Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00118 009832 7515938 na godz. na dobę w sumie
Zabezpieczenia na rzeczach ruchomych w Polsce i w Niemczech - ebook/pdf
Zabezpieczenia na rzeczach ruchomych w Polsce i w Niemczech - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 472
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-2600-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zabezpieczenia na rzeczach ruchomych w Polsce i w Niemczech to publikacja, w której przedstawiono i porównano instytucje przewłaszczenia na zabezpieczenie w Polsce i w Niemczech oraz polskiego zastawu rejestrowego w prawie materialnym, egzekucji oraz w upadłości. Autor dokonał również analizy obowiązującego w stosunku polsko-niemieckim prawa kolizyjnego (w tym unijnego) i rozstrzygnął konkretne konstelacje praktyczne obrotu między dwoma krajami. Wyniki tych badań służą jako podstawa do wniosków komparatystycznych odnośnie przydatności obecnych regulacji zarówno dla obrotu krajowego, jak w ramach europejskiego rynku wewnętrznego

 

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

MONOGRAFIE PRAWNICZE ZAbEZPIECZENIA NA RZECZACh RuChOMyCh W POlsCE I NIEMCZECh PRZEWŁAsZCZENIE NA ZAbEZPIECZENIE – ZAsTAW REJEsTROWy – PRAWO KOlIZyJNE UlRich ERnst Wydawnictwo c. h. Beck MONOGRAFIE PRAWNICZE ULRICH ERNST · ZABEZPIECZENIA NA RZECZACH RUCHOMYCH W POLSCE I NIEMCZECH PRZEW£ASZCZENIE NA ZABEZPIECZENIE – ZASTAW REJESTROWY – PRAWO KOLIZYJNE Polecamy nasze publikacje z tej serii: M. Adamczyk ŚWIADEK KORONNY. ANALIZA PRAWNO-KRYMINALISTYCZNA K. Błeszyńska REDAKCJA UTWORU W PRASIE DRUKOWANEJ A OGRANICZENIE PRAW AUTORSKICH J. Byrski TAJEMNICA PRAWNIE CHRONIONA W DZIAŁALNOŚCI BANKOWEJ E. Strzępka-Frania UMOWY O GENERALNE WYKONAWSTWO ROBÓT BUDOWLANYCH E. Mazurczak-Jasińska ROZWIĄZANIE STOSUNKU PRACY Z MIANOWANIA M. Salomonowicz LICENCJE PATENTOWE I KNOW-HOW M. Krakowiak EGZEKUCJA PRZEZ ZARZĄD PRZYMUSOWY www.sklep.beck.pl ZABEZPIECZENIA NA RZECZACH RUCHOMYCH W POLSCE I NIEMCZECH PRZEW£ASZCZENIE NA ZABEZPIECZENIE – ZASTAW REJESTROWY – PRAWO KOLIZYJNE ULRICH ERNST Redaktor prowadzący: Natalia Adamczyk Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Jagielloński. Przekładu z języka niemieckiego dokonali: Tadeusz Kantor, Paulina Ptak oraz Urszula Vogt-Nestorowicz ã Wydawnictwo C.H. Beck 2011 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Studio Mimo Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-1995-7 ISBN e-book 978-83-255-2600-9 Spis treœci Przedmowa ............................................................................................................. VII Wykaz skrótów ..................................................................................................... Czêœæ pierwsza – Wprowadzenie ............................................................... § 1. Podstawy zabezpieczeñ na rzeczach ruchomych ....................... A. Historyczne korzenie ................................................................. B. Cechy praw rzeczowych ........................................................... § 2. Transgraniczne zabezpieczenia na rzeczach ruchomych ....... IX 1 1 1 11 20 A. Regu³a stosowania lex rei sitae oraz zmiana statutu: 20 sformu³owane w XIX w. ............................................................ 22 B. Perspektywa ponadnarodowa i miêdzynarodowa ......... Czêœæ druga – Prawo merytoryczne ........................................................ 29 29 § 3. Niemcy: przew³aszczenie na zabezpieczenie ............................... 29 A. Rozwój prawa ................................................................................ 34 B. Ustanowienie ................................................................................. 71 C. Rozporz¹dzenia dalsze ............................................................... 77 D. Zakoñczenie ................................................................................... E. Postêpowanie egzekucyjne ...................................................... 86 F. Upad³oœæ .......................................................................................... 103 § 4. Polska: przew³aszczenie na zabezpieczenie i zastaw rejestrowy .................................................................................................. 117 A. Rozwój prawa ................................................................................ 117 B. Ustanowienie ................................................................................. 132 C. Rozporz¹dzenia dalsze ............................................................... 207 D. Zakoñczenie ................................................................................... 215 E. Egzekucja ........................................................................................ 239 F. Upad³oœæ .......................................................................................... 261 Czêœæ trzecia – Prawo kolizyjne ................................................................. 271 § 5. Rozwój prawa prywatnego miêdzynarodowego w odniesieniu do zabezpieczeñ na rzeczach ruchomych ....... 271 A. Unia Europejska ............................................................................ 271 B. Niemcy ............................................................................................. 275 C. Polska ................................................................................................ 283 § 6. Zabezpieczenia w sprawach transgranicznych ........................... 291 A. Prawo materialne ......................................................................... 291 V Spis treœci B. Postêpowanie egzekucyjne ...................................................... 331 C. Upad³oœæ .......................................................................................... 342 Czêœæ czwarta – Wnioski ................................................................................. 371 § 7. Ocena porównawcza ............................................................................. 371 A. Punkt wyjœcia ................................................................................ 371 B. Zabezpieczenia wed³ug cech praw rzeczowych .............. 373 C. Pozycja prawna uczestników oraz osób trzecich ............ 390 D. Ocena polskiego stanu prawnego .......................................... 395 E. Transgraniczne stany faktyczne ............................................. 402 F. Polsko-niemiecki przyczynek do europejskiej dyskusji ............................................................................................ 405 § 8. Konkluzje dla praktyki ......................................................................... 409 A. Mo¿liwoœæ kszta³towania w prawie niemieckim ............. 409 B. Mo¿liwoœci kszta³towania w prawie polskim ................... 412 C. Polsko-niemieckie stany faktyczne ....................................... 417 D. Zalecenia ......................................................................................... 421 Przek³ad wybranych przepisów niemieckich ................................... 423 Spis literatury ....................................................................................................... 429 Spis orzeczeñ ......................................................................................................... 447 Indeks rzeczowy ................................................................................................. 453 VI Przedmowa Niniejsza ksi¹¿ka stanowi zaktualizowan¹ wersjê mojej rozprawy dok- torskiej. Powsta³a ona w ramach Europejskiego Kolegium Doktoranckiego Uniwersytetów w Heidelbergu, Krakowie i Moguncji i zosta³a przyjêta do obrony w Moguncji. Recenzentami byli profesorowie: Horst Konzen (Mo- guncja) i Bogus³aw Gawlik (Kraków). W pierwotnej formie rozprawa zosta³a opublikowana w jêzyku nie- mieckim. Dla polskiej wersji zasadnicza struktura zosta³a zachowana. Opie- ra siê ona na za³o¿eniu, ¿e dopiero gruntowna analiza zabezpieczeñ w po- rz¹dkach prawa merytorycznego obu krajów daje podstawê do w³aœciwej ich kwalifikacji w prawie kolizyjnym i okreœlenia ich skutków po przywo- zie przedmiotu zabezpieczenia do kraju s¹siedniego. Te obserwacje z kolej umo¿liwiaj¹ ocenê porównawcz¹ obu porz¹dków prawnych. Moje szczególne podziêkowania nale¿¹ siê t³umaczom: Tadeuszowi Kan- torowi, Paulinie Ptak i Urszuli Vogt-Nesterowicz. Kraków, czerwiec 2011 r. Ulrich Ernst VII Wykaz skrótów 1. ród³a prawa BGB ...................................... niemiecki kodeks cywilny z 18.8.1896 r. eu.roz.u. .............................. (Bürgerliches Gesetzbuch) (RGBl. 1896, s. 195) rozporz¹dzenie Rady (WE) Nr 1346/2000 z 29.5.2000 r. w sprawie postêpowania upad³oœciowego (Dz.Urz. UE L 160, s. 1) HGB ...................................... niemiecki kodeks handlowy z 10.5.1897 r. (Handelsgesetzbuch) (RGBl. 1897, s. 219) InsO ...................................... niemiecka ustawa – Prawo o niewyp³acalnoœci z 5.10.1994 r. (Insolvenzordnung) (BGBl. I, s. 2866) KM ........................................ ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 217, poz. 1689 ze zm.) KO ......................................... niemiecka Konwencja Bruksela-I ... ordynacja upad³oœciowa z 10.2.1877 r. (Konkursordnung) (RGBl. 1877, s. 351) (WE) Nr 44/2001 rozporz¹dzenie Rady z 22.12.2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawa- nia orzeczeñ s¹dowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. UE L 2001, Nr 12, s. 1) Konwencja Rzymska ...... Konwencja o prawie w³aœciwym dla zobo wi¹- zañ umownych, otwarta do podpisu w Rzy mie 19.6.1980 r. (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 2005 Nr 334, s. 1) KPC ...................................... ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postêpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) KRO ...................................... ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opie- kuñczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) KWU .................................... ustawa z 6.7.1982 r. o ksiêgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) OrdPod ................................ ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) IX Wykaz skrótów OWUU ................................. niemiecka ustawa z 9.12.1976 r. o ogólnych warunkach umów (Gesetz zur Regelung des Rechts der Allgemeinen Geschäftsbedingungen) (BGBl. I, s. 3317) PPM z 1965 r. ..................... ustawa z 12.11.1965 r. – Prawo prywatne miê- dzy narodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm.) PPM z 2011 r. ..................... ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne miêdzy- narodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432) PrBank ................................. ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) PrLot ..................................... ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 100, poz. 696 ze zm.) PrRzecz ............................... dekret z 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. PrUp ..................................... Nr 57, poz. 319 ze zm.) rozporz¹dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo upad³oœciowe (Dz.U. Nr 93, poz. 834 ze zm.) PrUpN .................................. ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upad³oœciowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.) rozporz¹dzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 593/2008 z 17.6.2008 r. w spra- wie prawa w³aœciwego dla zobowi¹zañ umow- nych (Rzym I) (Dz.Urz. UE L Nr 177, s. 6) Rzym I ................................. TFUE .................................... Traktat z 9.5.2008 r. o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C Nr 115, s. 47) Traktat Amsterdamski ... Traktat z Amsterdamu z 2.10.1997 r. zmie- niaj¹cy traktat o Unii Europejskiej, traktaty ustanawiaj¹ce Wspólnoty Europejskie i niek- tóre zwi¹zane z nimi akty (Dz.Urz. UE C 1997 Nr 340, s. 1) amerykañski (Uniform Commercial Code) jednolity kodeks handlowy UCC ...................................... Ustawa Zasadnicza ......... niemiecka ustawa zasadnicza z 23.5.1949 r. (Grundgesetz) (BGBl. s. 1) u.w.BGB ............................... ustawa z 18.8.1896 r. wprowadzaj¹ca niemiecki kodeks cywilny (Einführungsgesetz zum BGB) (RGBl. 1896, s. 604) VerglO ................................. niemieckie prawo uk³adowe z 26.2.1935 r. (Vergleichsordnung) (RGBl. I, s. 321) X Wykaz skrótów ZastRejU ............................. ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.) ZPO ....................................... niemiecki kodeks postêpowania cywilnego z 12.9.1950 r. (Zivilprozessordnung) (BGBl. 1950, s. 455) 2. Organy i instytucje BGH ...................................... Trybuna³ Federalny SA .......................................... SN .......................................... S¹d Apelacyjny S¹d Najwy¿szy 3. Publikatory i czasopisma AcP ........................................ Archiv für die civilistische Praxis Acta UWr ............................ Acta Universitatis Wratislaviensis BGBl. .................................... Bundesgesetzblatt Gl. .......................................... Glosa IPRax ................................... Praxis des Internationalen Privat- und Ver- fahrens rechts Juristische Schulung JuS ......................................... KPP ....................................... Kwartalnik Prawa Prywatnego KSP ....................................... Karkowskie Studia Prawnicze OSA ....................................... Orzecznictwo S¹dów Apelacyjnych Pal. ........................................ Palestra PB .......................................... Prawo Bankowe PiP ......................................... Pañstwo i Prawo PN .......................................... Przegl¹d Notarialny PPH ....................................... Przegl¹d Prawa Handlowego Pr.Sp. .................................... Prawo Spó³ek PS ........................................... Przegl¹d S¹dowy RGBl. .................................... Reichsgesetzblatt Rej. ........................................ Rejent SC .......................................... SP ........................................... SI ............................................ Wok. ..................................... Wokanda ZBB ....................................... Zeitschrift für Bankrecht und Bankwirtschaft Zb.Orz. ................................. Zbiór Orzeczeñ ZEuP ..................................... Zeitschrift für Europäisches Privatrecht Studia Cywilistyczne Studia Prawnicze Studia Iuridica XI Czêœæ pierwsza – Wprowadzenie § 1. Podstawy zabezpieczeñ na rzeczach ruchomych A. Historyczne korzenie I. Ukszta³towanie siê zabezpieczeñ w prawie rzymskim Zabezpieczenia kredytowe wystêpuj¹ce we wspó³czesnym pra- wie prywatnym, zarówno w Niemczech, jak i w Polsce, maj¹ wspól- ne korzenie w prawie rzymskim. Dla przedstawienia g³ównych zagadnieñ dogmatycznych pomocne okazaæ siê mo¿e nakreœlenie rozwi¹zañ rozwiniêtych przez rzymskich prawników. Kto udziela drugiemu po¿yczki, ponosi ryzyko, ¿e d³u¿nik po¿yczonej sumy nie zwróci. Zadaniem pañstwa i jego s¹downictwa jest pomoc w wyegzekwowaniu roszczenia wierzyciela wzglêdem d³u¿nika o zwrot, nawet przy zastosowaniu si³y. Sposobem egzekucji wyroków ju¿ w okresie przedklasyczne- go prawa rzymskiego by³o przekazywanie maj¹tku d³u¿nika za- rz¹d cy, który nastêpnie sprzedawa³ poszczególne przedmioty i z uzyskanej kwoty zaspokaja³ wierzyciela1. W sytuacji, gdy suma wierzytelnoœci wszystkich uprawnionych przewy¿sza³a kwotê uzy- skan¹ z likwidacji zajêtego maj¹tku d³u¿nika, pojedynczy wierzyciel móg³ nie uzyskaæ ca³kowitego zaspokojenia swojej wierzytelnoœci. W interesie d³u¿nika, jak równie¿ ca³ego systemu gospodarcze- go le¿a³o jednak, aby kredyt zosta³ udzielony, przyk³adowo celem umo¿liwienia rozpoczêcia dzia³alnoœci gospodarczej. Z tego te¿ po- wodu kszta³towa³y siê ró¿ne mo¿liwoœci, które mia³y zabezpieczyæ wierzyciela na wypadek niewyp³acalnoœci d³u¿nika. Temu celowi s³u¿y³a instytucja porêczenia, w ramach której porêczyciel, czyli oso- ba trzecia, zobowi¹zywa³ siê wzglêdem wierzyciela do zaspokojenia 1 A. Dêbiñski, Rzymskie prawo prywatne. Kompendium, Warszawa 2003, § 48, s. 126 i n. 1 Czêœæ pierwsza – Wprowadzenie w razie potrzeby wierzytelnoœci zamiast d³u¿nika2. Kredytodawca móg³ w takim przypadku w razie potrzeby staraæ siê o zaspokojenie swojej wierzytelnoœci z maj¹tku porêczyciela. Obok takiej formy zabezpieczenia osobistego, strony transak- cji kredytowych poszukiwa³y tak¿e sposobów, które pozwala³y na to, aby przedmioty z maj¹tku d³u¿nika „zarezerwowaæ” dla wierzy- ciela, tak aby ich wartoœæ przys³ugiwa³a mu w ramach egzekucji na zasadzie pierwszeñstwa przed innymi wierzycielami. Pocz¹tkowo jedynym tytu³em prawnym na rzeczach ruchomych, takich jak nieruchomoœci, by³a w³asnoœæ. Aby ustanowiæ na rzeczy zabezpie- czenie, d³u¿nik musia³ przenieœæ na wierzyciela w³asnoœæ tej rze- czy, w nastêpstwie czego stawa³a siê ona prawnie niedostêpna dla innego wierzyciela. Dla przeniesienia w³asnoœci mo¿liwe by³o wy- branie jednego z dwóch istniej¹cych w czasach przedklasycznych formalnych sposobów: mancipatio albo in iure cessio3. Wierzyciel, którego uzasadniony interes ogranicza³ siê tylko do zaspokojenia siê w razie nie nadejœcia p³atnoœci z wartoœci rzeczy, otrzymywa³ ra- zem z w³asnoœci¹ pozycjê prawn¹ wykraczaj¹c¹ poza swoje upraw- nienie z tytu³u wierzytelnoœci. Uzyskiwa³ on w ten sposób uniwer- salne prawo do rozporz¹dzania danym przedmiotem w dowolny sposób, móg³ on, np. przenieœæ w³asnoœæ na osobê trzeci¹, podczas gdy d³u¿nik pozbawiony by³ tej mo¿liwoœci4. Wierzyciel móg³ tak¿e domagaæ siê wydania rzeczy od innych osób, o ile nie by³y one uprawnione wzglêdem niego do posiadania, np. gdyby wynaj¹³ im tê rzecz. Zgodnie z celem, jaki strony ³¹czy³y z przeniesieniem w³asnoœci, wierzyciel nie powinien jednak korzystaæ z mo¿liwoœci swobodnego rozporz¹dzania przedmiotem zabezpieczenia, lecz po- winien siê zobowi¹zaæ do przeniesienia w³asnoœci z powrotem na rzecz d³u¿nika po sp³acie. W przeciwnym razie wierzyciel móg³, o ile zosta³o to wczeœniej uzgodnione z d³u¿nikiem, dan¹ rzecz zatrzymaæ (tzw. lex commissoria). W przypadku takich porozumieñ d³u¿nik ponosi³ jednak ryzyko wiêkszej straty w postaci przedmiotu zabezpieczenia, którego to wartoœæ przewy¿sza³a wysokoœæ d³u¿nej po¿yczki. Z tego te¿ powodu bardzo wczeœnie zaczêto unikaæ tego typu porozumieñ i w ich miejsce ustalono, ¿e wierzyciel móg³ przenosiæ 2 M. Kaser, Das Römische Privatrecht, t. 1, § 108 I. 1, München 1971, s. 457. 3 A. Dêbiñski, Rzymskie prawo, § 104, s. 254. 4 A. Dêbiñski, Rzymskie prawo, § 104, s. 254. 2 § 1. Podstawy zabezpieczeñ na rzeczach ruchomych w³asnoœci dalej, aby z uzyskanej kwoty uzyskaæ zaspokojenie d³ugu. Poniewa¿ wierzyciel zgodnie z porozumieniem z d³u¿nikiem nie powinien wykorzystywaæ w³adztwa prawnego nad rzecz¹ przy s³u- guj¹cego po przeniesieniu w³asnoœci, o ile w³adztwo to prze kra- cza³o jego potrzeby wynikaj¹ce z zabezpieczenia, korzysta³ on z pra- wa w³asnoœci powierniczo. Instytucja przeniesienia w³asnoœci jako zabezpieczenie kredytowe okreœlana by³a jako fiducia cum credito- re, umowa zaœ pomiêdzy wierzycielem a d³u¿nikiem dotycz¹ca spo- sobu obchodzenia siê z przew³aszczanym przedmiotem pactum fi- duciae5. W wyniku dalszego rozwoju prawo rzymskie dosz³o do uzna- nia, ¿e pe³ne prawo do rzeczy, czyli w³asnoœæ, ze wzglêdu na swo- je zró¿nicowane funkcje, mo¿e byæ uwa¿ane za podzielne i mo¿liwe do przydzielenia ró¿nym osobom. W ten sposób ukszta³towa³y siê jeszcze w czasach republiki tzw. ograniczone prawa rzeczowe. Jako zabezpieczenie kredytowe s³u¿y³ zastaw (pignus)6. D³u¿nik móg³ udzieliæ go kredytodawcy i jednoczeœnie zachowaæ w³asnoœæ danej rzeczy. W ten sposób wierzyciel stawa³ siê uprawnionym do zaspo- kojenia swojej wierzytelnoœci z danego przedmiotu, w razie zaleg³ej p³atnoœci. Do tego czasu d³u¿nik móg³ rozporz¹dzaæ przedmiotem zastawu. Zbyteczne sta³o siê zatem przenoszenie w³asnoœci celem zabezpieczenia; w czasach klasycznych wysz³o ono z u¿ycia razem z form¹ przew³aszczenia mancipatio7. Zastaw by³ skutecznie usta- nowiony, w sytuacji, gdy w³aœciciel razem z wierzycielem postano- wi³ o tym w porozumieniu o zastawie (conventio pictionis). Zastaw mia³ charakter akcesoryjny, tzn. powstawa³ i istnia³ tylko wówczas, gdy istnia³a wierzytelnoœæ wymagaj¹ca zabezpieczenia, wygasa³ wraz z zaspokojeniem owej wierzytelnoœci, bez koniecznoœci od- dzielnego porozumienia stron8. Na wypadek nie wywi¹zania siê d³u¿nika ze zobowi¹zania mo¿liwe by³o, jako forma zaspokojenia, zawarcie porozumienia, na podstawie którego wierzyciel zbywa³ przedmiot zastawu i z uzy- skanej kwoty zatrzymywa³ czêœæ odpowiadaj¹c¹ wysokoœci jego 5 Fontes Iuris Romani Antejustiniani III, Nr 92; M. Kaser, Das Römische, t. 1, § 109, s. 460 i n. 6 O powstaniu i terminologii – por. M. Kaser, Das Römische, t. 1, § 108 II, s. 458 i n. z dalszymi wskazaniami. 7 M. Kaser, Das Römische, t. 2, Munchen 1977, § 250 II, s. 313. 8 H. Honsell, Römisches Recht, 5. wyd., Berlin, Heidelberg 2002, § 24 III, s. 76; M. Kaser, Das Römische, t. 1, § 110 II. 1. c), s. 465. 3 Czêœæ pierwsza – Wprowadzenie wierzytelnoœci. W póŸniejszym okresie uznano takie szczególne porozumienie pomiêdzy stronami za zbyteczne, poniewa¿ upraw- nienie wierzyciela do sprzeda¿y przedmiotu zastawu w przypad- ku braku p³atnoœci ze strony d³u¿nika poczytywano za zawarte ju¿ w porozumieniu ustanowienia zastawu9. Uzgodnienia o prze- padku przedmiotu zabezpieczenia w myœl wspomnianego fidu- cia lex commissoria zakazane zosta³y przez cesarza Konstantyna ze wzglêdu na ochronê d³u¿nika10. Kolejn¹ mo¿liwoœci¹ by³o to, i¿ d³u¿nik móg³ pozwoliæ wierzycielowi na korzystanie z przed- miotu zastawu i pobieranie z niego po¿ytków, które nastêpnie za- liczane by³y na poczet zabezpieczonej wierzytelnoœci (tzn. pactum antichreticum)11. Najwiêksz¹ pewnoœæ co do tego, ¿e przedmiot za- stawu s³u¿y³by zaspokojeniu wierzytelnoœci, w przypadku braku wywi¹zania siê d³u¿nika ze zobowi¹zania, wierzyciel mia³ wówczas, gdy przedmiot ten zosta³ mu przekazany przez d³u¿nika ju¿ w mo- mencie ustanowienia zastawu (tzw. zastaw rêczny). Nie by³o to jed- nak praktykowane w sytuacji, gdy w grê wchodzi³o zabezpieczenie czynszu dzier¿awnego uiszczanego przez dzier¿awców ziemi. Jeœli dzier¿awca przekazywa³by wydzier¿awiaj¹cemu, jako swojemu wie- rzycielowi, inwentarz gospodarczy, czyli ruchomy maj¹tek w for- mie rzeczy wniesionych w celu gospodarowania (invecta et illata)12 ju¿ w chwili ustanowienia zastawu, pozbawia³by siê jednoczeœnie mo¿liwoœci uzyskania dochodu, pozwalaj¹cego na sp³atê czynszu. Dlatego te¿ stanowiono prawa nieposesoryjne, czyli takie, przy których przedmiot zastawu nie by³ przekazywany wierzycielowi od samego pocz¹tku, lecz pozostawa³ przy d³u¿niku, który dziêki temu móg³ z danego przedmiotu w dalszym ci¹gu korzystaæ. Jeœli d³u¿nik nie zwraca³ zgodnie z zawartym porozumieniem udzie- lonej po¿yczki, wówczas musia³ wydaæ przedmiot zastawu wie- rzycielowi13. Do tego momentu by³o mo¿liwe, aby d³u¿nik ustana- wia³ na danej rzeczy kolejne zastawy. Konkurencja pomiêdzy nimi rozwi¹zywana by³a zgodnie z zasad¹, ¿e zastawnik ustanowione- go póŸniej zastawu móg³ zaspokoiæ siê z przedmiotu zastawu do- 9 Digesta 13, 7, 6. 10 Codex Theodisianus 3, 2, 1. 11 Digesta 20, 1, 11; A. Dêbiñski, Rzymskie prawo, § 104, s. 258 i n. 12 Digesta 20, 2, 4; 20, 6, 14. 13 A. Dêbiñski, Rzymskie prawo, § 104, s. 256; M. Kaser, Das Römische, t. 1, § 111 III, s. 471. 4 § 1. Podstawy zabezpieczeñ na rzeczach ruchomych piero po zaspokojeniu siê zastawów wczeœniejszych14. Ta zasada pierwszeñstwa praw wczeœniejszych obowi¹zywa³a tak¿e w odnie- sieniu do egzekucji: kwota uzyskana ze spieniê¿enia przedmiotu za- stawu przys³ugiwa³a do wysokoœci zabezpieczonej wierzytelnoœci zasadniczo temu wierzycielowi, którego zastaw jako pierwszy zosta³ ustanowiony, tylko ewentualna nadwy¿ka przys³ugiwa³a dalszym wierzycielom15. Dla rozró¿nienia pomiêdzy zastawem rêcznym i za- stawem nieposesoryjnym, ten drugi okreœlany by³ jako hypotheca16. Wierzyciel móg³ domagaæ siê wydania przedmiotu zabezpiecze- nia celem zaspokojenia nie tylko od d³u¿nika, ale tak¿e od osób trzecich, które uzyska³y faktyczne w³adztwo nad dan¹ rzecz¹ albo w skutek utraty jej przez d³u¿nika, albo poprzez przekazanie jej przez d³u¿nika, nieznana by³a wówczas mo¿liwoœæ nabycia w dobrej wierze od nieuprawnionego17. W póŸniejszym okresie przyjmowano w pewnych przypadkach powstanie zastawu nieposesoryjnego, bez potrzeby zawierania spe- cjalnego porozumienia, tak np. by³o w wy¿ej wspomnianej sytuacji wniesienia ruchomego inwentarza przez dzier¿awcê ziemskiego18. Zastawiane by³y nie tylko pojedyncze przedmioty, lecz tak¿e, cza- sami w jednym akcie, zastawiano ca³y maj¹tek d³u¿nika (tzw. hipote- ka ³¹czna)19. W nastêpstwie tego, d³u¿nik nie móg³ oferowaæ ju¿ swo- jego maj¹tku jako skutecznego zabezpieczenia dalszych po¿yczek. W okresie schy³kowego antyku wielokrotnie zarz¹dzano, aby przy egzekucji tak¿e prowadzonej z przedmiotów zastawu okreœlone wie rzytelnoœci mia³y pierwszeñstwo, np. wierzytelnoœci pañstwa20. Z tego te¿ powodu prawo zastawu utraci³o na atrakcyjnoœci dla kre- dytodawców, a sam obrót kredytowy zosta³ ogólnie zahamowany21. 14 Codex 8, 17, 3. 15 N. Benke, F.S. Meissel, Übungsbuch zum Römischen Sachenrecht, 5. wyd., Wien 2006, XII. L, s. 168 i n.; A. Dêbiñski, Rzymskie prawo, § 104, s. 259 i n.; H. Honsell, Römisches, § 25 IV, s. 79. 16 Institutiones 4, 6, 7; Digesta 13, 7, 9, 2. Szerzej o pojêciu i ewentualnych helle- nistycznych przyk³adach – por. M. Kaser, Das Römische, t. 1, § 108 przyp. 8, s. 459 i § 110 I, s. 463. 17 W. Hromadka, Das Faustpfandprinzip, Wien 1972, s. 24 i n. Nabywca w dobrej wierze ma jeszcze mo¿liwoœæ zasiedzenia – por. W. Hinz, Die Entwicklung des gutgläu- bigen Fahrniserwerbs in der europäischen Rechtsgeschichte, ZEuP 1995, s. 398 i n. 18 Digesta 20, 2, 4. N. Benke, F.S. Meissel, Übungsbuch, XII.K. (s. 166 i n.); A. Dêbiñski, Rzymskie prawo, § 104 (s. 256 i n.); M. Kaser, Das Römische, t. 2, § 251 I., s. 315 i n. 19 N. Benke, F.S. Meissel, Übungsbuch, XII.J., s. 163 i n. 20 N. Benke, F.S. Meissel, Übungsbuch, XII.L., s. 172 i n. 21 M. Kaser, Das Römische, t. 2, § 250 I., s. 312 i n. oraz § 251 I. 4, s. 316. 5 Czêœæ pierwsza – Wprowadzenie Podsumowuj¹c, nasuwaj¹ siê nastêpuj¹ce stwierdzenia: ju¿ w czasach rzymskich stosowane by³o pos³ugiwanie siê rzecz¹ w ce- lach zabezpieczenia kredytu22. Pocz¹tkowo prawn¹ konstrukcj¹ by³o przeniesienie w³asnoœci (przew³aszczenie), gdy¿ w³asnoœæ by³a wówczas jedynym prawem rzeczowym. Otrzymuj¹cy zabez- pieczenie uzyskiwa³ w ten sposób wykraczaj¹c¹ poza jego potrzeby pozycjê, zobowi¹zywa³ siê jednak w umowie powierniczej zawartej z d³u¿nikiem do nieskorzystania z owej pozycji tak d³ugo jak d³u¿nik nie bêdzie zalega³ ze sp³at¹ d³ugu. W póŸniejszym okresie mo¿na by³o zrezygnowaæ z przew³aszczenia na zabezpieczenie dziêki temu, ¿e wraz z zastawem powstawa³o akcesoryjne ograniczone prawo rzeczowe, które chroni³o wierzyciela w zakresie, jaki wymagany by³ dla zabezpieczenia jego wierzytelnoœci oraz pozwoli³o zostawiæ prawo do rozporz¹dzania przedmiotem – w³asnoœæ u d³u¿nika. Zarówno dla fiducia, jak równie¿ dla zastawu normalnym sposo- bem zaspokojenia wierzyciela by³o zaspokojenie z dochodu uzy- skanego ze spieniê¿enia przedmiotu zabezpieczenia. Definitywny przepadek na rzecz wierzyciela by³ wprawdzie znany, uznawano to jednak za zbyt ryzykowne dla d³u¿nika i w póŸniejszej fazie zabro- niono jego stosowania. II. Prawo zabezpieczeñ na rzeczach ruchomych w XVIII i XIX w. Zasada zastawu rêcznego oraz nabycie w dobrej wierze Zasady ukszta³towane w prawie rzymskim zachowa³y swoj¹ wa¿noœæ wraz z jego szerokim rozpowszechnieniem na kontynencie europejskim a¿ do czasów nowo¿ytnych. W celu zabezpieczenia sto- sowano zarówno zastaw z przeniesieniem posiadania na wierzycie- la (zastaw rêczny), jak równie¿ zastawy nieposesoryjne (hipoteki). W pierwszej po³owie XVIII w. zaczêto jednak dostrzegaæ jako proble- matyczne to, ¿e nieposesoryjny zastaw nie by³ postrzegalny dla osób trzecich. Ktoœ, kto naby³ jakiœ przedmiot lub pozwoli³ ustanowiæ wzglêdem siebie zastaw na danej rzeczy, móg³ siê obawiaæ, ¿e ci¹¿y ju¿ na niej zastaw, którego wierzycielowi przys³uguje uprawnienie do spieniê¿enia rzeczy celem zaspokojenia w³asnej wierzytelnoœci 22 Rozwój od przeniesienia pe³nego prawa w celu zabezpieczenia do mo¿liwoœci ustanowienia zastawu odnosi³ siê nie tylko do rzeczy, lecz równie¿ do innych przed- miotów, w szczególnoœci wierzytelnoœci, które nie bêd¹ jednak przedmiotem dalszych rozwa¿añ – por. A. Dêbiñski, Rzymskie prawo, § 104, s. 258. 6 § 1. Podstawy zabezpieczeñ na rzeczach ruchomych i równoczeœnie mo¿e on odebraæ ten przedmiot póŸniejszemu na- bywcy lub wierzycielowi. Ryzyko to stanowi³o utrudnienie w obro- cie dobrami oraz niekorzystnie odbija³o siê na ca³okszta³cie rozwo- ju gospodarczego. Jako wyjœcie z tej sytuacji upatrywano w zakazie ustanawiania umownych zastawów, które nie by³yby powszech- nie znane (czyli zawieranych w tajemnicy). Z tego powodu w wie- lu miejscach, np. w Prusach od 1722 r.23, uznawano jako dozwolone tylko takie ustanowienie zastawu na rzeczach ruchomych, przy któ- rym przedmiot zastawu przekazywany by³ wierzycielowi (tzw. za- sada zastawu rêcznego)24. D³u¿nik traci³ bowiem w ten sposób bezpoœrednie posiadanie rzeczy, móg³ on j¹ ewentualnie zaoferowaæ kolejnemu wierzycielowi, celem ustanowienia dalszego zastawu lub po prostu j¹ zbyæ, tylko po z³o¿eniu sprawozdania dotycz¹cego pier- wotnego zastawu. Przestrzeganie zasady jawnoœci zabezpieczeñ rzeczowych nie musia³o oznaczaæ automatycznego odejœcia od nieposesoryjnych za- stawów. Istnia³a mo¿liwoœæ zarz¹dzenia o koniecznoœci wpisania za- stawu do rejestru publicznego, przyk³adowo dla nieruchomoœci wy- magany by³ wpis do ksi¹g wieczystych, tak aby dziêki temu mo¿na by³o pozostaæ przy hipotece w sensie zastawu nieposesoryjne- go. Natomiast przy rzeczach ruchomych niemo¿liwe by³o (i jest) ca³kowite wykazanie obci¹¿eñ w rejestrze, lecz co najwy¿ej wpisy- wanie takich przedmiotów, na których ustanowiono zastaw. W ka¿- dym b¹dŸ razie niewykonalne, ze wzglêdu na ówczesne mo¿ liwoœci techniczne, by³o stworzenie ogólnego rejestru, który móg³ by byæ powszechnie udostêpniany do wgl¹du na ca³ym obszarze pañstwa. O ile od XIX w. takie rejestry by³y wprowadzane, ogranicza³y siê one pocz¹tkowo do okreœlonych kategorii przedmiotów, np. in- wentarzu zak³adów rolnych. Inne mo¿liwoœci ujawnienia zastawu, jak za³¹czenie do przedmiotu zastawu pozostawionego u d³u¿nika stosownego znaku, by³y tylko wówczas skuteczne, gdy d³u¿nik by³ uczciwy i oznaczenia zastawu nie usun¹³. Równie¿ zastaw rêczny nie móg³ ca³kowicie zapobiec temu, ¿e d³u¿nik oferowa³ jako przedmiot zastawu rzecz, która ju¿ do nie- go nie nale¿a³a. D³u¿nik móg³ bowiem posiadaæ przedmioty, któ- re przyk³adowo wzi¹³ od osoby trzeciej w najem, co jednak¿e nie 23 Ordynacja hipoteczno-upad³oœciowa z 4.2.1722 r. (Hypothec- und Concurs-Ord- nung), cyt. za W. Hromadka, Faustpfandprinzip, s. 51. 24 W. Hromadka, Sicherungsübereignung und Publizität, JuS 1980, s. 89, 91. 7
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zabezpieczenia na rzeczach ruchomych w Polsce i w Niemczech
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: