Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00320 007870 15715215 na godz. na dobę w sumie
Zaburzenia psychiczne i emocjonalne. Przewodnik popularnonaukowy - ebook/pdf
Zaburzenia psychiczne i emocjonalne. Przewodnik popularnonaukowy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 378
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe Scholar Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7383-440-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'Książka zawiera popularny opis najczęściej spotykanych chorób i dysfunkcji psychicznych widzianych z perspektywy psychologa praktyka. Autor przedstawia istotę i naturę między innymi takich zaburzeń, jak: – psychozy,– zaburzenia nastroju,– nerwice i inne zaburzenia lękowe,– zaburzenia osobowości i zachowania,– uzależnienia,– zaburzenia o podłożu organicznym ,– nieprawidłowości w funkcjonowaniu osób zdrowych psychicznie.W swobodny i przystępny sposób zapoznaje Czytelnika ze specyfiką psychologicznego spojrzenia na ludzkie problemy natury mentalnej. Podejmuje również temat zdrowia i higieny psychicznej. Omawia problemy dotyczące w pewnym stopniu każdego z nas. Przewodnik adresowany jest do szerokiego kręgu odbiorców, przede wszystkim do bliskich pacjentów chorujących psychicznie a także do wszystkich zainteresowanych problematyką zaburzeń psychicznych i emocjonalnych. Wojciech Jerzy Imielski (ur. 1979) – psycholog, trener umiejętności psychologicznych, rysownik. Jego zainteresowania zawodowe koncentrują się wokół psychologii klinicznej człowieka dorosłego (m.in. uzależnienia od substancji psychoaktywnych, zaburzenia nastroju, psychologia zdrowia) i psychologii społecznej (głównie psychologia wpływu społecznego). Przez kilka lat pracował w lecznictwie psychiatrycznym. Jako biegły sądowy z zakresu psychologii opiniował w kilkuset, głównie karnych, sprawach sądowych. Uprawia triathlon, jest prezesem Bukowiańskiego Klubu Morsów.'

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi – psychologowi Jerzemu Imielskiemu Redakcja i korekta: Magdalena Ziarkiewicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright © 2010 (cid:69)(cid:92)(cid:3)Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa ISBN 978-83-7383-440-8 Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. ul. Krakowskie Przedmieście 62, 00-322 Warszawa tel./fax (22) 826 59 21, (22) 828 95 63, (22) 828 93 91 dział handlowy: jak wyżej, w. 105, 108 e-mail: info@scholar.com.pl; scholar@neostrada.pl http://www.scholar.com.pl Wydanie pierwsze Skład i łamanie: WN Scholar (Jerzy Łazarski) Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnictw Naukowych w Łodzi Spis treści Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Znaczenie i sens pojęć używanych w książce . . . . . . . . . . . Zamiast wprowadzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I „Panie doktorze, czy ja jestem normalny? – problem nieprawidłowości psychologicznego funkcjonowania u ludzi zdrowych psychicznie . . . . . . . . . . Złudzenia zmysłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przejściowe stany osłabienia sprawności intelektualnej . . . . . Drobne zaburzenia nastroju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Objawy nerwicowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Objawy podobne do psychotycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Czy w całym tym bałaganie jest jakiś porządek? Podstawowe prawa psychopatologii. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Biologiczne podstawy świadomości i zachowania – bardzo krótka powtórka z budowy i funkcjonowania ludzkiego układu nerwowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Struktura i organizacja ludzkiego układu nerwowego. . . . . . . Typ układu nerwowego a jakość codziennego funkcjonowania człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 11 17 21 29 33 38 41 43 44 50 66 66 73 6 Rozdział IV Zaburzenia psychotyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 79 Podstawowe objawy psychotyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Psychozy schizofreniczne i z kręgu schizofrenii . . . . . . . . . . . 87 Ostre zaburzenia psychotyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Paranoja (obłęd). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Stany psychotyczne w przebiegu zatrucia substancjami psychoaktywnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Reakcje psychotyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Leczenie psychoz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Rozdział V Zaburzenia afektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 Jednobiegunowe zaburzenia nastroju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 Dwubiegunowe zaburzenia nastroju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 Zaburzenia schizoafektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 Żałoba jako emocjonalna reakcja na psychologiczną sytuację utraty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 Sezonowe zaburzenie afektywne (seasonal affective disorder – SAD) . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 Leczenie zaburzeń afektywnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 Rozdział VI Nerwice i inne zaburzenia lękowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Natura i istota zjawiska lęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 Fizjologia reakcji lękowych. Reakcja mobilizacyjna organizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Poligraf i „wykrywanie kłamstwa” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Somatyzacja lęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 Zjawisko generalizacji lęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Lęk antycypacyjny (lęk przed lękiem). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Dwa oblicza lęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Jak wpędzić psa w chorobę nerwową, czyli „nerwica eksperymentalna” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Konflikt emocjonalny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 Osobowość a zaburzenia nerwicowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 7 Podstawowe cechy osoby nerwicowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Jasne strony neurotyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Błędne koło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Cztery podstawowe rodzaje nerwicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 Nerwica lękowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 Jeszcze nerwica czy już psychoza? Problem zaburzeń z pogranicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 Leczenie nerwic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 Fobie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Leczenie fobii. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Inne zaburzenia lękowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 Zaburzenia psychosomatyczne. Problem chorób z przystosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Rozdział VII Zaburzenia osobowości i zachowania . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 Pojęcie osobowości. Czym właściwie jest osobowość? . . . . . 192 Kwestionariusze osobowości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Prywatne teorie osobowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 Pojęcie osobowości nieprawidłowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 Zaburzenia osobowości a inne jednostki diagnostyczne . . . . . 202 Cechy wspólne wszelkich zaburzeń osobowości. . . . . . . . . . . 203 Kliniczne postacie zaburzeń osobowości. . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Leczenie zaburzeń osobowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Rozdział VIII Uzależnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 Natura uzależnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 Uzależnienie psychiczne a uzależnienie fizyczne . . . . . . . . . . 243 Różnica pomiędzy nadużywaniem a uzależnieniem . . . . . . . . 244 Cechy substancji uzależniającej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 Przebieg procesu uzależnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Objawy uzależnienia od substancji psychoaktywnych . . . . . . 256 Zespół abstynencyjny (zespół odstawienia). . . . . . . . . . . . . . . 267 Delirium (majaczenie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Zespół Otella . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 8 Głód narkotykowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 Predyspozycje do uzależnień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 Zjawisko współuzależnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Uzależnienie a reakcja rodziny i bliskich . . . . . . . . . . . . . . . . 280 Mity i nieporozumienia związane z uzależnieniami . . . . . . . . 281 Leczenie uzależnień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 Chemiczne pomoce w zdrowieniu z nałogów . . . . . . . . . . . . . 291 Rozdział IX Zaburzenia o podłożu organicznym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Istota i natura zaburzeń organicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Leczenie zaburzeń organicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 Rozdział X Podstawowe zasady higieny psychicznej . . . . . . . . . . . . . . . 303 Kim jest osoba „dobrze przystosowana”? . . . . . . . . . . . . . . . . 303 Radzenie sobie ze stresem. Mechanizmy obronne osobowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 Elementy profilaktyki zaburzeń psychicznych i emocjonalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 Psychoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 Psycholog a psychiatra. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 Rozdział XI Psychologiczne badanie diagnostyczne . . . . . . . . . . . . . . . . 342 Psychologiczne metody diagnostyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 Rozdział XII Podręczny słownik psychopatologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 Różni ludzie w różnych sytuacjach zachowują się różnie. Podziękowania W tym miejscu pragnę złożyć podziękowania wszystkim osobom, które miały wpływ na powstanie i ostateczny kształt tej książki, zaś w szczególności: – Zielonemu Piotrusiowi, który przybył z Kosmosu; – mojemu Kuzynowi i Przyjacielowi – Stachowi, bez którego po mocy wydanie tej książki nie byłoby możliwe; – wszystkim moim Pacjentom – za tę ich część, którą pozwolili mi poznać, i za to, że mogę się uczyć, słuchając ich opowieści i obserwując ich zachowanie; – najbliższym za okazaną cierpliwość i wyrozumiałość. Od autora Pomysł napisania popularnonaukowego podręcznika zaburzeń psychicznych dojrzewał w mojej głowie przez kilka lat. Jako psycho- log zajmuję się psychopatologią i psychologią kliniczną człowieka dorosłego, pracuję z ludźmi w różnych sytuacjach. Nie zawsze mają one charakter kliniczny, jednak po kilku latach praktyki psycholo- gicznej zauważyłem, że we wszelkich okolicznościach, również cał- kowicie prywatnych, najróżniejsze osoby często zadają mi pytania o naturę i istotę najrozmaitszych zaburzeń psychicznych i emocjo- nalnych. Czasami robią to z czystej ciekawości, czasami dlatego, że same w codziennym życiu zmagają się z własnymi lub cudzymi problemami o takim charakterze. Bez wątpienia każdy z nas ma w swoim bliższym lub dalszym otoczeniu osobę cierpiącą na jakieś zaburzenia psychiczne lub emo- cjonalne. Wszyscy znamy liczne przykłady osób walczących z ner- wicą, psychozą czy uzależnieniem od alkoholu. Każdemu z nas zda- rzają się momenty gorszego samopoczucia psychicznego lub nawet załamania nerwowego. Wówczas zwracamy się do rodziny i najbliż- szych, dalszych przyjaciół, wreszcie – do specjalistów. Czasami się- gamy po stosowną literaturę. Od dawna spotykam się ze strony pacjentów, ich rodzin, a nawet moich bliskich i znajomych z pytaniami o najrozmaitsze aspekty życia psychicznego i emocjonalnego. Zauważyłem, że problemy nurtujące moich rozmówców często się powtarzają i że nie ma na rynku wydawniczym popularnonaukowej pozycji, która opisywa- łaby je zbiorczo, a przy tym wyczerpująco. Z drugiej strony – znakomitych książek o zaburzeniach funkcjo- nowania psychologicznego napisano już wiele. Przygotowując książkę, którą drogi Czytelnik ma przed sobą, postanowiłem wyjść naprzeciw obserwowanemu przeze mnie zapo- trzebowaniu na wiedzę. Staram się odpowiedzieć na najczęściej zada- 12 Od autora wane pytania, korzystając głównie z własnych doświadczeń z pracy klinicznej z dorosłym pacjentem psychiatrycznym. Cel książki jest zatem czysto psychoedukacyjny – moim zamiarem jest dostarczenie szerokim kręgom Odbiorców podstawowej i przystępnej wiedzy na temat mechanizmów zaburzeń psychicznych i emocjonalnych oraz elementarnej orientacji w zakresie sposobów postępowania i radze- nia sobie z nimi. W mojej ocenie wiele, jeżeli nie większość niepo- wodzeń terapeutycznych w tym zakresie, wynika bowiem z niewie- dzy osób zainteresowanych. Pragnę w tym miejscu wytłumaczyć się z kilku podstawowych spraw. Po pierwsze – książka, którą Czytelnik ma przed sobą, jest książką popularnonaukową i tak właśnie należy ją traktować. Oz nacza to, że wiele z prezentowanych w niej poglądów i zasobów wiedzy pocho- dzi z moich własnych doświadczeń i przemyśleń i niekoniecznie musi spotkać się z całkowitą aprobatą innych specjalistów z mojej dziedziny. Jak w każdej nauce – również w psychologii istnieją różne podejścia i rozmaite orientacje teoretyczne. Większość zawartej tu wiedzy jest w mojej ocenie zgodna z ogólnoświatowym dorobkiem psychologii i psychopatologii jako nowoczesnych nauk. Wiele z poru- szanych tutaj tematów miałem też okazję w swoim czasie gruntownie przedyskutować z moimi kolegami – psychologami i psychiatrami, na co dzień pracującymi z pacjentami cierpiącymi na zaburzenia psy- chiczne i emocjonalne. Niemniej za wszelkie prezentowane poglądy i sformułowania biorę pełną, osobistą odpowiedzialność. Po drugie – książka została napisana głównie w oparciu o zgro- madzoną przeze mnie, zawartą w moich zasobach pamięciowych wiedzę. W procesie jej tworzenia niezwykle rzadko korzystałem z literatury specjalistycznej czy innych dostępnych źródeł. Treść książki jest zbiorem informacji pochodzących z przestudio- wanej przeze mnie w ciągu mojego życia literatury specjalistycznej, poczynionych obserwacji praktycznych i rozmów z innymi specjali- stami z zakresu wszelkich nauk o człowieku. Zależało mi zaś przede wszystkim na udostępnieniu Odbiorcom wiedzy praktycznej, pocho- dzącej nie z książek, lecz z klinicznego i życiowego doświadczenia. W miejscach, w których odwołuję się do czyjejś teorii, koncepcji lub pomysłu, zaznaczam to wyraźnie w tekście. Od autora 13 Przy okazji wyjaśniania poszczególnych zagadnień starałem się również skonstruować własne, przystosowane do popularnonauko- wego charakteru podręcznika, definicje omawianych pojęć i zjawisk (definicje szczegółowe zawarłem w ostatnim rozdziale). Na końcu każdego rozdziału dotyczącego zagadnień szczegóło- wych zamieściłem spis pozycji książkowych, które polecam Czy- telnikom szczególnie zainteresowanym danym tematem. Po trzecie – z podanych powodów pominąłem w tym opracowa- niu parę niezwykle istotnych dla psychopatologii działów, takich jak chociażby zaburzenia psychiczne wieku podeszłego czy zaburzenia czynności i preferencji seksualnych. Żadną z tych dziedzin nie zaj- mowałem się nigdy w sposób specjalistyczny, moja wiedza w ich zakresie jest zatem podstawowa. Po czwarte – w wielu miejscach bardzo ogólnie wspominam o lekach psychiatrycznych i różnych formach medycznego lecze- nia zaburzeń psychicznych. Nie jestem lekarzem i nie znam się na farmakoterapii, jednak w swojej pracy psychoedukacyjnej muszę dysponować również podstawową wiedzą na temat biologicznych form leczenia chorób psychicznych, na przykład po to, żeby zwrócić pacjentowi i jego bliskim uwagę na zasadność czy konieczność kon- taktu z lekarzem psychiatrą i wprowadzenia pod jego kierunkiem leczenia psychotropowego, głównie w tych przypadkach, w któ- rych formy oddziaływania psychoterapeutycznego nie skutkują lub też proces zdrowienia wymaga wsparcia medycznego. Mam więc nadzieję, że w żadnym punkcie książki nie wykraczam poza swoje zawodowe kompetencje – tego staram się zawsze i za wszelką cenę unikać. Po piąte – należy pamiętać, że mimo rosnących zasobów wiedzy i coraz doskonalszych systemów klasyfikacji zaburzeń psychicz- nych, psychologia i psychopatologia ciągle pozostają dyscyplinami naukowymi o charakterze nieścisłym. Najlepszym tego wyrazem jest zdanie, które uczyniłem mottem książki. Z wielu względów należy życzyć sobie, by tak pozostało. Zawsze warto zdawać sobie sprawę, że każdy pojedynczy przypadek jakiejkolwiek choroby czy problemu jest w dużej mierze unikalny i niepowtarzalny. Opisanych w tej książce objawów poszczególnych zaburzeń nie należy więc przykładać, niczym miarki, do każdej spotkanej osoby. 14 Od autora Specjalistyczną diagnozę ewentualnych zaburzeń może posta- wić tylko odpowiednio wyszkolony i doświadczony profesjonalista, mający wiedzę dotyczącą zmienności ludzkiej natury oraz wielości i rodzaju czynników stale lub w danym momencie determinują- cych funkcjonowanie psychologiczne. W tym miejscu muszę także wspomnieć, że również terminologia i stosowana w psychopato- logii nomenklatura nie są ścisłe i jednoznaczne. Stosowane przeze mnie nazewnictwo pochodzi z różnych teorii, koncepcji i systemów klasyfikacyjnych, przystosowanych do popularnonaukowego celu i przeznaczenia tej książki. Po szóste wreszcie – książka zawiera szczegółowy opis wystę- pujących u ludzi dolegliwości natury psychologicznej. Jest wielce prawdopodobne, zwłaszcza ze względu na liczne przykłady zaczerp- nięte przeze mnie z codziennego życia, że Czytelnik, zapoznając się z opisem poszczególnych jednostek diagnostycznych, ze zdumie- niem odkryje obecność wymienianych objawów u samego siebie. Jest to normalne zjawisko, często towarzyszące lekturze o wszelkie- go rodzaju chorobach. Niemniej jednak proszę o stosowny dystans do zawartych tutaj treści. Elementy wszelkich dysfunkcji psychicz- nych mogą pojawiać się w nieszkodliwym stopniu u każdego z nas, zaś różnica pomiędzy zdrowiem a chorobą psychiczną ma zawsze głównie ilościowy charakter. Między innymi z tych względów zde- cydowałem rozpocząć książkę od opisu drobnych i obecnych u osób zdrowych nieprawidłowości w zakresie funkcjonowania psycholo- gicznego. W swojej pracy, codziennym życiu i również w tej książce pragnę także w sposób pozytywny odmitologizować psychopatologię, która jest rodzajem nauki przyrodniczej i jako taka nie zawiera w sobie elementów magicznych i nadprzyrodzonych, niezależnie od wszel- kich pokutujących na ten temat przesądów. Moim celem jest między innymi przekonanie wyrozumiałego Czytelnika, że wszelkie ludzkie problemy psychiczne i emocjonalne mają swe racjonalne i na bieżąco badane naukowo źródła i powstają w wyniku działania w gruncie rze- czy prostych i wytłumaczalnych na polu naukowym mechanizmów. Ku mojej wielkiej radości, nawet na przestrzeni ostatnich kilku lat społeczne spojrzenie na problem zaburzeń psychicznych zmienia Od autora 15 się dynamicznie i w dobrym kierunku. Choroba psychiczna czy pro- blem emocjonalny powoli przestają być powodem do wstydu, zaś zwrócenie się o pomoc specjalistyczną nie oznacza już nieodwra- calnej, „psychiatrycznej” stygmatyzacji. Osoby chore psychicznie spotykają się z naszej strony z wciąż rosnącą tolerancją i zrozumie- niem, a to jest już objaw naszej coraz wyższej kultury społecznej. Kolejnym celem tej książki i następnych, będących już w przygo- towaniu, jest popularyzacja i upowszechnienie wiedzy na temat chorób i zaburzeń psychicznych, między innymi po to, by człowiek zaburzony psychicznie spotykał się ze strony swego otoczenia spo- łecznego z wielkim szacunkiem, zrozumieniem, współczuciem i chęcią pomocy. Książkę zdecydowałem się zilustrować własnymi rysunkami saty- rycznymi, licząc na poczucie humoru Czytelnika. Ilustracje są bardzo umiarkowane w swym wyrazie, co ma uzasadnienie w charakterze i opisanych celach książki. Wielbicieli bardziej dosadnego, ostrego humoru zapraszam do odwiedzania moich galerii w In ternecie. W życiu prywatnym jedną z moich największych pasji jest fizyka teoretyczna. Nie jestem zresztą wyjątkiem w swoim zawodzie, bowiem psychologowie od wieków zazdrościli fizykom ścisłości i naukowości cechujących większość formułowanych przez tych ostatnich teorii. Z drugiej strony – fizycy miewają często ambicje psychologiczne, z wielkim zainteresowaniem i entuzjazmem sięgają po wiedzę z tego zakresu. Jest tak być może dlatego, że psychologię z fizyką w gruncie rzeczy łączy wiele – przede wszystkim to, że zja- wiska opisywane przez obie dyscypliny naukowe towarzyszą nam na co dzień, stale i we wszystkich dziedzinach życia. Uważam, że fizyka wraz z astronomią jest, zaraz po psychologii, najbardziej fascynującą dziedziną ludzkiej wiedzy. Moje uwielbie- nie dla nauk ścisłych wynika pewnie częściowo z mojej ogromnej tęsknoty za pełnym unaukowieniem psychologii i dążeniem do jasno sformułowanych, racjonalnych stwierdzeń na jej gruncie, bez odbie- rania jej finezji, elegancji i nimbu pewnej tajemniczości. Przez trzydzieści lat mojego życia nigdy nie spotkało mnie żadne zdarzenie, które zachwiałoby moją wiarą w naukę i naukowe spo- strzeganie świata, mimo że do trzydziestki, bardzo niechętnie i na drodze kompromisu dopuszczałem istnienie zjawisk określanych 16 Od autora jako „paranormalne” czy nadprzyrodzone. Dzisiaj uważam, że nawet dziwne i trudne do naukowego poznania i określenia fenomeny rów- nież mają swe racjonalne uzasadnienie. Na zjawiska magiczne, jeżeli istnieją, postanowiłem poczekać kolejne trzydzieści lat, jeśli oczy- wiście dane mi będzie tak długie życie, póki co wyrzucając je cał- kowicie poza obszar swoich zawodowych i prywatnych dociekań. Wszelkim zawartym w niniejszej książce wnioskom i rozwiązaniom starałem się więc nadać walor naukowości i racjonalności, wierny zasadom starożytnej logiki, w której duchu zostałem wychowany i wykształcony i która stała się czymś w rodzaju mojej osobistej religii. Nie wiem, czy udało mi się w pełni osiągnąć założone cele – i to ocenią już sami Czytelnicy. Będę wdzięczny za wszelkie sugestie i uwagi dotyczące formy i treści książki. W miarę swoich możliwo- ści chętnie odpowiem także na wszelkie nasuwające się Czytelnikom pytania i wątpliwości. Książkę zadedykowałem mojemu Ojcu, który jest moim wielkim przyjacielem i z pewnością największym autorytetem intelektual- nym. Jego niewiarygodna erudycja, a także godna pozazdroszczenia dyscyplina wewnętrzna od zawsze wpędzają mnie w pewne kom- pleksy. Obecność jego starych, znakomitych podręczników psycho- logii na półkach w naszym rodzinnym domu sprawiła zaś, że już we wczesnym dzieciństwie nieporadnie sięgnąłem po wiedzę psycholo- giczną, co zaowocowało moją życiową pasją. Tacie zawdzięczam także ciągły głód wiedzy, krytyczny dystans do wykonywanego zawodu oraz niezłomne przekonanie, że psy- chologia jest nowoczesną dyscypliną naukową, opartą na solidnych podstawach metodologicznych, daleką od czarów i mętnych praktyk magicznych. Wojciech Jerzy Imielski, Bukowno, 5 listopada 2009 r. wojciechimielski@wojciechimielski.pl Znaczenie i sens pojęć używanych w książce Ze względu na fakt, że niniejsza książka jest opracowaniem popu- larnonaukowym, wydaje się wskazane sformułowanie wyjaśnień na temat podstawowych pojęć. Profesjonalne, ogólnie przyjęte w świe- cie naukowym definicje tych terminów niekoniecznie są przydatne i użyteczne w celach popularnonaukowych, aby zatem uniknąć wszelkich nieporozumień, postaram się w tym miejscu w sposób możliwie przystępny i wyczerpujący wyjaśnić, co mam na myśli, kiedy używam następujących określeń: czynnościowy (zazwyczaj w opozycji do organicznego) – zwią- zany z czynnością, funkcjonowaniem (a nie budową czy struk- turą) poszczególnych narządów (tutaj głównie mózgu) organizmu. Określenie czynnościowy dotyczy wyłącznie zachodzących w ustro- ju procesów, nie jest powiązane z ewentualnymi zmianami w jego konstrukcji. Dla przykładu: wszelkie zjawiska związane z elektrycz- ną pobudliwością komórek nerwowych i przewodzeniem przez nie impulsów o tym charakterze są zjawiskami czynnościowymi, ponie- waż dotyczą tylko przebiegu pewnych reakcji biochemicznych, nie naruszają budowy i organizacji komórek czy tkanek. Określenia tego używam przede wszystkim wtedy, kiedy chcę podkreślić, że zaburzenie czy określony proces nie wynika z uszkodzenia żadnej części organizmu, a tylko z upośledzenia jej funkcjonowania; emocjonalny – dotyczący przeżywanych przez nas uczuć. Jest to pojęcie bardzo szerokie, ponieważ istnieją dziesiątki, a nawet setki rodzajów i odcieni emocji, jakich może doświadczać człowiek. Określenia tego używam zazwyczaj do opisu zaburzeń, które leżą w obszarze zainteresowań psychopatologii, a których nie można jed- noznacznie nazwać zaburzeniami psychicznymi, ponieważ te ostat- nie zwyczajowo implikują dysfunkcje znacznie głębsze i poważ- niejsze od emocjonalnych. Zaburzenia emocjonalne nie niosą ze 18 Znaczenie i sens pojęć używanych w książce sobą znacznego zniekształcenia w odbiorze rzeczywistości, a zatem należą do kategorii zaburzeń „lżejszego kalibru” – osoba zaburzona emocjonalnie cierpi, lecz nie traci kontaktu z rzeczywistością i świa- tem społecznym, choć kontakt ten może być w różnym stopniu upo- śledzony. Określenie emocjonalny odnosi się poza tym do wszelkich spraw związanych z uczuciami, niekoniecznie tylko do zjawisk nie- prawidłowych; interpersonalny – międzyosobniczy, dotyczący kontaktów i inte- rakcji pomiędzy ludźmi, czyli w zasadzie o znaczeniu podobnym do społecznego. Określenie interpersonalny stosuję dla opisania bardziej intymnych relacji z osobami z najbliższego otoczenia (np. z członkami rodziny, przyjaciółmi, bliskimi współpracownikami), kiedy chodzi mi o relacje znacznie szersze – używam pojęcia spo- łeczny; mentalny – słowo to pochodzi od łacińskiego mentalis – umysłowy. Używam go w zasadzie zamiennie z pojęciem psychologiczny, głównie w celu uniknięcia wynikającej z powtórzeń, stylistycznej monotonii; organiczny (zazwyczaj w opozycji do czynnościowego) – związany z zaburzeniem struktury, budowy jakiegoś narządu (organu – stąd nazwa). Pojęcie to stosuję, kiedy pragnę podkreślić, że opisywane zaburzenia wynikają ze strukturalnego uszkodzenia układu nerwo- wego na jakimś poziomie jego organizacji; poznawczy – dotyczący ludzkich procesów przetwarzania informa- cji (procesów poznawczych), a zatem zjawisk psychicznych, dzięki którym orientujemy się we własnym otoczeniu, nabywamy i prze- chowujemy wiedzę, potrafimy się porozumiewać, rozwiązywać pro- blemy i krytycznie oceniać spostrzeganą rzeczywistość. Do podsta- wowych procesów poznawczych człowieka należą: spostrzeganie (zmysłowe i pozazmysłowe), uwaga, mowa, pamięć, wyobraźnia, umiejętność rozwiązywania problemów, umiejętność twórczego myślenia; przystosowanie – sposób radzenia sobie z wszelkimi trudnościami napotykanymi w życiu codziennym. Należy pamiętać, że w psycho- logicznym sensie każde podejmowane przez człowieka zachowanie Znaczenie i sens pojęć używanych w książce 19 z założenia ma służyć przystosowaniu do spostrzeganej sytuacji, zazwyczaj poprzez zaspokojenie określonych potrzeb. Z tego punktu widzenia nawet tak dalece niekonwencjonalny i – rzec można – nie- poprawny społecznie akt zachowania, jak na przykład samookale- czenie, również jest obliczone jako sposób na przystosowanie się do bieżących warunków, choć jego efekt może być daleki od zamie- rzonego. Nie każda próba przystosowania musi być psychologicznie „przystosowawcza” (p. poniżej); przystosowawczy – dobrze służący psychologicznemu przystoso- waniu się do warunków określonej sytuacji. Zachowaniem (lub zja- wiskiem, objawem itd.) przystosowawczym możemy nazwać każde zachowanie (zjawisko, objaw), które z psychologicznego punktu widzenia jest rozwiązaniem pozytywnym i pożądanym w danych warunkach – a zatem dobrze służy rozwiązaniu problemu, pozwala poradzić sobie z towarzyszącymi emocjami, nie krzywdzi żadnej zaangażowanej w sytuację osoby, nie powoduje u człowieka żad- nych poważnych, negatywnych konsekwencji itd. Przeciwieństwem jest oczywiście nieprzystosowawczy; psychiczny – w odniesieniu do człowieka w ogóle – dotyczący zja wisk niefizycznych, a zatem niezwiązanych z funkcjonowa- niem organizmu jako fizycznego, namacalnego „urządzenia”. W od - niesieniu do zaburzeń – oznaczający poważne dysfunkcje psycho- logicznego funkcjonowania. Określenia zaburzenia psychiczne używam, mając na myśli zaburzenia poważne, bezwzględnie wyma- gające interwencji terapeutycznej, w znacznym stopniu upośledza- jące kontakt z rzeczywistością i tym samym zaburzające egzystencję we wszelkich dziedzinach życia. W tym rozumieniu zaburzenia psy- chiczne są głębszym i poważniejszym, niż zaburzenia emocjonalne, etapem dezorganizacji funkcjonowania psychologicznego. Z tego punktu widzenia można również dodać, że zaburzeniom psychicz- nym zawsze towarzyszą zaburzenia emocjonalne, natomiast emo- cjonalnym jako takim – nie towarzyszą psychiczne; psychologiczny – 1) dotyczący nauki zwanej psychologią; 2) doty- czący zjawisk związanych z pozafizycznym funkcjonowaniem czło- wieka. W znaczeniu drugim pojęcie dotyczy wszelkich niefizycznych 20 Znaczenie i sens pojęć używanych w książce form ludzkiej aktywności, a więc obejmuje również duchowość, płciowość czy emocjonalność; psychopatologia – nauka o zaburzeniach psychicznych i emocjo- nalnych. Zamiast wprowadzenia Jestem pewien, że zaburzenia psychiczne i emocjonalne istnieją od kiedy tylko w przyrodzie pojawiło się zjawisko ludzkiej świa- domości. Jako zwolennik ewolucjonizmu obawiam się nawet, że ludzka świadomość nie pojawiła się we wszechświecie tak po prostu – w jednym, krótkim a wspaniałym akcie stworzenia, lecz kształto- wała się w bólach na przestrzeni wielu tysięcy pokoleń. Jej przejście od formy zwierzęcej – bardzo prymitywnej, do formy cywilizowanej – ludzkiej, odbywało się bardzo stopniowo i powoli. Nawet u niż- szych zwierząt obserwujemy pewne formy zaburzeń zachowania i emocji. Co więcej, jestem skłonny zaryzykować stwierdzenie, że u wszelkich wyposażonych w układ nerwowy form życia możemy dostrzec jakieś nieprawidłowości, będące namiastką zaburzeń „psychologicznego” funkcjonowania. Wszędzie tam, gdzie istnieją procesy nerwowe, istnieje jakiś rodzaj prymitywnej świadomości, opartej chociażby tylko na prostej wymianie informacyjnej z oto- czeniem. Tam, gdzie jest świadomość, są zaś również jej rozmaite zaburzenia. Od prostych, elementarnych zaburzeń pracy pojedynczych, two- rzących układ nerwowy komórek do zaburzeń tak złożonych, jak nerwice, psychozy czy zaburzenia osobowości jest dosyć daleko, ale nie tak znów bardzo, jakby się mogło wydawać. Niemal każdy pro- blem psychologiczny można w ten czy inny sposób sprowadzić do nieprawidłowości w zakresie funkcjonowania układu nerwowego, oczywiście przy uwzględnieniu wielu innych, mających wpływ na ostateczny kształt życia psychicznego czynników. Należy jednak pamiętać, że wszelkie procesy psychiczne człowieka i innych zwie- rząt powstają w układzie nerwowym. Bez układu nerwowego nie istnieje żaden, najprostszy nawet ele- ment życia psychicznego, choć obecny w urządzeniach czy organi- zmach cybernetycznych pewien rodzaj świadomości jest również 22 Zamiast wprowadzenia jakąś formą psychiki. Nawet jednak tam konieczne jest istnienie jakiegoś zaawansowanego technicznie nośnika czy mikrośrodowiska procesów przetwarzania informacji (jak np. procesor i dysk twardy w komputerze), który w tym przypadku jest odpowiednikiem biolo- gicznego układu nerwowego. Na przestrzeni wieków zmieniało się nasze podejście do obser- wowanych nieprawidłowości w obrębie ludzkiego życia psychicz- nego. Od naukowej, racjonalnej i krytycznej starożytności, poprzez przesycone magią i przesądami wieki średnie, renesansowy rozkwit humanizmu i wreszcie ostatnie, naznaczone dynamicznym skokiem cywilizacyjnym dziesięciolecia, istota zaburzeń psychicznych i emo- cjonalnych powoli wyłaniała się z mroku niewiedzy. Dzisiaj dość dobrze orientujemy się w zakresie nieprawidłowo- ści psychologicznego funkcjonowania, potrafimy sprawnie diagno- zować problemy i prowadzić całkiem skuteczne ich leczenie. Jak jednak w przypadku wielu innych nauk – również w psychopatolo- gii pozostało jeszcze wiele do odkrycia. Warto jednak wiedzieć, że psychologowie, psychiatrzy i inni zajmujący się leczeniem zaburzeń psychicznych specjaliści mają do zaoferowania szeroki zakres usług terapeutycznych, mogących przyczynić się do znacznej poprawy naszego stanu psychicznego i tym samym – do poprawy jakości naszego życia. Człowiek jest istotą żyjącą na krawędzi dwóch rzeczywistości: cielesnej i duchowej. Granica pomiędzy tymi dwoma światami jest bardzo nieostra – nie jesteśmy zatem w stanie w sposób nawet zbliżony do jednoznacznego rozdzielić funkcjonowania psycholo- gicznego od fizycznego. Na jeden i drugi zakres swojego funkcjo- nowania mamy jednak bardzo duży wpływ. Większy, niż się nam zazwyczaj wydaje. Co do zaburzeń psychicznych i emocjonalnych – jakość naszego funkcjonowania psychologicznego jest w ogromnym stopniu za leżna od nas samych. Ponieważ ma to ścisły związek z psychote- rapią i innymi formami oddziaływań psychokorekcyjnych, postaram się swoje zapewnienia uzasadnić za pomocą bardziej konkretnych, prawie naukowych przykładów. Na początek zaproponuję Czytelnikowi proste i całkiem zabawne ćwiczenie. Proszę przygotować trzy duże naczynia – na tyle duże, żeby Zamiast wprowadzenia 23 w każdym z nich można było zmieścić dłoń. Do jednego naczynia proszę nalać bardzo ciepłej wody (uważając, żeby się nie poparzyć!), do drugiego – zimnej, najlepiej z kostkami lodu. W trzecim naczyniu proszę przygotować wodę o temperaturze pokojowej. Ćwiczenie jest krótkie i bezpieczne – proszę włożyć lewą dłoń do naczynia z zim- ną wodą, prawą do wody gorącej (lub odwrotnie – zależnie od oso- bistych preferencji) i poczekać 20 sekund, najlepiej zaś tyle, żeby obie dłonie przyzwyczaiły się do temperatury wody w naczyniach. Następnie obie dłonie proszę przełożyć do trzeciego naczynia (tego z wodą letnią) i na podstawie odczuć płynących z obu dłoni ocenić, czy woda w tym naczyniu jest ciepła, zimna, czy może letnia. Wielu Czytelników pewnie już teraz zdaje sobie sprawę, jaki będzie wynik eksperymentu. Otóż w opisanym powyżej doświad- czeniu lewa ręka oceni wodę jako ciepłą, zaś prawa jako zimną (lub odwrotnie) – pomimo że obie dłonie zanurzone są w tej samej wodzie o jednej temperaturze. To proste ćwiczenie doskonale obrazuje dramatyczną względność naszych spostrzeżeń. Co więcej – uzyskane w nim wyniki możemy w sposób modelowy i symboliczny, ale całkiem miarodajny odnieść do zagadnienia zaburzeń emocjonalnych, a ściślej – do naszego spo- strzegania codziennych życiowych problemów. Dokładnie ta sama sytuacja: przyjemna, nieprzyjemna lub neutralna może być przez nas spostrzegana różnie, w zależności od wielu czynników wpływa- jących na nasz odbiór zdarzeń. Dla przykładu: miesięczna pensja w wysokości 3000 złotych będzie błogosławieństwem dla osoby, która dotychczas zarabiała 1200 złotych, i jednocześnie katastrofą dla człowieka, który przez ostatnie lata pobierał stałe uposażenie w wysokości 30 000 złotych. Te dwie osoby są jak dwie dłonie w opisanym powyżej, prostym ćwiczeniu. Warto wiedzieć, że również układ nerwowy można z powodze- niem i dobrym skutkiem, na różne sposoby oszukać. Wystarczy podać przykład tak zwanego czucia fantomowego (lub bólu fanto- mowego). Jest to zjawisko polegające na tym, że po amputacji koń- czyny pacjent nadal, przez wiele lat, odczuwa płynące z niej dozna- nia: dotyk, swędzenie czy ból. Dlaczego o tym wspominam, skoro to przecież oczywiste? Za pomocą tych prostych przykładów usiłuję bowiem dowieść, że nasze 24 Zamiast wprowadzenia spostrzeganie wszelkich życiowych wydarzeń jest bardzo względne. A skoro tak, to zmieniając na przykład sposób patrzenia na cokolwiek, zmieniamy jednocześnie wpływ, jaki to coś na nas wywiera. Na tym prostym założeniu opiera się wiele psychologicznych technik tera- peutycznych. Ujmując rzecz bardzo ogólnie, na rozmaitych próbach oszukania układu nerwowego polegają wszelkie nasze usiłowania w zakresie wpływania na własny nastrój czy emocje – niezależnie od tego, czy narzędziem wpływu jest w danej chwili psychoterapia, rozmowa z przyjacielem, alkohol czy lek psychotropowy. Pracę magisterską z psychologii poświęciłem zagadnieniu radze- nia sobie ze stresem u pacjentów z problemami chirurgicznymi. Materiał badawczy zdobywałem badając chorych leżących na chi- rurgicznych oddziałach szpitalnych. Usiłowałem sprawdzić, jak poszczególni pacjenci radzą sobie ze stresem wynikającym z ocze- kiwania na poważną operację lub z faktu utraty czegoś dla siebie cennego, na przykład kończyny. Chorzy stosowali najrozmaitsze strategie radzenia sobie z przytłaczającymi emocjami. Nietrudno było zauważyć, że w zakresie funkcjonowania emocjonalnego jedni radzili sobie znacznie lepiej, inni dużo gorzej. Poza tym ich nastrój i nastawienie do życia wcale w sposób bezpośredni nie były powią- zane z rodzajem choroby lub uszkodzenia ciała. Niektórzy, pomimo poważnych, katastrofalnych wręcz problemów zdrowotnych, zacho- wywali pogodę ducha i pozytywne nastawienie do życia, inni – w obliczu drobnych i przejściowych dolegliwości byli dużo bardziej skwaszeni i nieszczęśliwi. Jedną ze stosowanych przez osoby chore na różne dolegliwości technik radzenia sobie ze stresem jest porównywanie się z innymi pacjentami. Jedni znajdują ulgę w spostrzeżeniu, że funkcjonują lepiej niż osoby w poważniejszym stanie, innych zaś przygnębia fakt, że są na świecie osoby zdrowe i w ogóle nieleżące w szpitalu. Przyjęcie jednego lub drugiego sposobu spojrzenia na własny pro- blem zdarza się przy tym zarówno u pacjentów ciężko, nawet nie- uleczalnie chorych, jak i u pacjentów leczących się z powodu drob- nych dolegliwości. Innymi słowy – nawet człowiek beznadziejnie schorowany może zdać sobie sprawę, że z pewnością są na świecie osoby dużo bardziej nieszczęśliwe, i odwrotnie – nawet chory na jakąś przelotną dolegliwość może znaleźć osoby zdrowsze, od tej Zamiast wprowadzenia 25 akurat dolegliwości wolne. Nastrój i samopoczucie, które towarzy- szą i jednej, i drugiej z tych osób, są i tak w dużej mierze niezależne od aktualnie przeżywanego problemu. Opisuję te przykłady, by przekonać Czytelnika, że każdy z nas ma ogromny wpływ na swoje psychiczne samopoczucie. Nie ma sytu- acji, która byłaby obiektywnie trudna. Ocena zdarzeń życiowych zależy zawsze od naszego sposobu patrzenia na rzeczywistość. Co więcej – nasze spojrzenie na własną sytuację jest w dużej mierze stałą dyspozycją charakterologiczną. Oznacza to, że są wśród nas osoby na ogół szczęśliwe, niezależnie od aktualnej sytuacji życio- wej oraz osoby wiecznie nieszczęśliwe, nawet pomimo wszelkich powodów do szczęścia. Wszyscy podlegają tym samym prawom i zależnościom życiowym – wobec problemów psychicznych i emo- cjonalnych jesteśmy demokratycznie równi. Nie na wszystkie zaburzenia psychiczne i emocjonalne możemy uzyskać silny, zadowalający wpływ. Pewne jest jednak, że na każde z nich możemy mieć wpływ większy lub mniejszy. Dla przykładu: ciężkie i przewlekłe zaburzenia psychotyczne (jak np. schizofrenia) wymagają stałej kontroli i przynajmniej okresowej pomocy lekar- skiej i psychologicznej. Nerwice stanowią już mniejszy kaliber zaburzeń, ponieważ nie niosą ze sobą tak znacznego, jak psychozy, zniekształcenia obrazu rzeczywistości, łatwiej też pacjentowi z ner- wicą, przy odpowiedniej motywacji i zaangażowaniu, wpływać na własne samopoczucie. Wszelkie zaburzenia reaktywne (czyli zabu- rzenia występujące w reakcji na coś, zazwyczaj na przykre zdarze- nie, trudną sytuację osobistą) należą zaś zwykle do kategorii zabu- rzeń przemijających. Bywa jednak i tak, że osoba z ciężką nerwicą lub poważnymi zaburzeniami osobowości funkcjonuje na co dzień znacznie gorzej niż osoba chora na jakąś postać psychozy – na przykład tylko dla- tego, że psychotyk z nadzieją i poświęceniem poddaje się leczeniu, podczas gdy nerwicowiec w tym samym czasie spędza swoje życie na marudzeniu i snuciu nierealnych marzeń czy fantazji. Książka, którą Czytelnik ma przed sobą, zawiera opis podsta- wowych psychopatologicznych kategorii diagnostycznych. Za podstawę podziału poszczególnych zaburzeń przyjąłem ich obraz kliniczny i zasadniczą istotę, starałem się również w sposób przy- 26 Zamiast wprowadzenia stępny opisać pochodzenie poszczególnych chorób oraz stosowane we współczesnej psychologii i medycynie sposoby leczenia. Kolejne rozdziały starałem się opracować w taki sposób, by każdy z nich był częścią niezależną od reszty i w miarę możliwości dawał orientację w obszarze określonego zagadnienia bez konieczności sięgania do innych części. Niemniej wszystkim zainteresowanym psychopato- logią zalecam sukcesywne czytanie kolejnych rozdziałów, ponieważ nauka o zaburzeniach psychicznych jest dosyć jednolita, zaś wszel- kie zaburzenia psychiczne i emocjonalne są zjawiskami wzajemnie ze sobą powiązanymi. Przyjęta kolejność prezentacji poszczególnych grup zaburzeń nie jest przypadkowa. Zdecydowałem się rozpocząć opisem drobnych dysfunkcji psychologicznych, które każdy z nas może zaobser- wować u samego siebie – głównie po to, żeby Czytelnik mógł się z grubsza zorientować, co w dzisiejszej psychopatologii jest umow- nie uważane za normę, co – za stan niepokojący, a co – za początek lub rozwój choroby. Rozdział kolejny poświęciłem sformułowaniu ogólnych praw charakteryzujących naukę o zaburzeniach psychicz- nych i emocjonalnych jako jedną dziedzinę wiedzy. Reguły te mają zastosowanie do wszystkich pozostałych rozdziałów szczegółowych, zaś znajomość tych podstawowych zasad może ułatwić zrozumienie wszelkich następnie podejmowanych zagadnień. Ponieważ wszystkie dysfunkcje w obszarze życia psychicznego tak czy inaczej są zjawiskami ściśle powiązanymi z naszym ukła- dem nerwowym – część kolejną poświęciłem przypomnieniu pod- stawowych informacji związanych z funkcjonowaniem tego układu. Świadomość procesów zachodzących w tym centrum zarządzania naszym organizmem jest niezwykle ważna podczas analizy wszel- kich dolegliwości związanych z życiem psychologicznym czło- wieka. Sześć kolejnych rozdziałów to syntetyczne, autorskie, popular- nonaukowe wykłady z psychopatologii. Opisuję w nich obraz kli- niczny najczęściej spotykanych zaburzeń, sięgając po liczne przy- kłady z praktyki psychologicznej i codziennego życia. Każdy z tych wykładów jest w zasadzie samodzielną prezentacją poglądów na istotę ludzkich problemów o charakterze mentalnym. Dla urozma- icenia starałem się zachować w swych rozważaniach pewną dozę Zamiast wprowadzenia 27 poczucia humoru stojąc na stanowisku, że również sprawy zasadni- czo przykre można omawiać z dystansem i pogodą ducha. Dwa ostatnie rozdziały problemowe dotyczą spraw w stosunku do psychopatologii nieco pobocznych. Część poświęconą higienie psychicznej zdecydowałem się przedstawić jako usystematyzowane wskazówki dla osób pragnących zachować i podbudować własne zdrowie psychiczne. Z kolei rozdział poświęcony badaniu psycho- logicznemu w swym założeniu ma służyć przede wszystkim uzyska- niu lepszej orientacji w zakresie dostępnych na rynku usług psycho- logicznych oraz ukazywać pracę psychologa klinicysty niejako „od kuchni”. Wszystko po to, by ułatwić Czytelnikowi zrozumienie istoty i specyfiki psychologicznego myślenia i tym samym rozwiać wszel- kie ewentualne podejrzenia co do manipulacyjnych czy magicznych tendencji ze strony przedstawicieli tej profesji. Ta część książki ma także umożliwiać sprawne odróżnianie profesjonalnych usług i form pomocy od rozmaitych pseudonaukowych nadużyć. Zamieszczony na końcu książki podręczny słownik psychopato- logii zawiera szczegółowe wyjaśnienia wielu używanych w tej dys- cyplinie naukowej terminów. Rozdział I „Panie doktorze, czy ja jestem normalny?” – problem nieprawidłowości psychologicznego funkcjonowania u ludzi zdrowych psychicznie Tak, tak – odpowiedział Faria z gorzkim uśmiechem – tak, to ja uchodzę za wariata; moim to kosztem bawią się od dawna tak wyśmienicie mieszkańcy tego więzienia i byłbym igraszką dla dziatwy, gdyby dzieci przemieszkiwały w tym siedlisku beznadziejnej męki. Aleksander Dumas, Hrabia Monte Christo Zarówno w psychologicznej, jak i lekarskiej praktyce klinicznej, a nawet w sytuacjach prywatnych zdarza się często, że pacjent, czło- nek rodziny pacjenta lub inna osoba wyraża obawy o stan własnego zdrowia psychicznego. Ludzie martwią się czasem stanem swoich władz umysłowych, obserwując u siebie niepokojące i dziwne w ich mniemaniu objawy. W rzeczywistości należy pamiętać zwłaszcza o tym, że krytycyzm chorobowy i niepokój o własne zdrowie nie- zwykle rzadko występują u osób rzeczywiście zaburzonych psy- chicznie. Ujmując rzecz kolokwialnie: sam fakt, że dana osoba martwi się swoim stanem psychicznym wskazuje, że najprawdo- podobniej nie dzieje się z jej psychiką nic szczególnie groźnego – będzie o tym mowa m.in. w rozdziale dotyczącym zaburzeń psy- chotycznych. Niemniej jednak nie należy lekceważyć drobnych, nie- pokojących stanów pogorszenia funkcjonowania psychologicznego, zwłaszcza jeżeli nie ustępują przez dłuższy czas lub gdy w sposób istotny utrudniają radzenie sobie w codziennych sytuacjach życio- wych. Zazwyczaj bywa tak, że chory trafia do specjalisty za namową, pod naciskiem lub wręcz pod przymusem ze strony najbliższych, 30 Rozdział I. „Panie doktorze, czy ja jestem normalny?”… bywają jednak i tacy pacjenci, którzy sami zgłaszają się do lekarza czy psychologa, dotyczy to jednak raczej zaburzeń emocjonalnych „lżejszego kalibru”. W tym rozdziale zostaną szczegółowo opisane przypadki drob- nych i niegroźnych, a jednocześnie często niepokojących dla prze- żywającej je osoby zaburzeń w zakresie funkcjonowania psycholo- gicznego. Podane przykłady wydadzą się zapewne znajome i bliskie wszystkim Czytelnikom. Wynika to z faktu, że nie ma na świecie osoby całkowicie wolnej od problemów natury psychicznej czy emocjonalnej, podobnie jak – z drugiej strony – nie istnieje czło- wiek całkowicie i do reszty zaburzony psychicznie, osoba, w której kondycji mentalnej nie istniałyby obszary względnie dobrego przy- stosowania i funkcjonowania. W szerszej perspektywie pojawia się w tym momencie odwieczny dylemat „jeszcze zdrowie czy już choroba?”, czyli pytanie o granicę pomiędzy zdrowiem a chorobą psychiczną. Tak naprawdę dylemat ten bywa często nie do rozwiązania – na nieskończonym kontinuum procesów i zjawisk psychicznych, uczuciowych i duchowych ist- nieje bowiem taka rozmaitość najróżniejszych przypadków i moż- liwości, że niejednokrotnie nie jesteśmy w stanie z całą pewnością stwierdzić, czy mamy do czynienia ze stanem prawidłowym czy patologicznym. Granica pomiędzy zdrowiem a zaburzeniami psy- chicznymi jest bowiem zawsze płynna i nieostra. Warto także pod- kreślić, że to, co w danym kraju czy kręgu kulturowym, a nawet środowisku uznawane jest za nieprawidłowe czy chorobliwe, nieko- niecznie musi takie być w innej kulturze i odwrotnie. Jako przykład podać można chociażby gotowość czy skłonność do dokonywania samookaleczeń – w kulturze europejskiej takie tendencje uważane są za objaw poważnych zaburzeń emocjonalnych, istnieją jednak narody, w których rozmaite akty autoagresji są elementem zaawan- sowanych praktyk religijnych i duchowych o głębokim znaczeniu i sensie i jako takie są zjawiskiem nie tylko normalnym, ale i pożą- danym. Stąd, ani na gruncie psychologii, ani medycyny do dziś nie zostało stworzone żadne precyzyjne narzędzie pomiarowe, które w przypadkach spornych i niepewnych, a o takich tu mowa, pozwa- lałoby udzielić jasnej i jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o to, czy w przypadku konkretnej osoby badanej drobne nieprawidło- Rozdział I. „Panie doktorze, czy ja jestem normalny?”… 31 wości są już stanem chorobowym i wymagają interwencji specjali- stycznej, czy też mamy do czynienia z chwilowym i przemijającym obniżeniem sprawności umysłowej. W psychologicznej diagnostyce klinicznej specjaliści posługują się zazwyczaj mniej lub bardziej zaawansowanymi i skomplikowa- nymi metodami testowymi, pozwalającymi na, ściślejszą niż wywiad i obserwacja, ocenę ewentualnych dysfunkcji w zakresie funkcjo- nowania psychologicznego. Rola tych narzędzi jest jednak raczej pomocnicza – pozwalają one na skrócenie i uproszczenie psycholo- gicznego procesu diagnostycznego oraz na uzyskanie usystematyzo- wanych i konkretnych danych na temat konstrukcji osobowościowej i kondycji mentalnej badanego pacjenta. Nie należy bowiem zapo- minać, że ludzka natura i konstrukcja psychiczna są zagadnieniami zbyt skomplikowanymi, zmiennymi i wieloaspektowymi, by można było je badać i opisywać w kategoriach bezwzględnych i jedno- znacznych. Tak wśród pacjentów, jak i wśród uczestników badań, a nawet wśród specjalistów innych niż psychologia dyscyplin naukowych powszechne jest natomiast oczekiwanie, że wynik psychologicznego badania kwestionariuszowego, zazwyczaj przedstawiony w formie efektownego wykresu (nazywanego psycho- lub profilogramem), pozwoli udzielić precyzyjnej odpowiedzi na pytanie o wszelkie psychologiczne cechy i obszary ewentualnych zaburzeń zaintereso- wanego. Również wielu diagnostom towarzyszy przesadna ufność i wiara w nieomylność psychologicznych narzędzi pomiarowych. Tymczasem podkreślić należy, że narzędzia te są niezwykle podatne na najrozmaitsze przekłamania i zafałszowania, zaś otrzymany w wyniku badania rezultat należy traktować wyjątkowo ostrożnie i w ramach podejmowanej interpretacji łączyć otrzymany wynik z wiedzą pochodzącą ze wszelkich innych dostępnych źródeł informa- cji, takich jak wywiad, obserwacja, rozmowa z najbliższymi osobami pacjenta i inne. Tylko przyjęcie odpowiednio szerokiej i popartej rze- telną teoretyczną i praktyczną wiedzą o ludzkiej naturze (a zwłaszcza o zaburzeniach psychicznych) perspektywy badawczej daje szansę uzyskania możliwie jasnego i użytecznego obrazu sytuacji. Wracając do drobnych nieprawidłowości psychologicznych u ludzi zdrowych, należy przede wszystkim jeszcze raz podkreślić, 32 Rozdział I. „Panie doktorze, czy ja jestem normalny?”… że nie istnieją jednostki całkowicie wolne od problemów natury psy- chicznej czy duchowej. Z drugiej strony doświadczenie codzienne uczy, że niektóre osoby radzą sobie w życiu znacznie lepiej niż inne. Zdarzają się nawet ludzie sprawiający wrażenie psychologicznie doskonałych – są to osoby dojrzałe, dobrze przystosowane, o jedno- litej i zintegrowanej strukturze osobowości i wypracowanych sku- tecznych psychologicznych mechanizmach radzenia sobie z prze- ciwnościami losu. Szczegółowy opis cech dobrego przystosowania psychologicznego zawarłem w rozdziale dotyczącym podstawo- wych zasad higieny psychicznej. W tym miejscu zapewnię tylko, że również takie osoby miewają momenty gorszego samopoczucia, załamania odporności emocjonalnej czy poczucia zupełnej bezrad- ności w obliczu trudnej sytuacji życiowej. Problem nie polega więc na tym, co zrobić, żeby nie mieć problemów natury psychologicznej – taka sytuacja jest niemożliwa, a z pewnych względów nawet nie- pożądana – lecz na tym, jak skutecznie radzić sobie w sytuacjach zagrożenia zdrowia i równowagi psychicznej. Podsumowując, należy powiedzieć, że najbardziej użyteczną i praktyczną kategorią oceny własnej kondycji psychicznej jest kate- goria jakości radzenia sobie w różnych sytuacjach życia codzien- nego – problem zaczyna być niepokojący wówczas, kiedy w znacz- nym stopniu utrudnia lub uniemożliwia codzienne funkcjonowanie. Nie mniej ważna jest odpowiedź na pytanie, czy obserwowane zabu- rzenia powodują cierpienie i dyskomfort osoby je przeżywającej lub kogoś z otoczenia. Jeżeli pokonanie problemu lub przetrwanie trudnego okresu wykracza poza zdolności adaptacyjne danej osoby, nieuchronnie dochodzi do zaburzenia stanu psychicznej homeostazy (równowagi) organizmu. To z kolei pociąga za sobą mniej lub bardziej poważne załamanie się ludzkich możliwości przystosowania i wów- czas konieczna staje się interwencja psychologiczna i/lub medyczna. Warto dodać, że gotowość do zwrócenia się o wsparcie i korzystania z pomocy specjalistycznej też jest pewnym wskaźnikiem dojrzałości i zaradności życiowej – osoba zagrożona ma pełne prawo i obowią- zek szukać rozwiązania swoich trudności, wykorzystując wszelkie dostępne zasoby i środki. Niestety – w społeczeństwach cywilizo- wanych do dzisiaj pokutuje czasem przekonanie, że człowiek zwra- cający się o pomoc do psychologa, czy – nie daj Boże! – psychiatry, Złudzenia zmysłowe 33 jest osobą słabą, nieradzącą sobie, która w pewien sposób zawiodła. Przekonanie to powoli, ale skutecznie zmienia się zresztą, podobnie jak zmienia się epidemiologia zaburzeń psychicznych i emocjonal- nych. Problemy natury psychologicznej w cywilizowanym świecie stają się coraz bardziej powszechne, coraz częściej też ludzie się- gają po pomoc specjalistyczną. Na przestrzeni dziejów ludzkiego gatunku nieodłączne problemy i bolączki życia codziennego zawsze skłaniały ludzi do szukania rady czy wsparcia u osób w tym wyspe- cjalizowanych, niezależnie od tego, czy był to szaman plemienny, ksiądz, lekarz czy psycholog. W razie jednak, gdy człowiek radzi sobie w życiu codziennym świetnie, a pomimo tego jest zaniepokojony stanem swoich władz umysłowych, warto poznać podstawowy zestaw powszechnych i popularnych, drobnych dysfunkcji psychologicznych niebędących wskazaniem do poszukiwania wsparcia specjalistycznego. W dalszej części rozdziału zawarto opis i zwięzłą analizę takich stanów. Złudzenia zmysłowe Ludzki system poznawczy jest wysoce zaawansowanym biolo- gicznie mechanizmem, w normalnych warunkach umożliwiającym orientację w otaczającym świecie, gromadzenie i przechowywanie wiedzy o nim oraz aktywne i twórcze tego świata przekształcanie. Ostatecznym odbiorem i analizą wszelkich informacji płynących ze świata zewnętrznego zajmuje się ośrodkowy układ nerwowy (OUN). Pełni on rolę centralnego zarządcy wszelkich innych wchodzących w skład ludzkiego organizmu układów i, metaforycznie: jest odpo- wiednikiem centralnego procesora w komputerze multimedialnym. Narządy zmysłów stanowią pierwszą bramkę, przez którą przechodzi każda płynąca ze świata fizycznego informacja. Zarówno w samej informacji, jak i w pracy narządów zmysłów zdarzają się drobne nie- prawidłowości i przekłamania powodujące, że powstające w OUN wrażenie nie do końca odpowiada rzeczywistemu zdarzeniu czy zjawisku. W taki sposób powstają rozmaite złudzenia: wzrokowe, słuchowe, dotykowe, węchowe czy smakowe. W przypadku czło- wieka zdrowego psychicznie prędzej czy później (zazwyczaj zresztą 34 Rozdział I. „Panie doktorze, czy ja jestem normalny?”… prędzej niż później) następuje krytyczna refleksja i konstatacja, że zaobserwowane zjawisko było tylko złudzeniem, rzeczywistość zaś ma się zgoła inaczej. Zdrowy układ nerwowy jest poza tym wyposa- żony w wypracowane w toku ewolucji zaawansowane mechanizmy kontrolne i korekcyjne, umożliwiające ocenianie na bieżąco rzeczy- wistości zmysłowej i skuteczne odróżnianie prawdy od fałszu. Warto tutaj rozróżnić złudzenie i halucynację (omam): złudzenie jest natychmiast jednoznacznie oceniane jako fałszywe, halucyna- cjom zaś nie towarzyszy krytyczny osąd prowadzący do przekonania o ich nieprawdziwości (więcej na ten temat w rozdziale dotyczącym psychoz, patrz także rozdział Podręczny słownik psychopatologii). Nieco anegdotycznie można powiedzieć, że pacjent skarżący się lekarzowi: „Panie doktorze, mam dziwne halucynacje” zdradza jed- nocześnie, że tak naprawdę nie doświadcza omamów. Do najpowszechniej występujących złudzeń należą bez wątpienia złudzenia wzrokowe. Liczne rodzaje najpowszechniejszych „przy- widzeń” znane są najprawdopodobniej każdemu z życia codzien- nego. Wystarczy podać przykład złudzenia kałuży wodnej na suchej drodze, częstego zwłaszcza w słoneczną pogodę – z pewnej odle- głości wydaje się nam, że na drodze znajduje się kałuża, w której odbijają się nawet jak w lustrze pobliskie przedmioty. Im bliżej owej „kałuży”, tym wyraźniej widać, że droga jest sucha i czysta. Wrażenie to spowodowane jest szczególnym zjawiskiem optycznym i jest doskonałym przykładem złudzenia wzrokowego, wobec któ- rego wszyscy jesteśmy zazwyczaj krytyczni. Inną kategorią niezwykłych zjawisk wzrokowych są tzw. powi- doki. Jako przykład można podać wrażenie optyczne powstające bezpośrednio po spojrzeniu wprost na świecącą żarówkę – długo potem w polu widzenia utrzymuje się jasny i wyraźny obraz żarzą- cego się łuczywa. Zjawisko to jest najprawdopodobniej spowodo- wane pewną bezwładnością procesów nerwowych – silne pobudze- nie wzrokowych narządów zmysłowych utrzymuje się przez jakiś czas po ustaniu bezpośredniej stymulacji bodźcowej. Szczególnym przykładem powidoku jest wrażenie przemieszczania się nierucho- mego otoczenia, jeśli obserwator siedzi w pojeździe, który zatrzy- mał się po długim czasie ruchu. Można tego doświadczyć zwłaszcza w pociągu – jeżeli pasażer przez dłuższy czas obserwował otoczenie Złudzenia zmysłowe 35 za oknem, po zatrzymaniu się pociągu na stacji odnosi wrażenie, że ziemia i inne widoczne elementy krajobrazu przemieszczają się w kierunku przeciwnym do tego, w którym poruszał się pociąg. Innych przykładów złudzeń wzrokowych można by podać wiele. Złudzenia, jakich doświadczamy w życiu codziennym, dotyczą też innych zmysłów. Niewątpliwie każdemu z nas zdarza się słyszeć dziwne dźwięki, melodię lub odgłosy przypominające rozmowę, gdy w najbliższym otoczeniu nie ma źródeł mogących generować bodźce tego rodzaju. Mówimy wówczas, że „coś nam się przesły- szało”. Podobnie jak złudzenia wzrokowe, zjawiska takie są normal- nym stanem rzeczy i nie powinny nikogo niepokoić. To samo można powiedzieć o drobnych wrażeniach dotykowych, węchowych czy smakowych. Należy pamiętać, że każdy z nas ma w układzie ner- wowym nieskończoną niemal liczbę zakodowanych informacji, na przykład na temat smaku i zapachu potraw czy substancji che- micznych, i że wrażenie tak naprawdę nigdy nie powstaje w ustach, w nosie czy na skórze, ale zawsze w odbiorczych i kojarzeniowych obszarach ośrodkowego układu nerwowego. Stąd, nietrudno wyobra- zić sobie sytuację, w której pewne okolice kory mózgowej z różnych przyczyn generują spontaniczną aktywność elektryczną – wrażenie powstaje wówczas zupełnie niezależnie od cech obiektywnej, ota- czającej nas w tym momencie rzeczywistości zmysłowej. Z tematem tym łączy się także zjawisko synestezji, czyli przenikania się zmy- słów – wystarczy zwrócić uwagę na przypadki, kiedy widząc zdjęcie znanej potrawy przez ułamek sekundy czujemy jej zapach, a nawet smak. Jest to doskonały przykład wpływu bodźców wzrokowych na wrażenia smakowe i zapachowe. Wrażenie zapachu i smaku powstaje tu zupełnie bez udziału substancji chemicznych, które w normalnej sytuacji uzasadniałyby przeżywane odczucia zmysłowe. Zjawisko deprywacji sensorycznej Aby dobrze funkcjonować, ludzki układ nerwowy potrzebuje w każdym momencie pewnej zdrowej dozy stymulacji bodźcowej. Pozbawiony tej stymulacji zaczyna działać nieprawidłowo. Przy- puszcza się, że w warunkach deprywacji sensorycznej, czyli w obec- 36 Rozdział I. „Panie doktorze, czy ja jestem normalny?”… ności monotonnych i ubogich bodźców, zaczyna produkować wła- sną, wewnętrzną stymulację, odbieraną na poziomie świadomości jako wrażenia płynące z zewnątrz. Mówiąc wprost – jeżeli zdro- wemu człowiekowi na wiele godzin zawiążemy oczy lub umieścimy go w pomieszczeniu całkowicie zaciemnionym, po pewnym czasie zacznie on doznawać halucynacji wzrokowych. Doznania te bywają tak żywe, że osoba je przeżywająca pozostaje wobec nich bezkry- tyczna i z tego punktu widzenia możemy tu rzeczywiście mówić o omamach w pełnym tego słowa znaczeniu. Przypuszcza się, że zjawisko to wynika z obronnych mechanizmów układu nerwowego, który wytwarza sztuczne wrażenia zmysłowe w celu podtrzyma- nia własnej aktywności i homeostazy (równowagi) czynnościowej w obrębie swoich struktur. Po powrocie do normalnych warunków bodźcowych człowiek poddany deprywacji sensorycznej znów funk- cjonuje prawidłowo. Ze zjawiska deprywacji sensorycznej wynikają najprawdopodob- niej dobrze znane zawodowym kierowcom przypadki przeżywanych przez nich na drodze halucynacji wzrokowych. Po kilku (kilkunastu) godzinach monotonnej jazdy w ubogich bodźcowo warunkach, na przykład w nocy na autostradzie, kierowca miewa czasem niezwy- kłe wrażenie, że na drodze pojawiają się rozmaite przedmioty lub nawet ludzie. Znajomy kierowca ciężarówki opowiadał mi kiedyś, jak zmęczony długą i nudną jazdą samochodem, zbliżając się do skrzyżowania z przerażeniem zaczął gwałtownie hamować przed stojącą na światłach białą zastawą. Wyhamowawszy, z najwyższym zdumieniem stwierdził, że nie tylko nigdzie w pobliżu nie ma białej zastawy, ale że jest całkowicie sam na pustej drodze. Jest to dość niecodzienny, lecz nie patologiczny objaw wyraźnie wskazujący na konieczność przerwania jazdy i podjęcia co najmniej kilkugodzin- nego odpoczynku. Inny znajomy, ceniony psycholog akademicki, opowiadał kiedyś o złudzeniach czy nawet halucynacjach, jakich doznawał po kilku dniach samotności w nieco monotonnym krajo- brazowo środowisku górskim. Spragniony ludzkiej bliskości i towa- rzystwa nie mógł
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zaburzenia psychiczne i emocjonalne. Przewodnik popularnonaukowy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: