Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00198 006352 11244627 na godz. na dobę w sumie
Zagłada polskich policjantów więzionych w obozie specjalnym NKWD w Ostaszkowie (wrzesień 1939 - maj 1940) - ebook/pdf
Zagłada polskich policjantów więzionych w obozie specjalnym NKWD w Ostaszkowie (wrzesień 1939 - maj 1940) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-517-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przedmiotem pracy są dzieje przedwojennych funkcjonariuszy policji, którzy po 17 września 1939 r. dostali się do niewoli radzieckiej. Prezentowana książka kompleksowo przedstawia losy polskich policjantów więzionych przez ponad 6 miesięcy w obozie specjalnym NKWD w Ostaszkowie, których wiosną 1940 r. przewieziono do siedziby kalinińskiego Zarządu NKWD i tam zamordowano. Autor wiele miejsca poświęca okolicznościom dostania się przez nich do niewoli oraz szczegółowo przedstawia codzienne życie jeńców, w tym formy, metody i treści oddziaływania propagandowego, jakiemu byli poddawani. Omawia również nastroje w okresie likwidacji obozu, przebieg mordu oraz kryteria ocalenia, którymi kierowały się władze NKWD, pozostawiając przy życiu tylko garstkę policjantów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek Fałdowski ZAGŁADA POLSKICH POLICJANTÓW WIĘZIONYCH W OBOZIE SPECJALNYM NKWD w OSTASZKOWIE (wrzesień 1939 — maj 1940) Szczytno 2016 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci prof. dr hab. Andrzej Misiuk dr hab. Stanisław Jaczyński Redakcja Wydawcy Małgorzata Bukowska Robert Ocipiński Projekt okładki Grzegorz Adamiak © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2016 ISBN 978-83-7462-516-6 e-ISBN 978-83-7462-517-3 Druk i oprawa: Dział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48, e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 26,35 ark. wyd. (1 ark. wyd. = 40 tys. znaków typograficznych) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREŚCI Przedsłowie .................................................................................................. 5 Wstęp ............................................................................................................. 13 Rozdział I Polska Policja Państwowa we wrześniu 1939 r. ..................................... 29 1.1. Organizacja Policji Państwowej w okresie międzywojennym ............................................................... 29 1.2. Przygotowania policji do wojny ......................................................... 43 1.3. Exodus policjantów na Wschód w obawie przed Niemcami .................................................................. 48 1.4. Okoliczności zagarnięcia policjantów do niewoli radzieckiej .......................................................................... 62 1.5. Internowanie policjantów na Litwie i Łotwie ................................... 77 1.6. Pochodzenie terytorialne i charakterystyka społeczno -demograficzna jeńców ...................... 90 1.7. Status prawny policjantów w niewoli radzieckiej ............................ 107 Rozdział II Warunki życia w obozie o zaostrzonym rygorze .................................. 117 2.1. Obóz w Ostaszkowie w systemie radzieckich obozów jenieckich ....................................... 117 2.2. Radzieckie władze obozowe. Samorząd jeniecki ............................. 125 2.3. Zakwaterowanie i wyżywienie ........................................................... 138 2.4. Warunki sanitarne ............................................................................... 161 2.5. Praca ...................................................................................................... 173 2.6. Korespondencja .................................................................................... 179 2.7. Próby ucieczek ...................................................................................... 182 Rozdział III Indoktrynacja komunistyczna polskich policjantów ........................... 191 3.1. Ewidencja i rejestracja jeńców ............................................................ 191 3.2. Postawy i zachowania .......................................................................... 210 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3.3. Formy, metody i treści oddziaływania propagandowego ............... 233 3.4. Werbunek agentów i konfidentów ..................................................... 240 Rozdział IV Likwidacja obozu ostaszkowskiego ......................................................... 255 4.1. Decyzja władz radzieckich o likwidacji polskich jeńców wojennych ........................................... 255 4.2. Nastroje policjantów w okresie likwidacji obozu ............................ 267 4.3. Przebieg mordu .................................................................................... 273 4.4. Jeńcy ocalali z zagłady — kryteria ocalenia ..................................... 292 Rozdział V Dalsze losy policjantów ocalałych z zagłady i przejętych przez organa NKWD z obozów na Litwie i Łotwie ........ 305 5.1. W obozie w Griazowcu ....................................................................... 305 5.2. Przejęcie internowanych na Litwie i Łotwie ..................................... 336 5.3. W obozie kozielskim, juchnowskim, ponojskim ............................. 347 5.4. Zmiana w położeniu jeńców po wybuchu wojny niemiecko -radzieckiej ....................................... 367 Zakończenie ................................................................................................. 375 Aneks ............................................................................................................. 381 Резюме .......................................................................................................... 407 Summary ...................................................................................................... 411 Bibliografia .................................................................................................. 415 Wykaz skrótów ............................................................................................ 441 Wykaz tabel i rysunków ............................................................................. 445 Indeks nazwisk ............................................................................................ 447 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== PRZEDSŁOWIE Tamta wojna zaczęła się w Polsce i o Polskę. W Polsce, która jako pierwsza przeciwstawiła się zbrojnie agresji sprzy- mierzonych dwóch największych potęg ówczesnej Europy — nazistowskiej III Rzeszy i stalinowskiego Związku Sowieckiego. O Polskę, która — osamotniona we Wrześniu 1939 r. — od pierwszego do ostatniego dnia II wojny światowej była pierwszym i najwierniejszym aliantem zwycięskiej koalicji antynazistowskiej, walczącym na wszystkich niemal frontach, o czym świadczą groby polskich żołnierzy rozsiane w 43 państwach świata. O skali oporu i zaciętości walk toczonych także na oku- powanym w całości terytorium Polski (Armia Krajowa była najsilniejszą podziemną armią w całej okupowanej Europie) zaświadczyło ostatecznie Powstanie Warszawskie, najkrwawsza bitwa w historii Polski, okupiona stratą około 150  000 poległych żołnierzy i  zamordowanych cywilnych mieszkańców. Nazywana „chorążym wolności” i „natchnieniem świata”, swój udział w wojnie okupiony ogromnymi stratami ludzkimi, sięgającymi 16 ludno- ści, opłaciła Polska utratą — jako jedyne państwo alianckie — połowy tery- torium i utratą suwerenności na następne lat czterdzieści pięć. Kto mógł się spodziewać tak gorzkiego zakończenia dla Polski zwycięskiej przecież dla aliantów wojny. A wszystko zaczęło się podpisaniem w Moskwie 28 wrze- śnia 1939 r. przez obu agresorów i okupantów aktu czwartego rozbioru Pol- ski — niemiecko -sowieckiego układu o przyjaźni i granicy. Pięć miesięcy później, 5 marca 1940 r., podpisano w Moskwie kolejne dwa dokumenty. Pierwszym — jawnym i szeroko kolportowanym przez władze Związku Sowieckiego — był oficjalny komunikat o zakończeniu wytyczania nowej granicy sowiecko -niemieckiej, dzielącej Polskę dokład- nie na pół, uznanej przez obu agresorów i okupantów za „ostateczną gra- nicę obustronnych interesów państwowych” (postawiono 2820 słupów gra- nicznych na 1500-kilometrowej granicy). „Komunikat rządu sowieckiego — komentował nowojorski »Nowy Świat« — uważany jest w rosyjskich kołach rządowych za formalne wykreślenie Rzeczypospolitej Polskiej […] z liczby państw istniejących”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5 Przedsłowie Drugim dokumentem podpisanym tego dnia — najściślej tajnym — był rozkaz najwyższych władz Związku Sowieckiego o dokonaniu Zbrodni Katyńskiej, który na wniosek ludowego komisarza spraw wewnętrznych (NKWD) Ławrientija Berii podpisało pięciu członków Biura Politycz- nego partii komunistycznej rządzącej Związkiem Sowieckim: Józef Sta- lin, Michaił Kalinin, Anastas Mikojan, Wiaczesław Mołotow (jednocze- śnie przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych, czyli ówczesny premier ZSRR) i Kliment Woroszyłow. Do odpowiedzialności za największą zbrodnię na jeńcach wojennych czasu II wojny światowej, która stała się jednocześnie największym kłam- stwem Europy XX w. i kłamstwem założycielskim PRL-u, ZSRR przyznał się dopiero pięćdziesiąt lat po jej dokonaniu, w roku 1990. Jeszcze dwa lata później, w 1992 r., został ujawniony rozkaz z 5 marca 1940 r. Miesiąc po podpisaniu owego złowieszczego rozkazu wyruszyły pierw- sze katyńskie transporty śmierci: 3 kwietnia 1940 r. z Kozielska do Katynia, 4 kwietnia — z Ostaszkowa do Kalinina (Tweru), 5 kwietnia — ze Staro- bielska do Charkowa… I tak jak symbolem wymierzonych w Polskę zbrodni totalitaryzmu nazistowskiego pozostaje Auschwitz, tak symbolem zbrodni totalitaryzmu stalinowskiego pozostaje Katyń. Obie te nazwy wpisały się krwawymi zgło- skami na karty historii Polski w tym samym czasie, wiosną 1940 r. Z obozu jenieckiego w Ostaszkowie wywieziono wówczas na śmierć do Kalinina około 6300 funkcjonariuszy Policji Państwowej, Korpusu Ochrony Pogranicza, Straży Granicznej, Służby Więziennej i Żandarme- rii Wojskowej. Pomordowani w  Kalininie (Twerze), zostali pogrzebani w dołach śmierci w Miednoje. * * * Funkcjonariuszy Policji Państwowej zginęło w czasie tamtej wojny znacznie więcej: w  kampanii wrześniowej 1939  r. poległo w  walkach i zostało zamordowanych około 3000 policjantów, również około 3000 zdo- łało przedostać się za granicę, zaś około 10 000 zostało na terenach okupo- wanych przez Niemców. Niech symbolem ich postawy będzie postać podinspektora (ppłk.) Mariana Kozielewskiego, żołnierza Legionów Polskich, Polskiej Orga- nizacji Wojskowej i  odrodzonego Wojska Polskiego, uczestnika wojny polsko -bolszewickiej 1920 r. Wieloletnią służbę w Policji Państwowej (PP) od lipca 1919 r. zakończył na stanowisku komendanta PP m.st. Warszawy, zajmowanym od 1934 r. 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedsłowie O  postawie Kozielewskiego (odznaczonego Krzyżem Walecznych) i podległej mu formacji PP w czasie obrony Warszawy we Wrześniu 1939 r. najlepiej świadczą słowa bohaterskiego prezydenta stolicy Stefana Starzyń- skiego, wypowiedziane doń dzień po kapitulacji: „Nigdy policji warszaw- skiej za to, co zrobiła w oblężeniu, nie zapomni Polska ani warszawiacy”. Po kapitulacji Warszawy (28 września) policja została zdemilitary- zowana, zaś w komisariatach utworzono zawiązki sieci konspiracyjnej, oddane przez Kozielewskiego już 1 października 1939 r. do dyspozycji organizującego się Dowództwa Głównego konspiracyjnej Służby Zwycię- stwu Polski (zalążka Armii Krajowej). Od tegoż miesiąca był komendan- tem Policji Polskiej (PP) m.st. Warszawy, największej jednostki organiza- cyjnej tej policji, nazywanej wówczas granatową. Korzystając z możliwości, jakie dawało mu zajmowane stanowisko, udzielał m.in. pomocy Żydom w wyrabianiu aryjskich papierów. Aresztowany 7 maja 1940 r. w grupie kil- kudziesięciu oficerów PP m.st. Warszawy i osadzony na Pawiaku, 14 sierp- nia tr. został wywieziony w pierwszym transporcie do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. Zwolniony z obozu w maju 1941 r., po powrocie do Warszawy był w kon- spiracji organizatorem i następnie do listopada 1943 r. pierwszym Komen- dantem Głównym (Inspektorem Głównym) Państwowego Korpusu Bez- pieczeństwa, podziemnej policji podległej Delegaturze Rządu RP na Kraj. Jego młodszym bratem był Jan Kozielewski (znany jako Jan Karski), drugi obok Jana Nowaka-Jeziorańskiego słynny „kurier z Warszawy”. * * * Dla większości pozostałych — czyli dla około 12 000 — policjantów, którzy trafili do niewoli, więzień i łagrów sowieckich, była to droga bez powrotu. Aż dla połowy z nich kresem tej drogi stało się Miednoje… W 1925 r. pisał Kornel Makuszyński w wierszu W dzień święta Policji Państwowej: Kto nas duchem wyprzedzi? Kto sercem przerośnie? Klniemy Ci się Ojczyzno, meldując w pokorze, Że jakośmy przy Tobie stali w Twojej wiośnie, Jakośmy stali, kiedy się wzburzyło morze, Gdy krwi fala bluzgała w Warszawy podwoje, Tako wiernie wytrwamy po wszystkie dni Twoje, Przez wiek wieków, przez wszystkie pogody i burze, My, polscy policjanci, wiana twego stróże! Spokojnie pracuj w ciszy, odpocznij po bojach, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 Przedsłowie Ucisz serce, co nieraz pękało na ćwierci, Bo nad snem Twoim czuwa, nie we złotych zbrojach, Ale szary stróż wierny — wierny aż do śmierci. A kiedy z kotłów wrzawą, z surm bojowych graniem, Znów na boje wyruszysz, na sąd jakiś boży, My, polscy policjanci, jak głaz w progu staniem, A każdy zamknie śmiercią drzwi — i nie otworzy! Ojczyzno! spójrz na swoich szerokich rozłogach, Gdziekolwiek w wielkim trudzie Twój los się wykuwa, Pośrodku miast kamiennych, na rozstajnych drogach, Wszędzie jeden z nas cichy i milczący czuwa. Od wschodu do zachodu, od krańca do krańca, Kędy polski kraj sięga, jak serce otwarty, Wszędzie jeden z nas czujny, jak żołnierz u szańca Twego strzeże imienia o karabin wsparty. Ojczyzno! Gdy się nawet anioły uznoją, Choćby wszyscy stróżowie usnęli pancerni, Wtedy tylko zawołaj na straż czujną swoją: My staniemy na baczność — aż do śmierci wierni! Do śmierci wierni… Piętnaście lat później nieznany policjant w sowieckim obozie jenieckim w Ostaszkowie dopisał ciąg dalszy wiersza Makuszyń- skiego, tytułując swój wiersz Ostaszków: Bezdrożami piaszczystymi Wołynia, Podola wiodła polskich policjantów wojenna niedola: szła Komenda Wielkopolska i Komenda Śląska, równym krokiem i w szeregach, nie gorzej od wojska. Policjanci z Częstochowy, z Łodzi i z Warszawy wśród pożarów, strzałów z lasu, szlakiem brnęli krwawym. Aż ich przyjął w swoje mury odludny Ostaszków, niegdyś Bogu poświęcony, teraz zbrodni zwiastun. Tu spotkali swych kolegów z Grodna i z Zaleszczyk, wszystkie strony bywszej Polszy Ostaszków pomieścił. Bielsko, Czortków i Tarnopol, Stolin, Łuck, Sosnowiec, tych ujęto pod Stołpcami, tych — w Stanisławowie. Gdzie są nasi stróże prawa, porządku i mienia? Coraz gęstszy ich okrywa całun zapomnienia. Miejsce kaźni ich nieznane, ci tylko szczęśliwi, których mękę las katyński w porę mógł ożywić. Poszli polscy policjanci na śmierć szeregami, zatopiono ich w niesławie, rozstrzelano pamięć. W ostatnim tylko wersie pomylił się — na szczęście — autor tego wiersza. 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedsłowie Pamięci o sowieckiej Zbrodni Katyńskiej nie udało się zbrodniarzom rozstrzelać. Rzeczpospolita upamiętniła imiennie jej ofiary już na czterech cmentarzach katyńskich — na Polskich Cmentarzach Wojennych w Katy- niu i Miednoje w Rosji, w Charkowie-Piatichatkach i w Kijowie-Bykowni na  Ukrainie. Pozostaje do odnalezienia tzw.  białoruska lista katyńska, pozostaje do odnalezienia miejsce pogrzebania i pozostaje do wybudowa- nia ostatni — piąty — cmentarz polskich ofiar sowieckiej Zbrodni Katyń- skiej na Białorusi. * * * Pamiętajmy jednak, iż na przyznanie się ZSRR do dokonania zbrodni nam wszystkim, a przede wszystkim rodzinom pomordowanych, przy- szło czekać pół wieku, na pierwsze trzy cmentarze katyńskie — sześć dzie- siątków lat, na czwarty cmentarz katyński — aż siedemdziesiąt dwa lata… Ale najpierw, po trzech latach od przerwania jakiejkolwiek korespon- dencji od jeńców sowieckich obozów jenieckich wiosną 1940 r., pierw- sze zerwanie zasłony milczenia miało miejsce wiosną 1943 r. Jak do tego doszło? 20 marca 1943 r. w Katedrze św. Patryka w Nowym Jorku z inicjatywy Zarządu Głównego Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pocho- dzenia (KNAPP) proboszcz parafii św. Kazimierza w Yonkers ks. prałat Józef Dworzak odprawił uroczyste nabożeństwo żałobne (z udziałem 5000 Polaków) „za spokój duszy setek tysięcy Polaków, których śmierć męczeń- ska zastała w obozach i więzieniach Rosji Sowieckiej”, w tym „siedmiu tysięcy Oficerów Polskich, którzy zginęli w północnych tundrach Syberii” (to jedna z krążących wówczas wersji losów ofiar zbrodni). W przejmującym wierszu Msza żałobna w katedrze nowojorskiej pisał Kazimierz Wierzyński: […] Modlimy się za żołnierzy, żołnierzy Wilna i Lwowa, Pojmanych w napaści z tyłu, zdradzieckiej i judaszowej, Kiedy nie mieli już nawet okrutnych praw każdej wojny, Która pozwala zabijać, aby samemu nie zginąć, Żołnierzy w łagrach śmiertelnych, żołnierzy w bagnach zatrutych, Żołnierzy w lodach kamiennych, żołnierzy bitych i skutych, Żołnierzy naszej wolności. […] Pierwodruk wiersza (nieobecnego w powojennych poetyckich antologiach katyńskich) miał miejsce na łamach nowojorskiego „Tygodnika Polskiego” w numerze datowanym 11 kwietnia 1943 r. 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedsłowie Tego samego dnia — 11 kwietnia 1943 r. — „Kurier Polski w Bag- dadzie” w komentarzu redakcyjnym Bolesna tajemnica po uchwale Rady Narodowej RP w Londynie z 5 kwietnia (przypominającej o „głębokim zaniepokojeniu o los tych tysięcy obywateli polskich, wywiezionych w głąb Rosji, co do których władze sowieckie nie udzieliły dotychczas wystarcza- jących wyjaśnień”) stwierdza, iż uchwała ta dotyczy „w pierwszym rzędzie bolesnej tajemnicy Starobielska, Kozielska i Ostaszkowa”: „Do dnia dzisiejszego nie mamy wieści od żadnego z wywiezionych ze Starobielska, Kozielska i Ostaszkowa, natomiast na temat ich losów krążą różne ponure pogłoski, których sprawdzić nie można. Poruszając tą sprawę, Rada Narodowa była wyrazicielką wszystkich Polaków. Wyjaśnie- nie zagadki trzech obozów jest koniecznością już choćby z czystego ludz- kiego, tj. humanitarnego punktu widzenia. Sprawa ta ma oczywiście także i inne oblicza, a więc oblicze prawne, polityczne itp. Nie mówimy o nich w tej chwili, rozumiejąc, że znajdujemy się w wyjątkowym położeniu; nie wolno nam jednak jakimiś wstydliwymi pozorami zapomnienia przesła- niać dramatu, którego uczestnikami są lub byli nasi rodacy i towarzysze broni”. Nabożeństwo w katedrze nowojorskiej, uchwała Rady Narodowej RP, artykuł w „Kurierze Polskim w Bagdadzie” były ostatnimi publicznymi pytaniami o losy jeńców polskich z sowieckich obozów jenieckich w Koziel- sku, Ostaszkowie i Starobielsku przed oficjalnym ujawnieniem kilka godzin później tego samego 11 kwietnia 1943 r. istnienia masowych dołów śmierci w  Lesie Katyńskim. Ujawnienia dokonał najbliższy sojusznik Związku Sowieckiego w latach 1939–1941, niemiecka nazistowska III Rzesza… Pół roku wcześniej, Ryszard Kiersnowski w najgłośniejszym swoim wojennym wierszu Testament poległych, opublikowanym po raz pierwszy w październiku 1942 r., prosił potomnych w imieniu poległych w czasie tamtej wojny: A gdy dzieci zapomną, że mieszkały w schronach, Że widziały dni straszne, ponure i krwawe — Niechaj tylko to jedno pamiętają o nas, Żeśmy padli za wolność, aby była p r a w e m. Słowa te zostały opublikowane po zakończeniu ewakuacji ze Związku Sowieckiego na  Bliski Wschód Armii Polskiej gen. dyw. Władysława Andersa, „tułaczej armii”, która chciała nieść wolność do Polski przez trzy kontynenty. Wśród 77 000 jej żołnierzy, do niedawna jeńców, więźniów i zesłańców, było zaledwie 4000 oficerów… Jakże brakowało wśród nich tych kilkunastu tysięcy oficerów, którzy spoczęli w Katyniu, Miednoje, Charkowie-Piatichatkach, Kijowie-Bykowni 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedsłowie i innych miejscach na „nieludzkiej ziemi”. Jakże ich brakowało na wielu frontach tamtej wojny w szeregach polskich „pielgrzymów wolności”, któ- rzy nie mogąc jej zanieść do ojczyzny, nieśli ją mieszkańcom wielu miast i miasteczek we Włoszech, we Francji, w Belgii, w Holandii… Za co zginęli męczeńską śmiercią tamci w Katyniu, w Twerze, w Char- kowie, w Kijowie… i tamci polegli na wszystkich frontach II wojny świato- wej? Za wolność. Co nam przyniosła śmierć tamtych zamęczonych i tam- tych poległych? Po latach przyniosła nam (a może lepiej — zwróciła nam) wolność i suwerenność. Najprawdziwiej i  najpiękniej mówił o  tym największy autorytet moralny naszych czasów, Ojciec Święty Jan Paweł II, 14 kwietnia 1996 r. do pielgrzymki przedstawicieli Rodzin Katyńskich na czele z ks. prałatem Zdzisławem Peszkowskim: „Jesteście świadkami śmierci, która nie powinna ulec zapomnieniu. […] Ta żywa pamięć powinna być zachowana jako przestroga dla przy- szłych pokoleń. […] Trzeba jednak mieć świadomość, że również ta śmierć, a raczej to wielkie żniwo śmierci, jest jakoś wpisana w Boże plany i nabiera nowego znaczenia w perspektywie śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Nade wszystko staje się ona ofiarą, której owocem jest dobro. W wymia- rze narodowym przybrało ono kształt wolności. W wymiarze ludzkim jest przykładem odwagi i wytrwania w wierności ideałom. W wymiarze chrze- ścijańskim staje się wezwaniem do przebaczenia. Przybyliście do Rzymu, do grobów Apostołów, aby na nowo — po pięćdziesięciu sześciu latach od tamtego dramatu — odczytać, jakie jest wasze zadanie, zadanie Rodzin Katyńskich. Wydaje się, że jest nim właśnie niesienie przebaczenia. Tak, jest w nim przechowanie pamięci tego dra- matu narodowego, rodzinnego, osobistego, ale jest w nim również poprzez tę pamięć, przebaczenie. Pragnę dodać, że ja również codziennie modlę się za tych, którzy zginęli w Katyniu”. Mamy zatem prawo powiedzieć, że to także śmierć ich wszystkich — i tych poległych, i tych pomordowanych, zarówno żołnierzy, jak i policjan- tów — zwróciła nam po latach wolność i suwerenność. Mamy także prawo stwierdzić, iż odzyskanie przez Polskę wolności i suwerenności w 1989 r. nadało sens śmierci ich wszystkich. Jakże symbolicznym zaznaczeniem ciągłości ich wolnej Drugiej Rze- czypospolitej — której oddali życie — i obecnej wolnej Trzeciej Rzeczy- pospolitej stało się przekazanie insygniów państwowych przez ostatniego Prezydenta Rzeczypospolitej na  uchodźstwie pierwszemu wybranemu w  powszechnych wolnych wyborach w  Polsce Prezydentowi Lechowi Wałęsie. Miało to miejsce 22  grudnia 1990  r. na  Zamku Królewskim ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 Przedsłowie w Warszawie, a owym ostatnim prezydentem na wygnaniu był Ryszard Kaczorowski, więzień NKWD i uczestnik bitwy o Monte Cassino, członek Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa od 1992 r. do tragicznej śmierci w katastrofie smoleńskiej 10 kwietnia 2010 r. w drodze na obchody 70. rocznicy Zbrodni Katyńskiej… 21 września 2012 r. miałem honor przemawiać podczas uroczystego otwarcia czwartego Cmentarza Katyńskiego w Kijowie-Bykowni i mogłem już wówczas powiedzieć: „[…] Niepodległa i suwerenna Rzeczpospolita w kolejnym i tragicz- nym dla Polski i  Polaków miejscu kolejnym tysiącom swoich obywa- teli za ich ofiarę najwyższą — ofiarę życia — odpłaca pamięcią wykutą w kamieniu. Wybraliśmy jasny granit, by w ten symboliczny sposób poka- zać, że śmierć tych, którym tu dzisiaj oddajemy cześć — nie była ofiarą daremną. Odpłacamy im wierną żywą pamięcią, składając »żołnierzom naszej wolności« hołd najwyższy od dzisiaj także w tym miejscu, na Czwartym Cmentarzu Katyńskim w Kijowie-Bykowni”. Ważnym elementem owej żywej pamięci jest pokaźnej już objęto- ści literatura katyńska i odbywające się co roku liczne uroczystości katyń- skie, pojawianie się nowych pomników, tablic pamiątkowych i  dębów katyńskich, ze znaczącym udziałem rodzin ofiar, od 1992 r. skupionych w ramach Federacji Rodzin Katyńskich. Mówiąc o literaturze, przypomnijmy, iż Cmentarzom Katyńskim towa- rzyszą już opublikowane trzy Księgi Cmentarne, zaś trzy pierwsze tomy czwartej z nich (sześciotomowej) ukazały się w 2015 r. Zwróćmy także uwagę, iż po monografiach sowieckich obozów jenieckich w Kozielsku (autorstwa Maryli Fałdowskiej, 2013) i Starobielsku (Beaty Gałek, 2014) w roku 2016 otrzymujemy zamykającą tę trylogię monografię obozu jeniec- kiego w Ostaszkowie. Warszawa, 5 marca 2016 r. Andrzej Krzysztof Kunert (Sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa) 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSTĘP Symbolem męczeńskiej śmierci Polaków na  Wschodzie jest Katyń, który odnosi się do tragedii narodowej związanej z okresem II wojny świato- wej. Szczególnie zaś odnosi się do systemu stalinowskich represji wobec pol- skiego społeczeństwa stosowanych po tym, jak 17 września 1939 r. oddziały Armii Czerwonej, bez wypowiedzenia wojny, przekroczyły wschodnią gra- nicę II Rzeczypospolitej i anektowały przeszło połowę jej terytorium. Władze radzieckie wbrew wszelkim konwencjom międzynarodowym postanowiły, że jeńcy wojenni zostaną przekazani w ręce policji politycz- nej — NKWD. 19 września 1939 r. przy NKWD powołano Zarząd ds. Jeń- ców Wojennych i utworzono obozy jenieckie. Na miejsce kaźni dla pol- skich policjantów wyznaczono Ostaszków. W obozie tym agresor radziecki uwięził ponad 6 tys. policjantów, żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza, Straży Granicznej oraz funkcjonariuszy Służby Więziennej i administracji publicznej. Mord na jeńcach polskich został zaplanowany jako zbrodnia dosko- nała, o dokonaniu której nikt nigdy nie miał się dowiedzieć. Popełniono ją w największej tajemnicy. W okresie powojennym tajemnica Katynia była jednym z najlepiej strzeżonych sekretów ZSRR. Do końca lat osiemdziesią- tych Katyń stanowił w Polsce temat tabu. Obawy przed ewentualnymi kon- sekwencjami ze strony władz powodowały, że nawet rodziny pomordowa- nych unikały publicznych wypowiedzi na ten temat. Podręczniki szkolne do historii i encyklopedie pomijały tę problematykę lub ją fałszowały1. 1 Zob. szerzej: M.  Golon, Zbrodnia katyńska w  propagandzie PRL (1944–1989). 45 lat fałszowania historii [w:] A. Kola, J. Sziling (red.), Charków– Katyń–Twer. W sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, Toruń 2001, s. 23–64; S. Jaczyń- ski, Historiografia zbrodni katyńskiej, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” (dalej: „PHW”) 2005, nr 1, s. 31–55; tenże, Zbrodnia katyńska w świetle propagandy politycznej Polski Ludowej. Wybrane zagadnienia, „Doctrina. Studia społeczno- -polityczne” 2008, nr 5, s. 49–58; tenże, Metodologiczne problemy badań nad losami oficerów Wojska Polskiego na Wschodzie po 17 września 1939 roku [w:] K. Kościelniak, Z. Pilarczyk (red. nauk.), Wybrane problemy badawcze polskiej historii wojskowej, Toruń 2012, s. 168–186. 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Martyrologia Polaków na Wschodzie przez cały okres Polski Ludowej, ze względów ideologicznych i politycznych oraz ze względu na wszech- obecną cenzurę, nie była przedmiotem zainteresowania historiografii pol- skiej w kraju. Lukę w tej dziedzinie wypełniały środowiska historyków polskich na emigracji. Efektem kilkuletnich badań, prowadzonych już po wojnie przez polskie środowiska emigracyjne, była wydana w Londynie książka pt. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów2. Publikacja ta opra- cowana przez Józefa Mackiewicza na podstawie materiałów źródłowych zgromadzonych przez Biuro Studiów 2. Korpusu Polskiego jednoznacznie wskazywała na rzeczywistego sprawcę zbrodni — ZSRR. O zasłudze można mówić w przypadku Adama Moszyńskiego, który sporządził pierwszą, w miarę dokładną, listę ofiar katyńskich. Jego opraco- wanie pt. Lista katyńska. Jeńcy obozów Kozielsk — Ostaszków — Starobielsk i zaginieni w Rosji Sowieckiej ukazało się w wydaniu książkowym po raz pierwszy w Londynie w 1949 r.3 W wyniku żmudnych prac Moszyński zdo- łał ustalić 9888 nazwisk polskich jeńców zgładzonych przez NKWD, w tym 1260 jeńców obozu w Ostaszkowie. Dorobek historiografii dotyczący polskich jeńców wojennych na Wschodzie po 17 września 1939 r. można obecnie uznać za imponujący zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym4. Zawdzięczamy to zapewne zmianom w  Europie Wschodniej i  udostępnieniu polskim 2 Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, z przedmową W. Andersa, wyd. I–X, Londyn 1948–1982. 3 Za punkt wyjścia A.  Moszyński przyjął informacje ogłoszone jesienią 1945 r. przez Dowództwo Wojsk Polskich na Środkowym Wschodzie. Rezultaty tych badań zostały najpierw opublikowane na łamach „Orła Białego” w 1948 r. Niestety, pomimo znacznego wysiłku autor nie był w stanie w wielu przypadkach ustalić dokładnej informacji o ofiarach zbrodni. Na liście nierzadko figurują tylko nazwiska jeńców, ponieważ autor nie dysponował bardziej szczegółowymi danymi. Udało się jednak ustalić 5309 nazwisk jeńców obozu kozielskiego i 3319 ze Staro- bielska. Czwarte wydanie opublikowane w 1982 r. w Londynie zostało następnie w 1989 r. powielone w Polsce. A. Moszyński (oprac.), Lista katyńska. Jeńcy obozów Kozielsk — Ostaszków — Starobielsk i zaginieni w Rosji Sowieckiej, Warszawa 1989. 4 M. Harz, Bibliografia zbrodni katyńskiej. Materiały z lat 1943–1993, War- szawa 1993; taż, Bibliografia zbrodni katyńskiej. Materiały z lat 1993–1997 [w:] M. Tarczyński (red.), Zbrodnia katyńska. Upamiętnienie ofiar i zadośćuczynienie, Warszawa 1998 („Zeszyty Katyńskie”, nr 9); Z. Jagodziński, Bibliografia Katynia, „Biuletyn Katyński” 1999 (numer specjalny); U. Olech, E. Pawińska, Bibliogra‑ fia zbrodni katyńskiej. Materiały z lat 1993–1999, Warszawa 2000; I. Kowalska, E. Pawińska (oprac. i red.), Zbrodnia katyńska. Bibliografia 1940–2010, Warszawa 2010. 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp badaczom archiwów poradzieckich, a także przeprowadzeniu prac ekshu- macyjnych w miejscach zbrodni. Do odtworzenia warunków życia obozowego w  Ostaszkowie bra- kuje materiałów źródłowych o takiej wartości, jak złożone przez jeńców obozów w Starobielsku i Kozielsku5. Podstawową wiedzę na temat losów policjantów w niewoli radzieckiej czerpano z literatury wspomnieniowo- -pamiętnikarskiej6. Z nielicznych należy wymienić wspomnienia i pamięt- niki Tadeusza Bilskiego7, Stefana Nastarowicza8 czy Franciszka Batora9. Przynoszą one wiele cennych informacji na temat warunków obozowej egzystencji (zakwaterowania, wyżywienia, stanu sanitarnego) oraz panują- cych w obozie nastrojów. Przełomowym wydarzeniem w badaniach nad zbrodnią katyńską były opublikowane w 1962 r. wyniki prac emigracyjnego historyka10 Janusza Kazimierza Zawodnego Death in the Forest. The Story of the Katyn Forest Massacre (Notre Dame Press, Indiana 1962)11. Pozycja ta uwzględniająca różnorodną dokumentację, a mianowicie polską, radziecką, brytyjską, nie- miecką i amerykańską, stanowiła podsumowanie stanu wiedzy w kwestii zbrodni katyńskiej, wyznaczając tym samym granicę możliwości poznaw- czych nauki historycznej. 5 B. Młynarski, W niewoli sowieckiej, Londyn 1974; S. Swianiewicz, W cieniu Katynia, Paryż 1976; J. Czapski, Wspomnienia starobielskie, Rzym 1944; Z. Berling, Wspomnienia, t. 1: Z łagrów do Andersa, Warszawa 1990; Z. Peszkowski, Wspo‑ mnienia jeńca z Kozielska, Warszawa 1989. 6 J. Hlebowicz, Wspomnienia z Ostaszkowa, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 7 Z Wierzbnika do Ostaszkowa. Relacja Tadeusza Bilskiego ocalałego jeńca Ostaszkowa [w:] A.L. Szcześniak (oprac. i wstęp), Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka, Warszawa 1989, s. 96–100. 8 S. Nastarowicz, Mojej wrześniowej wojny — 99 dni, „Przegląd Policyjny” 1988, z. 84. 1992, nr 4, s. 156–172. 9 F. Bator, Pamiętnik, cz. 1: 28 sierpnia 1939 — 29 kwietnia 1940 [w:] P. Ma- jer, A. Misiuk (red.), Losy policjantów polskich po 1 września 1939, Szczytno 1996 („Studia i Materiały”), s. 97–120. 10 W 1948 r. Janusz Krzysztof Zawodny wyjechał z Wielkiej Brytanii do USA, gdzie w ramach kombatanckiej akcji pomocy żołnierzom -studentom uzyskał możliwość studiowania ekonomii i nauk społecznych na Stanowym Uniwersy- tecie w Iowa City, tam napisał pracę dyplomową na temat odpowiedzialności za zbrodnię katyńską. Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), „Akta Janusza Kazimie- rza Zawodnego”, sygn. 8. J.K. Zawodny, The Responsibility for the Katyn Massacre (kopia pracy dyplomowej z 1951 r.). 11 Wyd. polskie: J.K. Zawodny, Katyń, z przedmową Z. Brzezińskiego, Paryż 1989. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 15 Wstęp Początek lat osiemdziesiątych przyniósł wzmożony napływ publika- cji emigracyjnych oraz rozwój wydawnictw bezdebitowych. W kraju naj- większy rozgłos zyskała książka Jerzego Łojka, ukrywającego się pod pseu- donimem Leopold Jerzewski12. Jednak dopiero przełom polityczny lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych umożliwił historykom w kraju pod- jęcie systematycznych badań nad zagadnieniem jeńców polskich w ZSRR. W istocie zakończył się okres fałszowania zbrodni katyńskiej w Polsce. Problemem pozostawały przede wszystkim kwestie szczegółowych badań historycznych, m.in. nad losami jeńców Ostaszkowa, oraz upamiętnienie ofiar w miejscu mordu. Do lat dziewięćdziesiątych nie wiedzieliśmy, gdzie zamordowano policjantów z Ostaszkowa oraz gdzie grzebano ich zwłoki. Ważnym wydarzeniem wydawniczym tego okresu stała się opubliko- wana w 1989 r. „trylogia katyńska” Andrzeja Leszka Szcześniaka13. Istotną rolę odegrała wydana w tym samym roku monografia Czesława Madaj- czyka, w której autor dokonał podsumowania dotychczasowych ustaleń i jednocześnie wskazywał stronę winną zbrodni14. Książka ta wprowadziła do obiegu naukowego dotychczas niewykorzystane dokumenty pocho- dzące z archiwów Republiki Federalnej Niemiec, wewnętrzną dokumen- tację wytworzoną przez Foreign Office, związaną z raportem ambasadora Wielkiej Brytanii przy polskim rządzie na uchodźstwie w Londynie sir Owena O’Malleya oraz wiele innych cennych materiałów15. 13 kwietnia 1990 r., dokładnie w Światowym Dniu Ofiar Katynia, opu- blikowane zostało specjalne oświadczenie agencji TASS. Władze ZSRR 12 J. Łojek, Dzieje sprawy Katynia, Warszawa 1980. Książka ta ukazała się nakładem niezależnego wydawnictwa „Głos”. 13 A.L. Szcześniak (oprac. i wstęp), Katyń. Lista ofiar i zaginionych jeńców obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk, Warszawa 1989; tenże (oprac. i wstęp), Katyń. Relacje, wspomnienia…; tenże, Katyń. Tło historyczne, fakty, dokumenty, Warszawa 1989. Por. T. Mikulski, Biogramy jeńców: Kozielsk, Starobielsk, Ostasz‑ ków, Ukraina, zaginieni, Wrocław 1999. 14 C. Madajczyk, Dramat katyński, Warszawa 1989. Książka ta zawierająca kopie 25 archiwalnych dokumentów ukazała się w poszerzonej wersji w języku niemieckim: tenże, Das Drama von Katyn, Berlin 1991. 15 W lutym 1990 r. profesorowie Czesław Madajczyk i Marian Wojciechow- ski, jako członkowie partyjnej komisji historyków PZPR i KPZR powołanej w celu wyjaśnienia białych plam w  historii stosunków polsko -radzieckich, uzyskali w Bonn dostęp do akt archiwum Departamentu Prawnego niemieckiego Mini- sterstwa Spraw Zagranicznych. W archiwum tym natknięto się na bogatą doku- mentację różnych zabiegów dyplomatycznych na linii Niemcy — ZSRR, a także na relacje jednego z uwolnionych z Kozielska oficerów. Kopie akt przekazano radzieckim historykom. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp przyznały się w nim do zbrodni i obarczyły odpowiedzialnością za nią całe kierownictwo NKWD, ale bez jednoznacznego podkreślenia sprawy kon- kretnym dokumentem -poleceniem. Tego samego dnia prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow przekazał na ręce prezydenta RP Wojciecha Jaruzel- skiego kilkaset kserokopii dokumentów dotyczących obozów jenieckich, w tym ostaszkowskiego. Dokumentacja zawierała m.in. listy z nazwiskami jeńców z Ostaszkowa, pogrupowanymi partiami po około sto. Przekazane stronie polskiej kserokopie dokumentów nie posiadały ani opisu archi- walnego, ani też nie były uwierzytelnione. Mimo to jednoznacznie wska- zywały, kto odpowiada za zamordowanie polskich jeńców — policjantów z Ostaszkowa. Ujawnienie powyższej dokumentacji nie było równoznaczne ze wska- zaniem winnych zbrodni na polskich jeńcach wojennych. Jej ciężar gatun- kowy był jednakże nie do przecenienia. Wyimki z  tej pierwszej kolekcji źródeł pochodzących z  archiwów poradzieckich zostały wydane w Paryżu w opracowaniu pt. Katyń, Staro‑ bielsk, Ostaszków, Kozielsk16. Natomiast całość dokumentacji wydał dru- kiem Jędrzej Tucholski, dołączając do publikacji Mord w Katyniu żmudnie, przez wiele lat przygotowywaną, zweryfikowaną listę ofiar mordu z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie17. Dołączone do książki Jędrzeja Tucholskiego nowe dokumenty archiwalne z kwietnia 1990 r. ze względu na pośpiech nie zostały zweryfikowane. Próbę weryfikacji ich części, odnoszącej się do obozu ostaszkowskiego, podjęli na łamach „Wojskowego Przeglądu Historycznego” Zuzanna Gajow- niczek, Jędrzej Tucholski18, Marek Tarczyński19 oraz Zygmunt Zdrojewski. Na podstawie zawartości poszytu Zarządu NKWD ds. Jeńców Wojennych „Wykazy jeńców wojennych wyekspediowanych z obozu ostaszkowskiego 16 Katyń, Starobielsk, Ostaszków, Kozielsk. Najnowsze dokumenty NKWD, 17 J. Tucholski, Mord w Katyniu. Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. Lista ofiar, Paryż 1990. Warszawa 1991. 18 J. Tucholski, Z. Gajowniczek, Polscy jeńcy zmarli w Ostaszkowie i Staro‑ bielsku, „Wojskowy Przegląd Historyczny” (dalej: „WPH”) 1992, nr 1, s. 370–373; J. Tucholski, Transporty śmierci z Ostaszkowa do Kalinina, „WPH” 1994, nr 1–2, s. 290–295; tenże, Polacy w ZSRR 1939–1941 w dokumentach NKWD, „WPH” 1995, nr 1–2, s. 388–392. Zob. też: Katyń — liczby i motywy [w:] M. Tarczyń- ski (red.), II półwiecze zbrodni. Katyń, Twer, Charków, Warszawa 1995 („Zeszyty Katyńskie”, nr 5), s. 46–63. 19 Zespołem redakcyjnym Marek Tarczyński kierował od lipca 1985 do maja 1993 r. C. Szafran, Czterdzieści lat „Wojskowego Przeglądu Historycznego”, „WPH” 1996, nr 4, s. 23–26. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 Wstęp i kozielskiego”, skonfrontowanej z listą opracowaną przez Tucholskiego, autorzy zestawili listy śmierci20 osób wywożonych w kwietniu–maju 1940 r. z obozu ostaszkowskiego. Weryfikacje i uzupełnienia dotyczyły pisowni imion ofiar, dat urodzenia, stopni wojskowych, ostatnio zajmowanych sta- nowisk służbowych, imienia ojca i numeru akt w rejestrze NKWD. W drugiej połowie 1990 r. strona polska podjęła u władz ZSRR stara- nia o ujawnienie miejsc mordu i pogrzebania jeńców z obozu w Ostasz- kowie. Przeprowadzone przez specjalną grupę, składającą się z prokura- torów Naczelnej Prokuratury Wojskowej ZSRR, śledztwo zaowocowało przełomowymi dla wiedzy o technologii mordu zeznaniami funkcjonariu- szy NKWD21. Wobec braku dokumentów operacyjnych najbardziej wiary- godne okazały się złożone w 1991 r. zeznania Dmitrija Tokariewa — szefa obwodowego Zarządu NKWD w Kalininie22. Oślepły na starość Tokariew wykazał się, mimo wszystko, doskonałą pamięcią. Mimo że pomniejszał własną rolę w zbrodni, to potrafił odtworzyć poszczególne etapy mordu i jego organizację. W efekcie po zapoznaniu członków radzieckiej woj- skowej grupy śledczej z materiałami zgromadzonymi przez stronę pol- ską podjęto w sierpniu 1991 r. prace sondażowe w Miednoje. Pozwoliły one na bezsporne ustalenie miejsc grzebania ofiar z obozu w Ostaszkowie i jednocześnie stworzyły możliwość weryfikacji i konfrontacji tego, co już ustalono w procesie ekshumacji. Rezultaty badań archeologicznych rzuciły nowe światło na wiele szczegółowych kwestii związanych z samym przebie- giem zbrodni23. Na uwagę zasługują zwłaszcza wyniki prac prowadzonych 20 Listy wywózkowe z obozu w Ostaszkowie, „WPH” 1991, nr 2, s. 351–368 oraz nr 3–4, s. 403–441; „WPH” 1992, nr 1, s. 374–423. 21 Grupą śledczą kierował płk Aleksander Trietiecki. Tworzyli ją: ppłk Ana- tolij Jabłokow, ppłk Stefan Rodziewicz, ppłk Władymir Granionow i mjr Siergiej Szłamajew. 22 M. Tarczyński (red. i wstęp), Zeznanie Tokariewa, tł. i konsult. F. Zbinie- wicz, Warszawa 1994. Omówienia treści zeznań dokonał J. Trznadel. Zob. J. Trzna- del, Rosyjscy świadkowie Katynia (1943–1946–1991) [w:] M. Tarczyński (red.), Zbrodnia Katyńska. Droga do prawdy. Historia. Archeologia. Kryminalistyka. Poli‑ tyka. Prawo, Warszawa 1992 („Zeszyty Katyńskie”, nr 2), s. 77–126. 23 J. Tucholski, Diariusz ekshumacji w Charkowie i Miednoje [w:] M. Tarczyń- ski (red.), Zbrodnia Katyńska. Droga do prawdy… s. 177–247; E. Baran, R. Mądro, B. Młodziejowski, Badania sądowo ‑lekarskie przeprowadzone w ramach ekshu‑ macji w Charkowie i Miednoje [w:] M. Tarczyński (red.), Zbrodnia Katyńska. Droga do prawdy…, s. 264–276; E. Buduj, J. Tucholski, Badania kryminalistyczne w Charkowie i Miednoje [w:] M. Tarczyński (red.), Zbrodnia Katyńska. Droga do prawdy…, s. 27–328; J. Rosiak, Badania elementów amunicji i broni palnej wydo‑ bytych w czasie ekshumacji w Charkowie i Miednoje [w:] M. Tarczyński (red.), Zbrodnia Katyńska. Droga do prawdy…, s. 357–362; Z. Sawicki, Badania z zakresu 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp w Miednoje przez ekipę prof. Bronisława Młodziejowskiego, a następnie kontynuowane przez Justyna Skowrona24. Podczas ekshumacji wydobyto dokumenty charakteryzujące się znaczną wartością badawczą. Znaleziono zapiski mające postać nietypowych pamiętników. Obejmują one relacje autorów przedstawiające ich losy od momentu rozbrojenia i aresztowania aż do ostatnich dni ich życia25. Dzieje polskich jeńców na Wschodzie są obecnie powszechnie znane, nie ciąży nad nimi zmowa milczenia, a szczątki pomordowanych policjan- tów znalazły godny pochówek na cmentarzu wojennym w Miednoje. Szczególna rola w dokumentowaniu losów Polaków na Wschodzie po 17 września 1939 r. przypadła Ośrodkowi „Karta” w Warszawie, przy którym powstało Archiwum Wschodnie. Wartym odnotowania przedsię- wzięciem jest sporządzony na podstawie dokumentacji poradzieckiej nie- malże kompletny imienny spis jeńców wojennych z trzech obozów specjal- nych, w tym Ostaszkowa26. Ośrodek ten rozpoczął wydawanie biuletynu pt. „Karta”, publikując ważne dokumenty i artykuły dotyczące zbrodni katyń- skiej, uzyskane w znacznej części przez rosyjski „Memoriał”27. W Archi- wum Wschodnim brakuje istotnych dokumentów — oprócz nielicznych wspomnień i relacji — odnoszących się do funkcjonowania obozu specjal- nego NKWD w Ostaszkowie. falerystyki, umundurowania, wyposażenia osobistego i obozowego [w:] M. Tarczyń- ski (red.), Zbrodnia Katyńska. Droga do prawdy…, s. 343–350. 24 B. Młodziejowski, Prace sondażowo ‑topograficzne w Miednoje, wrzesień 1994 [w:] M. Tarczyński (red.), II półwiecze zbrodni. Katyń, Twer, Charków…, s. 105–114; J. Skowron, Podsumowanie prac sondażowo ‑ekshumacyjnych w Mied‑ noje [w:] M. Tarczyński (red.), Zbrodnia katyńska. Próba bilansu, Warszawa 2001 („Zeszyty Katyńskie”, nr 13), s. 105–112. Zob. też: Z. Sawicki, Wyniki prac ekshu‑ macyjnych w Miednoje [w:] P. Majer, A. Misiuk (red.), Losy policjantów polskich po 1 września 1939, Szczytno 1996 („Studia i Materiały”), s. 127–130; A. Kola, A. Przewoźniak (red.), Katyń–Miednoje–Charków. Ziemia oskarża. Z prac badaw‑ czych i ekshumacyjnych prowadzonych na cmentarzach oficerów polskich zamordo‑ wanych na Wschodzie, Warszawa 1996. 25 Zob. E. Buduj, J. Tucholski, Badania kryminalistyczne i historyczne doku‑ mentów ujawnionych w toku ekshumacji w Charkowie i Miednoje [w:] M. Tarczyń- ski (red.), Zbrodnia Katyńska. Droga do prawdy…, s. 277–328. 26 Rozstrzelani w Twerze. Alfabetyczny spis 6314 jeńców polskich z Ostaszkowa rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940 i pogrzebanych w Miednoje, według źródeł sowieckich i polskich, Warszawa 1997 („Indeks Represjonowanych”, t. 3). Nadal jednak istnieją wątpliwości, co do właściwego zidentyfikowania pewnej części zamordowanych. 27 P. Mitzner, I. Porycka, A. Wancerz-Gluza (red.), Rosja a Katyń, Warszawa 1994; wyd. II uzupełnione i poprawione, Warszawa 2010. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 Wstęp Jedną z najbardziej cennych pozycji, jeżeli chodzi nie tylko o wykaz jeńców Ostaszkowa, lecz także ich rodzin, jest opracowana przez Archi- wum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Rosyjskie Państwowe Archiwum Wojskowe w Moskwie publikacja pt. Naznaczeni piętnem Ostaszkowa, która ukazała się w 2000 r.28 Poprzedziły ją prace sta- nowiące punkt wyjścia do dalszych badań mających na celu ustalenie listy pomordowanych w Kalininie. Na wyróżnienie zasługują też Lista ostasz‑ kowska, przygotowana pod redakcją Andrzeja Misiuka, wydana przez Wyższą Szkołę Policji w Szczytnie29 oraz prace Ostaszków, Twer, Miednoje. Zbrodnia przypomniana30 i Ostaszków. Zbrodnia na polskich policjantach31. Godne uwagi są wyniki prac powołanego w Zakładzie Historii Poli- cji Instytutu Nauk Społecznych Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie zespołu naukowo -badawczego. Efektem badań źródłowych w  archiwach, przy wydatnej pomocy rodzin policyjnych przekazujących odpowiednie mate- riały, stał się opublikowany w „Przeglądzie Policyjnym” cykl Epitafia ostasz‑ kowskie, zawierający biogramy policjantów, którzy zostali wiosną 1940 r. zgładzeni w Kalininie32. Natomiast z inicjatywy Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa powstała i została wydana w 2006 r. dwutomowa praca pt. Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego33. 28 Naznaczeni piętnem Ostaszkowa. Wykazy jeńców obozu ostaszkowskiego i ich rodzin, Warszawa 2000. 29 A. Misiuk (red.), Lista ostaszkowska. Spis polskich policjantów i funkcjona‑ riuszy służb granicznych zamordowanych i zaginionych po 1 września 1939 roku, Szczytno 1993 („Studia i Materiały”). 30 P. Majer, A. Misiuk (red.), Ostaszków, Twer, Miednoje. Zbrodnia przypo‑ mniana, Szczytno 2000. Szczytno 2000. 31 S. Grabowski, P. Majer, Ostaszków. Zbrodnia na polskich policjantach, 32 B. Kayzer, Z. Siemak, J. Olszański (red. i oprac.), Epitafia ostaszkowskie, „Przegląd Policyjny” 1992, nr 1, s. 203–214. W numerze tym rozpoczęto publi- kację w układzie alfabetycznym krótkich not biograficznych zamordowanych policjantów. Następne to: nr 2–3, s. 251–266; nr 4, s. 155–190; 1993, nr 1–2, s. 167–186; 1995, nr 1–2, s. 137–151; nr 3, s. 171–181; nr 4, s. 175–188; B. Kayzer (red. i oprac.), Epitafia ostaszkowskie (Policja Województwa Śląskiego), „Przegląd Policyjny” 1992, nr 1, s. 204–214; nr 2–3, s. 256–266; 1993, nr 1–2, s. 175–186; nr 3–4, s. 173–180; 1994, nr 1, s. 154–162; 1995, nr 1–2, s. 146–151; Epitafia policyjne (Policja Województwa Śląskiego) [kontynuacja artykułów pod zmie- nioną nazwą], „Przegląd Policyjny” 1996, nr 1, s. 145–147; nr 2, s. 139–147; nr 4, s. 137–141; 1997, nr 1, s. 123–131; nr 2, s. 151–162; 1998, nr 3–4, s. 223–231. 33 Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, t. 1–2, War- szawa 2006. 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp W połowie października 1992 r. doszło do przekazania przez specjal- nego wysłannika prezydenta Rosji zestawu kserokopii dokumentów, wśród których był ten poszukiwany od dłuższego czasu: oficjalny wyrok zasto- sowania wobec polskich jeńców — oficerów i policjantów najwyższego wymiaru kary przez rozstrzelanie. Materiały te zostały błyskawicznie opu- blikowane przez Polską Agencję Informacyjną oraz Instytut Studiów Poli- tycznych Polskiej Akademii Nauk, w  dwu różnych wersjach wydawni- czych34. Wartość przekazanych wówczas przez władze rosyjskie kserokopii dokumentów jest niewątpliwie duża. Ale wiele wątpliwości budzi wydanie jedynie odbitek kserograficznych owych dokumentów; fakt ich uwierzytel- nienia ma tylko symboliczne znaczenie. O wiele bardziej wiarygodny byłby dla nas dostęp do oryginałów dokumentów. Nie budzą wątpliwości doraźne, polityczne motywy ujawnienia owej teczki przez prezydenta Rosji Michaiła Gorbaczowa — na dokument naka- zujący wymordowanie polskich jeńców wojennych i  więźniów jeszcze długo byśmy czekali. Możliwe też, że ujawnienie dokumentu decyzji było próbą zamknięcia całej sprawy — jak się okazało, bezskuteczną. Miesiąc później przebywającej w Moskwie delegacji polskiej Naczel- nej Dyrekcji Archiwów Państwowych przekazano kolejny zbiór kserokopii 59 dokumentów, wraz z załącznikami. Pozyskany zestaw materiałów archi- walnych, jeszcze w listopadzie 1992 r. został opublikowany, otwierając serię „Z Archiwów Sowieckich”35. Wśród najważniejszych zwrotów dotyczących „sprawy katyńskiej” trzeba wymienić przekazanie Polsce w 2010 r. 137 tomów (ze 183) akt rosyj- skiego śledztwa GPW oraz deklarację prezydenta Rosji Dmitrija Miedwie- diewa złożoną 8 maja 2010 r. w Moskwie wykonującemu obowiązki pre- zydenta Bronisławowi Komorowskiemu o tym, że praca nad odtajnieniem wszystkich tomów śledztwa będzie kontynuowana. Rosyjskie akta zostały przekazane Polsce w trzech transzach: kopie 67 tomów akt, które prezy- dent Federacji Rosyjskiej Dmitrij Miedwiediew przekazał Bronisławowi 34 W. Materski (tł. i oprac.), Katyń. Dokumenty ludobójstwa. Dokumenty i materiały archiwalne przekazane Polsce 14 października 1992 r., Warszawa 1992; J. Snopkiewicz, A. Zakrzewski (red.), Decyzja. Dokumenty Katynia, Warszawa 1992. 35 „Z  Archiwów Sowieckich” 1992, t.  1: Polscy jeńcy wojenni w  ZSRR 1939–1941, dokumenty przetłumaczył, opracował oraz opatrzył przypisami i wstę- pem W. Materski; „Z Archiwów Sowieckich” 1992, t. 2: Armia Polska w ZSRR 1941–1942. 21 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Komorowskiemu 8 maja 2010 r.36; kopie 20 tomów akt, które strona rosyjska przekazała 23 września 2010 r. za pośrednictwem Ambasady RP w Moskwie; kopie 50 tomów akt przekazanych przez stronę rosyjską za pośrednictwem Ministerstwa Spraw Zagranicznych 3 grudnia 2010 r.37 Dwadzieścia tomów dokumentów rosyjskiego śledztwa zawierało nowe, dotąd nieznane materiały. Najważniejsze z nich to listy wywozowe jeńców polskich z obozu ostaszkowskiego zamordowanych wiosną 1940 r. przez NKWD, protokoły przesłuchań funkcjonariuszy NKWD oraz doku- mentacja z poszukiwania świadków zbrodni katyńskiej. Pozyskana dotychczas z archiwów rosyjskich dokumentacja źródłowa, w  tym znaczna jej część ogłoszona drukiem, pozwala na  stosunkowo dokładne prześledzenie, w jaki sposób tworzono i organizowano obozy jenieckie, jak przebiegał pobyt policjantów w niewoli oraz jak funkcjonował cały system obozów dla jeńców polskich. Wśród najwartościowszych publi- kacji źródłowych należy wymienić przygotowaną przez polsko -rosyjski komitet redakcyjny czterotomową edycję: Katyń. Dokumenty zbrodni38. Materiały te, wytworzone przez rozbudowany system biurokracji i sprawoz- dawczości, często tendencyjne, czasami sprzeczne, zawierają znaczną ilość informacji faktograficznych. Tom pierwszy tej edycji zatytułowany Jeńcy nie wypowiedzianej wojny zawiera materiały i dokumenty archiwalne obejmu- jące okres od sierpnia 1939 do 5 marca 1940 r., czyli od układu Ribbentrop- -Mołotow do dnia podjęcia decyzji o rozstrzelaniu polskich jeńców wojen- nych. Dzięki zamieszczonym 217 (219 wraz z suplementem) dokumentom możemy poznać różnorodne aspekty obozowej niewoli oraz prześledzić proces podejmowania decyzji o zagładzie. Tom drugi zatytułowany Zagłada obejmuje okres od podjęcia decyzji z 5 marca 1940 r. do końca czerwca 1940 r. i zawiera 244 dokumenty. Do najistotniejszych należy zaliczyć: mel- dunki o nastrojach panujących w obozie w czasie jego likwidacji, potwier- dzenia o przyjęciu jeńców z Ostaszkowa do Kalinina oraz szyfrogramy 36 Z materiałami tymi prokuratorzy prowadzący postępowanie zapoznawali się w Moskwie w dniach 9–21 października 2005 r., wówczas nie było jednak moż- liwe sporządzenie kopii dokumentów. 37 Do Instytutu Pamięci Narodowej trafiły one w marcu 2011 r. Tomy zawie- rały kopie dokumentów, kartotek i wykazów imiennych (np. polskich jeńców zmarłych w obozach NKWD w latach 1939–1940) oraz protokoły zeznań naocz- nych świadków. 38 W. Materski i in. (red. nauk.), Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny, sierpień 1939 — marzec 1940, Warszawa 1995; t. 2: Zagłada, marzec–czerwiec 1940, Warszawa 1998; t. 3: Losy ocalałych, lipiec 1940 — marzec 1943, Warszawa 2001; t. 4: Echa Katynia, kwiecień 1943 — marzec 2005, Warszawa 2006. 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Tokariewa kierowane do zastępcy szefa NKWD Wsiewołoda Mierkułowa informujące o wymordowaniu kolejnej partii jeńców z tego obozu. Tom trzeci opatrzony tytułem Losy ocalałych zawiera 247 dokumentów (249 wraz z aneksem) odnoszących się do okresu od lipca 1940 do marca 1943 r. Opu- blikowane w nim materiały ukazują losy polskich jeńców wojennych, którzy ocaleli z zagłady. Zamieszczone w nim źródła obrazują także losy policjan- tów zagarniętych latem 1940 r. przez organa NKWD z obozów interno- wania na Litwie i Łotwie. Cenne okazały się przekazy o sytuacji panującej w tym obozie oraz dokumenty ujawniające stosunek władz radzieckich do jenieckiego kontyngentu. Zamieszczono w nim również imienne zestawie- nia jeńców, którzy ocaleli. Tom czwarty obejmuje 146 dokumentów przed- stawiających szeroko rozumiane echa tzw. sprawy katyńskiej. Z  opracowań, które przyniosły postęp w  badaniach nad zbrodnią katyńską, należy wymienić książki: rosyjskiej badaczki Natalii Lebiediewej Katyń. Zbrodnia przeciwko ludzkości (Warszawa 1997) oraz Piotra Żaronia Agresja Związku Radzieckiego na Polskę 17 września 1939 r. Los jeńców pol‑ skich (Toruń 1998). Analizując literaturę związaną z  szeroko rozumianą problematyką katyńską, warto zwrócić uwagę na monografię Stanisława Jaczyńskiego pt. Zagłada oficerów Wojska Polskiego na Wschodzie. Wrzesień 1939 — maj 1940 (wyd. I, Warszawa 2000; wyd. II, Warszawa 2006). Autor, wykorzystu- jąc materiały z archiwów krajowych i zagranicznych, przedstawił udoku- mentowany stan wiedzy nad losami oficerów Wojska Polskiego w niewoli radzieckiej. Praca ta przyczyniła się do znacznego postępu w badaniach katyńskich i stanowiła zachętę do podjęcia badań nad losami polskich poli- cjantów osadzonych w Ostaszkowie. Wśród pozycji poświęconych temu zagadnieniu na czoło wysuwają się prace łączące w sobie osiągnięcia różnych dyscyplin naukowych, a wyda- wane w serii „Zeszyty Katyńskie”, której inicjatorem są Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej oraz Polska Fundacja Katyńska39. W historiografii dobrze znane są losy oficerów Wojska Polskiego wię- zionych na Wschodzie40. Opracowano też zagadnienia związane z życiem 39 Rezultaty dociekań opublikowano już w 1990 r. w pierwszym numerze Katyń — problemy i zagadki. W numerze drugim wydanym w 1992 r. zawarto ocenę stanu badań katyńskich oraz szerokie, interdyscyplinarne ujęcie tej proble- matyki, uwzględniającej aspekty historyczne, polityczne, archeologiczne, krymi- nalistyczne i prawne. Dotychczas ukazało się 25 numerów „Zeszytów Katyńskich”. 40 Zob. S. Jaczyński, Stan badań nad zbrodnią katyńską z perspektywy 65 lat [w:] M. Tarczyński (red.), Zbrodnia katyńska. Polskie śledztwo, Warszawa 2005 („Zeszyty Katyńskie”, nr 20), s. 69–94. 23 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp kulturalno -oświatowym w obozach jenieckich41. Natomiast literatura trak- tująca o losach policjantów w ZSRR po 17 września 1939 r. jest w tej mie- rze dosyć uboga i — rzec można — fragmentaryczna. Jeden z pierwszych szkiców poświęconych obozowi w Ostaszkowie pióra Henryka Piskunowi- cza został zamieszczony w pracy Obozy jenieckie NKWD IX 1939 — VIII 194142. Poprzedziły go szkice poświęcone dziejom tego obozu w opraco- waniu Piotra Żaronia43. Mankamentem publikacji Żaronia jest jednorodna baza źródłowa oparta na bezkrytycznie wykorzystanych materiałach prze- chowywanych w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Lon- dynie oraz zeznaniach sądowych byłych jeńców obozów NKWD. W  rezultacie historia największego specjalnego obozu jenieckiego NKWD w Ostaszkowie, pomimo upływu 75 lat od jego „rozładowania”, nie znalazła należytego odzwierciedlenia w literaturze naukowej. Jak już wzmiankowano dotychczas tematu tego nie poruszano, zaś niektóre wątki omawiano przy okazji rozważań nad losami oficerów. Jak dotąd bra- kuje pozycji, która w sposób kompleksowy i wyczerpujący traktowałaby o jenieckim losie więzionych na wyspie Stołbnyj. Praca jest próbą, opartą na wszystkich możliwych do wykorzystania źródłach archiwalnych zarówno proweniencji polskiej, jak i rosyjskiej, zre- konstruowania losów polskich policjantów od momentu dostania się do niewoli radzieckiej do maja 1940 r., kiedy zamordowano ich w Kalininie i pogrzebano w Miednoje. W pracy wykorzystano materiały archiwalne pochodzące z krajowych i zagranicznych placówek archiwalnych. Kwerenda w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Mo- skwie44 nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, gdyż nie udało się uzyskać dostępu do wielu prawdopodobnie nadal tam przechowywanych doku- mentów katyńskich, np. protokołów przesłuchań polskich policjantów, czy też dokumentów dotyczących rozpracowania agenturalno -operacyjnego, 41 J. Tucholski, Sprawa Komisji Kulturalno‑Oświatowej w Starobielsku, „WPH” 1993, nr 4, s. 334–344; T. Gasztold, Poza „willą rozkoszy”. Działalność kulturalno‑ ‑oświatowa polskich jeńców wojennych w Rosji Sowieckiej w latach 1939–1947, Koszalin 1995; V. Rezler-Wasielewska, Działalność naukowo ‑oświatowa polskich jeńców wojennych w niemieckich i radzieckich obozach podczas II wojny światowej, Opole 2001. 42 H. Piskunowicz, Obóz w Ostaszkowie [w:] S. Jaczyński (red. nauk.), Obozy jenieckie NKWD IX 1939 — VIII 1941, Warszawa 1995, s. 64–88. 43 P. Żaroń, Ostatnia wieczerza w Ostaszkowie, Warszawa 1990; tenże, Obozy jeńców polskich w ZSRR w latach 1939–1941, Warszawa 1994. 44 Do Rosyjskiego Państwowego Archiwum Wojskowego zostały włączone zasoby Centrum Przechowywania Zbiorów Historyczno-Dokumentalnych (CChIDK), byłego tzw. Archiwum Specjalnego — Osobyj Archiw w Moskwie. 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp tj. czynionych przez NKWD prób pozyskiwania tajnych współpracowni- ków i konfidentów. W tej sytuacji pomocne okazały się dokumenty Za- rządu ds. Jeńców Wojennych NKWD dotyczące funkcjonowania obozu w Ostaszkowie, zamieszczone w pierwszych trzech tomach wyżej omówio- nej edycji dokumentów katyńskich. Przechowywane w Archiwum Akt Nowych relacje o działalności lewi- cowej w obozach jenieckich na terenie ZSRR mają istotną wartość poznaw- czą, aczkolwiek należało do nich podchodzić z dużą ostrożnością, zwłasz- cza przy konfrontacji ze  źródłami innego pochodzenia. Wartościowe poznawczo okazały się również przechowywane w  AAN akta Janusza Kazimierza Zawodnego. Wiele cennych informacji uzyskano z materiałów archiwalnych przechowywanych w Centralnym Archiwum Wojskowym oraz w Archiwum Wschodnim w Warszawie, a szczególnie ze zgromadzo- nych tu kopii materiałów archiwalnych pochodzących z Instytutu Hoovera w Stanach Zjednoczonych, głównie relacji i wspomnień ocalałych jeńców. Bardzo pomocne w odtworzeniu życia wewnątrzobozowego okazały się materiały przechowywane w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Ze zgromadzonych tam dokumentów najbardziej wartościowe są wspomnienia Jana Bobera. Inne relacje czy zeznania, skła- dane na żądanie polskich władz wojskowych, chociaż są źródłem wiedzy o życiu jeńców w obozie ostaszkowskim, to nie wnoszą istotnych nowych informacji. Natomiast archiwalia pochodzące ze zbiorów Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie umożliwiły ukazanie dalszych losów policjantów na tle losów wszystkich jeńców ocalałych z zagłady. Materiały źródłowe, przechowywane w polskich placówkach archiwal- nych stanowiły ważne uzupełnienie materiałów proweniencji poradziec- kiej. Konfrontacja materiałów wytworzonych przez organa NKWD z mate- riałami archiwalnymi, zarówno krajowymi, jak i przechowywanymi poza granicami, w znacznym stopniu pozwoliła na uniknięcie jednostronności opisu i wniosków. W pracy wykorzystano prasę polską i rosyjskojęzyczną, do której odnoszono się ze znaczną ostrożnością z uwagi na stronniczość i brak obiektywizmu. Zakres chronologiczny pracy wyznaczają dwa wydarzenia historyczne. Początek — 17 września 1939 r. (agresja Związku Radzieckiego na Pol- skę); koniec — maj 1940 r., kiedy dokonano ostatecznego „rozładowania” obozu i mordu w Kalininie, a następnie ukryto zwłoki pomordowanych policjantów w Miednoje. Dla jasności wykładu, mimo że zmuszało to do przekroczenia ram chronologicznych, omówiono funkcjonowanie Policji Państwowej w okresie międzywojennym oraz losy policjantów ocalałych z zagłady. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 25 Wstęp Opracowanie ze  względu na  tematykę ma układ chronologiczno- -problemowy. Składa się z wstępu, pięciu rozdziałów, zakończenia, aneksu, streszczeń w języku rosyjskim i angielskim, bibliografii, wykazu skrótów i indeksu nazwisk. W  rozdziale pierwszym, który stanowi wprowadzenie, przedsta- wiono organizację Policji Państwowej w  okresie międzywojennym, jej stan kadrowy i liczebny tuż przed wybuchem wojny. Dokonano opisu oraz oceny przygotowań, jakie podejmowało kierownictwo policji w obliczu zbliżającej się wojny. Ważną część tego rozdziału stanowi omówienie losów funkcjonariuszy policji bezpośrednio po agresji ZSRR na Polskę, zwłaszcza okoliczności, w jakich dostawali się do niewoli, i drogi, jaką przebywali, zanim ostatecznie trafili do Ostaszkowa. Uwzględniono także internowa- nie policjantów na Litwie i Łotwie. Podjęto też próbę scharakteryzowa- nia jeńców pod względem społeczno -demograficznym, ujmując w tym: wyuczone, wykonywane i najbardziej cenione przez jeńców Ostaszkowa zawody: udział w Powstaniu
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zagłada polskich policjantów więzionych w obozie specjalnym NKWD w Ostaszkowie (wrzesień 1939 - maj 1940)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: