Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00279 004810 14834907 na godz. na dobę w sumie
Zachowek w polskim prawie spadkowym - ebook/pdf
Zachowek w polskim prawie spadkowym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 506
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-256-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Pierwsze wydanie publikacji zostało wyróżnione w „Konkursie na książkę prawniczą najbardziej przydatną dla praktyki wymiaru sprawiedliwości” wydaną w 2010 roku.
Zachowek w polskim prawie spadkowym stanowi pierwsze w polskiej literaturze całościowe opracowanie ważnej i niełatwej problematyki zachowku. Autor omawia nie tylko dotychczasowy dorobek orzecznictwa i nauki, ale także - korzystając z badań komparatystycznych - wskazuje rozwiązania innych problemów wyłaniających się na tym tle. Szczegółowo omówione zostały m.in.: miejsce zachowku w prawie spadkowym (w tym relacja do innych instytucji chroniących osoby najbliższe spadkodawcy), krąg osób uprawnionych do zachowku, wydziedziczenie, obliczanie zachowku (w tym doliczanie zapisów windykacyjnych, darowizn i innych przysporzeń), odpowiedzialność za zachowek i przedawnienie roszczeń wynikających z prawa do zachowku.
Opracowanie, napisane jasnym i przystępnym językiem, będzie niezbędną pomocą dla wszystkich osób zajmujących się prawem spadkowym.
W wydaniu 2 uwzględnione zostały zmiany wynikające z wprowadzenia do polskiego prawa spadkowego zapisu windykacyjnego oraz najnowsze orzecznictwo i literaturę prawniczą. 
Dr hab. Paweł Księżak jest profesorem w Katedrze Prawa Cywilnego Uniwersytetu Łódzkiego, radcą prawnym, członkiem zespołu problemowego Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego powołanego do opracowania przepisów nowego Kodeksu cywilnego w zakresie prawa spadkowego, autorem wielu publikacji naukowych. Specjalizuje się w prawie spadkowym i rzeczowym, zagadnieniach ochrony dóbr osobistych i bezpodstawnego wzbogacenia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zachowek prawie spadkowym w polskim Pawe∏ Ksi´˝ak Wydanie 2 Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Anna Popławska Opracowanie redakcyjne: Anna Popławska, Joanna Tyszkiewicz-Żak Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7806-256-1 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 ROZDZIAŁ I. Miejsce zachowku w prawie spadkowym . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.1. Swoboda testowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.2. Ograniczenia swobody testowania w przekroju historycznym i prawnoporównawczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.2.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.2.2. Prawo rzymskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 1.2.3. Prawo okresu przedkodyfikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.2.4. System rezerwy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.2.5. System zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 1.2.6. Systemy alimentacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 1.2.7. Inne systemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 1.2.8. Rozwój prawa polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.3. Uzasadnienie i funkcje ograniczenia swobody testowania . . . . . . . . . . . . . . 49 1.4. Konstytucyjne podstawy ograniczenia swobody testowania . . . . . . . . . . . . . 57 1.5. Podstawowe cechy polskiego systemu zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 1.6. Inne instrumenty ochrony osób najbliższych spadkodawcy . . . . . . . . . . . . . 72 1.6.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 1.6.2. Uprawnienia dziadków spadkodawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 1.6.3. Uprawnienie do korzystania z mieszkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 1.6.4. Prawa wyłączone ze spadku przypadające ex lege rodzinie . . . . . . . . . 82 1.6.4.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 1.6.4.2. Prawa do lokali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 1.6.4.3. Prawa ze stosunku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 1.6.4.4. Świadczenia z tytułu bezrobocia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 1.6.4.5. Roszczenia osób niesłusznie skazanych za wykroczenia . . . . . 91 . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 1.6.4.6. Roszczenia osób represjonowanych 1.6.5. Wnioski dla analizy przepisów o zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 1.6.6. Inne uprawnienia – wzmianka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 1.7. Granice swobody testowania w świetle art. 58 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 1.8. Zachowek w prawie prywatnym międzynarodowym . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 1.9. Podsumowanie i wnioski de lege ferenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 5 ROZDZIAŁ II. Osoby uprawnione do zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 2.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 2.2. Krąg osób potencjalnie uprawnionych do zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 2.3. Okoliczności wpływające na krąg osób uprawnionych do zachowku po danym spadkodawcy (in concreto) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 2.3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 114 2.3.2. Uznanie za niegodnego dziedziczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.3. Orzeczenie separacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 2.3.4. Wyłączenie małżonka od dziedziczenia (art. 940 k.c.) . . . . . . . . . . . 117 2.3.5. Zrzeczenie się dziedziczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 2.3.6. Częściowe zrzeczenie się dziedziczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 2.3.7. Zrzeczenie się prawa do zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 2.3.8. Częściowe zrzeczenie się prawa do zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . 138 2.3.9. Zrzeczenie się dziedziczenia z zastrzeżeniem zachowku . . . . . . . . . . 140 2.3.10. Warunkowe zrzeczenie się zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 143 2.3.11. Zrzeczenie się zachowku na rzecz innej osoby . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.12. Odrzucenie spadku i odrzucenie spadku z zastrzeżeniem zachowku . . . 144 2.4. Kolejność nabywania prawa do zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 2.5. Skutki testamentu negatywnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 2.6. Roszczenie o zachowek spadkobierców ustawowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 2.7. Wydziedziczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 2.7.1. Pojęcie, funkcje i charakter prawny wydziedziczenia . . . . . . . . . . . . . 160 2.7.2. Wydziedziczenie częściowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 2.7.3. Podstawy wydziedziczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 2.7.3.1. Wprowadzenie 2.7.3.2. Uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 1008 pkt 1 k.c.) . . . . . . . . . . . 172 2.7.3.3. Dopuszczenie się umyślnego przestępstwa (art. 1008 pkt 2 k.c.) 178 2.7.3.4. Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych (art. 1008 pkt 3 k.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 2.7.3.5. Zbieg podstaw wydziedziczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 2.7.3.6. Numerus clausus podstaw wydziedziczenia . . . . . . . . . . . . . 193 2.7.3.7. Chwila miarodajna dla oceny wystąpienia podstawy wydziedziczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 2.7.4. Sposób wydziedziczenia 205 2.7.5. Skutki wydziedziczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.6. Przebaczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 2.8. Rozszerzenie kręgu uprawnionych do zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 ROZDZIAŁ III. Wysokość zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 3.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 3.2. Udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku . . . . . . . . . . 227 . . . . . . . . . . . . . . . 234 3.3. Ułamek stanowiący podstawę do obliczania zachowku 3.4. Wartość spadku stanowiąca podstawę do obliczania zachowku . . . . . . . . . . . 238 3.4.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 3.4.2. Chwila ustalenia stanu i wartości spadku 3.4.3. Zasady ustalania wartości spadku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 6 Spis treściwww.lexisnexis.pl 3.5. Doliczanie darowizn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 3.5.1. Zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 3.5.2. Doliczanie darowizn a zwolnienie od obowiązku zaliczania (art. 1039 § 1 k.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 3.5.3. Pojęcie darowizny na gruncie przepisów o zachowku . . . . . . . . . . . . 278 3.5.4. Inne przysporzenia podlegające doliczeniu do spadku . . . . . . . . . . . . 281 3.5.4.1. Dyspozycja wkładem bankowym na wypadek śmierci . . . . . . 281 3.5.4.2. Dyspozycja wkładem członkowskim i oszczędnościami w spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych . . . . 285 3.5.4.3. Dyspozycja uczestnika funduszu inwestycyjnego otwartego . . 285 3.5.4.4. Dyspozycja środkami zgromadzonymi w funduszu emerytalnym 286 3.5.4.5. Składki w ubezpieczeniu na życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 3.5.4.6. Dyspozycja udziałami w spółdzielni . . . . . . . . . . . . . . . . 291 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 3.5.4.7. Umowa z następcą 3.5.4.8. Zasiedzenie nieformalnie nabytego prawa . . . . . . . . . . . . . 299 3.5.4.9. Uwłaszczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 3.5.4.10. Nieodpłatne zniesienie współwłasności i mas majątkowych . . 300 3.5.4.11. Zmiana umowy spółki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 3.5.4.12. Przeznaczenie mienia na tworzoną fundację . . . . . . . . . . . 301 3.5.4.13. Rozszerzenie wspólności majątkowej małżeńskiej . . . . . . . . 301 3.5.4.14. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 3.5.5. Darowizny niepodlegające doliczeniu do spadku . . . . . . . . . . . . . . . 303 3.5.6. Inne przysporzenia niepodlegające doliczeniu do spadku . . . . . . . . . . 308 3.5.6.1. Przekazanie nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 3.5.6.2. Świadczenia odszkodowawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 . . . . . . . . . . . . . . 312 3.5.6.3. Świadczenia z ubezpieczeń społecznych 3.5.6.4. Odprawa pośmiertna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 3.5.6.5. Służebność mieszkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 3.5.6.6. Dożywocie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 3.5.7. Koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego . . . . . . . . . . . . . . 315 3.5.8. Prawa, które przechodzą na oznaczone osoby z mocy prawa . . . . . . . . 316 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 318 3.6. Doliczanie zapisów windykacyjnych 3.7. Ustalanie wysokości zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 ROZDZIAŁ IV. Sposoby pokrycia zachowku 4.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 4.2. Powołanie do spadku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 323 4.3. Ustanowienie zapisu windykacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Ustanowienie zapisu zwykłego i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 4.5. Darowizna 4.6. Koszty wychowania i wykształcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 334 4.7. Niedopuszczalność zmiany sposobu pokrycia zachowku . . . . . . . . . . . . . . . 335 4.8. Cautela Socini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.9. Odesłanie do zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 ROZDZIAŁ V. Roszczenie z tytułu zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342 342 5.1. Ogólna charakterystyka roszczenia z tytułu zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Dziedziczenie roszczenia o zachowek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 7 Spis treści 5.3. Zbywalność roszczenia o zachowek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 5.4. Zbywalność przyszłego roszczenia o zachowek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358 5.5. Zrzeczenie się roszczenia o zachowek (przyszłego i teraźniejszego) . . . . . . . 360 5.6. Egzekucja z wierzytelności o zachowek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 5.7. Roszczenie o zachowek ze spadku obejmującego gospodarstwo rolne . . . . . . 362 368 5.8. Nadużycie roszczenia o zachowek (art. 5 k.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 5.9. Roszczenie o zachowek a klauzula rebus sic stantibus . . . . . . . . . . . . . . . . 5.10. Obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia z tytułu zachowku . . . . . . . . . 378 ROZDZIAŁ VI. Odpowiedzialność za zachowek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 6.1. Odpowiedzialność spadkobierców zobowiązanych do pokrycia zachowku . . . . 380 6.1.1. Zasady ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 6.1.2. Ograniczenie odpowiedzialności za zapisy zwykłe i polecenia oraz zachowek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382 6.1.3. Zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392 6.1.4. Miejsce zachowku wśród długów spadkowych . . . . . . . . . . . . . . . . 403 6.2. Odpowiedzialność zapisobierców windykacyjnych za zachowek . . . . . . . . . . 409 6.2.1. Zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409 6.2.2. Przesłanki powstania odpowiedzialności zapisobiercy windykacyjnego . . 411 6.2.3. Podmiot odpowiedzialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 6.2.4. Zakres odpowiedzialności zapisobiercy windykacyjnego . . . . . . . . . . 414 6.2.5. Uprawnienie do zwolnienia się z obowiązku pokrycia zachowku przez zapisobiercę windykacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 6.2.6. Regres zapisobiercy windykacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 6.2.7. Miejsce zachowku wśród długów spadkowych, za które odpowiada 6.3. Odpowiedzialność obdarowanych za zachowek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . zapisobierca windykacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419 419 6.3.1. Zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419 6.3.2. Przesłanki powstania odpowiedzialności obdarowanego . . . . . . . . . . 422 6.3.3. Podmiot odpowiedzialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427 6.3.4. Odpowiedzialność kilku obdarowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428 6.3.5. Zakres odpowiedzialności obdarowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 6.3.6. Uprawnienie do zwolnienia się z obowiązku pokrycia zachowku przez obdarowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440 443 6.3.7. Regres obdarowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3.8. Odpowiedzialność obdarowanego za zachowek a zapisy zwykłe i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445 . . . 446 ROZDZIAŁ VII. Wymagalność i przedawnienie roszczeń z tytułu zachowku 7.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446 7.2. Wymagalność roszczeń z tytułu zachowku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 7.3. Przedawnienie roszczeń przeciwko spadkobiercy testamentowemu . . . . . . . . 456 . . . . . . . . . . . . . . . . . 470 7.4. Przedawnienie roszczeń przeciwko obdarowanemu 472 7.5. Przedawnienie roszczeń przeciwko spadkobiercy ustawowemu . . . . . . . . . . . 7.6. Przedawnienie roszczeń przeciwko zapisobiercy windykacyjnemu . . . . . . . . . 473 7.7. Przedawnienie roszczeń o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń . . . . . . . 474 7.8. Przerwanie biegu terminu przedawnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475 8 Spis treściwww.lexisnexis.pl 7.9. Przedawnienie roszczenia o wykonanie zapisu zwykłego lub darowizny pokrywającej zachowek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 488 7.10. Ochrona uprawnionego przed skutkami przedawnienia . . . . . . . . . . . . . . 488 7.11. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 Spis treści Wykaz skrótów 1. Akty prawne k.c. k.c. austr. k.c. franc. k.c. hiszp. k.c. hol. k.c. niem. k.c. port. k.c. szwajc. k.p.c. k.r.o. k.z. p.a.s.c. pr.bank. pr.pryw.międz. pr.spad. pr.spółdz. przep. ogólne pr. cyw. p.u.n. u.g.n. u.k.w.h. u.n.n.c. u.p.s.d. u.s.m. ustawa z 23 maja 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – – Kodeks cywilny austriacki z 1811 r. – Kodeks cywilny francuski (Napoleona) z 1804 r. – Kodeks cywilny hiszpański – Kodeks cywilny holenderski – Kodeks cywilny niemiecki z 1896 r. – Kodeks cywilny portugalski – Kodeks cywilny szwajcarski – ustawa z  17 listopada 1964  r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 286 ze zm.) ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) Kodeks zobowiązań z 1933 r. (Dz.U. Nr 82, poz. 599 ze zm.) – akt uchy- lony ustawa z  29 września 1986  r. – Prawo o  aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 ze zm.) ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) ustawa z  4 lutego 2011  r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432) Prawo spadkowe z 1946 r. (Dz.U. Nr 60, poz. 328 ze zm.) – akt uchylony ustawa z  16 września 1982  r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) ustawa z 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.) – akt uchylony ustawa z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.) ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) ustawa z  6 lipca 1982  r. o  księgach wieczystych i  hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) ustawa z 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziem- ców (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm.) ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 ze zm.) ustawa z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.) – – – – – – – – – – – – – – 11 Wykaz skrótów 2. Publikatory i czasopisma AcP AUNC AUW Prz.Pr.Adm. – – – AUWr BGE BGHZ Biul. SN BWNotZ DNotZ DPP Dz.U. EJCL EvBl FamRZ FF GSP JBl JZ KPP MittRhNotK Mon.Pod. MoP NJW NP NPN ÖJZ ONSA OSA OSN OSNAPiUS OSNC OSNCP OSP OSPiKA OTK OTK-A PiP PiZS PN PPH PPUW Prok. i Pr. PS PUG RGZ RNotZ Rpfleger RPEiS 12 „Archiv für civilistische Praxis” „Acta Universitatis Nicolai Copernici” „Acta Universitatis Wratislaviensis”. Przegląd Prawa i Administracji (Wro- cław) „Acta Universitatis Wratislaviensis”. Prawo (Wrocław) „Entscheidungen des Schweizerischen Bundesgerichts” „Entscheidungen des Bundesgerichtshofes in Zivilsachen” „Biuletyn Sądu Najwyższego” Mitteilungen aus der Praxis, Zeitschrift für das Notariat in Baden- -Württemberg „Deutsche Notar-Zeitschrift” „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” – – – Dziennik Ustaw – – – – – – – – – – – – – – – – – – – „Electronic Journal of Comparative Law” „Evidenzblatt der Rechtsmittelentscheidungen” „Zeitschrift für das gesamte Familienrecht” „Forum Familien und Erbrecht” „Gdańskie Studia Prawnicze” „Juristische Blätter” „Juristenzeitung” „Kwartalnik Prawa Prywatnego” „Mitteilungen der Rheinischen Notarkammer” „Monitor Podatkowy” „Monitor Prawniczy” „Neue Juristische Wochenschrift” „Nowe Prawo” „Nowy Przegląd Notarialny” „Österreichische Juristenzeitung” „Orzecznictwo Naczelnego Administracyjnego” „Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych” „Orzecznictwo Sądu Najwyższego” (od 1945 r. do 1962 r.) „ Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych” „Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna” (od 1995 r.) „Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych” (od 1963 r. do 1994 r.) „Orzecznictwo Sądów Polskich” „Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych” „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego” „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy. Seria A” „Państwo i Prawo” „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” „Przegląd Notarialny” „Przegląd Prawa Handlowego” „Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszawskiego” „Prokuratura i Prawo” „Przegląd Sądowy” „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” „Entscheidungen des Reichsgerichts in Zivilsachen” „Rheinische Notarzeitung” „Der Deutsche Rechtspfleger” „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – www.lexisnexis.pl SC SP SPP SZ WM WPP ZErb Zeszyty Nauk. IBPS ZEuP ZEV ZfRV ZNotP ZNUJ ZRP 3. Inne skróty BGH Lex LexPolonica LG OGH OLG Wykaz skrótów – – – – – – – – – – – – – – „Studia Cywilistyczne” „Studia Prawnicze” „Studia Prawa Prywatnego” „Entscheidungen des österreichischen Obersten Gerichtshofs in Zivilsa- chen” „Wertpapiermitteilungen” „Wojskowy Przegląd Prawniczy” „Zeitschrift für die Steuer- und Erbrechtspraxis” „Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego” „Zeitschrift für Europäisches Privatrecht” „Zeitschrift für Erbrecht und Vermögensnachfolge” „Zeitschrift für Rechtsvergleichung” „Zeitschrift für die Notarpraxis” „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” „Zeitschrift für Rechtspolitik” system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer Serwis Prawniczy LexisNexis Polska Sp. z o.o. Landgericht – Bundesgerichtshof – – – – Oberster Gerichtshof – Oberlandesgericht Wer will wohl und selig sterben, der lasse sein Gut den rechten Erben. Stare przysłowie niemieckie Wprowadzenie Przedmiotem pracy jest analiza dogmatyczna przepisów polskiego prawa cywilnego dotyczących zachowku (art. 991–1011 k.c.). Praca nie ma charakteru prawnoporów- nawczego ani historycznego, jednakże zawiera pewne wiadomości z tego zakresu. Uwagi prawnoporównawcze stanowią tło głównych rozważań i realizują dwa cele. Po pierwsze, pozwalają zorientować się co do tendencji w światowej cywilistyce od- nośnie do problemu ochrony osób najbliższych w ogólności, jak i rozwiązania po- szczególnych problemów. Po drugie, bardziej rozbudowane wzmianki o prawie nie- mieckim i  austriackim służą lepszemu zrozumieniu polskiego prawa, które było wzorowane właśnie na tych ustawodawstwach. Z uwagi na tak zakreślone zadania wtrętów prawnoporównawczych odnośniki do  prawa obcego zostały wplecione w  tok wywodu i  nie są  przedstawione w  jednym rozdziale; ze  względu na  tech- niczny (często wręcz matematyczny) charakter wielu przepisów taka prezentacja byłaby zresztą niezbyt interesująca. Podobnie uwagi historyczne przywoływane są  jedynie w  takim zakresie, w  jakim pozwalają lepiej zrozumieć obecny kształt przepisów k.c. Zagadnienie ewolucji swobody testowania, testamentu czy systemów ochrony najbliższych członków rodziny zmarłego wymaga oddzielnych prac histo- ryków prawa. Nie jest przedmiotem pracy teoretycznoprawna, etyczna czy filozoficzna analiza instytucji zachowku. Z góry trzeba zaznaczyć, że właśnie filozoficzny aspekt tego zagadnienia oczekuje na gruntowne zbadanie przez specjalistów z tego zakresu. Odpowiedź na pytanie: czy należy chronić rodzinę zmarłego, nie może być pozo- stawiona jedynie prawnikom1. Nie jest to przecież pytanie z zakresu prawa cywil- nego, lecz raczej polityki czy ekonomii prawa, a nawet socjologii i etyki; być może również psychologii. Oczywiście w pracy nie zostały zupełnie pominięte rozważa- nia o ratio legis zachowku, jednakże ta płaszczyzna badań powinna być przedmio- tem odrębnego opracowania monograficznego. Łatwo przecież zauważyć, że w tym zakresie poszczególne ustawodawstwa, prawo polskie nie jest tu wyjąt- kiem, opierają się raczej na założeniach intuicyjnych i tradycji niż badaniach. 1 R. Schröder, Wandel des Erb- und Pflichtteilsrechts unter dem Gesichtspunkt des Alterns der Gesell- schaft, w:  Aktuelle Fragen zur Gestaltung der Rechtsnachfolge von Todes wegen und unter Lebenden, red. R. Schröder, Bonn 2008, s. 3. 15 Wprowadzenie Zachowek, jak i inne systemy ochrony osób najbliższych spadkodawcy nie są in- stytucją konieczną i nie mają żadnego a priori ustalonego kształtu. Dlatego, anali- zując zachowek, trzeba stale pamiętać, iż nic tutaj nie jest pewne, oczywiste per se, w  takim znaczeniu, w  jakim rozumie się np. samo przez się, że  przy sprzedaży kupujący powinien zapłacić cenę. Jak trafnie ujął to E. Drozd2: „o tym, czy, komu i w jakim zakresie przysługuje roszczenie o zachowek decyduje wyłącznie ustawo- dawca. Na  powstanie roszczenia o  zachowek oraz na  jego wysokość może mieć wpływ wiele okoliczności. Regulując je, ustawodawca stale obraca się w  sferze konfliktu interesów uprawnionego do  zachowku i  zobowiązanego z  tego tytułu. Uregulowanie jakiejś przesłanki z  korzyścią dla jednej strony odbija się nieko- rzystnie dla drugiej strony. Nie ma jakiegoś wzorca, zakotwiczonego gdzieś w pra- wie naturalnym, którego ustawodawca powinien się trzymać i  według którego należałoby rozstrzygać, czy rozwiązanie danej kwestii, przyjęte przez ustawo- dawcę, jest sprawiedliwe”. Wymaga to szczególnej ostrożności przy formułowaniu wniosków interpretacyjnych i posługiwaniu się argumentami prawnoporównaw- czymi. Pisząc pracę cywilistyczną, nie sposób uciec od ewentualnych postulatów de lege ferenda. Są  one dziś szczególnie oczekiwane w  związku z  pracami nad nowym Kodeksem cywilnym. Odnośnie do  poszczególnych zagadnień wskazuję, co  po- winno być ewentualnie zmodyfikowane czy doprecyzowane. Uprzedzając wynik rozważań, już tu przesądzę, że zachowek, jako system ochrony osób najbliższych spadkodawcy, powinien być utrzymany. 2 E. Drozd, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 26 listopada 1992 r., III CZP 144/92, OSP 1993, nr 11, poz. 215. 16 www.lexisnexis.pl Rozdział I Miejsce zachowku w prawie spadkowym 1.1. Swoboda testowania Polskie prawo spadkowe stoi na gruncie zasady swobody testowania. Oznacza to, że każdy, mający zdolność testowania, może w  drodze testamentu dokonać roz- rządzeń swym majątkiem na wypadek śmierci1. Dodatkowo rozrządzenie mająt- kiem na wypadek śmierci może następować w drodze innych dyspozycji dopusz- czalnych na gruncie przepisów szczególnych w  odniesieniu do poszczególnych składników majątku (np. dyspozycja wkładem bankowym na wypadek śmierci – art. 56 pr.bank.). Do dyskusyjnych zagadnień należy możliwość dokonywania da- rowizn na wypadek śmierci2. Prawo polskie nie zezwala natomiast na zawieranie umów o spadek po osobie żyjącej. Swoboda testowania, obok swobody umów i swobody korzystania ze swojego mie- nia, należy do podstawowych wolności prawa prywatnego3. Jej istnienie na grun- cie Kodeksu cywilnego nie jest przez nikogo kwestionowane, mimo że nie została ona wyraźnie sformułowana w ustawie. Podobnie była ona niewątpliwa na grun- cie pr.spad. Ze względu na przedmiot pracy istotne znaczenie ma ustalenie, jakie jest normatywne źródło swobody testowania w prawie polskim. Należy zastano- wić się, czy jest ona zagwarantowana w Konstytucji. Ustalenia w tym względzie nie mają charakteru wyłącznie teoretycznego, lecz pozwalają na zakreślenie gra- nic ewentualnych rozwiązań dopuszczalnych na gruncie kodeksowym. 1 J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe, Warszawa 1959, s. 284; S. Wójcik, w: System prawa cywilnego, t. IV, Prawo spadkowe, red. J.St. Piątowski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986, s. 173; E. Skowrońska-Bocian, Testament w prawie polskim, Warszawa 2004, s. 125 i n.; M. Niedośpiał, Tes- tament. Zagadnienia ogólne testamentu w polskim prawie cywilnym, Kraków–Poznań 1993, s. 91 i n., omawia różne rozumienia tego pojęcia. 2 Osobiście, ze względu na potrzebę ochrony wierzycieli, opowiadałbym się de lege lata przeciw takim czynnościom; na ten temat por. M. Niedośpiał, Darowizna na wypadek śmierci, PiP 1987, nr 11, s. 52–57; E. Drozd, Darowizna na wypadek śmierci, „Rejent” 1992, nr 1, s. 78 i n.; J. Górecki, Umowa darowizny na wypadek śmierci, „Rejent” 2006, nr 2, s. 29–43 i tam wskazana dalsza literatura. 3 H.P. Tschäppeler, Die Testierfreiheit zwischen Freiheit des Erblassers und Gleichheit der Nachkommen, Zürich 1983, s. 2; J. Ebke, Testierfreiheit und Pflichtteilsrecht. Die Antinomie von Freiheit und Pflicht des Erblassers in familienerbrechtlicher Perspektive, Tübingen 2004, s. 4. 17 Rozdział I. Miejsce zachowku w prawie spadkowym Zgodnie z art. 21 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia4. Z  kolei art.  64 stanowi: Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia (ust. 1). Własność, inne prawa ma- jątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej (ust.  2). Interesuje nas jedynie wycinek problematyki konstytucyjnego prawa dziedziczenia. Wskazane przepisy Konstytucji stanowią podstawę zarówno dla zidentyfikowania swobody testowania, jak i jej ograniczeń. Podobne regulacje zawierają również konstytucje niektórych innych państw, np. Niemiec (art. 14 ust. 1 zd. 1), Czech (art. 11 ust. 2), Słowacji (art. 20 ust. 1), Estonii (art. 32), Sło- wenii (art. 33), Rumunii (art. 42), Chorwacji (art. 48), Bułgarii (art. 17), Hiszpanii (art. 33 ust. 1), Norwegii (§ 107)5. Konstytucyjne prawo dziedziczenia nie jest tożsame ze ściśle cywilistycznym pra- wem o tej samej nazwie identyfikowanym przez niektórych autorów na tle prze- pisów kodeksowych6. Nie wchodząc w  tę skomplikowaną problematykę, za- znaczmy od razu, że przez prawo dziedziczenia (lub do dziedziczenia) w doktrynie cywilistycznej rozumie się prawo podmiotowe spadkobiercy7. Na tle Konstytucji prawo dziedziczenia jest pojęciem bardziej pojemnym. Z punktu wi- dzenia interesującej nas płaszczyzny analizy istotne jest, że na czoło wysuwa się tu prawo przysługujące spadkodawcy – prawo do rozrządzenia majątkiem na wy- 4 Konstytucje z  17 marca 1921  r. i  z  23 kwietnia 1935  r. nie zawierały wzmianki o  dziedziczeniu. Konstytucja z 22 lipca 1952 r. w art. 12 deklarowała uznanie i ochronę indywidualnej własności i pra- wa dziedziczenia, zaś art. 13 gwarantował całkowitą ochronę i prawo dziedziczenia własności osobi- stej obywateli. Szerzej na ten temat A. Mączyński, Konstytucyjne prawo dziedziczenia, w: Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005, s. 1165–1166; por. też M. Pazdan, Konstytucja RP a  prawo spadkowe, w: Księga pamiątkowa profesora Marcina Kudeja, red. A. Łabno, E. Zwierzchowski, Katowice 2009, s. 23 i n. 5 S. Jarosz-Żukowska, Konstytucyjna zasada ochrony własności, Kraków 2003, s. 60. 6 Jak wyjaśnił TK w wyroku z 25 listopada 2003 r., K 37/02, OTK 2003, nr 9, poz. 96: „Prawo dzie- dziczenia jest konstytucyjnym prawem podmiotowym, ma charakter autonomiczny w  stosunku do znajdującej się w kodeksie cywilnym regulacji prawa spadkowego, nie może być więc sprowadzone co do swej treści i znaczenia do instytucji prawa cywilnego”. 7 Przeciw istnieniu prawa dziedziczenia wypowiedział się m.in. J. Gwiazdomorski, Prawo 1959, s.  166–177; za istnieniem prawa dziedziczenia (różnie rozumianego) większość doktryny, m.in. A.  Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001, s.  140; S.  Grzybowski, w: System prawa cywilnego, t. I, Część ogólna, wyd. 2, Ossolineum 1985, s.  238; A. Ohanowicz, Recenzja pracy J. Gwiazdomorskiego, Prawo spadkowe, RPEiS 1959, nr 4, s. 192–193; M. Niedośpiał, Prawo dziedziczenia – zagadnienia konstrukcyjne, „Palestra” 1986, nr 12, s. 23; A. Stel- machowski, Przesłanki i zakres dziedziczenia praw, w: Prace z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci Sędziego Janusza Pietrzykowskiego, red. Z. Banaszczyk, Warszawa 2000, s. 306; A. Szpunar, Uwagi o pojęciu prawa dziedziczenia, „Rejent” 2002, nr 5, s. 13–26; M. Pyziak-Szafnicka, w: System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2007, s. 731. Zdaniem J.St. Piątowskiego, System prawa cywilnego, t. IV, Prawo spadkowe, red. J.St. Piątowski, Wrocław– Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986, s. 22, nie jest to prawo podmiotowe szczególnego rodzaju, lecz tylko wspólna nazwa, pod którą kryje się wielość praw podmiotowych i to nader różnorodnych. Istnienie prawa dziedziczenia przyjął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 kwiet- nia 1964 r., III CO 63/63, OSNCP 1965, nr 12, poz. 200. 18 www.lexisnexis.pl 1.1. Swoboda testowania padek śmierci. Spór o  istnienie podmiotowego prawa dziedziczenia (cywilno- prawnego) pozostaje w związku z tym bez wpływu na zagadnienie swobody te- stowania. W wyroku z 25 lutego 1999 r.8, badając problem zgodności z Konstytucją art. 228 § 3 pr.spółdz., Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił m.in., że zagadnienie prawa dzie- dziczenia należy wiązać zarówno z  własnością, jak i  innymi prawami majątko- wymi. Swoboda dziedziczenia gwarantowana jest w tym samym przepisie, który mówi o własności i innych prawach majątkowych. Podobnie zagadnienie to ujęte zostało w art. 21 Konstytucji, gdzie łącznie wymienia się własność i dziedziczenie. Dopiero razem obydwa te pojęcia składają się na zasadę naczelną Konstytucji. Dzieje się tak, ponieważ w  rozumieniu Konstytucji RP prawo dziedziczenia jest nieodłącznym korelatem prawa własności, jego dopełnieniem i możliwością jego kontynuacji po śmierci osoby będącej podmiotem tego prawa. Podobna koincydencja zachodzi również w art. 64 Konstytucji. W tym kontekście należy też poszukiwać desygnatu pojęcia „prawo dziedziczenia” zamieszczonego w  art. 21 ust.  1 Konstytucji RP. Nie chodzi tu więc tylko o  sam fakt sukcesji na podstawie testamentu bądź ustawy, mającej miejsce z  chwilą otwarcia spadku, a  więc śmierci spadkodawcy, ale również o  spoczywający na organach państwa obowiązek ochrony wszelkich praw obligacyjnych związanych ze spadkiem (jak zapis czy zachowek), a także obowiązek ustanowienia i zabezpieczenia odpowied- nich procedur, mających na celu stwierdzenie nabycia spadku, ochronę nabywcy czy dział spadku. Ponadto z przepisu art. 21 ust. 1 Konstytucji wynika pozytywny nakaz stanowienia takiego prawa, które pozostawać będzie w  zgodzie z  wolą spadkodawcy. Nieodłącznym korelatem swobody dziedziczenia jest swoboda roz- rządzania własnością i prawami majątkowymi na wypadek śmierci. Trybunał ponadto zaznaczył, że nie budzi wątpliwości związek prawa spadko- wego z  prawem rodzinnym. Ustawodawca, kształtując instrumenty prawa spad- kowego, powinien więc dążyć do umocnienia związków rodzinnych oraz konse- kwencji prawnych takich związków. Szersze wyjaśnienie pojęcia prawa dziedziczenia zawarł Trybunał Konstytucyjny w  uzasadnieniu wyroku z  31 stycznia 2001  r.9, dotyczącym oceny zgodności z  Konstytucją przepisów Kodeksu cywilnego o  dziedziczeniu gospodarstw rol- nych. Trybunał przypomniał, że art. 64 ust. 1 Konstytucji, zamieszczony w rozdziale II normującym „Wolności, prawa i  obowiązki człowieka i  obywatela”, potwierdza przysługujące każdemu „prawo dziedziczenia”, łącząc to z poręczeniem „prawa do własności” i „innych praw majątkowych”. Ustęp 2 tego przepisu ustanawia zasadę 8 K 23/98, OTK 1999, nr 2, poz. 25 z glosą S. Jarosz, PiP 1999, nr 9, s. 103. 9 P 4/99, OTK 2001, nr 1, poz. 5. 19 Rozdział I. Miejsce zachowku w prawie spadkowym równej dla wszystkich ochrony prawnej własności, innych praw majątkowych oraz prawa dziedziczenia. Prawo dziedziczenia należy więc niewątpliwie do kon- stytucyjnych praw podmiotowych o  charakterze powszechnym. Z  kolei art.  21 ust. 1 Konstytucji – zamieszczony w rozdziale I, zatytułowanym „Rzeczpospolita” i zawierającym przepisy wyrażające podstawowe zasady ustrojowe – stwierdza, że „Rzeczpospolita Polska chroni własność i  prawo dziedziczenia”. Przepis ten wy- raźnie nawiązuje do poprzedzającego go art. 20, który uznaje własność prywatną za jeden z „filarów”, na których opiera się społeczna gospodarka rynkowa, stano- wiąca podstawę ustroju gospodarczego RP. Nazwa „prawo dziedziczenia” pojawia się w  przepisach konstytucyjnych zawsze w  zestawieniu z  własnością (prawem własności, prawem do własności). W  Kon- stytucji występują przepisy, które – mówiąc o własności – nie mówią o dziedzicze- niu (art. 165 ust. 1 zd. 2 Konstytucji), ale nie ma takiego przepisu, który, mówiąc o dziedziczeniu, nie mówiłby jednocześnie o własności. Spostrzeżenie to dowodzi ścisłego związku łączącego dziedziczenie z własnością. Artykuł 64 ust. 1 Konstytucji, odczytywany w kontekście innych przepisów mówią- cych o dziedziczeniu (art. 64 ust. 2 i art. 21 ust. 1 Konstytucji), stanowi podstawę publicznego prawa podmiotowego, którego treścią jest gwarantowana konstytucyj- nie wolność nabywania mienia, jego zachowania oraz dysponowania nim. Dyspono- wanie mieniem obejmuje w  szczególności zbywanie go (w  całości lub w  części) w  drodze dokonywania przez uprawnionego czynności inter vivos i  mortis causa. Wyliczenie w  art. 64 ust.  1 i  2 Konstytucji nie tylko własności, ale i  innych praw majątkowych oraz prawa dziedziczenia zmierza do podkreślenia szerokiego zakresu gwarantowanego przez ten przepis prawa konstytucyjnego przez wymienienie tych jego elementów, które zasługują na uwydatnienie. Oparte na tym przepisie konsty- tucyjne prawo podmiotowe należy do tych, których realizacja zakłada obowiązywa- nie regulacji ustawowej, dotyczącej nie tylko jego ewentualnych ograniczeń (o czym mówi odnoszący się do ogółu praw i wolności art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz doty- czący własności art. 64 ust. 3 Konstytucji), ale także – a nawet przede wszystkim – jego treści. Zestawienie art.  64 ust.  1 i  2 z  jednej strony i  art. 21 ust.  1 z  drugiej strony uzasadnia wniosek, że Konstytucja wyłącza możliwość pozbawienia własno- ści, będącej najpełniejszym z praw majątkowych, cechy dziedziczności. Natomiast inne niż własność prawa majątkowe mogą, ale nie muszą, być ukształtowane jako prawa dziedziczne, a więc niegasnące w chwili śmierci osoby fizycznej będącej pod- miotem danego prawa. Z  punktu widzenia art.  20 i  art. 21 Konstytucji prawo dziedziczenia stanowi przede wszystkim gwarancję dla pozostawania własności w rękach prywatnych. Z  przepisów tych, wraz z  art. 64 ust.  1 i  2 Konstytucji, wynika adresowany do ustawodawcy nakaz objęcia regulacją ustawową określonej sfery zagadnień po- wstających w  związku ze śmiercią osoby fizycznej. Dziedziczenie stanowi 20 www.lexisnexis.pl 1.1. Swoboda testowania utrwalenie prawa własności w  sensie instytucjonalnym. Polega to na tym, że prawo własności przysługujące osobie fizycznej nie może wygasać w  chwili jej śmierci, ale winno trwać nadal, co zakłada jego przejście na inną osobę lub osoby. Konstytucyjna gwarancja prawa dziedziczenia ma przede wszystkim znaczenie „negatywne”, tj. uzasadnia zakaz arbitralnego przejmowania przez państwo (inne podmioty prawa publicznego) własności osób zmarłych. Związek łączący w świetle omówionych przepisów Konstytucji kategorie własności i dziedziczenia uzasadnia obowiązywanie nakazu uwzględniania woli właściciela jako podstawowego czynnika rozstrzygającego o  tym, komu mają w  razie jego śmierci przypaść przedmioty tworzące jego majątek. Na ustawodawcy spoczywa zatem obowiązek zapewnienia osobom fizycznym odpowiednich instrumentów prawnych umożliwiających im uregulowanie tych spraw. Ten aspekt włas ności określić można jako swobodę (wolność) testowania, pamiętając jednak, że Konsty- tucja nie przesądza, czy wola właściciela ma skrystalizować się w  postaci testa- mentu, czy też w postaci innego typu czynności prawnej na wypadek śmierci. Przytoczone fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego pozwa- lają na sformułowanie wniosków10. Prawo dziedziczenia jest ściśle związane z pra- wem własności11. Można mówić o tzw. biernym i czynnym aspekcie prawa do dzie- dziczenia. Ten pierwszy oznacza gwarancję pozostawienia spadku, drugi zaś – obejmowania cudzego mienia mortis causa zgodnie z  wolą zmarłego lub w  jej braku – zgodnie z porządkiem ustawowym12. Nie interesuje nas tutaj aspekt czynny, czyli ewentualne podmiotowe prawo dziedziczenia, lecz właśnie ten aspekt bierny. Jego przejawem, esencją jest swoboda testowania. Pozwala to na odpowiedź na po- stawione na początku pytanie – normatywnym źródłem swobody testowania są przepisy Konstytucji chroniące prawo dziedziczenia. Wykładnia Trybunału Konstytucyjnego pozostaje, jak się wydaje, pod wpływem, być może pośrednim, orzecznictwa niemieckiego Bundesverfassungsgericht, gdzie – nawiązując do poglądu sformułowanego przez G. Boehmera w 1954 r.13 – przyj- muje się od dawna, że art.  14 ust.  1 zd. 1 Konstytucji mówiący o  prawie 10 Prawo dziedziczenia pojawiło się również później w innych orzeczeniach Trybunału Konstytucyj- nego, por. wyrok z 21 maja 2001 r., SK 15/00, OTK-A 2001, nr 4, poz. 85; wyrok z 25 listopada 2003 r., K 37/02, OTK 2003, nr 9, poz. 96; wyrok z 9 września 2003 r., SK 28/03, OTK-A 2003, nr 7, poz. 74; wyrok z 1 lipca 2003 r., P 31/02, OTK-A 2003, nr 6, poz. 58; wyrok z 4 września 2007 r., P 19/07, OTK-A 2007, nr 8, poz. 94; wyrok z 5 września 2007 r., P 21/06, OTK-A 2007, nr 8, poz. 96. 11 T. Mayer-Maly, Der grundrechtliche Schutz des Erbrechts, w: Staatsrecht uns Staatswissenschaften in Zeiten des Wandels. Festschrift für Ludwig Adamovich zum 60. Geburtstag, Wien–New York 1992, s. 432. 12 B. Banaszkiewicz, Konstytucyjne prawo do własności, w: Konstytucyjne podstawy systemu prawa, red.  M. Wyrzykowski, Warszawa 2001, s.  35; S. Jarosz-Żukowska, Konstytucyjna zasada ochrony włas ności, Kraków 2003, s. 49. 13 G. Boehmer, Erbrecht, w: F. Neumann, H.C. Nipperdey, U. Scheuner, Die Grundrechte, Handbuch der Theorie und Praxis der Grundrechte, Band 2, Berlin 1954, s. 401 i n. 21 Rozdział I. Miejsce zachowku w prawie spadkowym dziedziczenia stanowi podstawę gwarancji swobody testowania14. Ze względu na zbieżność przepisów polskiej i niemieckiej Konstytucji w tym zakresie i podobną wykładnię kluczowych przepisów, orzecznictwo niemieckiego Trybunału Konsty- tucyjnego może być pomocne dla ustalenia, jakie wnioski płyną z ustawy zasadni- czej dla problematyki zachowku. Powrócimy do tej kwestii w rozdziale I pkt 4. Wychodząc od zasady swobody testowania, możemy spróbować określić miejsce zachowku w  systemie prawa. Wymaga to przede wszystkim spostrzeżenia, że swoboda testowania nie jest nieograniczona. Ograniczenia mogą mieć różny cha- rakter i cel. Na pierwszy plan wysuwają się te, które dotyczą samej techniki roz- rządzenia spadkiem15. Spadkodawca musi dokonać tego poprzez sformalizowaną czynność – testament. Treść testamentu również nie może być dowolna. Przykła- dowo, nie jest możliwe powołanie spadkobiercy do określonych przedmiotów spadkowych, lecz jedynie do ułamkowej części spadku, spadkobierca nie może być powołany pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, niedopuszczalne jest pod- stawienie powiernicze. Innego rodzaju ograniczenia zmierzają do utrzymania całości gospodarczej określonych składników majątku spadkodawcy, w  szczególności gospodarstwa rolnego. Ustawodawca polski, kierując się założeniami polityki rolnej od wejścia w życie ustawy z 29 czerwca 1963 r. o ograniczaniu podziału gospodarstw rol- nych16 aż do czasu nowelizacji Kodeksu cywilnego z 28 lipca 1990 r.17, ograni- czał swobodę testowania w  odniesieniu do dziedziczenia gospodarstw rolnych i  wkładów gruntowych w  rolniczych spółdzielniach produkcyjnych. Obecnie ograniczenia te zostały zniesione18, jednakże, jak się trafnie podkreśla19, usta- wodawca może również w przyszłości zdecydować się na wprowadzenie rozwią- zań mających na celu ochronę zdolności produkcyjnej gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa20. 14 Orzecznictwo zestawia C.H. Hollmann, Pflichtteilsrecht und Familienzusammenhang, Baden-Ba- den 2007, s. 157. 15 Na ten temat np. B. Kordasiewicz, Testamentowe dziedziczenie gospodarstw rolnych, Wrocław–War- szawa–Kraków–Gdańsk 1978, s.  58 i  n.; M. Niedośpiał, Zagadnienia ogólne testamentu w  polskim prawie cywilnym, PUG 1994, nr 10, s. 30–31; S. Wójcik, F. Zoll, Testament, SPP 2006, nr 2, s. 83–84; J.St. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, wyd. 5, zaktualizował i uzupełnił B. Kordasiewicz, Warszawa 2002, s.  99–100; E. Skowrońska-Bocian, Testament w  prawie polskim, Warszawa 2004, s. 129. 16 Dz.U. Nr 28, poz. 168. 17 Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm. 18 M. Niedośpiał, Zagadnienia ogólne testamentu w polskim prawie cywilnym, PUG 1994, nr 10, s. 31; S. Wójcik, Rola notariusza w sprawach spadkowych (na przykładzie testamentu notarialnego), „Rejent” 1996, nr 4–5; s. 150. 19 S. Wójcik, F. Zoll, Testament…, s. 82. 20 S. Wójcik, Obrót nieruchomościami i gospodarstwami rolnymi między osobami fizycznymi – próba oceny i wniosku de lege ferenda, w: Księga pamiątkowa. I Kongres Notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań–Kluczbork 1993, nr 321 i n.; S. Wójcik, F. Zoll, Testament…, s. 82. 22 www.lexisnexis.pl 1.1. Swoboda testowania Swoboda testowania jest też ograniczona w związku z chęcią utrzymania nieru- chomości w rękach obywateli własnego państwa21. W świetle art. 7 ust. 2 u.n.n.c. przepisów ustawy nie stosuje się do nabycia nieruchomości w drodze dziedzicze- nia przez osoby uprawnione do dziedziczenia ustawowego. A  contrario spadko- bierca testamentowy – cudzoziemiec musi uzyskać zezwolenie na nabycie nieru- chomości na zasadach określonych ustawą. Zgodnie z art. 7 ust. 3 u.n.n.c., jeżeli cudzoziemiec, który nabył wchodzącą w  skład spadku nieruchomość na podsta- wie testamentu, nie uzyska zezwolenia ministra właściwego do spraw wewnętrz- nych na podstawie wniosku złożonego w ciągu dwóch lat od dnia otwarcia spadku, prawo własności nieruchomości lub prawo użytkowania wieczystego nabywają osoby, które byłyby powołane do spadku z ustawy. Wyłączenia od obowiązku uzy- skania zezwolenia przewiduje art. 8 u.n.n.c.22. Największe znaczenie ma jednak ograniczenie swobody testowania ze względu na potrzebę ochrony interesów najbliższej rodziny spadkodawcy. Pozostawanie w okreś- lonych relacjach rodzinnych (małżeństwo, pokrewieństwo) wiąże się z  obowiąz- kami, które za życia znajdują wyraz m.in. w obowiązku alimentacyjnym. Dość natu- ralne jest pragnienie osób najbliższych, by majątek zmarłego przypadł im właśnie. Rozrządzenia spadkodawcy nie zawsze wychodzą naprzeciw tym oczekiwaniom. Swoboda testowania oznacza też swobodę rozrządzania nierozsądnego, kapryśnego, niesprawiedliwego. Ustawodawca nie chce zaakceptować wszystkich konsekwencji z tym związanych. Skoro nie ma już osoby, na której ciążyły pewne obowiązki wyni- kające z  jej pozycji rodzinnej, prawo spadkowe stara się stworzyć instrumenty pozwalające ochronę tę realizować z  majątku, który pozostawił po sobie spadko- dawca. Dlatego powszechnie wprowadza się ograniczenia swobody testowania w  taki sposób, by najbliższa rodzina otrzymała określone prawa bez względu na wolę spadkodawcy. Do tego celu wykorzystywane są różne konstrukcje prawne. Prawo polskie ogranicza swobodę testowania z uwagi na potrzeby osób najbliższych zmarłego co do zasady przez system zachowku. Równolegle ustawodawca korzysta z innych konstrukcji o mniejszym znaczeniu. Zachowek stwarza gospodarcze23 (ma- 21 Ustawa z  24 marca 1920  r. o  nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców, tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm. 22 Szerzej na temat tych ograniczeń Z. Truszkiewicz, Ustawa o nabywaniu własności nieruchomości przez cudzoziemców z komentarzem, Kraków 1996, s. 67–69; H. Kasprzyk, Nabywanie nieruchomości przez cudzoziemców. Wybrane kwestie z zakresu dziedziczenia, „Rejent” 1999, nr 2, s. 86 i n.; M. Paz- dan, Nabycie nieruchomości położonej w  Polsce przez cudzoziemca w  drodze dziedziczenia, „Rejent” 1999, nr 9, s. 217 i n.; J. Kawecka-Pysz, Nabywanie nieruchomości przez cudzoziemców, Kraków 2004, s. 78 i n.; P. Krzystek, Nabywanie nieruchomości przez cudzoziemców w drodze dziedziczenia testamen- towego a konstytucyjna ochrona praw jednostki – wybrane zagadnienia, w: Prawa podmiotowe. Pojmo- wanie w naukach prawnych. Zbiór studiów, red. J. Ciapała, K. Flaga-Gieruszyńska, Szczecin 2006. 23 S. Wójcik, F. Zoll, Testament…, s. 81. Część autorów stwierdza, że zachowek nie ogranicza swobo- dy testowania, tak np. E. Skowrońska-Bocian, Testament w  prawie polskim…, s.  127; E. Niezbecka, w:  Kodeks..., s. 86. 23 Rozdział I. Miejsce zachowku w prawie spadkowym terialne) ograniczenie swobody testowania – spadkodawca może rozrządzić całym swym spadkiem, jednakże uprawnieni, którzy nie otrzymali kwoty pokrywającej ich zachowek, mogą domagać się od spadkobierców wyrównania w pieniądzu. Po- dobnie, jedynie gospodarcze ograniczenie wprowadza system alimentacyjny, któ- rego przejaw w  prawie polskim odnajdujemy w  uprawnieniach dziadków spadko- dawcy. Nie ma tu natomiast ograniczenia swobody testowania sensu stricto, jak w systemie rezerwy, gdzie część spadku pozostaje poza zasięgiem dyspozycji spad- kodawcy. Również i ten system w szczątkowy sposób znany jest jednak prawu pol- skiemu; realizują go te przepisy, które określone prawa przyznają najbliższym człon- kom rodziny, wyłączając je ze spadku i spod dyspozycji spadkodawcy. W tym miejscu konieczna jest pewna uwaga terminologiczna. W niniejszej pracy, podobnie jak większość doktryny i orzecznictwo, posługuję się utrwalonym w pol- skim języku prawniczym nazewnictwem, w którym przeciwstawia się system re- zerwy i  zachowku. Zaznaczmy jednak, że w  dawniejszej literaturze mianem za- chowku określano oba te sposoby ograniczenia swobody testowania, precyzując, że chodzi o zachowek w naturze lub zachowek w pieniądzu24. Taka terminologia była zapewne przeniesiona z języka romanistów i pandektystów, którzy zachow- kiem określali rzymską legitymę, której charakter zmieniał się w przekroju histo- rycznym. Podobnie w języku niemieckim słowo Pflichtteil (dosłownie: część obo- wiązkowa) na tle k.c. niem. oznacza zachowek, na tle k.c. szwajc. – rezerwę, zaś na tle k.c. austr. jest tak niejednoznaczne, że dopiero judykatura w 1844 r. przesą- dziła, iż chodzi tu o zachowek we wskazanym wyżej znaczeniu. Również projekty Kodeksu cywilnego z lat 1954, 1955 i 1960 r. posługiwały się terminem „zacho- wek”, mimo że przewidywały system rezerwy. Terminologię tę, jako mogącą pro- wadzić do nieporozumień, słusznie skrytykował A. Szpunar25. Obecnie, poza spo- radycznymi przypadkami26, nie jest ona stosowana. W ten oto sposób określiliśmy wstępnie miejsce zachowku w systemie prawa spad- kowego. Chodzi o system ochrony osób najbliższych spadkodawcy przed skutkami nieograniczonej swobody testowania. Ten konflikt między prawem spadkodawcy do dysponowania swym majątkiem na wypadek śmierci a  prawem rodziny do udziału w spadku wyznacza podstawową płaszczyznę dyskursu. Ścieranie się obu wartości skutkuje bezustanną ewolucją rozwiązań normatywnych. Czynniki 24 Tak w szczególności J. Gwiazdomorski, Prawo 1959, s. 388; C. Tabęcki, Zachowek według projektu kodeksu cywilnego z roku 1962, „Palestra” 1963, nr 1, s. 31. 25 A. Szpunar, w: Materiały dyskusyjne do projektu kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludo- wej. Materiały sesji naukowej 8–10 grudnia 1954 r., red. J. Wasilkowski, Warszawa 1955, s. 258; tak samo J.St. Piątowski, Dziedziczenie gospodarstw rolnych a prawo do zachowku, PiP 1968, nr 12, s. 915; tenże, Prawo..., s. 219. 26 Np. A. Czarnocka, Recenzja książki I. Kondyli, La protection de la famille par la reserve hereditaire en droits francais et grec compares, KPP 2001, nr 3, s. 697 i n.; J. Rezmer, Zakres związanej z zachowkiem odpowiedzialności spadkobiercy, Toruń 2002, s.  12; J. Biernat, Ochrona osób bliskich spadkodawcy w prawie spadkowym, Toruń 2002, s. 70. 24 www.lexisnexis.pl 1.2. Ograniczenia swobody testowania w przekroju historycznym i prawnoporównawczym kulturowe, demograficzne, socjologiczne i religijne wpływają na kształt przepisów, które wykazują duże zróżnicowanie w  przekroju prawnoporównawczym. Ze względu na te uwarunkowania poszczególne koncepcje nie mogą być oceniane z punktu widzenia czysto dogmatycznego. Niezwykle trudno wskazać obiektywne kryteria, pozwalające zbudować model optymalny. 1.2. Ograniczenia swobody testowania w przekroju historycznym i prawnoporównawczym 1.2.1. Wprowadzenie Swoboda dysponowania swoim majątkiem na wypadek śmierci nie jest oczywista i powszechna w ujęciu prawnoporównawczym i historycznym. W krajach pozostają- cych w kręgu oddziaływania tradycji prawa rzymskiego jest ona dziś niekwestiono- waną zasadą. Mówiąc o ograniczeniach swobody testowania, przyjmuję ten współ- czesny punkt wyjścia. Do zagadnienia można jednakże podejść z przeciwnej strony. Historycznie rzecz biorąc, jak się dalej przekonamy, należałoby raczej wyjść od braku możliwości kształtowania losów swego majątku na wypadek śmierci, a swo- bodę w tym zakresie traktować jako ograniczanie praw rodziny. Chociaż chodzi tu w  istocie o  dwie strony tego samego zjawiska, odpowiednie ustawienie perspek- tywy rzutuje na kwestie szczegółowe. Przykładowo, prawo do wydziedziczenia można ujmować jako przejaw swobody testowania albo jej ograniczenia27. Historia swobody testowania jest długa i wyboista. Myśl, że człowiek może dys- ponować swoim majątkiem na wypadek śmierci, długo torowała sobie drogę. Wiąże się to niepodzielnie z  ewolucją testamentu. Instytucja ta pojawiła się na pewnym etapie rozwoju kultury człowieka, jednakże nie oznaczała ona począt- kowo, że spadkodawca ma swobodę w  rozrządzaniu spadkiem. Jako oczywistą regułę traktowano dziedziczenie przez najbliższych z  ustawy – w  szczególności przez synów (przy czym syn pierworodny był z  reguły uprzywilejowany). Tak było np. w  prawie staroegipskim, starobabilońskim czy starożytnych Greków. Prawo staroegipskie w ogóle nie znało testamentu. Kto pragnął, by jakiś przed- miot przeszedł po jego śmierci na określoną osobę, ten przenosił go za życia na powiernika ze zleceniem, aby wydał po jego śmierci tę rzecz wskazanej osobie. W  Nowym Państwie istniała już możliwość złożenia oświadczenia spadkowego przed sądem, ale jego ważność zależała od zgody uprawnionych dziedziców (tzn. wg dzisiejszej nomenklatury – spadkobierców ustawowych – ab intestato). Także prawo babilońskie nie znało testamentu. W  wypadkach, w  których brak było spadkobierców ustawowych, istniała możliwość adopcji na wypadek śmierci: 27 M. Szaciński, Wydziedziczenie..., s. 996–997; B. Kordasiewicz, w: System…, t. 10, s. 841. 25 Rozdział I. Miejsce zachowku w prawie spadkowym adoptowany po śmierci przysposabiającego dziedziczył po nim spadek. Znane również były darowizny na wypadek śmierci. W  Grecji testament znany był od czasów Solona, jednakże prawo jego sporządzenia miały tylko osoby bez- dzietne28; był to testament adopcyjny, w  którym bezdzietny adoptował kogoś jako syna i następcę swych praw; jeśli testator miał córki, mógł adoptować tylko zięcia29. W plemiennych prawach germańskich i słowiańskich nie znano swobody testowania ani testamentu. Skomplikowaną ewolucję przeszło prawo rzymskie, które wymaga szerszej uwagi. 1.2.2. Prawo rzymskie Dziedziczenie testamentowe było znane i rozpowszechnione już w prawie archa- icznym okresu ustawy XII tablic, choć zakres swobody testowania w tamtym cza- sie jest sporny30. Nie jest pewne, czy w okresie początkowym spadkodawca mógł sporządzić testament, gdy nie miał najbliższych krewnych (sui heredes), czy też właśnie wtedy, gdy majątek chciał pozostawić tylko jednemu z  dzieci31. W  póź- niejszym okresie swoboda testowania stała się już jedną z  podstawowych zasad rzymskiego prawa spadkowego, a  swe uzasadnienie czerpała właśnie z  ustawy XII  tablic, gdzie stwierdzano: „rozrządzenie [testatora] co do majątku i opieki nad swym mieniem niech będzie prawem”32. Ochrona osób najbliższych spadkodawcy przed skutkami swobody testowania kształtowała się powoli. Początkowo polegała ona jedynie na sformalizowaniu aktu powołania i  wyłączenia od dziedziczenia33. Obejmowała ona najbliższych członków rodziny agnacyjnej i kognacyjnej oraz małżonka cum manu. Sui heredes (czyli osoby znajdujące się pod władzą ojcowską spadkodawcy w  chwili sporzą- dzenia testamentu) musieli być ustanowieni spadkobiercami albo wydziedzi- czeni34. W  wypadku gdy spadkodawca nie chciał, by jego sui heredes otrzymali spadek, musiał ich wyraźnie wydziedziczyć (exheredatio). To samo odnosiło się do wypadku, gdy chciał ustanowić dziedzicem tylko jedno z dzieci: pozostałe dzieci 28 Ojciec mógł wykluczyć syna z gospodarstwa, co skutkowało utratą przez niego prawa do majątku (spadku), akt ten (apokeryxis), początkowo swobodny, został z  czasem poddany kontroli władzy; por.  M. Wurm, Apokeryxis, Abdicatio und Exheredatio, München 1972, s. 24 i  n.; także M. Załucki, Wydziedziczenie…, s. 53 i n. 29 R. Taubenschlag, Rzymskie prawo prywatne na tle praw antycznych, Warszawa 1955, s. 275–277. 30 W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie. Instytucje, wyd. 4, Warszawa 2005, s. 173. 31 M. Kaser, Das römische Privatrecht, wyd. 2, tom I, München 1971, s. 107; J. Zabłocki, Kompetencje „patres familias” i zgromadzeń ludowych w sprawach rodziny w świetle „Noctes Atticae
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zachowek w polskim prawie spadkowym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: