Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00391 031264 15615812 na godz. na dobę w sumie
Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych - ebook/pdf
Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 246
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-689-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Oddana do rąk Czytelników książka jest zbiorem artykułów o charakterze refleksji teoretycznej i doniesień z badań. Ich tematyka koncentruje się wokół zaburzeń w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście ich uwarunkowań oraz działań zmierzających do ich zapobiegania i ograniczenia.

[…]Wiedza ta może wydatnie pomóc w podejmowaniu trafnych decyzji w sprawie działań pomocowych ukierunkowanych na poprawę sytuacji opiekuńczo-wychowawczej i społecznej uczniów nieradzących sobie z wyzwaniami stawianymi przez współczesną szkołę […] fragment recenzji.

Całość podzielona jest na dwie części. Część pierwsza, zatytułowana Czynniki biologiczne, osobowościowe i społeczne jako predyktory zaburzeń w zachowaniu dzieci i młodzieży, obejmuje osiem tekstów. Jednym z tekstów jest opracowanie Danuty Boreckiej-Biernat poświęcone roli czynników osobowościowych w kształtowaniu strategii zadaniowej i obrony w postaci agresywnego reagowania na trudności oraz unikania konfrontacji z trudnościami przez dorastających.

Na część drugą, zatytułowaną Formy pomocy dzieciom i młodzieży w zapobieganiu i redukowaniu zaburzeń w zachowaniu, składają się cztery artykuły. Grażyna Poraj podejmuje refleksję nad planowaniem i realizowaniem działań profilaktycznych oraz interwencyjnych zmierzających do redukowania agresji, poprzedzoną diagnozą czynników odpowiedzialnych za wystąpienie agresji u młodego człowieka. W kolejnym artykule Agata Woźniak-Krakowian i Katarzyna Pieńkowska referują wyniki badań dotyczących przyczyn niskiej frekwencji młodzieży w szkołach ponadpodstawowych i pokazują możliwość ich wykorzystania do odpowiednich działań profilaktycznych, interwencyjnych i terapeutycznych w celu zaradzenia problemowi wagarów i zachęcenia ucznia do uczęszczania na zajęcia szkolne. Małgorzata Zabłocka formułuje podstawowe założenia autorskiego programu przezwyciężania nieśmiałości u dzieci, charakteryzuje specyfikę zajęć inspirowanych tym programem oraz prezentuje jego skuteczność. Część ostatnią kończy tekst Agnieszki i Dariusza Rosińskich, którzy poruszyli kwestię warunków dokonywania diagnozy zaburzeń socjalizacji w środowisku szkolnym z uwzględnieniem płci nauczyciela i ucznia.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

© Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzent: prof. dr hab. Mieczysław Radochoński Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Korekta: Aleksandra Bylica Opracowanie typografi czne: Katarzyna Kerschner Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7587-689-5 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 4 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 4 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Wstęp ................................................................................................................. 7 Czynniki biologiczne, osobowościowe i społeczne jako predyktory zaburzeń w zachowaniu dzieci i młodzieży Część I Ludwika Wojciechowska Dobrostan psychiczny adolescenta w obliczu realizacji rozwojowych zadań społecznych ................................................................ 13 Dorota Domińska-Werbel Temperament jako wyznacznik strategii radzenia sobie młodzieży gimnazjalnej w sytuacji społecznego nacisku ........................... 41 Anna Hibner Sposoby reagowania młodzieży na presję społeczną jako funkcja różnic indywidualnych w oporowości psychologicznej oraz źródła presji ......................................................................................... 61 Danuta Borecka-Biernat Osobowościowe dyskryminanty strategii radzenia sobie młodzieży gimnazjalnej w trudnych sytuacjach społecznych .................... 79 Justyna Iskra Wybrane osobowościowe uwarunkowania trudności doświadczanych przez studentów pierwszego roku .................................. 99 Piotr Kwiatkowski Neurobehawioralne rozhamowanie a postawy młodzieży wobec używania substancji psychoaktywnych w kontekście postaw wychowawczych rodziców ........................................ 121 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 5 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 5 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 6 Spis treŚci Elżbieta Napora Komunikacja rodziców z młodzieżą – przegląd badań nad zagadnieniem ........................................................................................ 133 Małgorzata Cywińska Zachowania agresywne u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym w sytuacjach konfl iktu ................................................ 151 Część II Formy pomocy dzieciom i młodzieży w zapobieganiu i redukowaniu zaburzeń w zachowaniu Grażyna Poraj Biologiczne, psychologiczne i społeczne podłoże a kontrola i profi laktyka zachowań agresywnych ........................................................ 169 Agata Woźniak-Krakowian, Katarzyna Pieńkowska Wagary jako forma niedostosowania społecznego młodzieży – próba rozwiązania problemu ....................................................................... 191 Małgorzata Zabłocka Zachowania dzieci nieśmiałych w trudnej sytuacji społecznej – diagnoza i korygowanie ............................................................................... 213 Agnieszka Rosińska, Dariusz Rosiński Specyfi ka trudnych sytuacji społecznych w relacji uczeń – nauczyciel w procesie diagnozy zaburzeń socjalizacji ................................ 237 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 6 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 6 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp Egzystencja człowieka bez konfrontacji z sytuacją trudną nie jest możliwa. Dorośli zazwyczaj nie doceniają tego, z jak wieloma skomplikowanymi przeży- ciami muszą się zmierzyć młodzi ludzie. Życie codzienne niesie im różnorodne traumatyzujące wydarzenia (np. choroby, śmierć bliskich, rozwód rodziców, przemoc, poważny wypadek, niemożność sprostania stawianym wymaganiom) i jest bogate w nadmiernie stymulujące zjawiska z elementami oceny, rywalizacji, wyzwania i walki. Niektóre z ważnych wydarzeń życiowych są udziałem większo- ści dzieci i młodzieży. Młodzi ludzie doświadczają w życiu codziennym wielu sytu- acji, które stwarzają zagrożenie dla cenionych przez nich wartości, zaspokojenia potrzeb i realizacji celów społecznych (por. Guszkowska, 2003). Doświadczane przez nich problemy w relacjach międzyludzkich bywają szczególnie uciążliwe. Stresujące jest dla nich także środowisko szkolne, zwłaszcza sytuacje testowania ich wiadomości i umiejętności (klasówki, sprawdziany, egzaminy) oraz uzyskane w ich wyniku oceny niedostateczne, a także niewłaściwe zachowania nauczycieli, godzące w poczucie wartości i autonomii uczniów (Jalinik, 1995; Galicka-Płach- ta, 2005; Talik, Szewczyk, 2009). Ze szkołą wiążą się też władczość i sztywność nauczyciela, co jest powodem konfl iktowych sytuacji w relacji uczeń – nauczyciel (por. Guszkowska i in., 2001). Źródłem doświadczanych przez dzieci i młodzież trudności mogą być również rodzina i kontakty z rówieśnikami, przy czym te ostatnie związane są z brakiem lojalności przyjaciół czy sprzeczkami z kolegami ze szkoły i z sympatią. Zostały one uznane przez mały procent badanych za naj- ważniejszą przyczynę poczucia zagrożenia (por. Mikołowska-Olejniczak, 2002; Jelonkiewicz, Kosińska-Dec, 2004; Guszkowska, 2005). W okresie dorastania ważnym źródłem napięć są konfl ikty z rodzicami dotyczące np. codziennych sy- tuacji i różnic w opiniach czy w gustach, np. w sprawach związanych z ubiorem, muzyką lub spędzaniem czasu wolnego (por. Jaworski, 200o; Ribner, 2005). Od chwili narodzin każdy człowiek musi nauczyć się radzić sobie z trudnoś- ciami i wyzwaniami, które przed nim stoją. W sytuacjach stwarzających zagroże- nie czy problemy z zaspokojeniem potrzeb czy osiągnięciem zamierzonego celu człowiek podejmuje aktywność umożliwiającą ich przezwyciężenie oraz złago- dzenie przykrych stanów emocjonalnych. Jednak obserwacje dnia codziennego wskazują, że młodzi ludzie niejednokrotnie nie potrafi ą radzić sobie w sytuacjach Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 7 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 7 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 8 WstĘp stresujących. Poddają się stymulacyjnemu działaniu sytuacji trudnej, co prowadzi do wzrostu emocji negatywnych i dezorganizacji zachowania. Pod wpływem du- żego napięcia emocjonalnego obniża się zdolność prawidłowej percepcji i młody człowiek przestaje dostrzegać inne alternatywy i możliwości działania. Jest sku- piony na dążeniu do zmniejszenia napięcia emocjonalnego, co powoduje, że traci możliwość realizacji stojącego przed nim celu, jakim jest zmiana lub usunięcie zagrażających i uznanych za szkodliwe okoliczności. Pozornie nie obciąża siebie trudnościami łączącymi się z ich rozwiązaniem, wstrzymuje się przed twórczą aktywnością, co sprawia, że w dłuższej perspektywie pojawia się poczucie nieza- dowolenia na tle osiągnięć innych ludzi. Wysokie napięcie emocjonalne uniemoż- liwia przezwyciężenie trudności, hamuje spontaniczną aktywność, zmniejsza motywację do transgresyjnych czynów, wywołuje poczucie bezradności i utratę kontroli nad własnym zachowaniem. W sytuacji utrzymywania się przez dłuższy okres problemów czy ich narastania zwiększa się napięcie emocjonalne o charak- terze agresywnym, pojawia się intencja wyrządzenia krzywdy i szkody w fi zycz- nym, psychicznym i społecznym dobrostanie innych osób oraz obniża się poziom organizacji czynności do stopniowej rezygnacji z własnych dążeń, z wyrażania swoich pragnień i ich zaspokajania (por. Tomaszewski, 1982). Łatwo zauważyć, że sytuacja trudna pobudza do agresywnego sposobu zachowania czy unikania konfrontacji z problemem. Umiejętność radzenia sobie z nim może przybierać ekster- i internalizacyjne objawy zaburzeń w zachowaniu. Wystąpienie zaburzeń w zachowaniu pod wpływem trudności świadczy zatem, że młody człowiek stra- cił możliwość kierowania wydarzeniami zgodnie ze swoimi zamierzeniami. Niewątpliwie analiza zaburzeń w zachowaniu w społecznej sytuacji trudnej i określenie konstelacji czynników biologicznych, osobowościowych i społecz- nych w ich kreowaniu to ważne zadania badawcze. Ich zrealizowanie pomoże przewidzieć, zrozumieć oraz przeciwdziałać zachowaniom niepożądanym spo- łecznie. Naukowe rozeznanie istoty zaburzeń w zachowaniu, ich objawów i przy- czyn stanowi podstawę do wypracowania skutecznych działań profi laktycznych oraz interwencyjnych. Zapobieganie i redukowanie zaburzeń w zachowaniu dzie- ci i młodzieży wymaga wiedzy na temat mechanizmów ich powstawania. Oddana do rąk Czytelników książka jest zbiorem artykułów o charakterze refl eksji teoretycznej i doniesień z badań. Ich tematyka koncentruje się wokół zaburzeń w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście ich uwarunkowań oraz działań zmierzających do ich zapobiegania i ograniczenia. Całość podzielona jest na dwie części. Część pierwsza, zatytułowana Czynniki biologiczne, osobowościowe i społeczne jako predyktory zaburzeń w zachowaniu dzieci i młodzieży, obejmuje osiem tekstów. Otwiera ją artykuł Ludwiki Wojciechow- skiej, w którym autorka przywołuje teorię zadań rozwojowych R.J. Havighursta, ukazując jej przydatność do zrozumienia dobrostanu osobowościowego, społecz- nego i emocjonalnego adolescenta. Dorota Domińska-Werbel zwraca uwagę na Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 8 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 8 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 WstĘp 9 znaczenie cech temperamentalnych w regulacji agresywnej i unikowej strategii radzenia sobie młodzieży gimnazjalnej w sytuacji nacisku społecznego. Problem sposobów reagowania młodzieży na presję społeczną jest tematem artykułu Anny Hibner. Autorka stara się rozpoznać znaczenie oporowości psychologicz- nej i źródła presji w ich wyjaśnieniu. Opracowanie Danuty Boreckiej-Biernat poświęcone jest roli czynników osobowościowych w kształtowaniu strategii zadaniowej i obrony w postaci agresywnego reagowania na trudności oraz uni- kania konfrontacji z trudnościami przez dorastających. Justyna Iskra przybliża Czytelnikom zagadnienie osobowościowych wskaźników umiejętności radzenia sobie z trudnościami doświadczanymi przez młodych ludzi rozpoczynających studia. Piotr Kwiatkowski omawia zagadnienie moderującego wpływu postaw wychowawczych na czynniki ryzyka, które decydują o sięgnięciu przez młodzież po narkotyki. Elżbieta Napora podejmuje refl eksję nad rolą jakości komunikacji wewnątrzrodzinnej w procesie uspołecznienia dziecka dorastającego. Artykuł Małgorzaty Cywińskiej poświęcony jest problematyce agresji w sytuacji konfl ik- tu wśród dzieci przedszkolnych i wczesnoszkolnych. Autorka stara się określić znaczenie warunków wychowawczych w wyjaśnianiu agresywnego reagowania na napięcie emocjonalne, jakie powstaje w tej sytuacji. Na część drugą, zatytułowaną Formy pomocy dzieciom i młodzieży w zapobie- ganiu i redukowaniu zaburzeń w zachowaniu, składają się cztery artykuły. Grażyna Poraj podejmuje refl eksję nad planowaniem i realizowaniem działań profi lak- tycznych oraz interwencyjnych zmierzających do redukowania agresji, poprze- dzoną diagnozą czynników odpowiedzialnych za wystąpienie agresji u młodego człowieka. W kolejnym artykule Agata Woźniak-Krakowian i Katarzyna Pień- kowska referują wyniki badań dotyczących przyczyn niskiej frekwencji młodzie- ży w szkołach ponadpodstawowych i pokazują możliwość ich wykorzystania do odpowiednich działań profi laktycznych, interwencyjnych i terapeutycznych w celu zaradzenia problemowi wagarów i zachęcenia ucznia do uczęszczania na zajęcia szkolne. Małgorzata Zabłocka formułuje podstawowe założenia autor- skiego programu przezwyciężania nieśmiałości u dzieci, charakteryzuje specyfi kę zajęć inspirowanych tym programem oraz prezentuje jego skuteczność. Część ostatnią kończy tekst Agnieszki i Dariusza Rosińskich, którzy poruszyli kwestię warunków dokonywania diagnozy zaburzeń socjalizacji w środowisku szkolnym z uwzględnieniem płci nauczyciela i ucznia. Pragnę bardzo serdecznie podziękować Autorom opracowań zamieszczo- nych w tej książce, wywodzącym się ze znaczących ośrodków naukowych w kraju, których wiedza, doświadczenie i twórczy wysiłek przyczyniły się do powstania niniejszej publikacji. W ich imieniu i swoim wyrażam nadzieję, że publikacja okaże się dla osób, dla których losy i funkcjonowanie młodego pokolenia nie są obojętne, użytecznym źródłem wiedzy na temat natury oraz sposobów zapobie- Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 9 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 9 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 10 WstĘp gania i eliminowania zaburzeń w zachowaniu dzieci i młodzieży w społecznych sytuacjach trudnych, a przejawiających się m.in. w formie agresji i ucieczki. Dziękuję również Panu Profesorowi Mieczysławowi Radochońskiemu za podjęcie się roli Recenzenta i za cenne uwagi, które podniosły wartość naukową publikacji. Danuta Borecka-Biernat Bibliografi a Galicka-Płachta, I. (2005). Stres w szkole: jak z potwora uczynić przyjaciela. Białystok: Studio Astropsychologii. Guszkowska, M. (2003). Przebieg transmisji stresowej u młodzieży i czynniki go moderują- ce. Warszawa: Wydawnictwo AWF. Guszkowska, M. (2005). Aktywność ruchowa a przebieg transakcji stresowej u młodzieży. Warszawa: Wydawnictwo AWF. Guszkowska, M., Gorący, A., Rychta-Siedlecka, J. (2001). Ważne zdarzenia życiowe i codzienne kłopoty jako źródło stresu w percepcji młodzieży. Edukacja Otwarta, 4, 155–164. Jalinik, M. (1995). Lęk przed szkołą. Edukacja i Dialog, 6, 56–58. Jaworski, R. (2000). Konfl ikt pokoleń w okresie adolescencji. Psychologiczne aspekty radzenia sobie ze stresem. W: R. Jaworski, A. Wielgus, J. Łukjaniuk (red.). Problemy człowieka w świecie psychologii (s. 27–54). Płock: Novum. Jelonkiewicz, I., Kosińska-Dec, K. (2004). Zasoby a radzenie sobie ze stresem rodzin- nym i szkolnym oraz zdrowie młodzieży. W: K. Kosińska-Dec, L. Szewczyk (red.). Rozwój, zdrowie, choroba. Aktualne problemy psychosomatyki (s. 91–104). Warszawa: BEL Studio. Mikołowska-Olejniczak, G. (2002). Szkolne uwarunkowania zachowań agresywnych dzieci i młodzieży. W: A. Doliński (red.). Modelowe rozwiązania działalności profi - laktycznej w grupach dzieci i młodzieży (s. 57–70). Zielona Góra: Komenda Chorągwi Ziemi Lubuskiej ZHP. Ribner, N. (2005). Terapia nastolatków. Gdańsk: GWP. Talik, E., Szewczyk, L. (2009). Stresory specyfi czne dla nastolatków w okresie późnej adolescencji. W: L. Szewczyk, E. Talik (red.). Wybrane zagadnienia z psychologii kli- nicznej i osobowości. Psychologia kliniczna nastolatka (s. 17–36). Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL. Tomaszewski, T. (1982). Człowiek w sytuacji. W: T. Tomaszewski (red.). Psychologia (s. 17–36). Warszawa: PWN. Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 10 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 10 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Część I Czynniki biologiczne, osobowościowe i społeczne jako predyktory zaburzeń w zachowaniu dzieci i młodzieży Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 11 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 11 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Ludwika Wojciechowska Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego Dobrostan psychiczny adolescenta w obliczu realizacji rozwojowych zadań społecznych1 Wstęp Okres adolescencji to czas licznych przemian uwarunkowanych czynni- kami fi zjologicznymi – procesem dojrzewania, a także naciskami społecznymi i specyfi cznymi oczekiwaniami, które kierowane są ku młodym dorastającym. Pojawiające się trudności w radzeniu sobie z własnym ciałem, z określeniem indywidualnej tożsamości czy znalezieniem odpowiedniej grupy społecznej, a także pozostawanie pod ciągłą presją społeczną ze względu na wypełnianie aktualnych zadań i planowanie przyszłości, mogą stanowić źródło niepokojów, wewnętrznych konfl iktów, a nawet zaburzeń. Uporanie się z procesem włączania się w świat dorosłych jest tym bardziej złożone, że ze strony otoczenia społecz- nego – rodziców, szkoły lub grupy rówieśniczej, płyną niejednokrotnie niespójne sygnały lub oceny mogące wywołać poczucie zagubienia w dokonywaniu wybo- rów i kształtowaniu własnego Ja. W niniejszym opracowaniu skoncentrowano się na oczekiwaniach społecz- nych kierowanych do adolescenta, a także na ich możliwych skutkach. W ich określeniu pomocna była koncepcja zadań rozwojowych R. Havighursta (1981) i lista zadań sformułowanych w odniesieniu do okresu adolescencji. Próbowano ustalić, jak na te wyzwania odpowiada młody człowiek i w jaki sposób przekłada się to na percepcję własnej osoby i społeczną, a także na emocje i odczucia z nimi związane. Do tego celu wykorzystano również koncepcję dobrostanu osobowoś- ciowego, społecznego i emocjonalnego C.L.M. Keyesa i M.B. Waterman (2003), 1 Badania przeprowadzono w ramach projektu badawczego fi nansowanego przez Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 13 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 13 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 14 Ludwika Wojciechowska na podstawie której można próbować zdiagnozować, jaki obszar samopoczucia psychicznego stanowi mocny aspekt konstrukcji psychiki, a jaki ulega nieko- rzystnym zmianom w kontekście niepowodzeń w realizacji zadań rozwojowych okresu adolescencji. Koncepcja dobrostanu psychicznego W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia pojawiła się dziedzina zwana psychologią pozytywną, której początki wyznaczył słynny psycholog kli- niczny M. Seligman (Haidt, 2007; Seligman, 2003; Seligman, Walker, Rosenhan, 2003; Trzebińska, 2008). Wskazywał on na potrzebę zdefi niowania nowego pa- radygmatu, według którego zadaniem psychologów jest nie tylko zajmowanie się zaburzeniami, ale także koncentracja na zdrowiu psychicznym i tworzeniu wa- runków zapobiegających zaburzeniom. W myśl założeń psychologii pozytywnej badaniu należy poddawać właściwości, uwarunkowania i konsekwencje tzw. do- brego życia, czyli życia o optymalnej bądź wysokiej jakości, dla którego przyjęto określenie dobrostan (well-being) (King, Eells, Burton, 2007; Trzebińska, 2008). Zdefi niowanie terminu „dobrostan” wywołuje jednak pewne problemy i liczne kontrowersje. Między innymi zwraca się uwagę na to, że nie dla wszystkich ludzi dobre życie może oznaczać to samo (King, Eells, Burton, 2007). Aby uporać się z tym zagadnieniem, przyjęto, że pomocne i uzasadnione naukowo w określeniu pojęcia dobrostanu jest odwołanie się do dwóch nurtów fi lozofi cznych, mających swe korzenie w systemach starożytnych, a mianowicie do hedonistycznego i eu- dajmonistycznego. Zgodnie z pierwszym podejściem dobrostan jest pozytywnym stanem psychicznym przejawiającym się w wysokim poziomie satysfakcji z życia i jego różnych obszarów, przewadze uczuć pozytywnych nad negatywnymi, a tak- że uogólnionym poczuciu szczęścia. W nawiązaniu do drugiego nurtu – eudajmo- nistycznego, dobrostan rozumiany jest jako stan uczuć, przeżyć i doświadczeń współwystępujących z działaniem człowieka dążącego do aktualizacji własnego potencjału oraz z życiem spójnym z własnym Ja (Ryan, Deci, 2001). W takim ujęciu dobrostan nie sprowadza się do doświadczania prostej przyjemności, ale jest szczególnym rodzajem nagrody za uczynienie swego życia sensownym i war- tościowym (Keyes, Waterman, 2003). Nawiązując do teorii humanistycznych, koncepcji z zakresu psychologii rozwoju oraz teorii osobowości, stworzono pierwszy model dobrostanu osobo- wościowego w ujęciu eudajmonistycznym (Ryff , 1989; Wojciechowska, 2008), mówiący, że dobrostan ten przejawia się: Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 14 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 14 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Dobrostan psychiczny adolescenta... 15 – w pozytywnym stosunku do własnej osoby (samoakceptacja), – w poczuciu, że swemu życiu jednostka nadaje wartościowy cel (cel życiowy), – potrafi aktywnie radzić sobie z otoczeniem i zaspokajać w jego ramach swoje potrzeby (panowanie nad otoczeniem), – jest przekonana o potrzebie doskonalenia swych możliwości i otwiera się na wyzwania płynące z otoczenia (osobisty rozwój), – jest zdolna do utrzymywania pozytywnych interakcji z innymi (pozytywne relacje z innymi) oraz – uznaje siebie za odrębną jednostkę i niezależny autorytet, potrafi ący w okre- ślonym kontekście kierować się wypracowanymi, uwewnętrznionymi zasada- mi i nie ulegać nieakceptowanym naciskom społecznym (autonomia). Kontynuacja podejścia eudajmonistycznego znalazła swe odbicie w kolej- nej koncepcji dobrostanu, określanego jako społeczny, który w odróżnieniu od osobowościowego, odwołującego się do osobistych kryteriów oceny własnego funkcjonowania, objawia się percepcją i oceną sfery publicznej, społeczeństwa (Keyes, 2006; Keyes, Waterman, 2003; Keyes, Shapiro, 2004; Wojciechowska, 2008). Dobrostan tego rodzaju uzewnętrznia się: – pozytywnym spostrzeganiem przez jednostkę społeczeństwa jako całości oraz jego członków (społeczna akceptacja); – przekonaniem o przekształcaniu się społeczeństwa – obywateli i instytucji, uwzględniającym tkwiący w nich potencjał i sprawiającym, że staje się ono coraz lepsze (społeczna samoaktualizacja); – poczuciem, że dysponuje się takimi właściwościami, które pozwalają na działanie na rzecz społeczeństwa i dają poczucie, iż jest się wartościowym i przydatnym członkiem grupy (społeczny wkład); – oceną otoczenia jako uporządkowanego, przewidywalnego i tak zorganizowa- nego, że występujące w nim zdarzenia nie zaskakują oraz wydają się zrozumia- łe i logiczne (społeczna koherencja); – poczuciem przynależności do danego otoczenia społecznego i odczuwaniem z jego strony wsparcia (społeczna integracja). Trzy rodzaje dobrostanu oraz ich poszczególne dymensje przedstawia ta- bela 1. Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 15 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 15 2011-07-12 12:50:03 2011-07-12 12:50:03 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 16 Ludwika Wojciechowska Tabela 1. Wymiary subiektywnego dobrostanu według C.L.M. Keyesa i M.B. Waterman (2003) Dobrostan osobowościowy Dobrostan społeczny Dobrostan emocjonalny 1. Samoakceptacja 2. Rozwój osobisty 3. Cel w życiu 1. Akceptacja społeczna 2. Aktualizacja społeczna 3. Wkład społeczny 4. Panowanie nad otoczeniem 4. Koherencja społeczna 1. Afekt pozytywny 2. Afekt negatywny 3. Satysfakcja ogólna z życia 4. Zadowolenie z różnych sfer życia 5. Autonomia 6. Pozytywne relacje z innymi 5. Integracja społeczna 5. Poczucie szczęścia Źródło: opracowanie własne na podstawie Keyes, Waterman, 2003. Odmienność podejścia hedonistycznego i eudajmonistycznego oraz na- ukowe spory między ich zwolennikami były tak nasilone, że nie wydawało się realne wzajemne uznanie głoszonych paradygmatów (Czapiński, 2004). Jednak zbliżony pogląd reprezentantów przeciwnych stanowisk, dotyczący potrzeby szerokiego i wieloaspektowego ujmowania dobrostanu, pozwolił na integrację obu nastawień oraz skonstruowanie i późniejsze empiryczne sprawdzenie trój- wymiarowej koncepcji dobrostanu C.L.M. Keyesa i M.B. Waterman (2003), na który składają się dobrostan emocjonalny, osobowościowy i społeczny. Wielowy- miarowe i pogłębione ujęcie dobrostanu z perspektywy tej koncepcji pozwala na wnikliwą analizę samopoczucia jednostki i traktowanie jej nie tyle i nie tylko jako istoty dążącej do osiągania prostych przyjemności, ale jako aktywnego podmiotu sterującego swym życiem oraz członka społeczeństwa, uczestnika i kreatora wy- stępujących w nim zdarzeń. Koncepcja zadań rozwojowych U podstaw teorii zadań rozwojowych R. Havighursta (1981) leży założenie, że życie we współczesnym świecie wiąże się z ciągłym uczeniem się i opanowy- waniem następujących po sobie licznych zadań, których źródłem są mechanizmy biologiczne i proces dojrzewania (np. uczenie się chodzenia), naciski społeczno- kulturowe (np. uczenie się czytania) oraz osobiste cele i wartości jednostki. Okre- ślone zadania rozwojowe pojawiają się na pewnym etapie życia człowieka, a ich podjęcie zależne jest, według R. Havighursta (1981), od stanu wrażliwości danej osoby na specyfi czne bodźce. Jeżeli w tym czasie jednostka osiągnęła maksymal- ny stan podatności na podjęcie ćwiczenia wybranej funkcji z danej dziedziny (tea- chable moment), uczenie się może przynieść pożądane efekty, przy czym z punktu Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 16 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 16 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Dobrostan psychiczny adolescenta... 17 widzenia szans rozwojowych istotne jest to, że poradzenie sobie z zadaniami typowymi dla danego okresu rozwojowego dostarcza jednostce poczucia satys- fakcji i tworzy warunki do osiągnięcia sukcesu w realizacji późniejszych zadań, natomiast niepowodzenie – na skutek braków w wiedzy, umiejętnościach czy postawach – wywołuje u niej negatywne napięcie i niezadowolenie, a dodatkowo dezaprobatę ze strony społeczeństwa oraz trudności w realizacji kolejnych, poja- wiających się przed nią celów (Havighurst, 1981; Trempała, 2003). W toku trwającej całe życie socjalizacji człowieka realizowanych jest 10 ka- tegorii zadań rozwojowych, które w zależności od okresu rozwojowego oraz kontekstu społecznego przybierają odmienną treść (Havighurst, 1981). Należą do nich: – nabywanie wzorców zależności i niezależności; – odbieranie i dawanie uczuć; – utrzymywanie relacji ze zmiennymi grupami społecznymi; – uczenie się biologicznych i psychospołecznych treści ról płciowych; – akceptacja zmian fi zycznych i przystosowanie się do nich; – panowanie nad przemianami we własnym organizmie; – rozwój świadomości; – rozumienie i kontrolowanie świata fi zykalnego; – rozwój systemu symboli i zdolności pojęciowych oraz – kształtowanie stosunku do samego siebie i wszechświata. Niektóre z tych zadań, np. socjalizacja płciowa, realizowane są we wszyst- kich okresach rozwojowych, poczynając od uczenia się przez małe dzieci różnic fi zycznych między płciami, poprzez naśladownictwo ról i identyfi kację ze znaczą- cymi osobami pełniącymi role płciowe, a kończąc na takim ukształtowaniu w do- rosłości tożsamości płciowej, która pozwala na dostarczanie modelu i wzorca dla własnego potomstwa. Zadania rozwojowe przypisane są do sześciu wyłonionych przez R.  Ha- vighursta (1981) okresów rozwojowych (tabela 2). Należy podkreślić, że intencją twórcy koncepcji nie było ustalenie rejestru wszelkich realizowanych w toku życia zadań, ale uwzględnienie jedynie kluczowych, uznanych za kamienie milo- we rozwoju oraz stanowiących, w jego mniemaniu, istotny warunek osiągnięcia zdrowia psychicznego (Ashburn, 1986). Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 17 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 17 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 18 Ludwika Wojciechowska Tabela 2. Model zadań rozwojowych R. Havighursta w sześciu okresach życia Stadium rozwoju Niemowlęctwo i wczesne dzieciństwo Średnie dzieciństwo Adolescencja Wczesna dorosłość Wiek średni Zadania rozwojowe – Uczenie się chodzenia – Uczenie się przyjmowania stałego pokarmu – Uczenie się mówienia – Uczenie się kontroli nad wydalaniem – Uczenie się różnic płci i skromności seksualnej – Tworzenie pojęć i uczenie się mowy do opisu świata społecznego i fi zycznego – Nabywanie gotowości do czytania – Nabywanie sprawności fi zycznych potrzebnych w codziennych zabawach – Wytwarzanie zdrowych postaw wobec samego siebie i wzrastającego organizmu – Uczenie się przebywania z rówieśnikami – Uczenie się właściwych ról męskich lub kobiecych – Rozwijanie podstawowych umiejętności czytania, pisania i liczenia – Rozwijanie pojęć potocznych przydatnych w codziennym życiu – Rozwijanie świadomości, moralności i skali wartości – Osiąganie niezależności osobistej – Rozwijanie postaw wobec grup społecznych oraz instytucji – Tworzenie nowych, bardziej dojrzałych więzi z rówieśnikami obu płci – Ukształtowanie roli męskiej lub kobiecej – Akceptacja swojego wyglądu i skuteczne posługiwanie się własnym ciałem – Osiągnięcie niezależności uczuciowej od rodziców i innych osób dorosłych – Przygotowanie się do małżeństwa i życia w rodzinie – Przygotowanie do kariery zawodowej (niezależności ekonomicznej) – Rozwijanie ideologii (sieci wartości i systemu etycznego kierującego zachowaniem) – Opanowanie zasad postępowania odpowiedzialnego społecznie – Wybór współmałżonka – Uczenie się współżycia ze współmałżonkiem – Założenie rodziny – Wychowywanie dzieci – Prowadzenie domu – Rozpoczęcie pracy zawodowej – Podejmowanie odpowiedzialności obywatelskiej – Znalezienie pokrewnej grupy społecznej – Wspomaganie dorastających dzieci tak, aby stawały się odpowiedzialnymi i szczęśliwymi dorosłymi – Osiągnięcie dojrzałości społecznej i obywatelskiej – Uzyskanie i podtrzymywanie zadowalającej sprawności w pracy zawodowej – Wypełnienie wolnego czasu zajęciami typowymi dla osób dorosłych – Traktowanie współmałżonka jako osoby – Akceptowanie i dostosowanie się do fi zjologicznych zmian wieku średniego – Przystosowanie do starzenia się rodziców Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 18 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 18 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Dobrostan psychiczny adolescenta... 19 Późna dojrzałość – Przystosowanie się do spadku sił fi zycznych – Przystosowanie się do emerytury i zmniejszonych dochodów – Pogodzenie się ze śmiercią współmałżonka – Utrzymywanie stosunków towarzyskich z ludźmi w swoim wieku – Przyjmowanie i dostosowywanie się do zmiennych ról społecznych – Urządzenie w sposób dogodny fi zycznych warunków bytu Źródło: opracowanie własne na podstawie Havighurst, 1981. Koncepcja zadań rozwojowych poddawana była krytyce głównie ze względu na jej zbyt wyraźne odwołanie się do kultury anglosaskiej, ukierunkowanie na średnią klasę społeczną, a także na nie zawsze trafny dobór zadań życiowych. Szczególne wątpliwości kierowano pod adresem pierwszego etapu rozwojowego i zasady wyodrębnienia w tym okresie zadań (Ashburn, 1986). Jednak mimo zastrzeżeń koncepcję zadań rozwojowych uważa się za przydatną w poznawa- niu przebiegu rozwoju, a dla wielu polskich badaczy stanowi ona inspirację do studiów nad procesem socjalizacji i rozwojem społecznym w ciągu życia (np. Głu- chowska-Bogacka, 2002; Liberska, 2003). Ze względu na tematykę niniejszego opracowania skoncentrujemy się obec- nie na szczegółowych zadaniach okresu adolescencji. Zadania rozwojowe okresu adolescencji Zadania rozwojowe okresu adolescencji, wprawdzie określone przez R. Ha- vighursta (1981) dla społeczeństwa amerykańskiego, nie wydają się różne od zadań wyznaczanych młodzieży w innych krajach z kręgu kultury anglosaskiej, w tym w Polsce. Różnice mogą natomiast odnosić się do ich szczegółowej treści, która wynika z odmienności warunków życia, tradycji czy hierarchii wartości społeczeństwa polskiego. Uwzględniając te różnice, można następująco zdefi niować zadania przezna- czone dla adolescentów. Osiągnięcie nowych, bardziej dojrzałych więzi z rówieśnikami obojga płci oznacza: – budowanie złożonych i trwałych relacji interpersonalnych z przedstawicielami obojga płci; – nabycie gotowości do udzielania pomocy przyjaciołom i ukształtowanie świa- domości, że można liczyć na wzajemność w tym zakresie; – opanowanie umiejętności dzielenia się z bliskimi osobami swoimi refl eksjami i słuchania drugiej osoby, a także – pojawienie się pierwszych miłości. Ukształtowanie się roli męskiej lub kobiecej polega na określeniu swej tożsamości płciowej oraz uświadomieniu sobie oczekiwań społeczeństwa Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 19 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 19 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 20 Ludwika Wojciechowska wobec danej roli płciowej. Akceptacja swego wyglądu i skuteczne posłu- giwanie się własnym ciałem rozumiana jest jako akceptacja procesu zmian zachodzących w swoim wyglądzie, poznawanie wad oraz zalet swego wyglądu i nieprzecenianie ich znaczenia w podtrzymywaniu relacji z innymi, odkrywanie swoich zdolności motorycznych i zdawanie sobie sprawy z ograniczeń fi zycznych swego ciała, a także realistyczne ocenianie swoich szans w podejmowaniu decyzji o zainicjowaniu określonej aktywności fi zycznej. Osiągnięcie niezależności uczuciowej od rodziców i innych osób dorosłych oznacza uniezależnie- nie się od postaw rodziców i przejawianie znacznego poziomu samodzielności, zdawanie sobie sprawy ze swej autonomii i możliwości posiadania własnych po- glądów, czasami odmiennych niż poglądy osób dorosłych, a także nabycie umie- jętności akceptowania odmiennego myślenia i przekonań innych osób. Kolejnym zadaniem do zrealizowania jest przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny, co przejawia się w zrozumieniu obowiązków związanych z zawarciem związku małżeńskiego i założeniem rodziny oraz w świadomym planowaniu swych ról małżeńskich i rodzinnych. Przygotowanie do kariery zawodowej i połączonego z nią osiągania niezależności ekonomicznej wyraża się odkrywa- niem swoich mocnych stron, zainteresowań i wyborem zawodu, jak również pla- nowaniem drogi dochodzenia do jego zdobycia, z uwzględnieniem realistycznej oceny swojego potencjału oraz możliwości rodziny w zakresie zapewnienia fi nan- sowego wsparcia w trakcie kształcenia. Innym zadaniem okresu adolescencji jest kształtowanie systemu wartości i zasad etycznych wyznaczających postępowa- nie, czyli rozwijanie ideologii, co rozumiane jest jako określenie własnych, przemyślanych i spójnych poglądów w odniesieniu do kwestii moralnych i ideo- logicznych kierujących własnym działaniem. Ostatnim z wymienianych przez R. Havighursta (1981) zadań rozwojowych opisywanego okresu jest dążenie do opanowania zasad postępowania społecznie odpowiedzialnego i przeja- wianie ich w swym postępowaniu, a polega to na uświadomieniu sobie wagi norm społecznych i potrzeby podporządkowania się im, myśleniu o innych członkach społeczeństwa i skłonności do służenia im pomocą, braniu odpowiedzialności za swoje zachowanie, jak również orientowaniu się w sytuacji politycznej kraju i świata. Badania nad realizacją zadań rozwojowych i subiektywnym dobrostanem adolescentów Badania dorastających dostarczają wielu danych przemawiających za uzna- niem okresu adolescencji za czas szczególnie trudny i pełen napięć (Garcia, Hart, Johnson-Ray, 1997; Zimbardo, 1999). Dorastający boryka się, zwłaszcza Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 20 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 20 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Dobrostan psychiczny adolescenta... 21 w pierwszym etapie – pomiędzy 11., 12. a 16. rokiem życia, z gwałtownymi biolo- gicznymi zmianami, które odpowiadają za brak zrównoważenia emocjonalnego, nadpobudliwość emocjonalną oraz zmienność nastrojów i motywacji (Obuchow- ska, 1996). Jego dążenie do autonomii i narastająca asertywność wobec rodziców prowadzą do nasilenia się konfl iktów z nimi i wzmożonego wobec nich dystan- su (Bee, 2004). Z kolei rozwój fi zyczny i dokonujące się zmiany w wyglądzie, współwystępujące z silną potrzebą akceptacji ze strony grupy rówieśniczej, stają się niejednokrotnie przyczyną obniżonej samooceny i ogólnego przygnębienia, z powodu przekonania o swej małej atrakcyjności zewnętrznej lub słabej kondycji cielesnej (Zimbardo, 1999). Obciążenie psychiczne i silny stres wynikają również z pozycji „bycia pomiędzy”, ponieważ dawna dziecięca tożsamość, dająca często o sobie znać, nie jest już przydatna, a nowa, dzięki której możliwe jest podjęcie dorosłych ról, jeszcze się nie ukształtowała (Bee, 2004; Czerwińska-Jasiewicz, 2005; Havighurst, Neugarten, 1957; Oleszkowicz, 1995). Towarzyszący zmia- nom w sferze biologicznej i emocjonalno-społecznej intensywny rozwój poznaw- czy pozwala wprawdzie na niegraniczone używanie umysłu do rozwiązywania złożonych problemów (Obuchowska, 1996), ale prowadzi także do wzrostu kry- tycyzmu i wyostrzonego spojrzenia na świat, co może stanowić źródło konfl iktu wewnętrznego, a także protestu wobec zastanej rzeczywistości (wieloaspekto- wość tzw. buntu młodzieńczego opisuje A. Oleszkowicz, 2006). Inne problemy dorastającego mogą wiązać się ze skutkami społecznymi oraz emocjonalnymi egocentryzmu młodzieńczego, czyli przekonania, że myśli innych osób są skon- centrowane na tym, czym jest zaabsorbowany adolescent (Elkind, 1967; Turner, Helms, 1999). Uważa się, że w tego typu postawie tkwi przyczyna wandalizmu i zachowań ryzykownych adolescentów. W analizach okresu dorastania wskazuje się także na problem poczucia samotności (Dołęga, 2000), depresji i skłonności samobójczych (Bee, 2004), a także na wzrost agresji, autoagresji (Poraj, 2009) czy częstotliwości popełniania czynów przestępczych (Dołęga, 2009). Z powyższych danych, mimo że jedynie wybiórczo przytoczonych, wyłania się niepokojący obraz adolescencji, a natłok trudności i napięć występujących w tym okresie zdaje się sugerować występowanie obniżonego samopoczucia psychicznego dorastających. Okazuje się jednak, że badania nad zadowoleniem z życia adolescentów przeczą takiemu sądowi. Z badań przeprowadzonych na dużej próbie, liczącej aż 20 000 dorastających dziewcząt i chłopców (Off er, Ostrov, Howard, 1981, za: Zimbardo, 1999), wynika, że adolescenci ogólnie do- brze funkcjonują, mają dobre relacje z rodzinami i rówieśnikami oraz uznają obowiązujące normy społeczne. Ponad 90 spośród nich stwierdziło, że w nor- malnych okolicznościach czują się odprężeni i cieszą się życiem, a ponad 80 de- klarowało, iż zwykle są szczęśliwi. Ustalono również, że adolescenci nie oceniają swego okresu rozwojowego jako szczególnie stresującego – jedynie 27  spośród nich opisywało swoje doświadczenia czasu dojrzewania jako silnie stresujące (Siddique, D’Arcy, 1984). Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 21 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 21 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 22 Ludwika Wojciechowska Aby zrozumieć opisaną powyżej sprzeczność, spróbujmy odwołać się do koncepcji zadań rozwojowych R. Havighursta (1981) zakładającej, że realizacja tych zadań stanowi predyktor zadowolenia jednostki, podczas gdy nieporadzenie sobie z zadaniami jest przyczyną nagany ze strony społeczeństwa, prowadzącej do stresu i obniżenia samooceny jednostki pod wpływem poczucia niesprosta- nia stawianym jej wymaganiom. Być może ta część adolescentów, która zdołała zrealizować zadania rozwojowe i radzi sobie z przystosowaniem do nowych wy- zwań dorastania, uzyskuje podstawy do osiągnięcia satysfakcji, podczas gdy ta część z nich, która doświadcza niepowodzeń w wypełnianiu zadań, spostrzega czas adolescencji jako trudny i stresujący, co w efekcie daje poczucie niezadowo- lenia z siebie i otoczenia. Potwierdzenia tej teorii dostarczają wyniki badań nad młodzieżą (Havighurst, Schoeppe, 1952), które dowodzą, że wypełnienie zadań wieku dojrzewania istotnie zwiększa prawdopodobieństwo opanowania zadań kolejnego etapu rozwoju, czemu jednocześnie towarzyszy poczucie satysfakcji. Z kolei z badań prowadzonych w Polsce na próbie 374 adolescentów można wnioskować, że pomyślna realizacja zadań i płynące z tego poczucie zadowole- nia jest udziałem większości przedstawicieli młodzieży. W całej badanej grupie poziom realizacji zadań rozwojowych mieścił się w przedziale wyników wysokich i powyżej średniej (Głuchowska-Bogacka, 2002). Należy jednak zwrócić uwagę na to, że twórca koncepcji zadań rozwojowych rozważał, a potem badał tylko takie przejawy dobrostanu, które odwołując się do koncepcji trójwymiarowej dobrostanu, dotyczą wyłącznie dobrostanu emo- cjonalnego (szczęścia i satysfakcji). Psychologia pozytywna rozwinęła się bowiem znacznie później, już po śmierci R. Havighursta, a model dobrostanu osobowoś- ciowego i społecznego jest obecny w nauce dopiero od około kilkunastu lat. Nie wiadomo więc, co dzieje się w obliczu realizacji lub niezrealizowania zadań rozwo- jowych, z dwoma, niebadanymi dotychczas rodzajami dobrostanu. Ich diagnoza wydaje się ważna, chociażby z tego powodu, że pewne wyniki badań (Eme, 1979, Off er, Ostrov, Howard, 1981, Lerner, 1976, za: Zimbardo, 1999), wskazujące na główny problem młodzieży, który związany jest z brakiem akceptacji własnego ciała (niezrealizowane zadanie rozwojowe), świadczyłyby o defi cycie w zakresie samoakceptacji – jednej z głównych dymensji dobrostanu osobowościowego. Problem badawczy i hipotezy Zaprezentowane niżej badania mieszczą się w obszarze rozwojowych stu- diów nad doświadczeniami młodzieży związanymi z wkraczaniem w dorosłość oraz odwołują się do osiągnięć psychologii pozytywnej, nastawionej nie tyle na diagnozę kryzysów adaptacyjnych okresu przejściowego, ile na analizę poten- Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 22 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 22 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Dobrostan psychiczny adolescenta... 23 cjalnych zasobów stanowiących podstawę optymalnego radzenia sobie z wyzwa- niami i trudnościami czasu dojrzewania i dorastania. Za istotny zasób, zgodnie z teoretycznymi założeniami psychologii pozytywnej, uznawany jest subiektyw- ny dobrostan, przejawem którego jest poczucie emocjonalnego spełnienia oraz urzeczywistnienia osobistych dyspozycji w procesie budowania swej tożsamości, a także w wyznaczaniu relacji w złożonych kontekstach społecznych (Argyle, 2004; Czapiński, 1992; Ryff , Singer, 2004; Seligman, 2003). Można przyjąć założenie, że jednym z warunków osiągnięcia dobrostanu jest adekwatność podejmowanych działań do społecznych oczekiwań i wymagań. Kulturowo ukształtowane oczekiwania adresowane są do członków społeczeń- stwa na każdym etapie ich życia i – jak zakłada opisowa koncepcja zadań roz- wojowych R. Havighursta (1981) – pomyślna realizacja zadań przeznaczonych dla danego okresu rozwojowego zapewnia jednostce zarówno przystosowanie w aktualnej sytuacji, jak i satysfakcjonujące przejście ku zadaniom z kolejnego etapu rozwojowego. Jednostka spełniająca wymagania kulturowe odnoszące się do jej wieku, a w konsekwencji żyjąca w harmonii ze społeczeństwem, nabywając poczucia przystosowania do społeczeństwa, może doświadczać wyższego po- ziomu dobrostanu niż jednostka przeżywająca trudności w realizacji społecznie założonych zadań. W celu wyjaśnienia tak zakładanego związku można odwołać się do teorii porównań społecznych L. Festingera (1954, za: Kenrick, Neuberg, Cialdini, 2002), podkreślającej rolę porównywania z innymi osobami i efektu poprawy samopoczucia jednostki w sytuacji zdefi niowania swego podobieństwa do innych przedstawicieli grupy, w tym przypadku do wiekowej. Tłumaczyć ten stan może także rozwojowa koncepcja punktualności społecznej B.L. Neugarten (1979), odwołująca się do przestrzegania społecznie sformułowanego, norma- tywnego kalendarza zdarzeń – gwarantującego efektywne przystosowanie spo- łeczne ze względu na obecność wzorców dostarczanych przez inne osoby, a także możliwość antycypacji terminu normatywnych zdarzeń i zadowalającego przygo- towania się do spotkania z nimi. A zatem celem badań było znalezienie odpowiedzi na pytanie o związek pomiędzy stopniem realizacji zadań rozwojowych a poziomem dobrostanu oso- bowościowego, społecznego i emocjonalnego adolescentów. Postawiono następujące hipotezy: 1. Istnieje dodatni związek pomiędzy poziomem realizacji poszczególnych za- dań rozwojowych a poziomem dobrostanu (osobowościowego, społecznego i emocjonalnego) adolescentów. 2. Poziom realizacji zadań rozwojowych różnicuje poziom dobrostanu osobo- wościowego, społecznego i emocjonalnego adolescentów. Zakłada się, że ad- olescenci o wysokim poziomie realizacji poszczególnych zadań rozwojowych przejawiają istotnie wyższy poziom dobrostanu osobowościowego, społeczne- go i emocjonalnego niż adolescenci realizujący zadania na poziomie niższym. Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 23 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 23 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 24 Ludwika Wojciechowska Metoda badań i osoby badane W badaniu zastosowano dwa narzędzia pomiarowe – kwestionariusze do badania: stanu wypełnienia zadań rozwojowych w okresie dorastania oraz su- biektywnego dobrostanu osobowościowego, społecznego i emocjonalnego (prze- znaczony dla adolescentów). W celu zbadania stanu realizacji zadań rozwojowych skonstruowano, ba- zujący na koncepcji R. Havighursta (1981) Kwestionariusz do Badania Poziomu Realizacji Zadań Rozwojowych2, który służy do diagnozy młodzieży we wczes- nym etapie adolescencji (pierwsza i druga klasa gimnazjum). Składa się z listy 69 stwierdzeń, do których osoba badana ustosunkowuje się na podstawie czte- rostopniowej skali ocen: zdecydowanie zgadzam się, raczej zgadzam się, raczej nie zgadzam się i zdecydowanie nie zgadzam się. Stwierdzenia odnoszą się do każdego z zadań rozwojowych okresu adolescencji. Przykładowo do badania dojrzałości więzi z rówieśnikami jedno ze stwierdzeń brzmi: „Mam grupę znajo- mych, z którymi dobrze się czuję”, do badania ukształtowania się roli płciowej: „Wiem, jakie obowiązki są zazwyczaj wypełniane przez osoby mojej płci”, do oceny akceptacji swego wyglądu: „Znam wady i zalety swojego wyglądu”, do usta- lenia poziomu niezależności uczuciowej od rodziców: „Uważam, że mogę mieć inne zdanie niż moi rodzice/opiekunowie”, do oceny stanu przygotowania do małżeństwa i rodziny: „Potrafi łabym/potrafi łbym poświęcić się dla dobra rodzi- ny”, do sprawdzenia poziomu przygotowania do kariery zawodowej: „Staram się zbierać doświadczenia, które przydadzą mi się w przyszłości w pracy zawodowej”, do diagnozy rozwoju sieci wartości: „Wiem, jakimi wartościami chcę kierować się w życiu”, oraz do oceny stanu dążeń do odpowiedzialnego postępowania: „Uwa- żam, że każdy powinien ponosić konsekwencje swoich czynów”. Rzetelność cało- ści kwestionariusza sprawdzona za pomocą  Cronbacha okazała się zadowalają- ca i wyniosła 0,880, natomiast rzetelność skal odnoszących się do pojedynczych zadań była znacznie słabsza i mieściła się w granicach od  = 0,729 do  = 0, 510. Przewiduje się więc dalszą pracę nad doskonaleniem kwestionariusza. Do zbadania dobrostanu psychicznego młodzieży użyto Kwestionariusza do Badania Dobrostanu3. Jego podstawą teoretyczną jest trójwymiarowa koncepcja dobrostanu C.L.M. Keyesa i M.B. Waterman (2003). Dobrostany osobowościowy i społeczny mierzone są poprzez ustosunkowanie się osoby badanej do stwier- dzeń według skali: zdecydowanie zgadzam się, raczej zgadzam się, raczej nie zgadzam się i zdecydowanie nie zgadzam się. Natomiast w pomiarze dobrostanu 2 Kwestionariusz został opracowany w ramach seminarium empirycznego prowadzonego przez autorkę niniejszego opracowania. 3 Kwestionariusz do badania dobrostanu młodzieży został skonstruowany w ramach semina- riów magisterskich prowadzonych przez autorkę niniejszego opracowania. Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 24 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 24 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Dobrostan psychiczny adolescenta... 25 emocjonalnego osoba badana ocenia doświadczany przez nią afekt negatywny i pozytywny oraz zadowolenie z życia i z różnych jego dziedzin (na skali: cały czas, większość czasu, czasami i nigdy), a także natężenie poczucia szczęścia na skali dziesięciostopniowej (pomiędzy punktem 0 – „bardzo nieszczęśliwy”, a punk- tem 10 – „bardzo szczęśliwy”. A oto przykładowe stwierdzenia z kwestionariu- sza – badające kolejne dymensje dobrostanu osobowościowego – samoakcepta- cję: „Mam świadomość tego, że jestem lubiany przez kolegów”, panowanie nad otoczeniem: „Czuję, że mam wpływ na to, co się ze mną dzieje”, osobisty rozwój: „Mam poczucie wzbogacania swojej wiedzy”, autonomię: „W czasie dyskusji po- trafi ę bronić swoich racji”, cel życiowy: „Myślę pozytywnie o swojej przyszłości”, oraz pozytywne relacje z innymi: „Czuję się potrzebny”. Kwestionariusz spełnia kryteria rzetelnego narzędzia. Rzetelność obliczona dla skali dobrostanu oso- bowościowego wynosi  = 0,846, dla skali dobrostanu społecznego –  = 0,814, a dla skali dobrostanu emocjonalnego –  = 0,817. Oba kwestionariusze przeznaczone są do badań grupowych i nie zakładają ograniczenia czasowego. Zbadano 100 uczniów w wieku od 13 do 16 lat uczęsz- czających do pierwszej i drugiej klasy gimnazjalnej w Warszawie. Połowa uczniów uczęszczała do klasy pierwszej (wśród nich było 27 dziewcząt i 23 chłopców), druga połowa do klasy drugiej (wśród nich było 30 dziewcząt i 20 chłopców). Ba- danie przeprowadzano podczas wyznaczonych przez szkoły godzin lekcyjnych. Wypełnianie kwestionariuszy trwało około 30 minut. Wyniki badań Statystyki opisowe W tabeli 3 przedstawiono statystyki opisowe wyników wskazujących na poziom realizacji zadań rozwojowych oraz trzech rodzajów dobrostanu – potrak- towanych globalnie, bez uwzględnienia składających się nań dymensji. Średnie wyniki dla realizowanych zadań w badanej grupie pokazują, że mieszczą się one bliżej wyników maksymalnych niż minimalnych, co świadczy o wysokim stopniu wypełniania zadań (rezultat ten jest zgodny z uzyskanymi przez Głuchowską- Bogacką, 2002). Stosunkowo najbardziej od wyników maksymalnych odbiegała średnia uzyskana w zadaniach: szóstym – dotyczącym przygotowania do kariery zawodowej i osiągnięcia niezależności ekonomicznej, oraz ósmym – odnoszą- cym się do postępowania odpowiedzialnego społecznie. Również, choć w nieco mniejszym stopniu, oddalone od maksymalnego rezultatu były średnie uzyskane w zadaniach: pierwszym – w osiąganiu dojrzałych relacji z rówieśnikami, oraz trzecim – w akceptacji swego ciała. Ogólnie jednak średnie poziomu realizacji zadań można uznać za dość wysokie. Wyniki charakteryzujące poziom dobro- Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 25 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 25 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 26 Ludwika Wojciechowska stanu badanej grupy wskazują, że dobrostan osobowościowy jest dość wysoki, a społeczny i emocjonalny prezentują poziom bliższy przeciętnemu. Tabela 3. Statystyki opisowe zmiennej poziomu realizacji zadań rozwojowych oraz poziomu dobrostanu osobowościowego, społecznego i emocjonalnego N Minimum Maximum 100 100 100 100 100 100 100 100 100 28,00 6,00 13,00 7,00 14,00 17,00 17,00 22,00 58,00 54,00 16,00 36,00 16,00 32,00 37,00 31,00 48,00 Średnia Statys- tyczna 46,3600 12,8100 26,8800 13,3200 25,6600 25,2500 24,0200 36,5100 Błąd standar- dowy ,52599 ,19369 ,38357 ,18471 ,35653 ,41350 ,31654 ,53682 Odchylenie standar- dowe Wariancja 5,25995 1,93686 3,83572 1,84708 3,56532 4,13503 3,16541 5,36825 27,667 3,751 14,713 3,412 12,712 17,098 10,020 28,818 Zadanie pierwsze Zadanie drugie Zadanie trzecie Zadanie czwarte Zadanie piąte Zadanie szóste Zadanie siódme Zadanie ósme Dobrostan osobowościowy Dobrostan społeczny Dobrostan emocjonalny 113,00 93,4500 1,06272 10,62718 112,937 100 44,00 89,00 67,4300 ,89874 8,98737 80,773 100 47,00 95,00 74,6300 ,94234 9,42343 88,801 Źródło: opracowanie własne. Związek pomiędzy poziomem realizacji zadań a poziomem dobrostanu W tabeli 4 zamieszczono współczynniki korelacji r-Pearsona pomiędzy wskaźnikami realizacji zadań rozwojowych a wskaźnikami trzech rodzajów do- brostanu. Tabela 4. Współczynniki korelacji r-Pearsona pomiędzy wskaźnikami realizacji zadań rozwojowych a wskaźnikami dobrostanu młodzieży Zadanie rozwojowe Osiągnięcie nowych, bardziej dojrzałych więzi z rówieśnikami obojga płci Ukształtowanie roli męskiej lub kobiecej Akceptacja swojego wyglądu i skuteczne posługiwanie się własnym ciałem Dobrostan Osobowościowy Społeczny Emocjonalny 0,368(**) 0,484(**) 0,117 0,334(**) 0,262(**) 0,237(*) 0,475(**) 0,361(**) 0,455(**) Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 26 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 26 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Dobrostan psychiczny adolescenta... 27 Osiągnięcie niezależności uczuciowej od rodziców i innych osób dorosłych Przygotowanie do zawarcia małżeństwa i życia w rodzinie Przygotowanie do kariery zawodowej (niezależności ekonomicznej) Rozwijanie ideologii (sieci wartości i systemu etycznego kierującego zachowaniem) Opanowanie zasad postępowania odpowiedzialnego społecznie * Korelacja istotna na poziomie 0,05 ** Korelacja istotna na poziomie 0,01 Źródło: opracowanie własne. 0,397(**) 0,401(**) 0,189 0,331(**) 0,256(*) 0,175 0,379(**) 0,222(*) 0,099 0,512(**) 0,323(**) 0,401(**) 0,484(**) 0,578(**) 0,315(**) Zanotowano istotne dodatnie korelacje pomiędzy poziomem realizacji wszystkich zadań rozwojowych a dobrostanami osobowościowym i społecznym, natomiast w przypadku dobrostanu emocjonalnego tylko niektóre zadania kore- lowały z jego poziomem. Wymieńmy te zadania rozwojowe, których poziom korelował dodatnio z poziomem trzech rodzajów dobrostanu. Jest to ukształtowanie roli męskiej lub kobiecej, akceptacja swojego wyglądu, skuteczne posługiwanie się własnym ciałem, rozwijanie sieci wartości oraz dążenie do odpowiedzialnego postępowa- nia. Z kolei zadania rozwojowe korelujące dodatnio tylko z dwoma rodzajami dobrostanu – osobowościowym i społecznym, to: osiągnięcie nowych i bardziej dojrzałych więzi z rówieśnikami obojga płci, osiągnięcie niezależności uczuciowej od rodziców i innych dorosłych, a także przygotowanie do małżeństwa i rodziny oraz kariery zawodowej. Szczególnie interesujące wydają się te zadania, które nie wykazują związku z osiąganiem dobrostanu emocjonalnego. Są to: tworzenie więzi z rówieśnikami, osiąganie niezależności uczuciowej od rodziców, a także przygotowanie do małżeństwa i rodziny oraz niezależności ekonomicznej. Można więc stwierdzić, że dobrostan osobowościowy i społeczny jest zwią- zany z opanowaniem każdego z zadań rozwojowych okresu dorastania, podczas gdy dobrostan emocjonalny nie we wszystkich przypadkach. Różnice w poziomie dobrostanu adolescentów o odmiennym nasileniu realizacji zadań rozwojowych W celu wykazania, że realizacja zadań rozwojowych różnicuje poziom do- brostanu dorastającej młodzieży w taki sposób, iż osoby o wyższym poziomie realizacji zadań uzyskują wyższy poziom dobrostanów osobowościowego, spo- łecznego i emocjonalnego, a osoby o niższym poziomie realizacji zadań doświad- czają niższego poziomu dobrostanu, zastosowano test t-studenta dla dwóch grup: grupy z wysokim poziomem realizacji poszczególnych zadań rozwojowych Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 27 Borecka-Biernat_Zaburzenia w zachowaniu.indb 27 2011-07-12 12:50:04 2011-07-12 12:50:04 D. Borecka-Biernat (red. nauk.), Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-689-5, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 28 Ludwika Wojciechowska oraz niskim poziomem. Ustalono, że realizacja pięciu zadań istotnie różnicuje u adolescentów dobrostan wszystkich rodzajów, czyli osobowościowy, społeczny i emocjonalny. Wśród tych zadań znalazły się: tworzenie dojrzałych więzi z ró- wieśnikami, akceptacja swego wyglądu, osiąganie niezależności uczuciowej od rodziców, przygotowanie do małżeństwa i posiadania rodziny oraz ukształtowa- nie systemu wartości. Prześledźmy wyniki uzyskane dla wymienionych pięciu zadań istotnych z punktu widzenia trzech rodzajów dobrostanu. 1. Zadanie: osiąganie nowych, bardziej dojrzałych więzi z rówieśnikami obojga płci (por. wykres 1): a) Stwierdzono istotne różnice pomiędzy poziomem dobrostanu osobo- wościowego w grupach różniących się poziomem realizacji tego zadania [t(98) = 3,584; p 0,01]. Osoby, które osiągnęły wyższy poziom wykonania zadania, charakteryzują się wyższym poziomem dobrostanu osobowościo- wego [M(w) = 96,32] niż osoby słabiej realizujące zadanie [M(n) = 88,95]. b) Zaobserwowano istotne różnice pomiędzy poziomem dobrostanu spo- łecznego w grupach o odmiennym poziomie realizacji tego zadania [t(98) = 4,068; p 0,01]. Osoby, które uzyskały wyższy poziom wypełnienia zadania, osiągają wyższy poziom dobrostanu społecznego [M(w) = 70,15] niż osoby wypełniające zadanie na niższym poziomie [M(n) = 63,18]. c) Ustalono istotne różnice pom
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży w kontekście trudnych sytuacji szkolnych i pozaszkolnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: