Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00396 006221 13847851 na godz. na dobę w sumie
XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istiqṣā - ebook/pdf
XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istiqṣā - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 484
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-226-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> historia powszechna
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Książka zawiera przekład ostatniej części XIX-wiecznej kroniki dotyczącej historii Maroka w latach 1792-1984. Jej autorem jest Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī - jeden z najwybitniejszych uczonych muzułmańskiego Maghrebu, prawnik i historyk. Szczegółowo opisuje on panowanie czterech sułtanów, sposoby funkcjonowania państwa rządzonego przez dynastię Alawitów, a także procesy, które na początku XX wieku doprowadziły do utraty niezależności przez Maroko. Kronikę poprzedza obszerny wstęp ukazujący dzieje Maroka w omawianym okresie oraz przedstawiający na szerokim tle historyczno-kulturowym biografię autora i dokładną charakterystykę jego twórczości ze szczególnym naciskiem na Kitāb al-istiqṣā. Publikacja jest pierwszym tak obszernym przekładem kroniki arabskiej na język polski, pozwalającym dostrzec ważne różnice w pojmowaniu historii i polityki pomiędzy światem arabskim a Europą.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek M. Dziekan – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki, 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a RECENZENT Katarzyna Pachniak REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska OPRACOWANIE EDYTORSKIE SKŁAD I ŁAMANIE Ibidem s.c. B. Walicka, A. Łopatka 95-004 Kurowice, ul. Krótka 6 KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano fotografię rękopisu Al-Istiqṣā ze zbiorów Biblioteki Aṣ-Ṣabīḥiyya, Salā, Maroko fot. Marek M. Dziekan Fotografia Autora zamieszczona na okładce fot. Jarosław Blaminsky © Copyright by Marek M. Dziekan, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Publikacja sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki projekt nr 2014/15/B/HS3/02260 Projekt Zachodni Maghreb w XIX wieku w „Kitab al-istiksa” Ahmada Ibn Chalida an-Nasiriego był realizowany na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego w latach 2015–2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08594.18.0.M Ark. druk. 30,25 ISBN 978-83-8142-225-3 e-ISBN 978-83-8142-226-0 Spis treści Aḥmad Ibn H̱ ālid an-Nāṣirī as-Salāwī i jego Al-Istiqṣā .................................... VII Biografi a ................................................................................................................. XVI An-Nāṣirī między iṣlāḥem a salafi yyą ............................................................. XXI Dzieła ................................................................................................................... XXIV Prace autorskie ............................................................................................... XXIV Komentarze ..................................................................................................... XXIX Bractwo nāṣiriyya ............................................................................................. XXXI Kitāb al-istqiṣā .................................................................................................. XXXV Charakterystyka ogólna ............................................................................... XXXV Wydania Kitāb al-istqiṣā ................................................................................ XLIX Skróty Kitāb al-istqiṣā ............................................................................................ L Przekłady Kitāb al-istiqṣā na języki zachodnie .............................................. LI Przekłady na język francuski .......................................................................... LI Przekłady na język hiszpański ...................................................................... LII Przekład na język angielski .......................................................................... LIV Przekład na język polski ............................................................................... LIV Al-Istiqṣā w Internecie ......................................................................................... LV Wczesna recepcja Kitāb al-istiqṣā w Europie ............................................... LVI An-Nāṣirī a XIX-wieczne zachodnie piśmiennictwo na temat Maroka ... LVII O niniejszym przekładzie Kitāb al-istiqṣā ....................................................... LX O wyższości nauk historii ............................................................................................ 3 [Część I. Panowanie sułtana Mawlāy Sulaymāna] ................................................. 9 [Część II. Panowanie sułtana Mawlāy ʽAbd ar-Raḥmāna Ibn Hišāma] ......... 119 [Część III. Panowanie sułtana Muḥammada Ibn ʽAbd ar-Raḥmāna] ............. 215 [Część IV. Panowanie sułtana Al-Ḥasana Ibn Muḥammada] .......................... 273 Taqrīẓ Aḥmada Ibn al-Ma’mūna al-Balġīṯīego al-Ḥusayniego ....................... 367 Taqrīẓ Ibrāhīma Raḍīego al-Azharīego ................................................................. 373 VI Dynastia Alawitów do czasów An-Nāṣirīego ..................................................... 375 Spis ilustracji .............................................................................................................. 377 Bibliografi a .................................................................................................................. 379 Indeks osób Kitāb al-Istiqṣā ..................................................................................... 409 Od Redakcji ................................................................................................................. 419 Aḥmad Ibn H̱ ālid an-Nāṣirī as-Salāwī i jego Al-Istiqṣā Maroko w XIX wieku Il. 1. Mapa Maroka w XIX wieku według: Gerhard von Rohlfs, Mein erster Aufenthalt in Marokko und Reise südlich vom Atlas durch die Oasen Draa und Tafi let, Bremen 1868 „W dziejach ludzkości wiek XIX sytuuje się na zbiegu epok. Oddziela świat uchodzący za tradycyjny od świata nazywanego nowoczesnym. W Europie rozgranicza feudalne monarchie absolutne od konstytucyj- nych i republik parlamentarnych, a w Azji i Afryce epokę izolacji od ery przymusowego otwarcia na Europę”1 – tak rozpoczyna swoją historię świata w XIX w. Andrzej Chwalba. To bardzo trafny opis tej epoki, odpo- wiadający także temu, o czym będzie mowa w niniejszym opracowaniu. W Maroku wiek XIX to kolejny etap panowania dynastii Alawitów2, którzy przejęli władzę w XVII stuleciu. Pierwszym władcą z tej dynastii, jeszcze o dość ograniczonym obszarze władzy, był Mawlāy ʻAlī aš-Šarīf (1589–1659). Trzeci z kolei władca alawicki, Mawlāy ar-Rašīd Ibn ʻAlī aš-Šarīf (1631–1672), doprowadził w 1666 r. do przejęcia władzy nad całym Marokiem. Alawici wywodzą się bezpośrednio od Proroka Muḥammada przez jego wnuka Al-Ḥasana, syna czwartego Kalifa Prawowiernego ʻAlego Ibn Abī āliba. Inaczej jednak niż większość przedstawicieli po- tomków ʻAlego na Bliskim Wschodzie są sunnitami obrządku malikickie- go, jak przeważająca część mieszkańców Maghrebu. Ze względu na swe pochodzenie szczycą się tytułem šarīfów3, co nadaje im rodzaj „święto- ści” w społeczeństwach muzułmańskich i co było powodem ambicji kali- fackich Alawitów. Przybyli do Maroka w XIII w. z Półwyspu Arabskiego i przez pierwsze trzy stulecia ich siedzibą była oaza Tāīlālt. Początkowo nie wykazywali większego zainteresowania polityką, stało się tak do- piero po upadku marokańskiego państwa Saʻdytów (pan. w latach 1549– 1659). Alawici panują w Maroku po dziś dzień. 1 A. Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2008, s. 9. 2 Pełną historię dynastii zob. np.: J. Benoist-Méchin, Histoire des Alaouites (1268–1971), Paris 1994; więcej szczegółowych opracowań i źródeł zostanie podanych na dalszych kar- tach książki. 3 Tytuł šarīfa (šarīf, l.mn. šuraā’, w dialekcie marokańskim šorfa) należy się zasadniczo potomkom Proroka Muḥammada w linii jego wnuka Al-Ḥusayna – w Maroku pier- wszym šarīfem był Idrīs I (zm. 791). W szerszym znaczeniu termin ten określa grupę ludzi, którą z wieloma zastrzeżeniami można określić jako „arystokrację”. Por.: C. van Arendonk, W.A. Graham, Sharīf, [w:]  e Encyclopaedia of Islam, CD-ROM Edition v.1.1., Leiden 2001 [dalej: EICD]. O šarīfach marokańskich por. np.: ʻA.A. al-ʻUrwī, Al-Uṣūl al-iǧtimāʻiyya wa-aṯ-ṯaqāfi yya li-al-waṭāniyya al-maġribiyya 1830–1912, Ad-Dār al-Bay- ḍā’–Bayrūt 2016 (przekład Les Origines sociales et culturelles du nationalisme marocain [1830–1912], Paris 1977), s. 122–131. X XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istqiṣā W wieku XIX4, na którym koncentruję się w niniejszej książce, dy- nastia swoje najświetniejsze czasy miała już za sobą, ale jeszcze do po- czątków XX stulecia jej władza w Maroku nie była poważnie zagrożo- na, choć pojawiły się już próby jej podważania, zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz kraju. Szczegóły tych wydarzeń zostaną zaprezentowane na dalszych stronach. Według Henri Terrasse’a5, jednego z klasyków badań nad dziejami Al-Maġrib al-Aqṣā, wiek XIX stanowi wydzielony etap w rozwoju pań- stwa sułtanów alawickich, określony przez niego jako czasy konserwa- tywnej polityki dynastii Alawitów, stanowiący preludium do kryzysu marokańskiego na początku wieku XX. Jednocześnie początek tak po- jętego XIX w. wyznacza, według niego, przejęcie władzy przez sułtana Mawlāy Sulaymāna w 1792 r. Podobnie odnoszą się do XIX w. historycy marokańscy, choćby Ibrāhīm Ḥarakāt, choć przesuwa on ten początek aż do 1790 r.6 Trzymając się koncepcji Terrasse’a, wiek XIX obejmuje pano- wanie czterech sułtanów: Sulaymāna (1792–1822), ʻAbd ar-Raḥmāna (1822– 1859), Muḥammada IV (1859–1873) i Al-Ḥasana (Ḥasana I, 1873–1894). Maroko było jednym z niewielu obszarów świata arabskiego, któ- re nie zostały włączone do państwa osmańskiego, dzielnie i skutecz- nie opierając się jakimkolwiek jego wpływom, nie mówiąc już o pod- daniu się, jak to miało miejsce w przypadku innych obszarów od Iraku po Algierię, z wyłączeniem Półwyspu Arabskiego. W wiek XIX Maroko weszło w atmosferze polityki izolacjonizmu, wprowadzonej przez suł- tana Sulaymāna, która doprowadziła do znacznego osłabienia – naj- pierw gospodarczego, następnie zaś politycznego państwa. Sułtan wy- dał zakaz osiedlania się Europejczyków w Maroku oraz wyjeżdżania Marokańczyków do Europy. Jako prawowierny, czasem uważany za fa- natycznego muzułmanin, zaczął także zaostrzać pewne zasady religijne funkcjonujące w kraju, a odnoszące się do dalekich od ortodoksji bractw sufi ckich. Spowodowało to konfl ikty z licznymi miejscowymi ṭarīqami, 4 Na temat historii Maroka w XIX w. (poza pracami źródłowymi wymienianymi w komentarzach do przekładu) por. np.: A. Dziubiński, Historia Maroka, Wrocław 1983, gł. s. 330–371; D. Madeyska, Historia świata arabskiego. Okres osmański 1516–1920, War- szawa 1988, s. 206–210; C.R. Pennel, Morocco since 1830. A History, New York 2000, s. 1–110; tenże, Morocco from Empire to Independence, Oxford 2003, s. 112–130; M. Abitbol, Histoire du Maroc, Paris 2009, s. 280–412; Geschichte der arabischen Welt, red. U. Haarmann, München 1994, s. 534–541; C.-A. Julien, Le Maroc face aux impérialismes 1415–1956, Paris 2011, s. 17–79; J. Benoist-Méchin, Histoire des Alaouites, s. 81–86; A. Laroui, L’Histoire du Maghreb. Un essai du synthése, Paris 1982; ʻA.A. al-ʻUrwī, Al-Uṣūl; I. Ḥarakāt, Al-Maġrib ʽabr at-tārīẖ, t. III, Ad-Dār al-Bayḍā’ 1994, s. 120–319; D. al-Arqaš, Ǧ. Ibn aṭ-āhir, ʻA.Ḥ. al-Arqaš, Al-Maġrib al-ʻarabī al-ḥadīṯ min ẖilāl maṣādirihi, Tūnus 2003; M. al-Manūnī, Maẓāhir yaqẓat Al-Maġrib al-ḥadīṯ, Ar-Ribāṭ 1973; J.-L. Miège, Le Maroc et l’Europe (1830–1894), Rabat 1989. 5 H. Terrasse, History of Morocco, Casablanca 1952, s. 141–151; ʻAlawīs, [w:] EICD. 6 I. Ḥarakāt, Al-Maġrib ʽabr at-tārīẖ, t. III, s. 120. Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī as-Salāwī i jego Al-Istiqṣā XI o nie pomagało w umocnieniu władzy centralnej, tzw. maẖzanu7. Także za jego panowania rozpoczęły się, charakteryzujące cały wiek XIX, pro- blemy wewnętrzne z plemionami berberyjskimi, niezadowolonymi z po- lityki prowadzonej przez sułtana. Nie odnosiło się to zresztą tylko do plemion berberyjskich, ale także arabskich. W kraju panowała – jak to określił Peter von Sivers – „kontrolowana anarchia”8, co wydaje się doskonale odzwierciedlać marokańską rzeczywistość społeczno-poli- tyczną całego XIX w. bez względu na pewne różnice, jakie zaszły pomię- dzy początkiem a końcem tego stulecia. Andrzej Dziubiński czasy Sulaymāna określa wprost jako „zamęt po- lityczny”9. Autor ten zwraca także uwagę na fakt, że właśnie w tym okre- sie można mówić o narodzinach „narodowej świadomości berberskiej”10, z czym można się zgodzić, mając jednak na uwadze w dużym stopniu me- taforyczne (czy może umowne) zastosowanie terminu „naród”. Byłbym raczej skłonny w tym przypadku mówić o świadomości etnicznej. Tak czy inaczej proces ten rzeczywiście zaczął się na początku XIX w. Politykę izolacjonizmu kontynuował następca Sulaymāna, ʻAbd ar-Raḥmān, który, jak pisze Richard Pennell, odziedziczył państwo w kształcie, który przetrwał do dziś11. Jednakże klęska głodu w latach 20. XIX  w. zmusiła go do otwarcia się na Europę, przede wszystkim na Wielką Brytanię. W 1830 r. Francja zajęła Algierię, a Maroko udzieliło poparcia algierskiemu przywódcy ʻAbd al-Qādirowi w jego walce z fran- cuskim kolonializmem, stąd tego typu współpraca ze strony Francji była niemożliwa. Intensyfi kacja kolonialnej polityki Francji była zresztą prze- jawem coraz większego zainteresowania państw europejskich ekspansją do Północnej Afryki. W przypadku najważniejszych aktorów w regionie, Wielkiej Brytanii, Francji i Hiszpanii, w mniejszym stopniu Niemiec, dą- żenia te przybierały rozmaitą formę – od brytyjskich dążeń do zagwa- rantowania sobie przede wszystkim jak największych przywilejów han- dlowych po wprost terytorialne zainteresowanie Francji. Bez względu na problemy wewnętrzne, wojsko Alawitów, złożo- ne z raczej czarnych wojowników niż żołnierzy, uznawane było za nie- zwyciężone. W XIX w. była to już tylko legenda, której źródłem była słynna „bitwa trzech króli” pod Al-Qaṣr al-Kabīr w 1578 r., w której wojska europejskie poniosły druzgocącą klęskę (trzeba jednak zauwa- 7 Warto w tym miejscu przytoczyć trafną defi nicję maẖzanu omówioną przez Al-ʻUrwīego w Al-Uṣūl, s. 163–165. Wyróżnia on znaczenie węższe, obejmujące ludzi zatrudnionych w aparacie administracyjnym, wojsku i wszystkich, którzy pobierają pensje ze skarbu sułtańskiego, oraz znaczenie szersze, uwzględniające także szeroko pojęte elity, plemiona tzw. gīšu (czyli dostarczające wojsk, por. niżej), šarīfów i marabutów. 8 Geschichte, s. 535. 9 A. Dziubiński, Historia Maroka, s. 297. 10 Tamże, s. 303. 11 C.R. Pennell, From Empire, s. 114. XII XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istqiṣā żyć, że było to jeszcze za panowania Saʻdytów). Bitwa z Francuzami nad rzeką Īslī w  1844  r. ostatecznie zadała kłam tej opinii, unaocznia- jąc i Marokańczykom, i światu słabość państwa šarīfów we wszystkich właściwie aspektach. Wydaje się zresztą, że i jedna, i druga strona była zaskoczona rzeczywistością. Stopniowo w kraju zaczęli odgrywać coraz większą rolę właśnie Francuzi, wypierając zadomowionych tam od daw- na Brytyjczyków. W momencie przejęcia władzy przez kolejnego sułtana, Sīdī Muḥam- mada Ibn ʻAbd ar-Raḥmāna, w 1859 r. Maroko zostało wplątane przez Hiszpanów, którzy chcieli wykorzystać coraz bardziej widoczną słabość alawickich sułtanów, w wojnę, którą Marokańczycy przegrali (tzw. woj- na tetuańska 1859–1860). Efektem tych działań było podpisanie układu handlowego z Madrytem, dającego Hiszpanom przywileje analogiczne do tych, jakie miały inne państwa europejskie. Czynnikiem pogarsza- jącym sytuację ekonomiczną Maroka, oprócz wspomnianych wyżej, stały się także kontrybucje, jakie Alawici musieli zapłacić Hiszpanii po przegranej wojnie. Wszystko to ułatwiało państwom europejskim coraz głębszą interwencję w sprawy wewnętrzne państwa, czego prze- jawem była rywalizacja francusko-angielska w Maroku i podpisany jeszcze w  1856 r. traktat marokańsko-angielski, który w rzeczywisto- ści ograniczał suwerenność państwa šarīfów12. Sułtan Muḥammad IV doskonale zdawał sobie sprawę ze słabości kraju i zdecydował się od początku swojego panowania na wprowadzenie rozmaitych reform politycznych i gospodarczych13, ale nie był w stanie pokonać oporu krę- gów konserwatywnych (głównie uczonych muzułmańskich, ʻālimów), wrogich przejmowaniu wielu innowacji wzorowanych na osiągnięciach europejskich. W Maroku pojawiły się jednak nowe mosty, zbudowana została także latarnia morska na przylądku Spartel. Sułtan korzystał z po- mocy zachodnich doradców, Europejczycy zbudowali także w kraju kilka fabryk (w tym cukrownię i fabrykę broni). W tym czasie można więc mó- wić o początkach marokańskiego przemysłu. W 1865 r. powstała pierw- sza drukarnia litografi czna w Fezie, sprowadzona z Turcji. To właśnie tam drukowane były najważniejsze dzieła marokańskich historyków14. Zdecydowanie większe sukcesy w tym zakresie miał sułtan Mawlāy Ḥasan, który, jak pisał libański historyk Muḥammad Ǧamīl Bayham, wzorował się na egipskim wicekrólu Muḥammadzie ʻAlīm15. Podobnie jak on, Al-Ḥasan wysyłał najzdolniejszych uczniów miejscowych szkół na dalszą naukę do Europy, ale efekty tych działań były mierne. Ze wzglę- 12 Por.: A. Dziubiński, Historia Maroka, s. 337–339. 13 I. Ḥarakāt, Al-Maġrib ʻabr at-tārīẖ, t. III, s. 255. 14 Tamże, s. 345; M. al-Manūnī, Maẓāhir, t. II, s. 205 i nast. 15 M.Ǧ. Bayham, Al-H̱alqa al-mafqūda ī tārīẖ al-ʻArab, Miṣr 1950, s. 230. O Muḥammadzie ʻAlim por. np.: B. Stępniewska-Holzer, Muhammad Ali. Narodziny nowoczesnego państwa egipskiego, Wrocław 1978. Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī as-Salāwī i jego Al-Istiqṣā XIII du na zdanie miejscowych kręgów decydenckich i opinię społeczną, po powrocie z Francji czy Wielkiej Brytanii ludzie ci nie mieli większych możliwości wykorzystania zdobytej wiedzy. Sułtan dążył przede wszyst- kim do reform w zakresie unowocześnienia administracji państwowej16 i armii17. Osiągnięcia te były jednak połowiczne, a w każdym razie krót- kofalowe. Tradycyjne sposoby funkcjonowania społeczeństwa okazały się silniejsze niż chęć reform, które w rzeczywistości niejednokrotnie naruszały interesy uprzywilejowanych dotąd warstw ludności. Za jego panowania Marokańczycy podpisali tzw. konwencję madrycką z 1880 r. – stała się ona jednym z czynników, które doprowadziły do większe- go podporządkowania Maroka krajom zachodnim. Nastąpiła także libe- ralizacja handlu z Europą. Z problemem tym borykali się zresztą także jego poprzednicy. Z jednej bowiem strony wiązać się to mogło z pew- nymi zyskami, z drugiej zaś – interpretowane było przez część ʻālimów jako wzmacnianie wroga. Niestety, dość mądra i wyważona polityka we- wnętrzna i zagraniczna Mawlāy Ḥasana nie była kontynuowana przez jego następcę Mawlāy ʻAbd al-ʻAzīza (1894–1908), co doprowadziło bez- pośrednio do przekształcenia Maroka na początku XX w. we francuski protektorat (czasy ʻAbd al-ʻAziza wykraczają już poza zakres zaintereso- wania niniejszej książki). Warto wskazać także na pewne procesy społeczno-ekonomiczne, któ- re z różnym natężeniem dawały o sobie znać w ciągu tego wieku. Zmiany klimatyczne na południu kraju były jednym z czynników, które dopro- wadziły do przesuwania się na północ plemion berberyjskich, co z ko- lei prowadziło do konfl iktów zbrojnych z osiadłą tam ludnością arabską i innymi plemionami berberyjskimi. To, wraz z kolejnymi klęskami gło- du i epidemiami, rozwojem technologicznym Europy, a później także otwarciem Kanału Sueskiego, spowodowało istotne zmiany społeczne, które doprowadziły do spadku znaczenia gospodarczego miast interio- ru i rozwoju miast portowych, dokąd w poszukiwaniu pracy przybywali Marokańczycy z południa i centrum kraju. W ten sposób następowała dość szybka urbanizacja kraju. Na przykład Casablanca (Ad-Dār al-Bayḍā’) w 1866 r. liczyła 6000 mieszkańców, a w 1900 r. już 15 000, w tym samym czasie ludność Tangeru (anǧa) wzrosła z 16 000 do 45 000, a Al-Ǧadīdy z 4000 do 15 00018. Rozwój technologii spowodował spadek zainteresowania Europy niektórymi wyrobami rzemiosła marokańskiego, a otwarcie Kanału Sueskiego sprawiło, że Cieśnina Gibraltarska stała się nie tylko wrota- mi do Morza Śródziemnego, ale też do Indii, zaś wprowadzenie statków parowych dodatkowo ułatwiło żeglugę, uniezależniając ją od wiatrów. Wspomniane zmiany społeczne wiązały się również z upadkiem han- 16 I. Ḥarakāt, Al-Maġrib ʻabr at-tārīẖ, t. III, s. 285. 17 Tamże, s. 286; ʻA.A. al-ʻUrwī, Al-Uṣūl, s. 389–390. 18 M. Abitbol, Histoire du Maroc, s. 326. XIV XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istqiṣā dlu transsaharyjskiego, w którym Maroko odgrywało ważną rolę. Droga morska okazywała się wygodniejsza, tańsza i bezpieczniejsza niż dotych- czasowe szlaki lądowe. Istotne jest w tym kontekście to, że – częściowo z własnej winy – Maroko nie korzystało z efektów tego rozwoju. Winy tej upatrywać należy w nie zawsze uzasadnionej wrogości wobec chrze- ścijańskich Europejczyków. Idea dżihadu przyświecała w mniejszym lub większym stopniu wszystkim XIX-wiecznym marokańskim władcom19. Dziewiętnastowieczne Maroko w ograniczonym stopniu włącza- ło się w nurt odrodzenia arabskiego (An-Nahḍa), ale przesadne są dość rozpowszechnione twierdzenia, że pozostawało pustką kulturową. Józef Bielawski zauważa: „Kiedy w XIX wieku arabski Wschód przeżywał już okres odrodzenia politycznego, narodowego i kulturalnego, Maroko drzemało nadal w atmosferze duchowej średniowiecza. Powiewy no- wych prądów reformatorskich i idei odnowicielskich, czy to z arabskie- go Wschodu, czy też z Europy, docierały do Maroka z trudnościami i nie potrafi ły poważniej wpłynąć na zmianę tradycyjnej atmosfery duchowej tego kraju”20. Przeciwstawić tym słowom można to, co twierdzi współ- czesny marokański badacz Idrīs Ǧundārī: „W XIX w. nastąpiło wszech- obejmujące odrodzenie zarówno w Mašriqu, jak i Maghrebie. Było ono wynikiem zmiany cywilizacyjnej, którą Zachód narzucił światu arab- skiemu, poczynając od wkroczenia Napoleona do Egiptu i jego prób zmiany układów panujących w regionie i narzucenia innych, które słu- żyły nowym siłom rozgrywającym na świecie”21. Trzeba jednak zauważyć, o czym zresztą Ǧundārī pisze później w  swojej książce, że dla Maroka momentem przełomowym były dwie wspomniane już, przegrane przez armię marokańską bitwy – nad wādī Īslī z Francuzami i pod Tetuanem z Hiszpanami. A zatem w rzeczywistości marokańskie odrodzenie opóźnione było w stosunku do Mašriqu o około pół wieku. Dodatkowym dowodem tego opóźnienia jest fakt, że prawdzi- wie „odrodzeniowym” pisarzem, a jednocześnie działaczem politycznym był dopiero związany z maẖzanem Muḥammad Ibn al-Ḥasan al-Ḥiǧawī (1874–1956)22, który swoje najważniejsze postulaty, brzmiące bliźniaczo do tych wysuwanych już wcześniej przez Egipcjan-reformatorów23 czy 19 Zdecydowana większość zagadnień sytuacji społeczno-politycznej Maroka w XIX w., tylko zasygnalizowanych w niniejszym szkicu, została omówiona przez Aḥmada an-Nāṣiriego. 20 J. Bielawski, J. Kozłowska, E. Machut-Mendecka, K. Skarżyńska-Bocheńska, Nowa i współ- czesna literatura arabska 19 i 20 w. Literatura arabskiego Maghrebu, Warszawa 1989, s. 87. 21 I. Ǧundārī, Al-Mas’ala as-siyāsiyya ī Al-Maġrib. Min su’āl al-iṣlāḥ ilā su’āl ad-dīmu- qrāṭiyya, Ar-Ribāṭ 2012, s. 14. 22 Ibn Sūda, Itḥāf al-muṭāliʽ bi-wafayāt aʽlām al-qarn aṯ-ṯāliṯ ʽašar wa-ar-rābiʽ, t. II, Bay- rūt 1997, s. 560; Maʻlamat Al-Maġrib, t. X, Salā 1998, s. 3337–3338; I. Ǧundārī, Al-Mas’ala, s. 36 i nast. 23 Por.: H.A. Jamsheer, Reforma władzy i społeczeństwa w arabsko-muzułmańskiej myśli politycznej wieków XIX i XX, Łódź 2008. Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī as-Salāwī i jego Al-Istiqṣā XV Tunezyjczyka H̱ ayr ad-Dīna24, zawarł przede wszystkim w wydanych na początku XX w. pracach Intiḥār Al-Maġrib al-Aqṣā ʻalā yad ṯuwwārihi [‘Samobójstwo Najdalszego Maghrebu dokonane przez jego rewolucjo- nistów’] i Al-Fikr as-sāmī ī tārīẖ al-fi qh al-islāmī [‘Wysoka myśl czyli o historii prawa muzułmańskiego’] (1921–1926). Jednakże XIX-wieczne odrodzenie arabskie i jego kontynuacja w  pierwszej połowie XX stulecia w Maroku, do tej pory słabo zbada- ne, wymaga przewartościowania. Konieczne jest szersze i głębsze po- traktowanie tego zagadnienia w ramach badań nad kulturą Maghrebu od upadku Almohadów w XIII w. (np. koncepcja „człowieka postalmo- hadzkiego” stworzona przez Maleka Bennabiego25). Nie miejsce tu na szer- sze ujęcie tego ważnego problemu badawczego, ale pewne fakty, które zostaną ukazane w niniejszej książce z pewnością przynajmniej złagodzą tę dość surową ocenę Maroka tamtych czasów, co do dziś stanowi zresztą trudny do pokonania arabistyczny i historiografi czny paradygmat. Il. 2. Okładka książki Al-Fikr as-sāmī ī tārīẖ al-fi qh al-islāmī 24 Por. na temat tego myśliciela i polityka: M. Lewicka, Świat islamu, Europa i reformy. Prolegomena H̱ayr ad-Dīna at-Tūnusīego, Toruń 2017. 25 Por.: M.M. Dziekan, Złote stolice Arabów, Warszawa 2011, s. 201–211. XVI XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istqiṣā Biografi a Šihāb ad-Dīn Abū al-ʻAbbās Aḥmad Ibn H̱ ālid Ibn Ḥammād Ibn Muḥammad Ibn Aḥmad Ibn Maḥammad26 Ibn Muḥammad Ibn Nāṣir an- -Nāṣirī as-Salāwī27 urodził się w Sali 22 ḏū al-ḥiǧǧa28 1250 r. [20 kwiet- 26 Imię popularne w Maghrebie, zapisywane po arabsku albo bez wokalizacji: ﺪﻤﺤﻣ albo z wokalizacją: ﺪﻤَﺤَﻣ albo: ﺪﻤﺤﻣا albo też: ﺎﺤﺘﻓ ﺪﻤﺤﻣ. 27 Biogram (tarǧama) An-Nāṣirīego napisał jego uczeń, Muḥammad Ibn ʻAlī ad-Dukkālī (1868–1954). Niestety, tekst zaginął, zachowała się jedynie eulogia cytowana przez synów An-Nāṣirīego we wstępie do Kitāb al-istiqṣā (w wydaniu z 1954 r., s. 44–47). Wybrane istniejące źródła i opracowania biografi czne: J. i M. en-Nâçiri, Biographie de l’auteur du Kitâb el-istiqçâ, le cheikh Ahmed Ben Khâled en-Nâçiri el-Selâoui, „Archives Marocaines” 1923, t. XXX, s. 1–26; É. Lévi-Provençal, Les historiens des chorfa. Essai sur la li érature historique et biographique au Maroc du XVIe au XXe siécle, Paris 1922, s. 350–368; tenże, Al-Nāṣir al-Salāwī [sic!], [w:] EICD; tenże, Aḥmad B. Khālid ammād al-Nāṣirī (1935–1897), [w:] Encyclopaedic Historiography of the Muslim World, red. N.K. Singh, A. Samiuddin, t. I, Delhi 2003, s. 32–34; C. Brockelmann, Geschichte der Arabischen Literatur [dalej: GAL], t. II, Berlin 1902, s. 510; GAL. Zweiter Supplementband, Leiden 1938, s. 888–889; C. Brockelmann, Geschichte der Arabischen Literatur, Leipzig 1909, s. 256; E. Calderwood,  e Beginning (or End) of Moroccan History: Historiography, Translation, and Modernity in Ahmad B. Khalid an-Nasiri and Clemente Cerdeira, „International Journal of Middle East Studies” 2012, nr 44, s. 399–420; B. Dennerlein, Entre „restauration” et „reorganiza- tion”. L’appropriation savante de la réforme chez Ahmad b. Khâlid an-Nâsirî (m. 1897), [w:] Réformes de l’Etat et réformismes au Maghreb (XIXè–XXè siècles), red. O. Moreau, Paris 2009, s. 197–210; K. Brown, Profi le of a Nineteenth-Century Moroccan Scholar, [w:] Scholars, Saints and Sufi s. Muslim Religious Institutions since 1500, red. N.R. Keddie, Ber- keley–Los Angeles–London 1978, s. 127–148; Ǧ. i M. an-Nāṣirī, Tarǧamat al-mu’allif, [w:] A. an-Nāṣirī, Kitāb al-istiqṣā, t. I, Ad-Dār al-Bayḍā’ 1954, s. 7–54; Ǧ. an-Nāṣirī i M. an- -Nāṣirī, Tarǧamat al-mu’allif, [w:] A. an-Nāṣirī, Kitāb al-istiqṣā, t. I, Ad-Dār al-Bayḍā’ 1997, s. 7–54; Ǧ. an-Nāṣirī, M. an-Nāṣirī, Tarǧamat al-mu’allif, [w:] A. an-Nāṣirī, Kitāb al-istiqṣā, t. I, Ar-Ribāṭ 2001, s. I–XXXVI; A. Ibn Ǧ. an-Nāṣiri, Al-ʻAllāma al-mu’arriẖ Abū al-ʻAbbās Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī, h p://www.alislah.ma/2009-10-07-11-58-22/item/17024.html [dostęp 13.08.2012]; H̱ .D. az-Ziriklī, As-Salāwī, [w:] Al-Aʻlām, t. I, Bayrūt 1980, s. 120–121; Ibn Sūda, Itḥāf, t. I, s. 336; ʻA.L. Ḥasanī, Al-Islām wa-al-ʻalāqāt ad-duwaliyya. Namūḏaǧ Aḥmad Ibn Hālid an-Nāṣirī, Ad-Dār al-Bayḍā’ 1992; Al-ʻA. as-Simlālī, Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣiri, [w:] Al-Iʻlām bi-man ḥalla Marrākuš wa-Aġmāt min aʻlām, t. II, Ar-Ribāṭ 1993, s. 426–429; M. al-Ḥiǧawī, Al-Fikr as-sāmī ī tārīẖ al-fi qh al-islāmī, t. IV, Ar-Ribāṭ 1340 [1921/1922], Fās 1345 [1926/1927], s. 142–143; ʻA.A. al-Ǧirārī, Min aʻlām al-fi kr al-muʻāṣir bi-Al-ʻIdwatayn: Ar-Ribāṭ wa-Salā, t. II, Ar-Ribāṭ 1971, s. 11–14; ʻA.K. Ǧaʻfarī, Aš-Šayẖ Abū al-ʻAbbās Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī al-adīb, niepublikowana praca doktorska, Ǧāmiʻat Muḥammad al-H̱ āmis, Kulliyyat al-Ādāb wa-al-ʻUlūm al-Insāniyya, Ar-Ribāṭ 1994–1995. Najważniejszym źródłem biografi cznym pozostają teksty synów An-Nāṣirīego, Ǧaʻfara i  Maḥammada, oraz opracowanie Lévi-Provençala. Wszystkie późniejsze opracowania opierają się na informacjach przekazywanych przez tych autorów. W części biografi cznej niniejszego tekstu również korzystam głównie z tego tekstu, opatrując odrębnymi przy- pisami jedynie fakty, które nie zostały w nim ujęte. 28 Tak w zdecydowanej większości opracowań, w tym w napisanej osobiście przez histo- ryka autobiografi i (por. niżej); taką notę zawiera także pod odpowiednią datą Al-Istiqṣā. Jedynie Ibn Sūda i As-Simlālī z nieznanych powodów podają datę 12 ḏū al-qaʻda [12 marca]. Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī as-Salāwī i jego Al-Istiqṣā XVII nia 1835]. W tym czasie Salā29 była, jak przez wieki, ważnym ośrodkiem myśli muzułmańskiej, pozostając miastem o tradycyjnym nastawieniu, podobnie jak to jest obecnie. Pochodzenie Aḥmada Ibn H̱ ālida sięga w prostej linii do założyciela mistycznego bractwa nāṣiriyya (por. ni- żej), Aḥmada Ibn Nāṣira – stąd nisba An-Nāṣirī. Jego rodzina pocho- dziła z krainy Darʻa na południu Maroka, dokąd przybyła z Półwyspu Arabskiego. Ostatecznie osiedliła się w okolicach Tamkrūtu w zāwiyi zwanej Al-Baraka. Za czasów ojca historyka wybuchły spory dotyczą- ce przywództwa w rodzinie, co spowodowało jego migrację na pół- noc kraju30. Do Sali przybył około 1805 r., skąd następnie przeniósł się do Tangeru, gdzie ożenił się z zamożną kuzynką. Mieszkali tam aż do jej śmierci. Ojciec Aḥmada Ibn H̱ ālida odziedziczył po żonie znaczne ob- szary rolne, dlatego zajął się rolnictwem i handlem. Zakupił w tym cza- sie znaczne tereny w okolicach Al-ʻArā’išu, co stało się powodem ko- lejnej przeprowadzki, właśnie do tego miasta. Tam ożenił się z Fāṭimą Bint Muḥammad, przyszłą matką Aḥmada Ibn H̱ ālida. W 1834 r., kiedy żona była w ciąży, przeprowadził się ze względów rodzinnych ponownie do Sali, gdzie jako jedyny z braci urodził się Aḥmad. Nauki An-Nāṣirī pobierał w rodzinnym mieście. Obejmowały one, oczywiście, klasyczne muzułmańskie wykształcenie religijne (teolo- gia, prawo), ale także całą literaturę arabską i inne dziedziny wiedzy. Wszystkich swoich nauczycieli wymienił w napisanej osobiście auto- biografi i, datowanej na 1 ḏū al-ḥiǧǧa 1299 r. [14 października 1882]31, którą ułożył na prośbę swojego przyjaciela, adība i poety, Muḥammada al-Fāṭimīego aṣ-Ṣaqallego (zm. 1894)32. Do jego mistrzów należeli najwy- bitniejsi uczeni ówczesnego Maroka, nie tylko Sali, m.in. Muḥammad al-ʻUluww as-Salāwi, Muḥammad Ibn ʻAbd al-ʻAzīz Maḥbūba i Abū Bakr Ibn Muḥammad ʻAwād. W biogramie tym wskazuje An-Nāṣirī na wszyst- kie dzieła, jakie studiował pod kierownictwem swoich mistrzów. Jego zainteresowania wykraczały jednak daleko poza klasyczne wykształce- nie muzułmańskie. Interesował się np. dawną geografi ą, o czym świad- czą rysowane przez niego osobiście mapy. Był także otwarty na osią- gnięcia współczesnej mu nauki zachodniej, z którymi zapoznawał się poprzez tłumaczenia europejskich dzieł na język arabski. Nigdy jednak 29 Por.: H. Ferhat, Salā, [w:] EICD. 30 Synowie An-Nāṣirīego wspominają tylko o „sprawach osobistych”, na spory w rodzinie wskazuje w swojej dysertacji ʻA.K. Ǧaʻfarī, Aš-Šayẖ, s. 36. 31 Autobiografi a ta po dziś dzień nie została opublikowana, jej rękopisy znajdują się w bibliotece Aṣ-Ṣabīḥiyya w Sali (sygnatura 783/250) oraz w zbiorach rodziny An-Nā- ṣirīch (bez sygnatury). Opracował je i zamieścił w swojej pracy doktorskiej ʻA.K. Ǧaʻfarī, Aš-Šayẖ, s. 351–356. 32 H̱ . az-Ziriklī, Al-Aʻlām, t. V, s. 132–133; Muḥammad al-Fāṭimī aṣ-aqallī, [w:] Muʻǧam Al-Bābiṭīn li-šuʻarā’ al-ʻarabiyya ī al-qarnayn at-tāsiʻ ʻašar wa-al-ʻišrīn, h p://www.almo ajam.org/poet_details.php?id=5914 [dostęp 30.12.2015]. XVIII XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istqiṣā nie posiadł znajomości żadnego z języków zachodnich, choć uważał, że dla młodego pokolenia Marokańczyków mają one bardzo duże znaczenie i zachęcał do ich nauki swoich potomków. Bardzo dużo czytał, a w po- zostawionych przez niego zbiorach znajdujemy np. czasopisma z Egiptu, Syrii i Turcji. Jak twierdzą jego synowie, poprzez tłumaczy zapoznawał się również z czasopismami francuskimi i hiszpańskimi, których egzem- plarze także się zachowały. W roku 1861 zmarł jego ojciec, a w 1882 r. matka, która została po- chowana na cmentarzu Bāb al-Muʻallaqa w Sali. Obok niej spoczął póź- niej Aḥmad Ibn H̱ ālid. Od lat 60. zaczął sprawować rozmaite ofi cjalne funkcje w państwie, a w 1875 r. wstąpił na służbę maẖzanu. Był najpierw ofi cjalnym świad- kiem (šāhid) w Sali w latach 1863–1868. W 1868 r. objął funkcję no- tariusza (ʻadūl) i zarządcy ḥabūsów (ṣā’ir ʻalā al-aḥbās) w rodzinnym mieście. Efektem jego działalności było m.in. odnowienie madrasy ma- rynidzkiej obok Wielkiego Meczetu. W 1875 r. rozkazem sułtańskim został skierowany do pracy w porcie w Casablance, a następnie (od ro- ku 1877) pracował jako urzędnik skarbowy w Marrakeszu. Pozostawał tam przez trzy lata, zbierając przy okazji materiały do Al-Istiqṣā i wy- głaszając wykłady w meczecie Ibn Yūsufa, po czym powrócił na krót- ko do Sali. Już w 1879 r. sułtan zaproponował mu wysokie stanowisko w maẖzanie. An-Nāṣirī odrzucił jednak propozycję, ponieważ w zbyt wielkim stopniu ograniczałoby to jego działalność naukową i  dy- daktyczną. W zamian został skierowany do Al-Ǧadīdy do pracy jako urzędnik portowy, a jednocześnie został zatrudniony jako tajny radca (mustašār sirrī). Wynikiem tych działań był m.in. raport dotyczący re- formy fi nansów Maroka zgodnie z zasadami prawa muzułmańskiego. W Al-Ǧadīdzie przyczynił się do budowy latarni morskiej. Pracę tam zakończył w 1881 r. i powrócił do rodzinnego miasta, po czym w 1883 r. ponownie znalazł się na trzy lata w porcie w Casablance. Tam zawie- rał znajomości z dyplomatami państw europejskich i to właśnie w tym okresie sułtan poprosił go o fatwę na temat stosunków z  państwami zachodnimi, która została włączona do Al-Istiqṣā. W roku 1886 zo- stał wydelegowany do Tangeru, gdzie jego zadaniem było m.in. upo- rządkowanie spraw handlowych między kupcami Dullāli i Włochami. Następnie znów na krótko powrócił do Sali, aby w 1887 r. wyjechać do Fezu, gdzie objął stanowisko w urzędzie podatkowym. Jednocześnie prowadził wykłady w madrasie Al-Qarawiyyīn. Tam także skorzystał z bogatych zasobów bibliotecznych i zebrał materiały, które posłużyły mu do napisania genealogii jego rodziny. W 1890 r. powrócił do domu, ale już w 1893 r. znów znalazł się w porcie w Casablance, gdzie pozostał do śmierci sułtana Al-Ḥasana w 1894 r. Jeszcze w 1895 r. następca Al-Ḥasana polecił mu przegląd dóbr maẖzanu w Casablance, jednak było to już ostatnie zadanie w służbie rzą- Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī as-Salāwī i jego Al-Istiqṣā XIX Il. 3. Prawdopodobny grób An-Nāṣirīego na cmentarzu Bāb al-Muʻallaqa w Sali, fot. Marek M. Dziekan du, jakiego się podjął. Ostatecznie powrócił do Sali i poświęcił się pisaniu i wykładom. Zmarł o świcie w czwartek 16 ǧumādā al-ūlā 1315 r. [13 paź- dziernika 1897]. Jego pogrzeb przyciągnął wielkie tłumy mieszkańców Rabatu i Sali. Wedle przekazów zaraz po pogrzebie rozpętały się ulewy i burze, które ogarnęły cały kraj, a jeszcze przez wiele dekad dzień ten stanowił dla ludzi rodzaj punktu orientacyjnego w historii najnowszej. Synowie An-Nāṣirīego cytują w biografi i swego ojca kilka elegii, jakie zwyczajowo powstały po jego śmierci. An-Nāṣirī przez całe życie nigdy nie przekroczył granic Maroka, nie udał się nawet na pielgrzymkę do Mekki, a przynajmniej nie napo- tkałem nigdzie takiej informacji33. Biografowie zwracają uwagę, że w swojej działalności dydaktycz- nej, prowadzonej, jak była o tym mowa wyżej, w wielu marokańskich ośrodkach myśli religijnej, wprowadzał on nowe metody dydaktyczne. Był także otwarty na nowe metody nauczania. Wykraczały one poza systemy pamięciowe, które wedle niego nie dawały większego pożytku 33 W tym kontekście dziwne jest stwierdzenie A. Dziubińskiego, że An-Nāṣirī pisał swoje dzieło na emigracji w Egipcie (Historia Maroka, s. 326). XX XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istqiṣā uczniom. Wolał przeprowadzać ze swoimi studentami analizy proble- mów, zarówno religijnych, jak i społecznych. To powodowało wielką po- pularność jego wykładów, które koncentrowały się jednak tradycyjnie na klasycznych dziełach egzegetycznych, przede wszystkim szkoły ma- likickiej. An-Nāṣirī przypominał także o dawnych osiągnięciach nauki muzułmańskiej w rozmaitych dziedzinach, jak choćby medycyna i ma- tematyka, i nawoływał do rozwijania tych gałęzi wiedzy. Te nowe me- tody, podobnie jak jego poglądy na islam, a szczególnie marabutyzm, wywoływały spory opór w środowisku marokańskich ʻālimów. Mimo to stworzył on coś w rodzaju własnej szkoły, a lista jego uczniów obejmuje kilkudziesięciu ʻālimów. Taką listę, spisaną przez samego An-Nāṣirīego, przytaczają w całości Ǧaʻfar i Maḥammad an-Nāṣirī34. Są wśród nich, oprócz ich dwóch, także np. Muḥammad al-Ka ānī35 i ʻAbd ar-Raḥmān ad-Darqāwī. Żoną An-Nāṣirīego był córka jego nauczyciela, Muḥammada ʻAwāda, Butūl. Miał z nią dwóch synów – Maḥammada al-ʻArabiego i Ǧaʻfara. Obaj zajmowali się działalnością naukową, obaj byli także poetami. Maḥammad an-Nāṣirī (1877–1943)36 był ʻālimem i historykiem. Jesz- cze za życia ojca zajmował się redagowaniem i porządkowaniem je- go dorobku, prowadził także działalność dydaktyczną w Rabacie, Sali, Tangerze, Āsī i Aṣ-Ṣuwayrze. Piastował ponadto stanowisko wicemi- nistra sprawiedliwości za czasów sułtana Yūsufa Ibn al-Ḥasana (pan. 1913–1927). Jego publikacje dotyczyły zagadnień literatury, juryspru- dencji muzułmańskiej, administracji państwa i historii. Ǧaʻfar an-Nāṣirī (1893–1976)37 był cenionym po dziś dzień history- kiem Maroka i poetą. Był człowiekiem dwukulturowym. Wykształcenie muzułmańskie zawdzięczał przede wszystkim swojemu starszemu bra- tu Maḥammadowi i innym wybitnym uczonym swego czasu, a żyjąc w czasach protektoratu francuskiego posiadł doskonałą znajomość języ- ka francuskiego. Piastował rozmaite ważne stanowiska państwowe, pro- wadził także działalność dydaktyczną w Sali. Do jego najważniejszych publikacji należy sześciotomowa historia morska Sali i Rabatu38, dwu- tomowa historia Maroka i Šinqīṭu Al-Muḥīṭ oraz biografi a Abū Šuʻayba 34 Ǧ. i M. an-Nāṣirī, Al-Istiqṣā, t. I, 2001, s. XI–XIII. 35 Był jedną ze znaczniejszych postaci życia religijnego i politycznego na przełomie XIX i XX w., por.: S. Bazzaz, Forgo en Saints. History, Power and Politics in the making of Modern Morocco, Cambridge Mass. 2010. 36 ʻA.A. Al-Ǧirārī, Aʻlām al-fi kr al-muʻāṣir, s. 128–129; Maḥammad al-ʻArabī an-Nāṣirī, [w:] Muʻǧam Al-Bābiṭīn, h p://www.almoajam.org/poet_details.php?id=5884 [dostęp 15.01.2018]. 37 A. Ibn Ǧ. an-Nāṣirī, Tarǧamat al-mu’allif, [w:] Ǧ. an-Nāṣirī, Al-Muḥīṭ bi-al-muhimm min aẖbār ṣaḥrā’ al-Maġrib wa-Šinqīṭ, t. I, Ad-Dār al-Bayḍā’ 2015, s. 15–19; ʻA.Ḥ. al-Ma- rīnī, Šāʻir Al-ʻIdwatayn ī al-ʻahd al-Muḥammadī: Ǧaʻfar Ibn Aḥmad Ibn H̱ālid an-Nāṣirī, „Daʻwat al-Ḥaqq” 1412 [1992], nr 146, h p://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/7529 [dostęp 8.05.2016]; Ǧaʻfar an-Nāṣirī, [w:] Muʻǧam Al-Bābiṭīn, h p://www.almoajam.org/ poet_details.php?id=1628 [dostęp 13.10.2016]. 38 Ǧ. an-Nāṣirī, Salā wa-Ribāṭ al-Fatḥ. Isṭūluhā wa-qarṣanatuta al-ǧihādiyya, Ar-Ribāṭ 2006.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istiqṣā
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: