Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00351 010257 11215535 na godz. na dobę w sumie
Z tymi co zostali … Harcerskie relacje - ebook/pdf
Z tymi co zostali … Harcerskie relacje - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 181
Wydawca: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk Język publikacji: polski
ISBN: 9788364091780 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook (-50%), audiobook).

„Ta książka nie jest historią Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju (ZHPpgK) ani także powojenną historią harcerstwa krajowego. Ma jednak za zadanie ukazać słabo zbadany i szerzej nieznany problem relacji tych struktur i organizacji na tle ich ówczesnych dziejów. Ponieważ jednak rozeznanie i stan badań na temat krajowego harcerstwa są już znaczące, to w pracy tej główny nurt ustaleń badawczych dąży w kierunku spraw związanych z ZHPpgK. Przyjęta w ten sposób perspektywa i założenia powodują, że prezentowane tu ustalenia tworzą wybrany obraz dziejów tej organizacji i są zaledwie elementem większej całości” – pisze Adam F. Baran.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Przedmowa W lutym 2016 r. minęło dokładnie 70 lat od chwili powołania do życia struktur Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju (ZHPpgK) w Enghien pod Paryżem. Analiza dziejów tej struktury z punktu widze- nia ich bezpośredniego uczestnika lub świadka będzie miała określony, osobisty wymiar. Inaczej natomiast będzie wyglądała analiza naukowa i wnioski badawcze osoby spoza tego kręgu. A co dopiero, gdy na ten obraz popatrzymy z perspektywy „stron” będących w wyraźnej opozycji, wynikający przede wszystkim z historycznych uwarunkowań, w jakich znaleźli się Polacy po zakończeniu II wojny światowej1. Problem jednak w tym, że mimo tego okrągłego jubileuszu i ponad 25 lat wolności kraju historyczna monografi a naukowa dotycząca dziejów ZHPpgK nadal nie powstała. Z tego powodu pierwsze pokolenie osób najbardziej zaangażowanych w budowę i działalność emigracyjnego har- cerstwa nie mogło cieszyć się satysfakcją istnienia swoistej kroniki ich do- konań, wraz z uwypukleniem roli poszczególnych liderów i środowisk2. 1 Że jest to kwestia nadal interesująca, świadczy choćby spotkanie zorganizowane 19 paź- dziernika 2013 r. w Domu Spotkań z Historią w Warszawie przez Fundację Harcerstwa Drugiego Stulecia zatytułowane „W emigracyjnym Londynie. Dylematy harcerstwa na wychodźstwie” i jego pokłosie. Zob. Fundacja Harcerstwa Drugiego Stulecia, http:// www.harcerstwo2stulecia.pl/?19-102013-w-emigracyjnym-londynie,63 [dostęp 31 paź- dziernika 2016]. 2 Nawet jeśli komuś z tej grupy Opatrzność ofi arowała długość żywota przekraczają- cą w sposób znaczny średnie demografi czne (np. w grudniu 2014 r. zmarła w Londynie w wieku 107 lat była naczelniczka harcerek ZHPpgK (1950–1957, 1972–1976) i wice- przewodnicząca ZHPpgK (1967–1970, 1976–1978, 1980–1982), hm. Elżbieta Andrze- jowska, a w listopadzie 2016 r. zmarł w wieku 82 lat były naczelnik harcerzy (1988–1994) i przewodniczący ZHPpgK (1994–2000), hm. Bogdan Szwagrzak), to chlubne wyjątki nie zmieniają tego obrazu. 5 PRZEDMOWA Nie oddają tego w całości (poprzez specyfi kę języka naukowego) do- tychczas opublikowane wydawnictwa okolicznościowe i naukowe, gdyż między innymi przez swoje zróżnicowanie są albo wartościowym przy- czynkiem tych dziejów, albo zaledwie źródłem do dalszej analizy i uzu- pełnień. To oczywiście nie oznacza, że w ostatnich kilku latach nie było wśród nich prac wartościowych i cennych, które wniosły do obiegu na- ukowego wiele istotnych ustaleń oraz – co ważne – przebiły się w histo- rycznym dyskursie3. W konsekwencji czego nadal nie znamy odpowie- dzi na szereg nurtujących kwestii. A najtrudniej oceniać zawsze sprawy sporne, które nie tylko wymagają od badaczy dużej dozy ostrożności i obiektywizmu, ale są czasem (z różnych przyczyn) w ogóle nie do roz- wikłania. Z tymi dylematami i ja miałem do czynienia, przygotowując tę pra- cę. Jednym z zasadniczych był także i ten, który pojawia się zawsze, gdy pracy jest za dużo, terminy zobowiązań są za krótkie, a życie wymaga nie tylko zdwojonej pracy w celach egzystencjonalnych, ale i obecności (nie tylko fi zycznej) męża i ojca w domu. W takich sytuacjach pojawia się kolejna wątpliwość: czy jest sens zajmować się sprawą, która jest zbyt rozległa badawczo i w konsekwencji będzie tylko przyczynkiem, zale- dwie elementami pewnej układanki, kilkoma szczeblami drabiny, po 3 Ostatnio ukazały się m.in.: W. Kukla, M. Miszczuk, Polish Scouting Publishing in the USA, the UK, Canada and Australia / Harcerska działalność wydawnicza w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Wielkiej Brytanii, Kanadzie i Australii, Warszawa 2009; B. Szwagrzak, Przemijamy i trwamy. Sto lat w służbie harcerskiej – wspomnienia i sylwetki zmarłych instruktorów ZHP działających poza granicami Kraju, Londyn 2009; K. Wasilewski, Z działalności Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju (1946–2006), w: Polski misjonarz na ziemi argen- tyńskiej. Studia historyczne i politologiczne, M. Szczerbiński, K. Wasilewski (red.), Gorzów Wielkopolski 2011, s. 387–401; W. Kukla, M. Miszczuk, Harcerska działalność wydawnicza w Europie, Azji, Ameryce Południowej od 1912 roku. Zarys dziejów wraz z bibliografi ą, War- szawa 2012; Studia z dziejów harcerstwa na obczyźnie (1912–1946), S. Łopato, L. Nowak i M. Szczerbiński (red.), Gorzów Wielkopolski 2012; W. Kukla, M. Miszczuk, Wydawnic- twa Związku Harcerstwa Polskiego na Wschodzie 1941–1947. Materiały i źródła, Warszawa 2013; J.K. Danel, Orędownik niepodległości. Kazimierz Sabbat 1913–1989, Kraków 2015; Życie i działalność Prezydenta RP na uchodźstwie Kazimierza Sabbata na tle misji polskiej emigracji niepodległościowej na Zachodzie, P. Gotowiecki (red.), Ostrowiec Świętokrzyski 2015; M. Wierzbicki, Harcerz, żołnierz, obywatel. Zygmunt Lechosław Szadkowski (1912– –1995), Lublin 2016. 6 PRZEDMOWA której ktoś inny może wejdzie do góry pierwszy? Dziś, z kilkuletniej perspektywy osoby zajmującej się dziejami najnowszymi, ta odpo- wiedź wydaje się twierdząca z pewnym zastrzeżeniem. Posługując się rolniczym żargonem, potwierdzam, że warto uprawiać „trójpolówkę”, bo wiadomo, że obrodzi lepiej to, co przez jakiś czas ugorowało. Z tym, że mam na myśli nie tylko pole badawcze (zagadnienie do rozwikłania), ale i eksploatowanie samego badacza, który bez odpowiedniego czasu na regenerację najzwyczajniej jałowieje. Na tym tle kwestią bodaj najtrudniejszą jest wybór tematu badaw- czego. W przypadku dziejów harcerstwa (w kraju czy na obczyźnie) – zagadnienia nietraktowanego poważnie przez większość specjalistów, a w najlepszym wypadku uznawanego za temat niszowy – trzeba się jeszcze „zderzyć” z odbiorcą i jego zapotrzebowaniem. I aby do niego dotrzeć (poza wąskie grono specjalistów oraz zainteresowane grono har- cerek, harcerzy i instruktorów kilku organizacji harcerskich), być może lepiej byłoby postawić na coś bardziej nośnego medialnie, ważnego z punktu widzenia bieżącej „polityki historycznej” czy komercyjnego. Jestem jednak konsekwentnie odmiennego zdania i od wielu już lat sta- ram się (czasem „pod prąd”) sytuować badane zagadnienia, w tym har- cerstwo, w odpowiednim miejscu najnowszej historii Polski i tej części Europy Środkowo-Wschodniej. Ta książka nie jest historią ZHPpgK ani także powojenną historią harcerstwa krajowego. Ma jednak za zadanie ukazać słabo zbadany i sze- rzej nieznany problem relacji tych struktur i organizacji na tle ich ów- czesnych dziejów. Ponieważ jednak rozeznanie i stan badań na temat krajowego harcerstwa są już znaczące, to w pracy tej główny nurt usta- leń badawczych dąży w kierunku spraw związanych z ZHPpgK. Przy- jęta w ten sposób perspektywa i założenia powodują, że prezentowane tu ustalenia tworzą wybrany obraz dziejów tej organizacji i są zaledwie elementem większej całości. To oczywiście nie oznacza, że harcerstwo krajowe traktowane jest inaczej, bo wszędzie tam, gdzie to było możliwe, ukazywana jest i jego rola (jako partnera lub konkurenta). Z tego powo- 7 PRZEDMOWA du i z tej perspektywy można znaleźć w książce fakty, które z pewnością ubogacają także historię harcerstwa w Polsce. Badając prezentowane tu zagadnienie, staram się odpowiedzieć na następujące pytania: Co determinowało relacje pomiędzy emigracyjny- mi strukturami harcerstwa a organizacjami i środowiskami harcerskimi w Polsce tuż po II wojnie światowej? Jakie były relacje władz ZHPpgK od 1946 r. z krajowymi władzami ZHP, aż do likwidacji tej organizacji przez komunistów w latach pięćdziesiątych XX wieku? Jak traktowane było emigracyjne harcerstwo przez władze komunistyczne po likwidacji krajowego ZHP? Czy i jak układały się relacje ZHPpgK ze skautingiem oraz jego przedstawicielami w Międzynarodowym Biurze Skautowym? W jaki sposób władze ZHPpgK reagowały na krajowe próby odrodze- nia ZHP w Październiku ‘56 i Sierpniu ‘80? Co powodowało, że for- malne relacje ZHPpgK z krajowym ZHP powstałym w grudniu 1956 r. nie doszły do skutku i jak one kształtowały się później? Jak kształto- wała się polityka władz ZHPpgK wobec zmian i procesów w harcer- stwie krajowym zachodzących w Polsce w latach osiemdziesiątych? Jaką rolę odegrało, a jaką mogło odegrać ZHPpgK w odrodzeniu harcerstwa krajowego w latach 1989–1990? Część odpowiedzi jest już wyjaśniona także w tej pracy, ale są i takie, które wymagają dalszych starań i poszu- kiwań (stąd też wynikają zauważalne dla znawcy zagadnienia niektóre „braki” w materiałach źródłowych). * Harcerstwo już przez ponad sto lat spełnia w społeczeństwie polskim funkcje wychowawcze. Swojego oddziaływania nie zamyka w grani- cach państwa, ale jest niemal wszędzie tam, gdzie są Polacy. Pozostając przy swojej niezmiennej idei, harcerstwo potrafi ło dostosować reali- zowany program, formy i metody pracy oraz strukturę organizacyjną do zmiennych okoliczności dziejowych i wyzwań cywilizacyjnych. Skomplikowane dzieje środowisk i organizacji harcerskich w Polce i za granicą po II wojnie światowej nie doczekały się jeszcze syntezy, 8 PRZEDMOWA choć podejmowane dotychczas badania – w tym z okresu totalitary- zmu komunistycznego w Polsce – zapełniły już z powodzeniem wiele białych plam4. Po 2005 r. swoje zainteresowania badawcze koncentrowałem przede wszystkim na zbadaniu historii środowisk i organizacji polskiego har- cerstwa istniejących od 1989 r. za wschodnią granicą Rzeczypospolitej Polskiej. Niemniej ważne było też ukazanie w ujęciu porównawczym działalności antykomunistycznych i antysowieckich organizacji mło- dzieżowych w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1944–1953. Za istotny element mojej dotychczasowej aktywności naukowej uwa- żam również badania biografi czne, powiązane z ustaleniami na temat roli żywych świadków historii (wybitnych jednostek i całych środo- wisk) w kształtowaniu patriotycznych postaw młodzieży zaangażowanej w działalność harcerską w powojennej Polsce. Także próba zarysowania miejsca harcerstwa w Polsce na tle aktywności pozaszkolnej młodzieży po 1989 r. ukazuje badane zagadnienie ze szczególnej perspektywy. Podsumowaniem moich kilkuletnich badań jest monografi a pt. Od pieriestrojki do Karty Polaka. Środowiska i organizacje polskiego harcerstwa na terenie ZSRR i po jego rozpadzie (Warszawa 2014). Jednym z głów- nych postulatów badawczych zawartych w tej pracy była wyrażona prze- ze mnie nadzieja (nie bez odpowiedniego rozeznania), że monografi a ta będzie stanowić zachętę do dalszych badań nad dziejami harcerstwa poza granicami kraju. I że podane tam ustalenia pomogą w jakiejś czę- ści w przygotowaniu przyszłej syntezy tych dziejów5. Z tym, że z mojej 4 Zob. W. Hausner, M. Wierzbicki, Sto lat harcerstwa, Warszawa 2015. Publikację tę moż- na pobrać nieodpłatnie w formie elektronicznej (w formacie pub, pdf i mobi) ze strony biblioteki cyfrowej internetowego portalu edukacyjnego Instytutu Pamięci Narodowej – pamięć.pl, http://pamiec.pl/pa/biblioteka-cyfrowa/publikacje/15324,Wojciech-Haus- ner-Marek-Wierzbicki-Sto-lat-harcerstwa-publikacja-w-formacie-epub-.html. 5 A.F. Baran, Od pieriestrojki do Karty Polaka. Środowiska i organizacje polskiego harcerstwa na terenie ZSRR i po jego rozpadzie, Warszawa 2014, s. 342. Głównym celem niniejszej książki było ukazanie działalności polskiego harcerstwa na terenie ZSRR i po jego rozpa- dzie w 1991 r. Prezentowane tam zagadnienie obejmuje zasięgiem badawczym: Łotwę, Li- twę, Białoruś, Ukrainę, Kazachstan, Mołdawię i Estonię, ukazując dzieje środowisk i orga- nizacji harcerskich w okresie ważnych przemian społeczno-politycznych tej części Europy 9 PRZEDMOWA perspektywy na pierwszy plan wysuwały się badania dotyczące okresu powojennego, tj. od ustalenia się pojałtańskiego układu sił w Europie i na świecie w 1945 r. do rozpadu ZSRR. Pisząc wprost, mimo dobre- go rozeznania badaczy w zasadniczych faktach (vide: Bibliografi a) brak monografi i ZHPpgK jest do dziś zaskakujący. Rodzi to zatem zasadne pytanie, co stało (stoi nadal) na przeszkodzie od 1990 r., aby praca taka powstała. Pewno jak zwykle szereg zróżnicowanych czynników, ale prze- de wszystkim ogromny obszar badawczy wykraczający poza możliwości jednego autora (a jeśli już, to jako dzieło życia). Na razie wydaje się za- tem zasadne, aby dorzucać do tego zagadnienia systematycznie pewne elementy. Na przykład w listopadzie 2008 r. zaprezentowałem w Lublinie re- ferat pt. „»Emigracyjny ZHP« jako inspiracyjny ośrodek wrogich ele- mentów w Polsce w latach 1945–1957”, podczas międzynarodowej konferencji naukowej „Tajny oręż czy ofi ary zimnej wojny? Emigracje polityczne z Europy Środkowej i Wschodniej”, której współorganizato- rami były: Instytut Pamięci Narodowej (Oddział w Lublinie), Instytut Studiów Politycznych PAN, Niemiecki Instytut Historyczny w Warsza- wie, Instytut Badania Reżimów Totalitarnych (Praga), Instytut Pamię- ci Narodu (Bratysława) i Fundacja Badania Dyktatury SED (Berlin). W efekcie czego referat ten został opublikowany w publikacji pokon- ferencyjnej pt. Tajny oręż czy ofi ary zimnej wojny? Emigracje polityczne z Europy Środkowej i Wschodniej pod redakcją Sławomira Łukasiewicza. W opracowaniu tym starałem się wykazać między innymi, że samo ist- nienie powojennych struktur ZHPpgK (z siedzibą władz w Londynie) było dla komunistów w Polsce nie do zniesienia. Nie tylko oskarżano tę organizację o rolę inspirującą, lecz „wykazywano” niejednokrotnie, (upadku komunizmu i ZSRR oraz odbudowy i kształtowania się suwerennych państw). Opisywane w książce organizacje są strukturami niezależnymi od ZHPpgK z siedzibą władz w Londynie oraz harcerskich organizacji działających w Polsce. Jedynie polskie drużyny harcerskie funkcjonujące w ramach łotewskiej organizacji skautowej od 1993 r. wchodzą w skład światowych struktur skautowych: Światowej Organizacji Ruchu Skauto- wego (World Organization of the Scout Movement) i Światowej Organizacji Dziewcząt Przewodniczek i Skautek (World Association of Girl Guides and Girl Scouts). 10 PRZEDMOWA że knuło, wciągało do konspiracji, przekazywało na ten cel stosowne fundusze, szkoliło kolejnych szpiegów i stanowiło istotną przeszkodę nie tylko w przejęciu krajowego harcerstwa, ale też w pokojowej egzy- stencji i rozwoju młodego pokolenia w Polsce Ludowej. W pierwszej kolejności, na tle działalności reaktywowanego w grudniu 1944 r. przez PKWN krajowego ZHP, starałem się ukazać sytuację konspiracyjnych organizacji harcerskich, związanych ideowo i organizacyjnie z rządem polskim w Londynie oraz dylematy i wybory kilku czołowych instruk- torów harcerskich, związane z sytuacją, w jakiej znalazła się Polska po zakończeniu II wojny światowej. Wobec nieprzerwanej, powojennej działalności konspiracyjnej struktur Harcerstwa Polskiego (tak zwanych Hufców Polskich), wywodzących się z katolicko-narodowego nurtu w przedwojennym ZHP i organizacji odrębnej od wojennych Szarych Szeregów, zasadne było ukazanie represji systemu wobec jej kierownic- twa z lat 1945–1947 (z tym, że byłego naczelnika HP, hm. Witolda Sa- wickiego, wówczas wykładowcę prawa na KUL, aresztowano ponownie jeszcze w maju 1952 r.). Nie bez znaczenia było także ukazanie ówczes- nych relacji pomiędzy władzami krajowego ZHP a przedstawicielami międzynarodowego skautingu, wobec faktu istnienia „konkurencyjnych” harcerskich struktur na emigracji. Co ciekawe, gdy w 1951 r. komuni- ści dokończyli formalny proces likwidacji krajowego ZHP (od tej chwili struktury ZHPpgK stały się jedyną prawną strukturą, która zachowała ciągłość dziejów przedwojennej organizacji i jej prawnych podstaw) pol- skie organy bezpieczeństwa nadal wykazywały się operacyjnie między innymi za pomocą prób wprowadzenia w szeregi ZHPpgK agentury lub „poszukiwania” jej inspirującej roli wśród reprezentantów tak zwanej drugiej konspiracji harcerskiej i nie tylko. Nie dziwi zatem, że wobec wcześniejszych doświadczeń krótkotrwałe kontakty przedstawicieli od- rodzonego po Październiku ‘56 ZHP z władzami ZHPpgK miały cha- rakter poufny i nieofi cjalny6. 6 A.F. Baran, „Emigracyjny ZHP” jako inspiracyjny ośrodek wrogich elementów w Polsce w la- tach 1945–1957, w: Tajny oręż czy ofi ary zimnej wojny? Emigracje polityczne z Europy Środ- kowej i Wschodniej, S. Łukasiewicz (red.), Lublin 2010, s. 175–186. 11 PRZEDMOWA Razem z przywołanym opracowaniem niniejsza książka obejmuje znacznie większy przedział czasowy. Doprowadzona w swych rozważa- niach aż do 1990 r. zamyka niejako pewien ważny i odrębny etap dzie- jów. Ukazuje w treści zaprezentowanych w niej studiów (także wcześniej niepublikowanych) oraz materiałów pewien istotny wycinek dziejów ZHPpgK. Nie kończy prowadzonych badań nad tym zagadnieniem i jest raczej punktem wyjścia do badań dalszych. Ponadwiekowa historia harcerstwa zasługuje na naukową refl eksję. Z perspektywy wyników uzyskanych dzięki dotychczas przeprowadzo- nym badaniom widać wyraźnie, że środowiska i organizacje harcerskie w Polsce i za granicą odegrały istotną rolę nie tylko wśród młodzieży objętej totalitaryzmem komunistycznym po II wojnie światowej, ale też w całym społeczeństwie przez wywodzące się z nich wybitne jednostki. * Książka ta traktuje o sprawach, które, mimo że zasadniczo omawiane były w publikacjach w latach 2000–2013, nie zdezaktualizowały się. To- też ingerencje w zestawione teksty sprowadzały się do usunięcia drob- nych literówek oraz ewidentnych usterek redakcyjnych. Tylko w nielicz- nych przypadkach zmuszony byłem do zmiany kontekstu pierwotnej wypowiedzi lub źródła, tak aby były czytelne z dzisiejszej perspektywy. Z tym, że wszystkie zastosowane uaktualnienia i wyjaśnienia w żaden sposób nie zmieniły merytorycznej treści pierwowzoru. Zainteresowany tematyką Czytelnik wyłowi jednak w tej książce informacje i materiały, które upubliczniam po raz pierwszy. Po części wskazuję na nie już w Przedmowie, potem w jednym z rozdziałów oraz w rozbudowanych aneksach. Zaprezentowane tam fakty i dokumen- ty źródłowe nie tylko potwierdzają złożoność problematyki, ale także wyznaczają kierunki dalszych badań i poszlaki do dalszej weryfi kacji. Z tego między innymi powodu traktuję tę część książki jako kolejny etap i aktualną „wartość dodaną” do badań, które prowadzę już od ponad kilkunastu lat. 12 PRZEDMOWA Załączone do głównego tekstu książki aneksy mają przede wszyst- kim poszerzyć perspektywę prezentowanego tematu. Ich wybór ma „ilustrować” niejako te części książki, które obłożone szczegółowymi przypisami aż proszą się o przykłady do samodzielnej analizy przez za- interesowanego Czytelnika. Dokumenty te pochodzą z różnych źródeł i zasadniczo pozbawione są aparatu krytycznego. Tylko w jednym przy- padku podjąłem odmienną decyzję (vide: Aneks – List hm. Marii Kapi- szewskiej do hm. Ignacego Płonki w Londynie z września 1969 r.), gdyż bez tych dodatkowych wyjaśnień, zawarty w dokumencie kontekst byłby całkowicie nieczytelny dla osób niezorientowanych. Poza wspomnia- nym już listem hm. Marii Kapiszewskiej zbiór aneksów tworzą: sprawo- zdanie przewodniczącego ZHP na Wschodzie z października 1945 r., skrypt audycji BBC autorstwa Jana Nowaka (właściwie: Zdzisława Je- ziorańskiego) z 1948 r. na temat skautingu, przedmowa hm. Józefa Kre- ta do książki Zofi i Kossak Laska Jakubowa (Katowice 1957) o dwóch przedwojennych skautowych Jamboree, fragment tajnej notatki opera- cyjnej krajowego Wydziału VIII MSW dotyczącej Kazimierza Sabbata z 1964 r., rezolucja Światowego Zlotu ZHP w Londynie do młodzieży w Polsce z 1970 r., fragment sprawozdania przewodniczącego ZHPpgK hm. Ryszarda Kaczorowskiego podczas zebrania Naczelnej Rady Har- cerskiej w 1982 r., List Okólny w sprawie łączności z Krajem Naczelnictwa ZHPpgK z sierpnia 1989 r. oraz list naczelnego kapelana ZHPpgK ks. hm. Zdzisława Peszkowskiego do prof. Henryka Samsonowicza, ministra edukacji narodowej z maja 1990 r. Jak widać, w większości są to materiały dotychczas niepublikowane, a te, które niejako „przypo- minam”, mają ważne walory poznawcze i merytoryczne z punktu widze- nia zawartej w książce tematyki. Badając prezentowane zagadnienie w różnym czasie i z różnym skutkiem, do dziś docierałem do dodatkowych ustaleń. Niektórzy świadkowie ówczesnych wydarzeń odpowiadali pozytywnie, ze zrozu- mieniem dla moich wysiłków i między innymi dzielili się swoją wiedzą, kontaktami, a czasem nadsyłali także cenne materiały źródłowe. Je- stem im za to bardzo wdzięczny. Byli i tacy, którzy tylko potwierdzali, 13 PRZEDMOWA że nie mają wiedzy o sprawach, które ówcześnie drążyłem, ale sugerowa- li wskazówki i zachęcali do dalszych wysiłków badawczych7. Takie kon- takty były także bardzo motywujące i zachowuję je w życzliwej pamięci. Na szczęście najmniej liczną grupę stanowili tacy, do których należało „podejść” ze stosowną rezerwą. Ci najczęściej odpowiadali ogólnikowo i z wyczuwanym dystansem, a czasem po krótkiej wymianie korespon- dencji, „nagle” kategorycznie odmawiali dalszych kontaktów (tak było co najmniej w jednym wypadku). To doświadczenie i informacje pozy- skane tym sposobem także uważam za pewną „wartość dodaną” do pro- wadzonych badań. Nie mogę jednak wykluczyć, że moje ustalenia sta- wiają niektórych moich ówczesnych respondentów w innym świetle, niż chcieliby sami to widzieć. Niezależnie od poszukiwań odpowiedzi na nurtujące mnie kwestie wśród bezpośrednich świadków wydarzeń próbowałem także docierać do archiwaliów. Z tym, że dotychczas w mniejszym stopniu zajmowa- łem się dokumentacją wytworzoną przez różne agendy komunistycz- nej władzy (w tym aparatu bezpieczeństwa) w Polsce, skupiając uwagę na bardziej wiarygodnych źródłach. Z dotychczasowej kwerendy wy- nika między innymi, że poza materiałami zachowanymi w Londynie czy zbiorami działaczy emigracyjnych, które ostatnio trafi ły do zaso- bów różnych instytucji naukowych w kraju, wiele cennych dokumen- tów nadal znajduje się w rękach prywatnych, jako spuścizna po bliskich. Wypada zatem w tym miejscu podziękować kierownictwu i wszystkim pracownikom instytucji archiwalnych, którzy cierpliwie znosili moje dotychczasowe poszukiwania i prośby, oraz liczyć, że po lekturze tej pracy uzyskam dostęp do materiałów dotychczas niedostępnych (na przykład korespondencji prywatnej, notatek, dzienników czy niepub- likowanych wspomnień). Być może odnajdą się jeszcze jakieś niezna- ne dokumenty dotyczące ewentualnych relacji z harcerską emigracją ze zbiorów krajowego ZHP, ale po analizie wydawanych ostatnio prac 7 Do dziś mam w pamięci rozmowę telefoniczną z ministrem Jackiem Kuroniem, który zadzwonił do mnie 13 października 2000 r. w odpowiedzi na moją korespondencję. Por. list Jacka Kuronia (Warszawa) do autora z 22 marca 2001 r. 14 PRZEDMOWA jestem w tej kwestii sceptyczny8. Podobnie jeśli chodzi o materiały ze zbiorów osób, środowisk i organizacji będących w wyraźnej opozycji do władz krajowego ZHP9. Dwie kwestie wymagają szczególnego podkreślenia w kontekście kilku akapitów z tej książki. Nieznane dotychczas z imienia i nazwiska osoby, które po Październiku ‘56 podejmowały się prób nawiązania kon- taktów międzyharcerskich, poufnych i formalnych na linii Warszawa – Londyn, „ujawniły się” po części w najnowszych opracowaniach. Dziś za sprawą biografi i hm. Jana Rossmana autorstwa Mariana Miszczuka wiadomo, że między innymi druh „Wacek” „o tym, co działo się w kra- ju, regularnie informował przedstawicieli władz harcerskich w Lon- dynie, spędził bowiem w Anglii w latach 1957–1992 równo 216 dni. Cieszył się tam zaufaniem i słuchano jego ocen sytuacji w kraju. Tak było w okresie polskiego Października i w czasach Solidarności”10 (mię- dzy innymi w sierpniu 1957 r. przebywał w Londynie, gdzie spotkał się z dr. Michałem Grażyńskim oraz z grupą instruktorek i instruktorów ZHPpgK, a wraz z hm. Zygmuntem Szadkowskim odwiedził jubileu- szowe skautowe IX Jamboree w Sutton Park [Wielka Brytania])11. Na- tomiast wysłannikami Głównej Kwatery Harcerstwa ZHP w Warsza- wie, którzy przyjechali we wrześniu 1957 r. do Londynu w celu podjęcia rozmów na temat współpracy obu organizacji – co wynika z biografi i hm. Zygmunta Szadkowskiego autorstwa Marka Wierzbickiego – byli Kazimierz Koźniewski i Jerzy Żołnierkiewicz (których potraktowano chłodno i ostatecznie odesłano z kwitkiem)12. Z tym, że Koźniewski 8 Zob. m.in.: E. Głowacka-Sobiech, Harcerstwo w Polsce w latach 1944–1990, Poznań 2013; Wybór źródeł do dziejów ZHP, t. 2: Walka, sowietyzacja, odwilż, kryzys i upadek (1944–1988), oprac. K. Marszałek, Kraków 2014; Wybór źródeł do dziejów ZHP, t. 3: Odrodzenie ru- chu harcerskiego, trudne lata demokracji (1989–2014), oprac. K. Marszałek, Kraków 2014; K. Marszałek, Dziedzictwo, którego nie można odrzucić. Próba interpretacji wybranych źródeł z lat 1918–2015 do dziejów Związku Harcerstwa Polskiego, Kraków 2016. 9 Zob. m.in.: A. Janowski, Harcerstwo wpisane w życiorys, Warszawa 2015; J. Błażejowska, Harcerską drogą do niepodległości. Od „Czarnej Jedynki” do Komitetu Obrony Robotników. Nie- znana historia KOR-u i KSS „KOR”, Kraków 2016. 10 M. Miszczuk, Jan Rossman pseudonim „Wacek”, Warszawa 2009, s. 225–226. 11 Ibidem, s. 174–175. 12 M. Wierzbicki, Harcerz, żołnierz, obywatel…, s. 98–99. 15 PRZEDMOWA był w Wielkiej Brytanii jeszcze w sierpniu 1957 r. i jako korespondent prasy krajowej zrelacjonował swój pobyt w kilku artykułach na temat przebiegu IX Jamboree w Sutton Park13. A tak po latach wspominał te okoliczności ostatni prezydent RP na Uchodźstwie, hm. Ryszard Ka- czorowski, w latach 1955–1967 naczelnik harcerzy ZHPpgK, a w latach 1967–1988 przewodniczący ZHPpgK: W roku 1957 odbywało się Jamboree światowe z okazji 100. rocznicy urodzin Baden-Powella i 50 lat istnienia skautingu. Nasza wyprawa została zaproszo- na, a ponieważ to były trzy zloty: zlot instruktorski, zlot starszego harcerstwa i zlot harcerzy, braliśmy udział w tych trzech zlotach jako reprezentacja polska. Był wśród nas harcerz z Warszawy. Nasza reprezentacja obejmowała harcerzy z całego świata, poza Polską, i właśnie był jeden harcerz z Warszawy którego obecność była symboliczna. Ale Polska była reprezentowana. Harcerstwo Pol- skie było reprezentowane na tym zlocie. Odwiedzali ten zlot różni ludzie, nawet władze polskie też posłały swego korespondenta, z którym niestety nasz kon- takt był bardzo nikły, ponieważ reprezentował zupełnie inne spojrzenie na świat i rolę harcerstwa. Od tego zlotu i wcześniej, kontakty były ciągłe. Przyjeżdżali instruktorzy harcerscy, którzy z nami się kontaktowali, przyjeżdżali harcerze, harcerki i właściwie byliśmy dokładnie poinformowani o tym, co się dzieje. Naj- lepszym dowodem, że potrafi liśmy zachować dyskrecję, to jest to, że nikt z tego powodu nie został poszkodowany14. W powyższym kontekście drugą sprawą jest ocena postawy, podej- mowanych inicjatyw i działań w latach 1947–1989 Kazimierza Koź- niewskiego, byłego instruktora Szarych Szeregów i harcmistrza, który według ustaleń Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka, opubli- kowanych w 2006 r., okazał się wieloletnim tajnym współpracownikiem, a później agentem komunistycznej bezpieki PRL (ostatnio jako konsul- tant SB). Pisałem o tym ostatnio w kontekście młodzieżowej konspi- racji antysowieckiej, w tym drugiej konspiracji harcerskiej w Polsce15 13 K. Koźniewski, I zawsze krzyż oksydowany… Refl eksje nad historią Harcerstwa w Polsce 1911–1986, Kraków 1989, s. 211–212. 14 (R. Kaczorowski), „Całym życiem służyć Bogu i Polsce” – wywiad Prezydenta… dla „Skauta”, rozmawiał M. Gorgoń, „Skaut” (Miesięcznik wędrowników i instruktorów ZHR, Kraków) 1998, nr 5–6, s. 34. Por. K. Tarka, Wywiad PRL na tropie Kazimierza Sabbata, „Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty” (Toruń) 2011, z. 1–2, s. 289–293. 15 G. Motyka, R. Wnuk, T. Stryjek, A.F. Baran, Wojna po wojnie. Antysowieckie podzie- mie w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1944–1953, Gdańsk–Warszawa 2012, 16 PRZEDMOWA i nadal ten postulat podtrzymuję, choć ze względu na złożoność i zakres wymaga on zupełnie odrębnej analizy (na przykład biografi i). Stąd, aby nie zafałszować obrazu w tej pracy, wobec braku wystarczającej wiedzy, nie zdecydowałem się umieścić choćby w aneksach przykładów publicy- styki Koźniewskiego z końca lat pięćdziesiątych, traktującej o ZHPpgK, do której udało mi się kiedyś dotrzeć. I jeszcze jedno. Nie prezentuję w tej pracy moich wszystkich ustaleń oraz materiałów, do których już dotarłem. To działanie w pełni świa- dome. Część spraw wymaga jeszcze istotnych uzupełnień, a niektóre wydają się – ze względu na pochodzenie – zbyt mało wiarygodne (i są obecnie bardzo trudne do obiektywnego zweryfi kowania). To powoduje, że za jakiś czas należy spodziewać się kolejnych artykułów, które – być może i na co liczę – będą także pokłosiem analizy tej książki przez in- nych badaczy. Tymczasem, decydując się na publikację tych studiów, uznałem, że są już na tym etapie merytorycznie wystarczająco reprezen- tatywne, aby poddać je naukowej krytyce badaczy dziejów najnowszych. * W czerwcu 1989 r. miałem okazję spotkać się dwukrotnie z hm. Igna- cym Płonką, który przyjechał do Tarnobrzega z Londynu na uroczy- stości jubileuszowe 80-lecia Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika. Raz spotkałem się w szerszym, a raz w stosunkowo wąskim gronie harcerskim. Robiłem z tych spotkań notatki, które ukazały się w postaci artykułu w lokalnej gazecie, a nie tak dawno jako tekst w jed- nej z moich książek16. Pamiętam jednak dawne odczucia, że spotykali- śmy się raczej z przedwojennym, wieloletnim i legendarnym hufcowym Hufca Harcerzy w Tarnobrzegu oraz profesorem dawnego tarnobrze- skiego liceum i gimnazjum niż powojennym zasłużonym instruktorem s. 320–322. Por. A. Friszke, Między wojną a więzieniem 1945–1953. Młoda inteligencja ka- tolicka, Warszawa 2015, s. 118. 16 A.F. Baran, Tarnobrzeg. Szkice z dziejów miasta i jego obywateli, Tarnobrzeg 2012, s. 189– –192. 17 PRZEDMOWA władz ZHPpgK. Poza kronikarskim zapisem nie odegrałem w tych kon- taktach żadnej istotnej roli, ale czytając list, który druh Płonka napisał 26 lipca 1989 r. z Londynu do jednego z tarnobrzeskich instruktorów (zamieszczony cztery lata później jako jeden z aneksów w mojej pra- cy magisterskiej pt. „Harcerstwo w Tarnobrzegu w latach 1912–1949”), nie pozostałem na jego treść obojętny. Przytaczam tylko fragment: Drogi Druhu Gerwazy! Dziękuję szczerze za prawdziwą niespodziankę – nie- mal bajeczne ocalenie śladów pracy harcerskiej w Tarnobrzegu. To może być doskonałym dokumentem historii harcerstwa. Odszukać nazwiska tych któ- rzy zebrali materiały – zabezpieczyli przed zniszczeniem, ocalili przed zagładą dwukrotnie… Wzrusza mnie pieczołowitość Druha i radość, z jaką mi Druh pokazywał te materiały… Postaram się przyjechać do Tbg-u w 1990 r. najmniej na tydzień, by przeglądnąć je i zadecydować, co można wykorzystać. Histo- rię harcerstwa w Tbg-u – podobnie zresztą jak w każdej niemal miejscowości w Polsce musimy ocalić przed zapomnieniem. Nawołuję w „Na Tropie” wszyst- kie nasze jednostki harcerskie: piszcie o swej pracy, prowadźcie kroniki, wycho- wujcie korespondentów, bo w ten sposób utrzymamy naszych młodych przy polskości. Bo inaczej… to wynarodowią się i zasilą tubylców swego kraju za- mieszkania […]17. W swoich wspomnieniach nie jestem odosobniony. O druhu hm. Ig- nacym Płonce, choć z zupełnie odmiennej perspektywy niż moja, dwa obszerne artykuły biografi czne opublikował w 2010 r. w „Skaucie” Ma- rian Miszczuk18. Można tam przeczytać między innymi: Poznałem go w 1988 roku przez Adama Sławskiego (Wilhelma Słabego), który w 1987 roku poprosił mnie o zdobycie dla „Ignaca” Bibliografi i Wacława Błaże- jewskiego. W czasie jego pobytu w kraju w 1988 roku nagrywałem jego wspom- nienia dla Rozgłośni Harcerskiej, a lubił i umiał opowiadać. Niewiele wówczas wiedzieliśmy o harcerstwie poza krajem i jego opowiadania były dla nas niesły- 17 Kopia listu hm. Ignacego Płonki (Londyn) do hm. Gerwazego Stypy (Tarnobrzeg) z 26 lipca 1989 r., w zbiorach autora. 18 M. Miszczuk, Ignac – harcmistrz Ignacy Płonka (1904–2000), cz. I, „Skaut” (Harcerskie Pismo Historyczne, Tarnów) 2010, nr 2, s. 2–11; idem, Ignac – harcmistrz Ignacy Płonka (1904–2000), cz. II, „Skaut” (Harcerskie Pismo Historyczne, Tarnów) 2010, nr 3, s. 2–7; idem, Płonka Ignacy, w: Harcerski słownik biografi czny, t. 3, J. Wojtycza (red.), Warszawa 2012, s. 160–163. 18 PRZEDMOWA chanie ciekawe. […] Kiedy w 1989 roku znalazłem się w Cambridge na sty- pendium naukowym, wielokrotnie nocowałem na 30 Anson Road w Londynie, w gościnnym domu Profesora. Przechowywał tam wspaniałe zbiory dokumen- tów i wydawnictw emigracyjnych, a w szczególności harcerskich. Jak wspomnia- łem I. Płonka podarował Bibliotece Narodowej oprawne komplety „Bądź Go- tów” i „Na Tropie” (podczas wcześniejszego pobytu w 1983 r. w Polsce – przyp. AFB). Łatwo dał się przekonać, że warto tę akcję kontynuować. Dzięki zro- zumieniu Zdzisława Jagodzińskiego, dyrektora Biblioteki Polskiej w Londynie, ucznia Profesora, udało się załatwić przesyłkę kolejnych kompletów „Na Tro- pie” do 5 największych bibliotek w Polsce i Biblioteki GK ZHP w Warszawie. Z przechowywanych na strychu resztek nakładów „Na Tropie” składałem rocz- niki i raz na tydzień woziłem je przez pół Londynu, z domu Profesora do Bi- blioteki Polskiej. Tam wypełniałem odpowiednie druki, pracownik Biblioteki pakował przygotowane wydawnictwa i przesyłki szły do kraju19. Dlaczego o tym piszę? Przede wszystkim, żeby ukazać złożoność relacji na linii Warszawa – Londyn. Jak widać, sięga ona od poziomu władz organizacji, aż po jednostkowe (czasem przypadkowe) kontak- ty harcerskie. A po części, żeby uzasadnić decyzję zawartej w książce na stronach tytułowych dedykacji. * Książka, którą oddaję do rąk Czytelnika, powstawała niejako etapami. Początkowo w ramach w seminarium doktorskiego na KUL prowadzo- nego przez prof. dr. hab. Tomasza Strzembosza i moich studiów dok- toranckich na tej uczelni w latach 2000–2004, a od 2002 r. także w ra- mach kierowanej przez profesora Pracowni Dziejów Ziem Wschodnich II RP w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Później jej kolejne części opracowałem w ramach Zakładu Dziejów Ziem Wschodnich ISP PAN, kierowanego przez dr. hab. Grzegorza Motykę, profesora ISP PAN (obecnie dyrektora naszego Instytutu), a od 2016 r. dr. hab. Toma- sza Stryjka, profesora ISP PAN (obecnego kierownika naszego Zakła- 19 M. Miszczuk, Ignac – harcmistrz Ignacy Płonka (1904 – 2000), cz. II…, s. 6–7. Por. idem, Bibliografi a emigracyjnej i polonijnej prasy harcerskiej 1914–2001, Warszawa 2002, s. 120– –121. 19 PRZEDMOWA du). Dziękuję im w tym miejscu za naukową życzliwość, wyrozumiałości i wsparcie, a przede wszystkim za wieloletnią już determinację i moty- wowanie mnie do działania. Szczególne podziękowania kieruję w stronę dyrektora ISP PAN za akceptację dla tego projektu wydawniczego. Zaprezentowane tu efekty badań po części popularyzowałem wcześ- niej w środowisku naukowym poprzez publikacje i konferencje naukowe, aby zderzyć je z dorobkiem innych specjalistów od dziejów powojen- nej emigracji lub harcerstwa. Z tego tytułu podziękowania kieruję także w stronę Redakcji „Zeszytów Historycznych” w Paryżu (Jerzy Giedroyc), „Zeszytów Historycznych WiN-u” w Krakowie (dr hab. Janusz Kurtyka), redaktorów tomów pokonferencyjnych (prof. dr hab. Ryszard Sudziński i dr hab. Sławomir Łukasiewicz) oraz druhów wydawców i redaktorów z Niezależnego Wydawnictwa Harcerskiego (hm. Jarosław Błoniarz, hm. Marek Frąckowiak). Nie bez znaczenia dla popularyzacji efektów moich badań z tego zakresu była moja aktywność w ramach Światowej Rady Badań nad Polonią (d. Rada Porozumiewawcza Badań na Polonią). Ówczesne kontakty (dr hab. Marek Szczerbiński, dr Wiesław Kukla) za- chowuję do dziś we wdzięcznej pamięci. Specjalne podziękowania kieruję w stronę dr. Piotra Chojnackie- go, naczelnika Wydziału Wydawnictw Instytutu Pamięci Narodowej, dr. Sławomira Poleszaka, naczelnika oddziałowego Biura Badań Hi- storycznych IPN w Lublinie oraz dr. hab. Dariusza Magiera, dyrektora Oddziału IPN w Lublinie, za zgodę na przedruk w tej książce mojej publikacji (do której IPN na mocy umowy posiada prawa autorskie)20. Wdzięczny też jestem za wszystkie uwagi i wskazówki, które otrzy- małem od prof. dr. hab. Marka Wierzbickiego (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II), recenzenta wydawniczego tego tomu studiów. Bez ich uwzględnienia praca ta byłaby z pewnością o wiele uboższa ja- kościowo. Na koniec dziękuję Wydawcy oraz wszystkim osobom, które pomo- gły mi w przygotowaniu i wydaniu tej książki. 20 A.F. Baran, „Emigracyjny ZHP”… , s. 175–186. 20 PRZEDMOWA * Gdy w 2000 r. wysłałem na adres Instytutu Literackiego w Paryżu list wraz z proponowaną treścią artykułu do „Zeszytów Historycznych” pt. Harcerskie relacje Warszawa – Londyn, odpowiedź Jerzego Giedroycia nie była od razu dla mnie pomyślna. Redaktor wprawdzie napisał, że za- warta w tekście dokumentacja jest interesująca, ale zaznaczył też, że dla „czytelnika zaznajomienie się z obecną sytuacją byłoby bardzo ciekawe”, oraz zasugerował „uzupełnienie artykułu i doprowadzenie dokumentacji do chwili obecnej”21. Propozycja ta była inspirująca, ale nie do wykona- nia w perspektywie, o której ówcześnie myślałem. Ze swoimi wątpliwoś- ciami i możliwościami szczerze się z Redaktorem podzieliłem i – jak sądzę – miało to niebagatelny wpływ na ostateczną decyzję o druku, do którego ku mojej radości doszło w numerze 133. I choć nagła śmierć Redaktora we wrześniu 2000 r. przerwała moje badawcze kontakty z ze- społem z Maisons-Laffi tte, to od tego czasu, zawsze gdy to było moż- liwie, drążyłem to zagadnienie, poszerzając perspektywę czasową poza okres czasowej odwilży po Październiku ‘56. Książka ta jest więc pokłosiem moich kilkunastoletnich już starań, które realizowałem równolegle lub obok bieżących zobowiązań nauko- wych. Zawsze, gdy dotykałem w nich spraw związanych z powojenną emigracją polityczną, niemal odruchowo szukałem także odpowiedzi na pytania, które postawiłem sobie jeszcze w tekście do „Zeszytów Hi- storycznych”. Z tego powodu niniejsze studia są w jakimś sensie spła- ceniem długu zaufania, jaki niewątpliwie zaciągnąłem w 2000 r. wobec Jerzego Gieroycia (swego czasu także harcerza). Co ciekawe, okazuje się, że wychodzą też naprzeciw postulatom formułowanym aktualnie22. 11 listopada 2016 r. 21 Korespondencja autora z Jerzym Giedroyciem (Paryż) z lipca 2000 r. w zbiorach włas- 22 Zob. A. Friszke, Związek Harcerstwa Polskiego 1956–1963. Społeczna organizacja wycho- nych. wawcza w systemie politycznym PRL, Warszawa 2016, s. 68. 21
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Z tymi co zostali … Harcerskie relacje
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: