priorytetowy cel działalności państwa, jednostek i grup a nawet grupa państw, odpowiednio: bezpieczeństwo lokalne, bezpieczeństwo państwa (czasem, zamiennie — narodowe), bezpieczeństwo międzynarodowe”. W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowania. System, Warszawa 2011, s. 24–25. 19 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 18. 20 Cechami narodu, wg Czesława Znamierowskiego, są: „przeświadczenie o pocho- dzeniu od wspólnych przodków, świadomość i zgodna ocena wspólnych dziejów, poczucie wspólnych interesów życiowych w chwili teraźniejszej i na przyszłość, wspólność ocen naj- ważniejszych dla praktyki życiowej, wreszcie wzajemna życzliwość i przychylność człon- ków zbiorowości oraz przywiązanie do niej”. C. Znamierowski, Szkoła prawa. Rozważania o państwie, Warszawa 1999, s. 3. Natomiast Józef Marczak i Jacek Pawłowski przyjmują, iż naród jest „trwałą wspólnotą ludzi utworzoną historycznie, powstałą na gruncie wspól- nych losów historycznych, kultury języka, terytorium i życia ekonomicznego”. J. Marczak, J. Pawłowski, O obronie militarnej Polski przełomu XX–XXI wieku, Warszawa 1995, s. 75. 21 B. Ney (kier. nauk.), Prognoza warunków obronności Rzeczypospolitej Polskiej w la- tach 2001-2020. Część pierwsza: analityczno-badawcza, Warszawa 1998, s. 9. 22 S. Koziej, Wstęp do teorii i historii bezpieczeństwa (skrypt internetowy), www.ko- ziej.pl , dostęp: 9 lutego 2013 r. 23 Bezpieczeństwo jako wartość ma rzecz jasna charakter zbioru wielu wartości szcze- gółowych, co J. Kukułka, definiując bezpieczeństwo narodowe, wyraził w słowach: „Bez- pieczeństwo to z jednej strony pewien system wartości stanowiących o jego istocie (…)”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego 17 społecznych, a jednocześnie proces obejmujący różnorodne środki, gwarantujące trwały, wolny od zakłóceń byt i rozwój narodowy (pań- stwa), w tym ochronę i obronę państwa, jako instytucji politycznej oraz ochronę jednostek i całego społeczeństwa, ich dóbr i środowiska na- turalnego przed zagrożeniami, które w znaczący sposób ograniczają jego funkcjonowanie lub godzą w dobra podlegające szczególnej ochro- nie”24. Przy czym odnosząc się do wartości W. Kitler dodaje, że „bez- pieczeństwo, jako wartość ma rzecz jasna charakter zbioru wielu wartości szczegółowych”25, i wskazując na Józefa Kukułkę, który de- finiując bezpieczeństwo narodowe, wyraził je w słowach „bezpieczeń- stwo to z jednej strony pewien system wartości stanowiących o jego istocie”26. b) prof. Józefa Marczaka — „w znaczeniu centralnej kategorii społecznej — bezpieczeństwo narodowe stanowi dla jednostek, społeczności lokal- nych oraz państwa pierwotną, egzystencjalną, naczelną potrzebę i war- tość, a zarazem priorytetowy cel działania we wszystkich dziedzinach i na wszystkich szczeblach organizacji państwowej i społecznej”. Zaś w znaczeniu funkcjonalnym — bezpieczeństwo narodowe jest naczelną misją27 narodową całego społeczeństwa i jego organizacji państwowej polegającą na stałej realizacji dwóch współzależnych funkcji28, pierwszej — podstawowej: ochronie i obronie wartości i interesów narodowych przed istniejącymi oraz potencjalnymi zagrożeniami, zapewniającej warunki konieczne dla realizacji drugiej funkcji: tworzenia wewnętrz- nych i zewnętrznych warunków dla swobodnego rozwoju i sprostania wyzwaniom, jakie niesie dla narodu zmienność, nieprzewidywalność i postęp cywilizacyjny. „(...) W znaczeniu strukturalnym (systemowym) — bezpieczeństwo narodowe to całokształt przygotowania i organizacji J. Kukułka, Bezpieczeństwo a współpraca europejska — współzależność i sprzeczność intere- sów, „Sprawy Międzynarodowe” 1982, nr 7, s. 29. 24 W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe..., wyd. cyt., s. 31. 25 Tamże. 26 J. Kukułką, Bezpieczeństwo a współpraca europejska — współzależność i sprzeczność interesów, „Sprawy Międzynarodowe” 1982, nr 7, s. 29 [za:] W. Kitler, Bezpieczeństwo naro- dowe..., wyd. cyt., s. 31. 27 „Misja jest to przedmiot aspiracji, czyli trwałych dążeń organizacji (systemu), określo- ny zwykle w akcie erekcyjnym lub w statucie, jako zakres jej społecznie pożądanej działalno- ści”. L. Krzyżanowski, Podstawy nauk o organizacji i zarządzaniu, Warszawa 1994, s. 181. 28 „Funkcja obrony jest nie mniej ważna niż funkcja tworzenia. Obie te funkcje uzu- pełniają się”. A. Beaufre, Wstęp do strategii. Odstraszanie i strategia, Warszawa 1968, s. 126. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... państwa dla ciągłego tworzenia bezpieczeństwa narodowego obejmu- jący następujące podstawowe elementy: — prawne podstawy bezpieczeństwa; — politykę i strategię bezpieczeństwa narodowego; — cywilną i wojskową organizację ochrony i obrony narodowej29; — infrastrukturę bezpieczeństwa; — edukację dla bezpieczeństwa; — sojusze i współpracę międzynarodową w zakresie bezpieczeństwa”30. c) dr. Jerzego Stańczyka — jest ono „obiektywnym stanem pewności fi- zycznego przetrwania i swobód rozwojowych, stanem będącym zara- zem żywotną potrzebą, a więc również celem i naczelnym interesem na- rodowym (racją stanu) zakładającym zabezpieczenie oraz umacnianie żywotnych wartości (wyrażanych właśnie w postaci obiektywnej pew- ności przestrzegania i swobód rozwojowych), realizowanych w sferze we- wnętrznej i zewnętrznej (...) jest tożsame z pewnością (możliwością) re- alizacji żywotnych potrzeb i ochrony żywotnych wartości (...)”31. d) autorów Słownika terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego — „stan uzyskany w wyniku odpowiednio zorganizowanej obrony i ochrony przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi określany stosunkiem potencjału obronnego do stanu zagrożeń”32. Do dalszych procedur naukowych dokonano wyboru definicji bezpie- czeństwa narodowego autorstwa prof. Waldemara Kitlera, ponieważ uwy- pukla te  kwestie problemu, które w  zestawieniu z  procesami globalizacji dają się opisać, zbadać i  wygenerować wnioski oraz nakreślić wyzwania bezpieczeństwa narodowego w Polsce wobec globalizacji. We współczesnym rozumieniu bezpieczeństwa narodowego zwiększa się ranga bezpieczeństwa międzynarodowego, na co wskazuje się w dokumen- 29 Termin sformułowany przez gen. W. Sikorskiego. W. Sikorski, Przyszła wojna, War- 30 J. Marczak, Współczesne pojęcie i zakres bezpieczeństwa narodowego [w:] R. Jakub- szawa 1934, s. 89. czak, J. Marczak (red.), Bezpieczeństwo narodowe Polski...,wyd. cyt., s. 22. 31 “In principle, security is a condition in which States consider that there is no danger of military attack, political pressure or economic coercion, so that they are able to pursue freely their own development and progress. International security is thus the result and the sum of the security of each and every State member of the international community, ac- cordingly, international security cannot be reached without full international co-operation. However, security is a relative rather than an absolute term. National and international security need to be viewed as matters of degree”. Concepts of Security, ONZ 1996, s. 2. 32 Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2002, s. 16. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego 19 cie ONZ Concepts of Security z 1986 r., gdzie stwierdzono, że bezpieczeń- stwo narodowe stanowi „sumę i rezultat bezpieczeństwa każdego oddziel- nie i  wszystkich państw członkowskich społeczności międzynarodowej33. Powszechnie jednak przyjmuje się, że żywotne interesy narodowe mają prze- wagę ponad interesami międzynarodowego bezpieczeństwa i  pokoju (...). Jest to zrozumiałe, gdyż pierwszoplanowym celem państw i narodów jest zapewnienie bezpieczeństwa przede wszystkim sobie. Oczywista jest ponad- to odpowiedzialność rządów wobec własnych społeczeństw, nie zaś wobec społeczności międzynarodowej (można nawet postawić tezę, że to właśnie dla zagwarantowania bezpieczeństwa ludzkości powstawały państwa)”34. Przyjmuje się, że władze reprezentując społeczność na poziomie pań- stwa, mówią o bezpieczeństwie narodowym i prezentują w tym względzie swoje stanowisko w postaci strategii bezpieczeństwa narodowego. Przy czym słowo „narodowy” w tym wypadku nie jest równoznaczne z określonym na- rodem35, ponieważ państwo może składać się z wielu narodów (np. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, Wieka Brytania, Rosja), a ponadto, nie wszystkie państwa ten strategiczny dokument nazywają strategią, jak cho- ciażby Niemcy36, Francja37, Rosja38 i Białoruś39. 33 Leksykon politologii, Wrocław 1997, s. 35. 34 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie…, wyd. cyt., s. 23–24. 35 „Nie zawsze jednak zgodna jest opinia, co do utożsamiania obywateli państwa z narodem. Dotyczy to głównie rozważań nad problemami bezpieczeństwa narodowego. Stwierdza się, że „bezpieczeństwo narodowe bywa często utożsamiane z bezpieczeństwem państwowym. Tożsamość taka może być uznana za zasadną rzeczywiście w odniesieniu do państwa tworzonego praktycznie przez jeden naród; do takiej kategorii należy Polska. W odniesieniu do państw wielonarodowych utożsamianie bezpieczeństwa narodowego z bezpieczeństwa państwowym może budzić wątpliwości”. Za B. Ney (kier. nauk.), Pro- gnoza warunków obronności Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2001–2020. Część pierwsza: analityczno-badawcza, Warszawa 1998, s. 9. „To jedna z opinii oparta raczej na gruncie po- glądów tradycyjnych, lecz zasadnie wywodząca się z dostrzegania naturalnych procesów państwowotwórczych, których sprawcą jest jednolity kulturowo, językowo i historycznie naród”. W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe...,wyd. cyt., s. 17.  36 Biała księga 2006 dotycząca niemieckiej polityki bezpieczeństwa i przyszłości Bun- deswehry (Weißbuch 2006 zur Sicherheitspolitik Deutschlands und zur Zukunft der Bundes- wehr, Bundesministerium der Verteidigung, Berlin 2006, 10.04.2008). 37 Biała księga. Obrona i bezpieczeństwo narodowe, z czerwca 2008 r. (Défense et Sécu- rité nationale. Le Livre Blanc, t. 1–3, Paris 2008). 38 Koncepcja bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej (Концепция нацио- нальной безопасности Российской Федерации — от 10 января 2000 г. № 24). 39 Koncepcja bezpieczeństwa narodowego Republiki Białoruskiej (Концепция наци- ональной безопасности Республики Беларусь, 17.07.2001). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... Istotą bezpieczeństwa jest pewność, którą dr Jerzy Stańczyk warunkuje tak — „istotą opartego na gwarancjach nienaruszalnego przetrwania i swo- bodach rozwojowych bezpieczeństwa jest pewność. Pewność jest bowiem warunkiem obu tych składników, a może być ona obiektywna lub subiek- tywna. Bezpieczeństwo w  syntetycznym ujęciu można więc określić jako obiektywną pewność gwarancji nienaruszalnego przetrwania i swobód roz- wojowych”40. Stąd wyjątkowe znaczenia nabiera w tym kontekście „wojenna doktryna” Sun Tzu, która głosi, że należy polegać „raczej na swojej gotowości obrony, nie skupiać się na przewidywaniu jego (wroga) ataku, tylko uczynić siebie niezwyciężonym”41. Istotą szerokiego postrzegania bezpieczeństwa narodowego42 jest stwa- rzanie takich warunków, które zapewnią tworzenie, przetrwanie i pomyśl- ność przy zachowaniu swobód rozwojowych społeczeństwa, które niekiedy są ograniczane, jako warunek gospodarczego rozwoju (szczególnie w ostat- nich latach), kiedy społeczeństwo ma sprzyjać procesom globalizacji przy postępującym zaniku społecznej roli państwa w dziedzinie kulturowej, cy- wilizacyjnej, opieki socjalnej, kształcenia, generowania miejsc pracy, rozwo- ju demograficznym. Z tak rozumianej istoty bezpieczeństwa można wygenerować definicję dla jego funkcjonalnego wymiaru, w kontekście pewności działania, tre- ści polityki i strategii bezpieczeństwa narodowego. Zdaniem prof. Józefa Marczaka wraz z „poszerzeniem zakresu przedmiotowego, następuje po- szerzenie przestrzennego postrzegania bezpieczeństwa, a więc rozumie- nie, że  na  stan bezpieczeństwa jednostek, społeczności lokalnych i  na- rodów wpływają coraz szerzej wydarzenia, nie tylko w  ich najbliższym otoczeniu, ale także w regionie, na kontynencie, a nawet na całym globie. W ślad za tym, dla zapewnienia bezpieczeństwa narodowego konieczne jest współuczestnictwo i współdziałanie państw w kształtowaniu korzyst- nych warunków bezpieczeństwa poza swoimi granicami oraz kontynen- tami”43. To  stwarza warunki do  rozwoju współpracy międzynarodowej, w której priorytetami powinny stać się czynniki społeczne, środowisko, 40 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie …, wyd. cyt., s. 20. 41 Sun Tzu, Sztuka wojny, Warszawa 1999, s. 93. 42 „Istota szerokiego postrzegania bezpieczeństwa narodowego sprowadza się do two- rzenia, oprócz przetrwania, warunków zapewnienia pomyślności narodów oraz zapewnienia swobód rozwojowych. Stanowi to wyraz postępu rozwoju cywilizacyjnego narodów oraz dą- żenia do życia w dobrobycie”. J. Marczak, Podstawowe pojęcie, istota…, wyd. cyt., s. 19.  43 J. Marczak, Współczesne pojęcie…, wyd. cyt., s. 19. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego 21 miejsca pracy, rozwój cywilizacyjny i bezpieczeństwo człowieka oraz po- stęp technologiczny i naukowy. Niestety zamiast powyższego wprowadza się i promuje globalizację — zjawisko ułatwiające nielicznym bogacenie się i źródło generowania problemów międzynarodowych, społecznych, cywi- lizacyjnych, ekologicznych, bezpieczeństwa publicznego dla reszty ludzi. Do tego wprzęgnięto technologię, głosząc, że jest ona wytworem właśnie globalizacji, co  nie jest prawdą, gdyż postęp technologiczny rozwija się niezależnie. Tymczasem globalizacja w sferze zagrożeń bezpieczeństwa tworzy sytu- ację, którą Henry Kissinger (1973–1977 sekretarz stanu prezydentów USA — Richarda Nixona i Geralda Forda) określił następująco: „niebezpieczeń- stwo jest więc mniejsze, ale niepewność o wiele większa (…), bo istota współ- czesnego zagrożenia polega na tym, że jest ono niespodziewane, że uderza w cywilów, że nie wiadomo jak nad nim zapanować”44. W funkcjonowaniu państwa istotną funkcję pełnią polityka bezpieczeń- stwa narodowego i strategia bezpieczeństwa narodowego, przyczyniając się znacząco do tworzeniu oraz utrzymywania tego bezpieczeństwa. 1.2. Polityka bezpieczeństwa narodowego Podczas przechodzenia z poprzedniego ustroju na demokratyczny po- rządek konstytucyjny Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie uprzednio bezpie- czeństwo i politykę w jego kontekście rozumiano wąsko, jako funkcję bar- dziej militarną państwa, przez co konieczne było przebudować pojmowa- nie terminologiczne treści związanych z polityką bezpieczeństwa państwa i bezpieczeństwem państwa. Stąd doszło do przekształcenia i poszerzenia rozmienia zarówno polityki bezpieczeństwa, jak i bezpieczeństwa państwa na politykę bezpieczeństwa narodowego i bezpieczeństwo narodowe szero- ko pojmowane, czego wynikiem jest obecny stan rzeczy. Z definicji dr. Józefa Zubka z tamtego okresu wynika, że „polityka bez- pieczeństwa państwa to element polityki państwa w zakresie praktycznej działalności władzy wykonawczej w sferze tworzenia i wykorzystania po- tencjału obronnego dla realizacji celów i zadań wynikających z założeń po- lityki bezpieczeństwa”45. Po kilku latach Autorzy słownika akademickiego 44 H. Kissinger, Polska powinna bronić własnych interesów, „Rzeczpospolita” z 14 maja 2004 r. 45 J. Zubek, Doktryny bezpieczeństwa, Warszawa 1992, s. 11. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... 22 (AON, 2002) przyjęli, że jest to „element polityki państwa dotyczący przed- sięwzięć związanych z tworzeniem i wykorzystaniem potencjału obronne- go w celu zapobiegania i przeciwdziałania różnego rodzaju zagrożeniom”46. W kolejnym zaś wydaniu tego słownika (AON, 2008) znaleźć można takie oto stwierdzenie: „polityka bezpieczeństwa państwa (ang. security policy of the state) — element polityki państwa w zakresie praktycznej działalności władzy wykonawczej w sferze tworzenia i wykorzystania potencjału obron- nego dla realizacji celów i zadań wynikających z założeń polityki bezpie- czeństwa”47. Pomimo tego, że w Polsce od 2007 r. istnieje strategia bezpieczeństwa na- rodowego48 o rozszerzonym rozumieniu bezpieczeństwa narodowego, która powinna być konsekwencją polityki bezpieczeństwa narodowego pierwotnej dla strategii bezpieczeństwa narodowego, to jednak w polityce bezpieczeń- stwa narodowego wciąż akcentuje się „potencjał obronny dla realizacji ce- lów i zadań wynikających z założeń polityki bezpieczeństwa”49. Natomiast pod pojęciem potencjał obronny, który Autorzy słownika akademickiego przywołują, rozumiany jest „całokształt możliwości mate- rialnych i moralnych, które mogą być spożytkowane w celu zapewnienia bezpieczeństwa państwa (prowadzenia wojny). Od jego wielkości zależy siła obronna państwa. W potencjale obronnym państwa wyróżnia się m.in. po- tencjał obronno-gospodarczy i potencjał wojskowy (militarny) państw”50. Nietru dno zauważyć, że obronny aspekt jest aż nadto wyraźny, co jest ty- powe dla wszystkich polityk państwa drugiej połowy XX wieku, czyli tych nazwanych tradycyjnymi. W tym samym słowniku (AON, 2008) wyjaśnia się także rozumienie „potencjału wojskowego (militarnego) państw” jako „części potencjału wo- jennego państwa, wyrażającego się zdolnością sił zbrojnych do zapobiegania i przeciwdziałania zagrożeniom militarnym i wojennym”51, w odniesieniu do potencjału obronno-gospodarczego przyjęto zaś, że  to „ekonomiczny wymiar potencjału obronnego państwa wyrażający się produkcyjną stroną 46 Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2002, s. 98. 47 Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2008, wersja 48 Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007. 49 Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2008, wersja elektroniczna, s. 101. elektroniczna, s. 101. 50 Tamże, s. 104. 51 Tamże. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego 23 funkcjonowania systemu obronnego”52. Słownik ten zawiera także pojęcie „polityka bezpieczeństwa narodowego (państwa)” — (ang. national securi- ty policy of the state), gdzie rozumie się ją, jako „element polityki państwa dotyczący przedsięwzięć związanych z tworzeniem i wykorzystaniem po- tencjału obronnego w celu zapobiegania i przeciwdziałania różnego rodzaju zagrożeniom. W polityce bezpieczeństwa narodowego wyodrębnia się: poli- tykę gospodarczą, politykę wojskową, politykę zagraniczną i inne”53. Widać wyraźnie, że i tym razem element obronny dominuje. Mając na względzie różne aspekty składające się na politykę bezpieczeń- stwa narodowego, pod tym hasłem należy rozumieć — za  Waldemarem Kitlerem — „tę część polityki państwa54, która obejmuje działalność orga- nów władzy państwowej na arenie wewnętrznej państwa i w sferze między- narodowej, polegającą na wytyczaniu celów i interesów narodowych w za- kresie bezpieczeństwa i zapewnieniu ich realizacji przy użyciu różnorod- nych środków i narzędzi będących w ich dyspozycji”55. Natomiast Ryszard Zięba zakłada, że politykę bezpieczeństwa narodo- wego „stanowi celowa i zorganizowana działalność kompetentnych orga- nów państwa, zmierzająca do  stałego zapewnienia bezpieczeństwa naro- dowego, a także współudziału państwa w tworzeniu bezpieczeństwa mię- dzynarodowego”56. W ramach działań organów państwa na rzecz polityki bezpieczeństwa narodowego ustala się cele i zadania polityki bezpieczeń- stwa. Następnie wytycza się strategię bezpieczeństwa narodowego i uzgad- niając postępowanie organów państwa na  rzecz utrzymywania tego bez- pieczeństwa w uwarunkowaniach sytuacji międzynarodowej. Ustalając cele i  zadania polityki bezpieczeństwa, należy kierować się postanowieniami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., w której w art. 5 stwierdza się, że  Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i  nienaru- 52 Tamże. 53 Tamże, s. 101–102. 54 „Polityka państwa to polityka zorganizowanej terytorialnie wspólnoty ludzi, która nie mogąc podejmować decyzji władczych in pleno posiada wyspecjalizowany aparat wła- dzy, który zmierza do osiągnięcia wytyczonych celów za pomocą odpowiednio dobranych środków: dyplomatycznych; ekonomicznych; militarnych (wojskowych); specjalnych; nor- matywnych; kulturowych; ideologicznych; naukowo-technicznych; wewnętrznych i innych, stosując narzędzia o charakterze materialno-energetycznym (np.: siły zbrojne; policja; służ- by specjalne; gospodarka; budżet) i niematerialnym (np.: normy prawne; strategie, doktry- ny, ideologia)”. W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe..., wyd. cyt., s. 34. 55 Tamże, s. 36 56 R. Zięba, Leksykon pokoju, Warszawa 1987, s. 156. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... 24 szalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i oby- watela oraz bezpieczeństwa obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju. Stąd cele polityki bezpieczeństwa narodowego Polski można ująć następująco: • Ochrona niepodległości i niezawisłości Rzeczypospolitej oraz utrzyma- nie nienaruszalności granic i integralności terytorialnej państwa. • Ochrona demokratycznego porządku ustrojowego, bezpieczeństwa oby- wateli oraz praw człowieka i podstawowych wolności wszystkich osób znajdujących się pod jurysdykcją RP. • Ochrona dziedzictwa narodowego, w tym substancji materialnej i du- chowej wytworzonej przez pokolenia, których spadkobiercą jest dzisiej- sze społeczeństwo Rzeczypospolitej. • Zapewnienie warunków cywilizacyjnego i gospodarczego rozwoju Pol- ski, dobrobytu jej obywateli, pomyślnych perspektyw rozwojowych, które stanowią podstawę społecznej stabilności i pozycji międzynaro- dowej państwa. • Ochrona środowiska naturalnego, jako dobra narodowego, będącego warunkiem zrównoważonego rozwoju i ludzkiego bezpieczeństwa. • Wnoszenie wkładu w umacnianie pokoju, stabilności i bezpieczeństwa • Odnosząc się do zadań polityki bezpieczeństwa narodowego można je międzynarodowego57. ująć następująco: • Zapewnić skuteczną ochronę i obronę interesów narodowych przed za- grożeniami zewnętrznymi, samodzielnie bądź w ramach obrony wspól- nej NATO. • Osiągnąć wzrost siły narodowej odpowiadający zakładanej pozycji Pol- ski w Europie i na świecie wzorem nowoczesnych oraz bogatych państw Europy Zachodniej. • Osiągnąć trwałą, wiarygodną i  korzystną dla interesów narodowych Polski pozycję w strukturach NATO i UE. Inicjować dwustronne i  międzynarodowe działania tworzące i  utrzy- mujące bezpieczeństwo międzynarodowe i współuczestniczyć w nich58. Józef Marczak w ramach polityki bezpieczeństwa narodowego wyróżnia • 57 J. Marczak, Polityka bezpieczeństwa narodowego [w:] R. Jakubczak, J. Marczak (red.), Bezpieczeństwo narodowe Polski...,wyd. cyt., s. 244. 58 Tamże, s. 245. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego 25 jeszcze uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego59 oraz wyzwania bez- pieczeństwa narodowego60. Między polityką bezpieczeństwa narodowego a strategią bezpieczeństwa narodowego występują ścisłe relacje, ponieważ polityka warunkuje strategię. 1.3. Strategia bezpieczeństwa narodowego Konsekwencją polityki bezpieczeństwa narodowego jest strategia bezpie- czeństwa narodowego. Istotą strategii61 są priorytety, rozumiane jako „trudne wybory”62, a jej zadaniem — „osiągnięcie celów ustalonych przez politykę, 59 Za najważniejsze uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego można uznać: „1. Opóźnienie w rozwoju społeczno-gospodarczym w stosunku do państw Europy Zachod- niej szacowane na 30‒50 lat. litarnego. 2. Zapóźnienia w organizacji i funkcjonowaniu instytucji państwa po okresie państwa tota- 3. Olbrzymi potencjał (liczbowy i dynamizmu działania) młodego pokolenia Polaków. 4. Szanse wsparcia i zwielokrotnienia wysiłku narodowego przez członkostwo w NATO i UE. 5. Niepewność i niestabilność warunków i organizacji bezpieczeństwa w otoczeniu Polski oraz w środowisku międzynarodowym. 6. Zagrożenie zniweczenia potencjału i szans rozwoju na skutek wewnętrznych animozji i sporów partyjnych. 7. Odbudowywanie mocarstwowych pozycji przez wielkich sąsiadów Polski. 8. Umiędzynarodowienie, a nawet globalizacja zagrożeń terroryzmem, degradacja środowi- ska naturalnego, nielegalna migracja oraz epidemie”. Tamże, s. 244–245. 60 Przed polityką bezpieczeństwa narodowego stoją następujące wyzwania: „1. Uniknięcie powtórzenia błędów polityki bezpieczeństwa z przeszłości, a zwłaszcza sprzed 1939 r. i w ramach NATO. 2. Zapewnienie skutecznej ochrony i obrony interesów narodowych Polski, samodzielnie 3. Likwidacja skutków opóźnień cywilizacyjnych w stosunku do Europy Zachodniej oraz umocnienie siły narodowej do poziomu odpowiadającego wymogom kluczowego dla bezpieczeństwa Europy położenia geopolitycznego Polski. 4. Całkowite wykorzystanie szans na zapewnienie bezpiecznych warunków rozwoju Polski oraz zwielokrotnienie siły obronnej, jaką daje członkostwo w NATO i w UE. 5. Współuczestniczenie w tworzeniu i utrzymywaniu bezpieczeństwa międzynarodowego w celu uprzedzania zagrożeń zewnętrznych bezpieczeństwa narodowego i zapobiegania im”. Tamże, s. 245. 61 „Termin strategia ma rodowód ściśle wojskowy. (...) Określenie to pochodzi od grec- kiego słowa strategia, oznaczającego sztukę dowodzenia (stratós — wojsko i ägo — prowa- dzę). Strategós w starożytnej Grecji to dowódca armii lub floty. Pojęcie to dotyczyło spraw wojny i wojska rozpatrywanych z pozycji naczelnego wodza. A zatem strategia oznaczała sztukę przygotowania i doprowadzania armii do miejsca bitwy, która często decydowała o lasach państwa i panującej w nim władzy. W klasycznym pojęciu strategii zawierają się, więc dwa aspekty, umiejętność planowania i sztuka działania”. W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe..., wyd. cyt., s. 37. 62 National Security Strategy of the United States, Washington 1990. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... 26 przy jak najlepszym wykorzystaniu posiadanych środków”63. Należy również pamiętać o tym, że „w strategii nie należy obierać za punkt wyjścia tego, co jest możliwe, ale szukać tego, co jest konieczne i starać się to osiągnąć”64. W  strategiach65 bezpieczeństwa narodowego, jako dokumentach pań- stwowych, należy przedstawić dokonane wybory, w  oparciu o  wiedzę i analizy strategiczne66, a także właściwe i konieczne środki znajdujące się w zasobach państwa na rzecz osiągnięcia przyjętych celów i realizacji za- dań zawartych w polityce bezpieczeństwa. Wiarygodność strategii według Alexandra Hamiltona, opiera się na tym, że „jedynym źródłem mądrości jest doświadczenie (...) w polityce nie ma właściwie miejsca na eksperymen- ty, nie ma mowy o szczęściu na próbę”67. Według Józefa Marczaka, przez „strategię bezpieczeństwa narodowego można rozumieć wybór dokonany na podstawie wiedzy i analizy strategicz- nej, środków właściwych i koniecznych, a będących w dyspozycji państwa, do osiągnięcia celów i realizacji zadań określonych przez politykę bezpie- czeństwa”68. Natomiast Waldemar Kitler twierdzi, że  „jest ona dziedziną strategii narodowej, rozumianej, jako wybór dokonany na podstawie wie- dzy i analizy strategicznej środków właściwych i koniecznych — będących w dyspozycji państwa — do osiągnięcia celów i realizacji interesów określo- nych przez politykę bezpieczeństwa narodowego, ujmowanych w skali ogól- nej i mających charakter długofalowy”69. Inne definicje bezpieczeństwa narodowego, podobnie jak Józefa Marcza- ka, są  częścią dorobku ostatnich lat środowiska związanego z  Akademia 63 A. Beaufre, Wstęp do strategii..., wyd. cyt., s. 30. 64 Tamże, s. 161. 65 „Strategia w znaczeniu cywilnym — prakseologicznym, od połowy XIX w. rozpoczął się stopniowy proces cywilizacji strategii”. Zob. M. Menkiszal [w:] R. Kuźniar (red.), Między polityką a strategią, Warszawa 1994, s. 32. 66 Analizy strategiczne należy rozumieć, jako działania diagnostyczne, których celem jest określenie aktualnych i przyszłych szans oraz zagrożeń, czyli zewnętrznych warunków, a także ocena potencjału porównywanych stron, w kontekście szans i przeciwdziałania zagrożeniom. Końcowym etapem analizy strategicznej jest określenie i ocena pozycji strategicznej porów- nywanych stron. Analiza strategiczna odpowiada na pytania: W jakich warunkach będziemy działać w przyszłości? Jakie mamy możliwości dostosowania się do nich? 67 A. Hamilton, jeden z głównych twórców Konstytucji USA. Zob. G. Filipowicz, O władzy grzechu i grzechach władzy, Warszawa 1992, s. 254. 68 J. Marczak, Założenia polityki i strategii bezpieczeństwa narodowego [w:] R. Jakub- czak, A. Skrabacz, K. Gąsiorek (red.), Obrona narodowa w tworzeniu bezpieczeństwa Polski w XXI wieku, Warszawa 2008, s. 129. 69 W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe...,wyd. cyt., s. 39. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Żywotne kwestie dla współczesnej teorii bezpieczeństwa narodowego 27 Obrony Narodowej, przez co mają wiele wspólnego ze sobą, a ich treść jest następująca: — „teoria i praktyka działania państwa ukierunkowanego na osiągnięcie celów założonych w  dziedzinie bezpieczeństwa, ujmowanych w  skali ogólnej i mających charakter długofalowy70; — dziedzina strategii narodowej, obejmująca tworzenie, przygotowanie i wykorzystanie potencjału państwa dla przeciwdziałania wszelkim za- grożeniom jego bytu i rozwoju71; — dziedzina strategii narodowej, będąca teorią i praktyką ukierunkowaną na przygotowanie i wykorzystanie potencjału państwa dla osiągnięcia celu przeciwdziałania wszelkim zagrożeniom jego bytu i rozwoju, ujmo- wanym w skali ogólnej i mającym długofalowy charakter”72. Funkcjonalnie „Strategia bezpieczeństwa narodowego” jest dokumen- tem państwowym odnoszącym się do sytuacji międzynarodowej oraz da- jącym wykładnię do postępowania na wypadek zaistnienia różnych sytu- acji polityczno-militarnych i kryzysowych w układzie zewnętrznym i we- wnętrznych. Wskazuje na  działanie elementów systemu bezpieczeństwa narodowego oraz interes narodowy i cele strategiczne. Stąd obecnie obo- wiązująca „Strategia Bezpieczeństwa RP z 2007 roku” zawiera takie działy i ich elementy, jak: „1. Interesy narodowe i cele strategiczne Rzeczypospolitej Polskiej w dzie- dzinie bezpieczeństwa 1.1. Interesy narodowe 1.2. Cele strategiczne 2. Uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2.1. Szanse dla bezpieczeństwa 2.2. Wyzwania i zagrożenia bezpieczeństwa 3. Koncepcja bezpieczeństwa narodowego. Cele i zadania sektorowe 3.1. Bezpieczeństwo zewnętrzne 3.2. Bezpieczeństwo militarne 3.3. Bezpieczeństwo wewnętrzne 3.4. Bezpieczeństwo obywatelskie 3.5. Bezpieczeństwo społeczne 3.6. Bezpieczeństwo ekonomiczne 70 Słownik terminów z zakresu…, Warszawa 2002, s. 131. 71 Tamże. 72 Słownik terminów z zakresu …, Warszawa 2008, wersja elektroniczna, s. 131. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego RP... 3.7. Bezpieczeństwo ekolog
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wyzwania, szanse, zagrożenia i ryzyko dla bezpieczeństwa RP o charakterze wewnętrznym
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: