Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00394 009627 11232690 na godz. na dobę w sumie
Zakaz reformationis in peius w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Zakaz reformationis in peius w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8326-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka w sposób systemowy omawia klasyczną instytucję zakazu reformationis in peius w postępowaniu karnym.

W opracowaniu omówiono m.in.:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ZAKAZ REFORMATIONIS IN PEIUS W POLSKIM PROCESIE KARNYM Marcin Janusz Szewczyk Warszawa 2015 Stan prawny na 1 lutego 2015 r. Recenzent Prof. dr hab. Ryszard Stefański Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Grażyna Polkowska-Nowak Opracowanie redakcyjne Ewa Wiater Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-8113-0 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Moim rodzicom i żonie Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 17 Rozdział 1 Historia rozwoju instytucji i pojęcia zakazu reformationis in peius w zarysie / 23 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. Prawo rzymskie / 23 Czasy nowożytne / 26 Zakaz reformationis in peius w tymczasowo obowiązujących na ziemiach Rzeczypospolitej ustawodawstwach państw zaborczych / 30 Historia rozwoju zakazu reformationis in peius w polskim porządku prawnym / 35 Ewolucja regulacji zakazu reformationis in peius w kodeksie postępowania karnego z 1997 r. / 49 Rozdział 2 Systemowe i aksjologiczne aspekty obowiązywania zakazu reformationis in peius / 60 Rozdział 3 Zakaz reformationis in peius jako instytucja postępowania odwoławczego. Cechy polskiego modelu postępowania odwoławczego. Zarys charakterystyki / 75 3.1. 3.2. 3.3. Uwagi wstępne / 75 Rozwiązania proceduralne w aspekcie obowiązywania modelu rewizyjnego / 77 Zakres dopuszczalności środka odwoławczego / 81 7 Spis treści 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. Podmioty uprawnione do wniesienia środka odwoławczego / 83 Granice zaskarżenia / 86 Granice środka zaskarżenia a zakres kontroli odwoławczej / 92 Zakres kontroli sądu odwoławczego po 1 lipca 2015 r. / 100 Rozdział 4 Domniemania prawne z art. 447 k.p.k. a zakaz reformationis in peius / 106 Rozdział 5 Rozszerzenie granic orzekania na niekorzyść oskarżonego w przypadku uchybień uwzględnianych z urzędu / 128 Rozdział 6 Zagadnienie orzekania „na korzyść” i „na niekorzyść” jako wyznaczniki instytucji zakazu reformationis in peius / 141 6.1. 6.2. Uwagi ogólne / 141 Kryteria oceny surowości rozstrzygnięcia / 145 Rozdział 7 Charakterystyka prawna tzw. pośredniego zakazu reformationis in peius / 151 Rozdział 8 Wpływ obowiązywania zakazu reformationis in peius na wybrane instytucje z zakresu prawa karnego materialnego i procesowego / 161 Uwagi ogólne / 161 Zakaz orzekania na niekorzyść oskarżonego w zakresie kary / 161 Kara łączna a zakaz reformationis in peius / 180 Zaliczenie okresu rzeczywistego pozbawienia wolności oraz innych środków zapobiegawczych na poczet kary w kontekście zakazu pogorszenia sytuacji procesowej oskarżonego / 187 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8 Spis treści 8.5. 8.6. 8.7. 8.8. 8.9. 8.10. 8.11. Zmiana kwalifikacji prawnej czynu w przypadku obowiązywania zakazu z art. 434 § 1 i art. 443 k.p.k. / 190 Zakaz zmiany na gorsze a modyfikacje w zakresie znamion przestępstwa i opisu czynu / 198 Zmiany w zakresie ustaleń faktycznych w uzasadnieniu orzeczenia a zakaz reformationis in peius / 212 Zakaz reformationis in peius a koszty procesu / 226 Powództwo adhezyjne a zakaz reformationis in peius / 229 Wpływ bezpośredniego zakazu reformationis in peius na właściwość i skład sądu I instancji / 233 Wnioski / 239 Rozdział 9 Zakaz reformationis in peius w innych postępowaniach / 245 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 9.5. Zakaz reformationis in peius w postępowaniu kasacyjnym / 245 Zakaz reformationis in peius w postępowaniu wznowieniowym / 251 Zakaz reformationis in peius w postępowaniu o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie / 255 Zakaz reformationis in peius w postępowaniu wykroczeniowym / 261 Zakaz reformationis in peius w postępowaniu karnoskarbowym / 264 Rozdział 10 Zakaz reformationis in peius w postępowaniu zażaleniowym / 271 10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Uwagi ogólne / 271 Zażalenie na postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego a zakaz reformationis in peius / 273 Wznowienie postępowania przygotowawczego a zakaz reformationis in peius / 275 Postanowienie o umorzeniu postępowania prywatnoskargowego a zakaz reformationis in peius / 279 Zakaz reformationis in peius w innych postępowaniach zażaleniowych / 281 9 Spis treści Rozdział 11 Ograniczenia obowiązywania zakazu reformationis in peius / 285 Uwagi ogólne / 285 Wykładnia art. 434 § 3 i 4 k.p.k. w świetle wątpliwości doktryny i orzecznictwa / 286 Wyłączenie stosowania zakazu reformationis in peius względem sprawców niepoczytalnych i o ograniczonej poczytalności / 302 Wyłączenie zakazu reformationis in peius w innych postępowaniach / 311 11.1. 11.2. 11.3. 11.4. Rozdział 12 Wnioski / 314 12.1. 12.2. Wnioski de lege lata / 314 Wnioski de lege ferenda / 317 Literatura / 319 10 C.p.p. EKPC k.c. k.k. k.k. z 1969 r. k.k.s. k.k.w. Wykaz skrótów Akty prawne Code de procédure pénale, francuski kodeks postępowania karnego z dnia 2 marca 1959 r., http://legifrance.gouv.fr/affichCode.do?cidTe- xte=LEGITEXT000006071154 dateTe- xte=20150318 europejska Konwencja o ochronie praw czło- wieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupeł- niona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów Konstytucja RP k.p.c. k.p.k. k.p.k. z 1928 r. k.p.k. z 1969 r. k.p.w. k.p.w. z 1971 r. k.r.o. k.w. k.w.p.k. z 1936 r. k.w.p.k. z 1945 r. 12 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po- stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19 marca 1928 r. – Kodeks postępowa- nia karnego (Dz. U. Nr 33, poz. 313 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 96 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 395 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks postę- powania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. Nr 12, poz. 116 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks ro- dzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 788 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykro- czeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 482 z późn. zm.) dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 września 1936 r. – Kodeks wojskowego po- stępowania karnego (Dz. U. Nr 76, poz. 537 z późn. zm.) dekret z dnia 23 czerwca 1945 r. – Kodeks wojskowego postępowania karnego (Dz. U. Nr 36, poz. 216 z późn. zm.) k.w.p.k. z 1956 r. MPPOiP nowelizacja z 1932 r. nowelizacja z 1949 r. nowelizacja z 1950 r. nowelizacja z 2003 r. nowelizacja z 2013 r. p.p.s.a. projekt Wykaz skrótów Kodeks wojskowego postępowania karnego z dnia 23 maja 1956 r. (tekst jedn.: Dz. U. Nr 22, poz. 103 z późn. zm.) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 sierpnia 1932 r. zmieniające niektóre przepisy postępowania karnego (Dz. U. Nr 73, poz. 662) ustawa z dnia 27 kwietnia 1949 r. o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz. U. Nr 32, poz. 238) ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie prze- pisów postępowania karnego (Dz. U. Nr 38, poz. 348 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, usta- wy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępo- wania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 17, poz. 155 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1247 z późn. zm.) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyj- nymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) projekt ustawy z dnia 10 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektó- rych innych ustaw, http: // www. bip. ms. gov. pl/ pl/ projekty- aktow- prawnych/ prawo- karne (data dostępu: 10.11.2014 r.) 13 Wykaz skrótów Protokół nr 7 StPO u.n.o. u.p.n. ustawa austriacka ustawa niemiecka ustawa rosyjska Protokół nr 7 sporządzony dnia 22 listopada 1984 r. w Strasburgu do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364) Strafprozeßordnung – Kodeks postępowania karnego Republiki Federalnej Niemiec, wersja z dnia 7 kwietnia 1987 r., BGBl. I S. 1074, obl. 1319, ostatnio zmieniona ustawą z dnia 21 stycznia 2015 r., BGBl. I S. 10 ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób re- presjonowanych za działalność na rzecz niepod- ległego bytu Państwa Polskiego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1851) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziała- niu narkomanii (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 124 z późn. zm.) ustawa austriacka o postępowaniu karnem z dnia 23 maja 1873 r. wraz z ustawą wprowa- dzającą z tej samej daty (Dz. u.p. austr. Nr 119) niemiecka ustawa o postępowaniu karnem z dnia 1 lutego 1877 r. (Dz. U. Rzeszy, s. 253) wraz z ustawą wprowadzającą z tej samej daty (Dz. U. Rzeszy, s. 346) rosyjska ustawa postępowania karnego z dnia 20 listopada 1864 r. wraz z przepisami prze- chodniemi z 1917 r. Czasopisma i publikatory Annales UMCS AUL FI AUW Prawo BAS Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodow- ska Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica Acta Universitatis Wratislaviensis. Prawo Biuro Analiz Sejmowych 14 Biul. MS CzPKiNP GS GSP GSP-Prz. Orz. GSW KPPubl. KSP KZS M. Praw. NP OSA OSN(K) OSNCK OSNKW OSNPG OSNwSK OSP OSPiKA OTK OTK-A PiP PPK Prob. PK Prob. Praw. Wykaz skrótów Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych Głos Sądownictwa Gdańskie Studia Prawnicze Gdańskie Studia Prawnicze. Przegląd Orzecz- nictwa Gazeta Sądowa Warszawska Kwartalnik Prawa Publicznego Krakowskie Studia Prawnicze Krakowskie Zeszyty Sądowe Monitor Prawniczy Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego (Izba Karna) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Izby Karnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawnic- two Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi- trażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Seria A Państwo i Prawo Przegląd Prawa Karnego Problemy Prawa Karnego Problemy Praworządności 15 Wykaz skrótów Prok. i Pr. Prok. i Pr.-wkł. Prz. Sejm. PS RPEiS St. Iur. St. Praw. St. Pr.-Ek. WPP WSS ZNUJ PP ZNUŁ ZNUR Prokuratura i Prawo Prokuratura i Prawo – wkładka Przegląd Sejmowy Przegląd Sądowy Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Iuridica Studia Prawnicze Studia Prawno-Ekonomiczne Wojskowy Przegląd Prawniczy Wrocławskie Studia Sądowe Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskie- go. Prace Prawnicze Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego Inne ETPC SA SN TK Europejski Trybunał Praw Człowieka sąd apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny 16 Wstęp Niniejsze opracowanie poświęcone jest jednej z najważniejszych instytucji prawnych procesu karnego, za którą należy uważać zakaz reformationis in peius. Podstawą rozważań w tym zakresie są poglądy doktryny i orzecznictwo sądowe oraz własne przemyślenia autora, po- parte praktyką zawodową. Instytucja zakazu reformationis in peius funkcjonuje w polskim ustawodawstwie począwszy od pierwszej kodyfikacji prawa karnego procesowego, tj. od 1928 r. Długa jej obecność w naszym porządku prawnym nie usunęła wątpliwości i dylematów pojawiających się na tle zakresu obowiązywania zakazu reformationis in peius i sposobu jego rozumienia w poszczególnych sytuacjach faktycznych i prawnych. Po- nadto źródłem zmieniających się stanowisk była prawna ewolucja za- kazu. Jej generalny kierunek wykazuje znamienną prawidłowość roz- woju zorientowanego na rozszerzenie gwarancji i praw oskarżonego, nie licząc incydentalnych i mających wyraźnie polityczną motywację nowelizacji procedury karnej. Wybór tematu został podyktowany doniosłością prawną i praktycz- ną problematyki zakazu reformationis in peius oraz brakiem szerszego opracowania podejmującego temat tej instytucji w procesie karnym w ostatnim czasie1. Dodatkową motywację tworzą liczne możliwości badawcze, które daje zagadnienie zakazu orzekania na niekorzyść oskarżonego. Regulacja ta łączy bowiem aspekty teorii prawa karnego o najwyższym poziomie abstrakcji prawnej z kwestiami o nadzwyczaj ważnym i konkretnym znaczeniu praktycznym. Oba wskazane wątki zostały podjęte w niniejszej pracy, niemniej jej zasadniczym zadaniem było zwrócenie uwagi na aspekty obowiązywania zakazu reformationis 1 Ostatnią pozycją monograficzną jest książka autorstwa K. Marszała, Zakaz refor- mationis in peius w nowym ustawodawstwie karnym procesowym, Warszawa 1970. 17 Wstęp in peius w konkretnych sytuacjach i stanach prawnych. Pokazują one dynamizm tego środka i ukazują jego rzeczywiste znaczenie praktyczne. Nazwa reformatio in peius została zaczerpnięta z języka łacińskiego i oznacza zmianę lub przekształcenie na gorsze2. W doktrynie procesu karnego wypracowano podział omawianej regulacji na zakaz „bezpo- średni” i „pośredni”. Adresatem pierwszego z nich jest sąd odwoławczy, a drugi wiąże sąd, który rozpoznaje sprawę po raz kolejny. Bezpośredni zakaz pogarszania sytuacji oskarżonego polega na tym, że sąd odwoław- czy może orzec na niekorzyść oskarżonego tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek odwoławczy, i tylko w granicach zaskarżenia. Zakaz pośredni oznacza, że sąd, który rozpoznaje sprawę po jej uchyle- niu, na skutek środka odwoławczego wniesionego na korzyść oskarżo- nego, nie może wydać orzeczenia surowszego względem tego, które zapadło uprzednio3. Zakaz reformationis in peius był w przeszłości przedmiotem prac K. Marszała4 oraz innych autorów5. Rozważania zawarte w monogra- fiach z końca lat 60. i początku 70. ubiegłego wieku w znacznej części pozostają aktualne, niemniej zmiany regulacji dotyczącej omawianej instytucji, jak również nowy bogaty dorobek piśmienniczy i orzeczniczy uzasadniają ponowne, szersze zajęcie się przedmiotowym zagadnieniem. Nie sposób pominąć także tej okoliczności, że zakaz reformationis in 2 Czasownik reformo tłumaczy się jako „przekształcić, przemienić”, natomiast słowo peius jest wyższym stopniem przymiotnika malus, który oznacza „zły, niepomyślny, szkodliwy, srogi, niepoprawny”, zob. np. J. Sondel, Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków, Kraków 2001, s. 602. 3 Zakaz pośredni od zakazu bezpośredniego różni także i to, że zakaz bezpośredni należy odnosić do bezpośredniej, niepoprzedzonej jakimkolwiek orzeczeniem analizują- cym zasadność kwestionowanego rozstrzygnięcia kontroli orzeczenia przez organ odwo- ławczy. Z kolei „pośredniość” wiązać należy z faktem, że punktem odniesienia dla roz- strzygnięć wydawanych w ramach orzeczenia kończącego dany etap postępowania po- nownego jest orzeczenie poddane już kontroli instancyjnej, zob. P. Łuczyński, Zakaz reformationis in peius w postępowaniu ponownym – wybrane zagadnienia na tle funkcji procesowej w postaci funkcji obrony karnej (w:) Z problematyki funkcji procesu karnego, red. T. Grzegorczyk, J. Izydorczyk, R. Olszewski, Warszawa 2013, s. 419. 4 Zob. K. Marszał, Zakaz reformationis in peius w polskim procesie karnym, Poznań 1968; tenże, Zakaz reformationis in peius w nowym... 5 Por. np. Z. Doda, Zakres zakazu reformationis in peius według obowiązującego kodeksu postępowania karnego, ZNUJ PP 1967, nr 31; tenże, Kontrowersje wokół instytucji zakazu reformationis in peius, NP 1971, nr 6; tenże, Zakaz reformationis in peius – realna gwarancja czy iluzja?, Palestra 1974, nr 4; A. Kaftal, O niektórych zagadnieniach zakazu reformationis in peius w praktyce SN oraz wojewódzkich sądów rewizyjnych, NP 1962, nr 9; tenże, W sprawie obowiązywania zakazu reformationis in peius, Palestra 1980, nr 6. 18 Wstęp peius jest instytucją tak doniosłą prawnie, że jej funkcjonowanie prowa- dzi do korekty szeregu podstawowych zasad procesu karnego. Z tego względu precyzyjne ustalenie zakresu działania tej regulacji ma poważne znaczenie dla praktyki wymiaru sprawiedliwości. Zakaz reformationis in peius zapewnia nieskrępowaną możliwość zaskarżania orzeczeń. Jest ściśle powiązany z zasadą instancyjności postępowania, która stanowi rozwinięcie konstytucyjnego prawa do sądu gwarantowanego przez art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.), a ponadto – jak słusznie wskazał Trybunał Konstytucyjny – realizuje również zasadę sprawiedliwości proceduralnej6. Gwarancyjny charakter zakazu polega na zabezpieczeniu swobody zaskarżania orzeczeń przez oskarżonego przez zapewnienie mu warun- ków do powzięcia nieskrępowanej decyzji woli co do poddania orzecze- nia kontroli instancyjnej. Zakaz reformationis in peius jest jednym z niezwykle istotnych elementów prawa oskarżonego do obrony. Uregulowania zawarte w art. 434 § 3 i art. 443 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) były w przeszłości przedmiotem zainteresowania Trybunału Konstytucyjnego, który badał je w kontekście zasady rzetel- nego procesu7. Ten aspekt obowiązywania zakazu reformationis in peius został również podjęty w niniejszej pracy. Problematyka zakazu reformationis in peius nie jest unormowana wprost w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podsta- wowych wolności i innych podobnych aktach międzynarodowych. Niewątpliwie jednak omawiana instytucja ma ścisły związek z prawem do wniesienia odwołania w sprawach karnych, które dodano do kanonu praw człowieka gwarantowanych przez Radę Europy na mocy Protokołu nr 7 sporządzonego dnia 22 listopada 1984 r. w Strasburgu do Konwen- cji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364), ratyfikowanego przez Polskę dnia 4 grudnia 2002 r. ze skutkiem od 1 marca 2003 r.8 Jak wcześniej zaznaczono, niniejsze opracowanie ma na celu wie- lopłaszczyznową analizę funkcjonowania instytucji zakazu reformationis 6 Zob. wyrok TK z dnia 12 czerwca 2002 r., P 13/01, OTK-A 2002, nr 4, poz. 42. 7 Zob. wyrok TK z dnia 28 kwietnia 2009 r., P 22/07, OTK-A 2009, nr 4, poz. 55. 8 Zob. oświadczenie rządowe z dnia 31 stycznia 2003 r. w sprawie mocy obowiązu- jącej Protokołu nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonego dnia 22 listopada 1984 r. w Strasburgu (Dz. U. z 2003 r. Nr 42, poz. 365). 19 Wstęp in peius w polskim postępowaniu karnym, z naciskiem na aspekty praktycznego funkcjonowania tej instytucji. Głównym punktem odnie- sienia w zakresie treści systemowych i aksjologicznych jest orzecznictwo, w tym Trybunału Konstytucyjnego, oraz poglądy wyrażane w doktrynie procesu karnego. Podstawową metodą badawczą jest analiza przepisów polskiego prawa, jak również orzecznictwa sądów powszechnych, Sądu Najwyż- szego i Trybunału Konstytucyjnego. Zasadnicza teza monografii zakłada, że polskie prawo karne proce- sowe respektuje wysoki standard gwarancyjny związany z instytucją zakazu reformationis in peius na tle innych porównywanych systemów prawnych. Takie ujęcie zakazu powoduje jednak perturbacje związane ze stosowaniem tej regulacji. Zakaz reformationis in peius został ukształtowany jako instytucja o charakterze bezwzględnym. Oznacza to, że działa on niezależnie (niekiedy wbrew) wszystkim innymi zasa- dom prawa karnego. W związku z tym w praktyce często dochodzi do kolizji z regułą trafnej represji oraz prawdy materialnej. Praca składa się z jedenastu rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest rozwojowi instytucji w prawie rzymskim oraz w czasach nowożytnych. Opisuje również ewolucję zakazu reformationis in peius w polskim po- rządku prawnym. Dalsze rozdziały dotyczą zagadnień aksjologicznych oraz umiejscowienia omawianej instytucji w systemie prawa. Rozdział czwarty zawiera opis relacji między przepisami art. 447 k.p.k. a normą z art. 434 § 1 k.p.k. Kolejna część opracowania odnosi się do zagadnienia związanego z rozszerzeniem granic orzekania na niekorzyść oskarżone- go w przypadku uchybień uwzględnianych z urzędu. W rozdziałach 6 i 7 zawarto charakterystykę bezpośredniego i pośredniego zakazu orzekania na niekorzyść oskarżonego. Z kolei problematyka wpływu zakazu reformationis in peius na wybrane instytucje prawa karnego i procesowego omówiona została w rozdziale 8. W kolejnej części pracy zaprezentowano sposób funkcjonowania zakazu w poszczególnych postępowaniach, m.in.: kasacyjnym, wznowieniowym, wykroczenio- wym, karnoskarbowym oraz zażaleniowym. Przedostatni rozdział po- święcony jest tym postępowaniom, w których regulacje z art. 434 i 443 k.p.k. nie obowiązują. Konkluzję pracy stanowią wnioski de lege lata i de lege ferenda. Ze względu na to, że standard krajowej regulacji w zakresie zakazu reformationis in peius w postępowaniu karnym jest generalnie wyższy niż w innych państwach europejskich, wątki prawnoporównawcze zo- 20 Wstęp stały ograniczone do przedstawienia funkcjonowania omawianej insty- tucji w ustawodawstwach, na których w przeszłości wzorowano polskie unormowania, tj. w prawie francuskim oraz niemieckim. Niniejsza książka jest uaktualnioną wersją rozprawy doktorskiej obronionej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszaw- skiego. Przy tej okazji chciałbym podziękować Promotorowi – Pani prof. dr hab. Marii Rogackiej-Rzewnickiej – za pomoc i zaangażowanie przy powstaniu dysertacji. Odrębne podziękowania chciałbym złożyć Recenzentom rozprawy – prof. dr. hab. Ryszardowi Stefańskiemu oraz prof. dr. hab. Piotrowi Kruszyńskiemu – za wartościowe wskazówki i uwagi, które znacząco pomogły w nadaniu monografii ostatecznej formy. 21 Rozdział 1 Historia rozwoju instytucji i pojęcia zakazu reformationis in peius w zarysie 1.1. Prawo rzymskie „Zakaz zmiany na gorsze” jest instytucją, której rozwój należy wiązać z ukształtowaniem modelu postępowania wieloinstancyjnego. Pochodzenie instytucji oraz pojęcia reformatio in peius niektórzy łączą z procesem rzymskim, choć w literaturze przedmiotu jest to kwestia sporna9. Konstatację taką badacze wywodzą z sentencji sformułowanej przez Ulpiana10 zawartej w Digestach: „Appelandi usus quam sit frequ- ens quamque necessarius nemo est qui nesciat, quippe quum iniquita- tem judicantium, vel imperitiam recorrigat: licet nonunquam bene latas sententias in peius reformat neque enim utique melius pronuntiat qui novissimas sententias laturus est”11. Cytowana wypowiedź nie daje dostatecznych podstaw do przyjęcia, że jej autor, posługując się zwrotem in peius reformat, używał go w znaczeniu zakazu pogorszenia sytuacji strony apelującej. Z treści sentencji można wywieść jedynie, że wskazywał on na takie przypadki, w których sądy odwoławcze zmieniały prawidłowe wyroki sądów niższej instancji, stosując niewłaściwie prawo. Można zatem przyjąć, że użyte 9 Por. analizę R. Lauckner, Zur Geschichte und Dogmatik der reformatio in peius, Breslau 1913, s. 29 i n. 10 Podobnego zwrotu używał również Owidiusz, zob. W. Egger, Die reformatio in peius im Zivilprozess, Zürich 1985, s. 8. 11 „Każdy wie, jak częsty i potrzebny jest zwyczaj apelowania: apelacja bowiem po- prawia niesprawiedliwość lub nieświadomość sędziów. Jednakże zdarzyć się może, że dobre wyroki w apelacji bywają zmieniane na gorsze. Może się zdarzyć, że sąd najwyższej instancji wyda zły wyrok i zmieni na gorszy wyrok najlepszy” – J. Szymanowski, Wykład kodexu postępowania cywilnego, t. 2, Warszawa 1866, s. 159. 23 Rozdział 1. Historia rozwoju instytucji i pojęcia zakazu... określenie nie miało nic wspólnego z zakazem orzekania na niekorzyść strony skarżącej. W procesie rzymskim, w czasach przed kodyfikacją justyniańską, sąd odwoławczy rozpoznawał tylko te rozstrzygnięcia wyroku, które zostały zaskarżone i których zmiany strona wyraźnie żądała12. W pozo- stałym zakresie orzeczenie stawało się prawomocne i ta część wyroku nie mogła ulec modyfikacji. Niemniej nie było to rezultatem działania zakazu reformationis in peius (gdyż taki formalnie nie obowiązywał), tylko wynikało z kształtu postępowania apelacyjnego, w którym sąd był ściśle związany granicami środka odwoławczego13. W czasach kodyfikacji justyniańskiej istotnych wiadomości doty- czących apelacji i możliwości zmian wyroku dostarcza konstytucja ce- sarska z dnia 27 marca 530 r., Lex Ampliorem14. Wspomniany akt prawny zawiera informacje na temat zmiany dotychczasowej praktyki, wedle której „tylko ten zasługiwał na poprawę, kto wystąpił z apelacją”. Justynian stwierdza w nim, że „nie widząc powodów, dla których druga strona, która nie wniosła apelacji, zmuszona jest podlegać takiemu wyrokowi, ustanawiamy, że jeśli apelujący stawił się w sądzie i przed- stawił swoje żądania, to jego przeciwnik także musi przedstawić swoje racje i wszelkie dowody mu znane oraz korzystać z pomocy sądu. Jeżeli zaś będzie nieobecny to sędzia ma obowiązek dopełnić jego praw”15. Jak wynika z cytowanego aktu prawnego, w przypadku wniesienia apelacji strona przeciwna mogła się do niej przyłączyć, natomiast w razie jej nieobecności to sędzia był zobligowany do wzięcia pod uwagę jej interesów. Konstrukcja środka odwoławczego przyjęta przez Lex Ampliorem umożliwiała zatem zmianę wyroku na niekorzyść skarżącego nie tylko przy braku apelacji strony przeciwnej, lecz także w sytuacji, gdy strona ta nie była obecna na rozprawie16. Przedmiotowa 12 F.C. Arnold, Über die reformatio in peius, Archiv für die civilistische Praxis 1848, s. 73, cyt. za G. Smyk, Zarys historycznego rozwoju zakazu reformationis in peius w pro- cesie cywilnym w czasach nowożytnych do końca XIX wieku, Annales UMCS Sectio G Ius 1991, t. XXXVIII, s. 202. 13 K. Marszał, Zakaz reformationis in peius w nowym..., s. 24; G. Smyk, Zarys..., 14 Nazwa pochodzi od pierwszych słów tekstu konstytucji. 15 Cyt. za G. Smyk, Zarys..., s. 202. 16 H.P. Ricci, Reformatio in peius und Anschliessung an das Rechtsmittel im Zivilpro- zess – unter vergleichsweiser Heranziehung des Strafprozesses und des Steuerjustizverfah- rens, Winterthur 1955, s. 22 i n. s. 202. 24 1.1. Prawo rzymskie regulacja dawała prymat zasadzie prawdy materialnej, dopuszczając możliwość zmiany wyroku na niekorzyść dla apelującego (reformatio in peius). Lex Ampliorem nie jest jedynym źródłem dostarczającym dowodu, że prawo rzymskie dopuszczało orzekanie na niekorzyść strony odwo- łującej się. K. Marszał wskazuje na dzieło Ammianusa Marcelinnusa pt. Rerum gestarum, z którego wynika, że na skutek wniesienia apelacji przez oskarżonego sąd mógł wymierzyć mu karę surowszą17. Niemniej, jak trafnie zauważa wspomniany autor, przedmiotowa praca pochodzi z okresu wcześniejszego niż Lex Ampliorem, co może świadczyć o tym, że orzekanie na niekorzyść apelującego było dopuszczalne już w drugiej połowie IV wieku. Rozdźwięk między regulacjami K. Marszał tłumaczy tym, że prawo rzymskie przewidywało podział czynów karalnych na crimina publica i delicta privata. Najprawdopodobniej więc Lex Ampliorem dotyczyła postępowania cywilnego, które obejmowało zakresem swojego działania również drugą z wymienionych kategorii czynów. Istniała zatem różnica co do uprawnień sądu apelacyjnego w orzekaniu na niekorzyść wnoszą- cego odwołanie w zależności od rodzaju postępowania18. Taki dysonans, zdaniem K. Marszała, występował, pomimo że badacze przedmiotu przyjmują, że apelacje karna i cywilna były unormowane zbieżnie19. Wskazane w odległej przeszłości ślady zakazu reformationis in peius nie stanowią w żadnym razie historycznego źródła tej instytucji. Jest ono raczej związane z wykształceniem się procesu w nowożytnej formule prawnej, co przypada na przełom XVIII i XIX wieku. Warunkiem wy- pracowania przez prawo omawianej instytucji była głębsza świadomość celu, któremu takie rozwiązanie miałoby służyć. To zaś wymagało uświadomienia wyższych potrzeb procesu karnego, co następuje 17 K. Marszał, Zakaz reformationis in peius w nowym..., s. 29–30. 18 K. Marszał wskazuje, że ze względu na skromny materiał badawczy jest to jedynie trudna do weryfikacji hipoteza. Autor podnosi również, że dysonans co do kompetencji sądów apelacyjnych w postępowaniu karnym i cywilnym mógł występować, pomimo że w literaturze przedmiotu wskazuje się, że apelacje karna i cywilna były unormowane zbieżnie (zob. K. Marszał, Zakaz reformationis in peius w nowym..., s. 30 i podana tam literatura). 19 Tak np. T. Mommsen, Römisches Strafrecht, Leipzig 1899, cyt. za K. Marszał, Zakaz reformationis in peius w nowym..., s. 30. 25 Rozdział 1. Historia rozwoju instytucji i pojęcia zakazu... w rozwiniętej postaci dopiero wraz z wykształceniem się tzw. formy mieszanej20. 1.2. Czasy nowożytne Bliższa data uformowania instytucji zakazu reformationis in peius jest trudna do uchwycenia. Ustalenie cezury czasowej, w której omawia- na regulacja została wprowadzona do porządku prawnego, wymaga, choćby w zarysie, analizy kształtu apelacji, jak również postępowania odwoławczego w państwach nowożytnej Europy. We Francji w połowie XVIII wieku zaczął się kształtować system badania sprawy przez różne sądy, w konsekwencji prowadzący do roz- woju postępowania instancyjnego. Inspiracji do wprowadzenia uregu- lowania zakazującego orzekania na niekorzyść oskarżonego, który wniósł apelację, niewątpliwie należy poszukiwać w hasłach głoszonych przez rewolucjonistów francuskich, a dotyczących – ogólnie rzecz biorąc – złagodzenia norm prawa karnego i unowocześnienia form postępo- wania. Zgodnie z nimi w latach 1789–1795 zmieniono kształt francu- skiego procesu karnego. Nie wprowadzono jednak wprost regulacji zakazującej orzekanie na niekorzyść oskarżonego wnoszącego środek odwoławczy. Takiego zapisu nie zawierał również Code d instruction criminelle z 1808 r. W piśmiennictwie wskazuje się, że zasadnicze znaczenie dla wy- kształcenia się instytucji zakazu reformationis in peius miała wykładnia prawa dokonana przez francuską Radę Stanu21 w dniu 12 listopada 20 W rozwoju procesu karnego wyróżnia się trzy formy: skargową, inkwizycyjną i mieszaną. Forma mieszana jest połączeniem elementów dwóch pierwszych form. 21 Rada Stanu jako organ centralny wykształciła się w czasach monarchii absolutnej. Pierwotnie funkcjonowała w ramach tzw. Rady Królewskiej. Ponieważ Rada ta zajmowała się wieloma sprawami, została podzielona na cztery sekcje: Radę Stanu, Radę Depesz, Radę Finansów i Radę Prywatną. Najważniejszą spośród wymienionych była Rada Stanu. Zajmowała się ona polityką zagraniczną oraz sprawami wewnętrznymi państwa i obra- dowała pod królewskim przewodnictwem. W czasach napoleońskich po ogłoszeniu konstytucji z 1799 r. Rada uzyskała uprawnienia do tworzenia prawa i opracowywania projektów ustaw. Aktualnie Rada Stanu jest organem opiniującym wszystkie projekty ustaw i dekretów autorstwa rządowego. Orzeczenia Rady Stanu w tym zakresie, wraz z uzasadnieniami, są publikowane i odgrywają olbrzymią rolę w praktyce ustrojowej. Organ ten pełni funkcję kontrolną wobec działań administracji i jest najwyższym organem sądownictwa administracyjnego. 26 1.2. Czasy nowożytne 1806 r.22 Opinia dotyczyła możliwości orzekania przez sąd odwoławczy poza zakresem zaskarżenia w sytuacji, gdy apelującym w procesie cy- wilnym była wyłącznie jedna ze stron. Rada Stanu stwierdziła, że sąd odwoławczy może zmienić wyrok tylko w granicach apelacji, gdyż w pozostałej części orzeczenie jest prawomocne, a sąd apelacyjny nie jest władny wyjść poza granice żądań apelującego. Zaznaczyć należy, że dokonana wykładnia nie dotyczyła sytuacji, w której stroną apelującą był oskarżony. Dlatego też wielu autorów kwestionuje to, że z przytoczonej opinii Rady Stanu można wywieść zakaz orzekania przez sąd odwoławczy na niekorzyść tego podmiotu23. Stanowisko Rady Stanu bez wątpienia można jednak uznać za im- puls do powstania omawianej instytucji w prawie francuskim. Zaznaczyć należy, że uzasadnienia dla zakazu reformationis in peius wywodzono w późniejszych latach właśnie z zasady częściowej prawomocności wyroku, która we Francji była przestrzegana wyjątkowo restrykcyjnie24. Omawiana instytucja w prawie francuskim w znacznej mierze zo- stała ukształtowana przez praktykę, która szeroko ujmowała zakaz orzekania na niekorzyść, zarówno w zakresie kary, jak i rozstrzygnięć cywilnych. Zakaz obowiązywał w postępowaniu apelacyjnym i kasacyj- nym. Praktyka została usankcjonowana dopiero w kodeksie postępowa- nia karnego z lat 1957–1958, w którym zakaz reformationis in peius otrzymał postać zapisu ustawowego. W literaturze niemieckiej przyjmuje się, że instytucja zakazu refor- mationis in peius wykształciła się w związku z procedurą unormowaną w Constitutio Criminalis Carolina z 1532 r., a określaną jako Aktenver- sendung (przekazanie akt)25. Consitutio Criminalis Carolina przewidy- wała, że w sytuacji, gdy sędzia miał wątpliwości co do tego, jaki wyrok powinien zapaść, mógł zwrócić się do uniwersyteckiego wydziału prawa o wydanie orzeczenia. Regułą stało się, że w poważniejszych sprawach sędzia po zakończeniu śledztwa przesyłał akta do wydziału prawa. Jeżeli wydane orzeczenie nie zadowalało go, mógł powtórzyć procedurę i 22 Zob. F. Ehrhard, L interdiction de la reformatio in pejus, Revue de Science Crimi- nelle et de Droit Pénal Comparé 1939, nr 1, s. 470; H. Gerber, Das Verbot der reformatio in peius im Reichsstrafprozess, Breslau 1913, cyt. za K. Marszał, Zakaz reformationis in peius w nowym..., s. 32. 23 Zob. R. Lauckner, Zur Geschichte..., s. 50–51; F. Ehrhard, L interdiction..., s. 33. 24 Sąd odwoławczy w przypadku apelacji na korzyść oskarżonego mógł orzekać wyłącznie zgodnie z kierunkiem środka odwoławczego. 25 Zob. R. Lauckner, Zur Geschichte..., s. 35. 27 Rozdział 1. Historia rozwoju instytucji i pojęcia zakazu... wysłać akta sprawy do innego wydziału, usuwając jednocześnie uprzednie orzeczenie z akt sprawy. Z biegiem czasu, wskutek krytycznych uwag przedstawicieli dok- tryny niemieckiej, zaniechano praktyki polegającej na usuwaniu z akt sprawy orzeczenia wydziału prawa i przesyłania go do innej jednostki. Co za tym idzie, sędzia został związany pierwszym orzeczeniem wyda- nym przez wydział prawa, które musiał ogłosić. Stanowiło to podwalinę do wykształcenia instytucji prawomocności, na tle której doszło do uformowania zakazu reformationis in peius. Jedynym środkiem odwoławczym, jaki przysługiwał oskarżonemu w procesie niemieckim, było tzw. prawo ostatecznej obrony. Na skutek jego wniesienia sędzia uzyskiwał możliwość zmiany orzeczenia, również na niekorzyść skarżącego. Wniesienie tego środka odwoławczego po- wodowało, że sędzia mógł zmienić zaskarżone orzeczenie jedynie w tej części, w której nie było ono prawomocne. Początkowo przyjmowano, że tylko wyroki uniewinniające stawały się natychmiast prawomocne i nie mogły być zmienione. Pojęcie pra- womocności uległo z upływem lat ewolucji i objęło swym zakresem również wyroki skazujące. W prawie niemieckim początkowo wykształ- ciła się teoria, zgodnie z którą wyroki skazujące były uznawane za nie- korzystne dla oskarżonego tylko w zakresie skazania. Natomiast orze- czenie w tej części, w której oskarżonemu nie wymierzono maksymalnej kary przewidzianej w ustawie, uznawano za korzystne. Z upływem czasu na tym tle powstała praktyka, zgodnie z którą orzeczenie nie mogło zostać zmienione na skutek środka odwoławczego wniesionego przez oskarżonego w części, w której było dla niego korzystne. W takim przypadku sąd nie mógł zatem zreformować wyroku przez wymierzenie surowszej kary, gdyż takie rozstrzygnięcie naruszało tę część orzeczenia, która nie mogła być zmieniona, ponieważ stała się prawomocna. Wiek XVIII przyniósł dalszy rozwój instytucji prawomocności, a za nią zakazu reformationis in peius. Uznano, że orzeczenie uniewin- niające może zostać zmienione w przypadku jego zaskarżenia w określonym terminie. Wprowadzono również zasadę ne bis in idem procedatur dotyczącą wyroków skazujących. W pierwszej połowie XIX wieku w Niemczech można zauważyć ścieranie się koncepcji wspierających instytucję zakazu reformationis in peius oraz tych poglą- dów, które uznawały, że jest ona zbędna. Znalazło to odbicie również w ustawodawstwach poszczególnych państw niemieckich. 28 1.2. Czasy nowożytne W wymienionym okresie następuje generalny wzrost uprawnień procesowych oskarżonego. Zmiany procedury karnej na początku XIX wieku w Prusach i Austrii wprowadzały korekty do dotychczaso- wego modelu postępowania26. W tym też okresie za sprawą przedstawicieli piśmiennictwa wy- kształciło się pojęcie zakazu reformationis in peius w aktualnym rozu- mieniu tego terminu27. Jako pierwsze do swojego porządku prawnego zakaz orzekania na niekorzyść oskarżonego, który wniósł środek odwo- ławczy, wprowadziły te z państw niemieckich, które pozostawały pod wpływem poglądów wyrażanych przez rewolucjonistów francuskich. W ustawie postępowania karnego Rzeszy Niemieckiej z 1877 r. unormowano omawianą instytucję w sposób szeroki. Zakaz orzekania na niekorzyść obowiązywał zarówno w postępowaniu apelacyjnym, rewizyjnym, jak i wznowieniowym. Ta regulacja funkcjonowała do roku 1935, kiedy to zdecydowano o uchyleniu zakazu reformationis in peius. Ideolodzy systemu faszystowskiego uzasadniali takie posunięcie za pomocą argumentu, że instytucja zakazu uniemożliwia realizację zasady „rzeczywistej sprawiedliwości”28. Zakaz reformationis in peius został przywrócony na terenie państw niemieckich w krótkim czasie po ustaniu działań wojennych. Warto jeszcze kilka zdań poświęcić prawu austriackiemu, które jako pierwsze wprowadziło do porządku prawnego zakaz reformationis in peius w postaci zapisu ustawowego. Akt prawny określany jako Constitutio Criminalis Theresiana z 1768 r. przyjmował zasadę, że wyrok karny kończący postępowanie mógł być zaskarżony środkiem odwoławczym, tzw. rekursem, co skutkowało przekazaniem akt wraz z treścią skargi sądowi wyższemu. Co prawda, kwestia orzekania na niekorzyść odwołującego się nie została w ustawie rozstrzygnięta, nie- mniej w literaturze wskazywano, że zakaz nie obowiązywał, a co za tym idzie – sąd odwoławczy mógł na skutek wniesienia rekursu wymierzyć oskarżonemu karę surowszą29. 26 P. Girdwoyń, Zarys niemieckiego procesu karnego, Białystok 2006, s. 19–20. 27 Przyjmuje się, że jako pierwszy użył tego pojęcia w dziele z 1802 r. niemiecki autor N.T. von Gönner, tak R. Lauckner, Zur Geschichte..., s. 5. 28 H. Henkel, Das deutsche Strafverfahren, Hamburg 1943, s. 422, cyt. za K. Marszał, Zakaz reformationis in peius w nowym..., s. 41. 29 J. Glaser, Handbuch des Strafprozesses, Bd. 2, Leipzig 1885, s.119–120. 29 Rozdział 1. Historia rozwoju instytucji i pojęcia zakazu... Kolejny akt prawny – Allgemeine Criminalgerichtsordnung z 1788 r. – zmienił tę praktykę, przewidując expressis verbis, że skutkiem wniesienia rekursu nie może być zaostrzenie kary. Tożsamą regulację zawierały również późniejsze kodyfikacje, w tym kodeks karny dla Galicji Zachodniej z 1796 r.30 Podsumowując, należy stwierdzić, że nie sposób precyzyjnie określić daty wyrażenia w prawie reformationis in peius w znaczeniu, jakie nadaje się temu pojęciu obecnie. Można jednak bez większego błędu uznać, że kształtowało się ono w XVIII i XIX wieku, choć trudno jednoznacznie wskazać jego twórcę. Bez wątpienia dużą rolę w kształ- towaniu zarówno samego pojęcia, jak i instytucji określanej mianem zakazu reformationis in peius miała Wielka Rewolucja Francuska, której hasła wywarły zasadniczy wpływ na orzecznictwo nie tylko sądów francuskich, lecz także innych państw ówczesnej Europy31. Niebagatelny wpływ na rozwój pojęcia miały również poglądy prawników niemiec- kich, ale nie można pominąć tego, że to ustawodawstwo austriackie jako pierwsze wprowadziło do swojego porządku prawnego regulację zakazującą orzekania na niekorzyść oskarżonego wnoszącego rekurs. Rozwój omawianej instytucji pokazuje jej zależność od postępu zmian w prawie karnym procesowym, skoncentrowanym wokół osoby oskarżonego. Motywacja odwołująca się do tego podmiotu jest głównym czynnikiem powstania i progresu zakazu reformationis in peius. 1.3. Zakaz reformationis in peius w tymczasowo obowiązujących na ziemiach Rzeczypospolitej ustawodawstwach państw zaborczych Konsekwencją wykształcenia zakazu reformationis in peius na gruncie ustawodawstw państw zachodniej Europy było wprowadzenie tej instytucji do aktów prawnych regulujących postępowanie karne na ziemiach polskich w czasach zaborów. 30 Strafgesetzbuch für Westgalizien, Wien 1796. 31 K. Sójka-Zielińska, Kodeks Napoleona. Historia i współczesność, Warszawa 2008, s. 41. 30 1.3. Zakaz reformationis in peius w tymczasowo... Niemiecka ustawa o postępowaniu karnem z dnia 1 lutego 1877 r. (Dz. U. Rzeszy, s. 253)32 obowiązująca w dzielnicach zachodnich Rze- czypospolitej przewidywała 3 rodzaje zwyczajnych środków odwoław- czych („prawnych”): zażalenie, odwołanie i rewizję. Zażalenie było środkiem odwoławczym od uchwał sądów I i II in- stancji, służyło również na zarządzenia wydawane przez przewodniczą- cego lub też sędziego śledczego, powiatowego czy wezwanego, o ile ustawa nie stanowiła inaczej (§ 346 ustawy niemieckiej). Odwołanie przysługiwało od orzeczeń sądów ławniczych i sądów pokoju (§ 354 ustawy niemieckiej), a rewizja od wyroków sądów okręgowych jako sądów I instancji oraz od wyroków sądów przysięgłych (§ 374 ustawy niemieckiej). Do wnoszenia środków odwoławczych legitymowany był zarówno oskarżony, jak i prokurator, przy czym ten ostatni władny był do zaskar- żenia orzeczenia również na korzyść oskarżonego (§ 338 ustawy nie- mieckiej). Do wniesienia odwołania uprawniony był także obrońca, który nie mógł jednak tego zrobić wbrew wyraźnej woli „posądzonego” (§ 339 ustawy niemieckiej). Ustawa dopuszczała przełamanie kierunku wniesionego środka odwoławczego. Zgodnie z treścią jej § 343 każdy środek wniesiony przez prokuraturę mógł spowodować, że wzruszone rozstrzygnięcie zostanie zmienione lub uchylone na korzyść oskarżonego. Zakaz reformationis in peius obowiązywał zarówno w przypadku wniesienia odwołania, jak i rewizji. Jeżeli wyrok sądu ławniczego lub sądu pokoju został zaskarżony przez oskarżonego lub zrobili to na jego korzyść prokuratura albo prawny zastępca czy też małżonek oskarżonej kobiety (§ 340 ustawy niemieckiej), wówczas nie mógł on ulec zmianie na niekorzyść oskarżonego (§ 372 ustawy niemieckiej). Jeśli wyrok sądu okręgowego lub sądu przysięgłych zaskarżony był tylko przez oskarżonego lub na jego korzyść przez prokuraturę albo przez jedną z osób wymienionych w § 340 ustawy niemieckiej, to no- wym wyrokiem nie można było orzec surowszej kary, niż orzeczono w pierwszym wyroku (§ 398 ustawy niemieckiej). Zakaz obowiązywał również w postępowaniu wznowieniowym. Jeżeli wniosek o wznowienie postępowania został wniesiony przez skazanego lub na jego korzyść przez prokuraturę albo przez jedną z osób 32 Zob. Ustawa o postępowaniu karnem obowiązująca w byłej dzielnicy pruskiej wraz z ustawą wprowadzającą, t. 2, Poznań 1920. 31 Rozdział 1. Historia rozwoju instytucji i pojęcia zakazu... wymienionych w § 340 ustawy niemieckiej, to nowy wyrok nie mógł „naznaczać kary cięższej od orzeczonej w wyroku dawniejszym” (§ 413 ustawy niemieckiej). Rosyjska ustawa postępowania karnego z dnia 20 listopada 1864 r.33, obowiązująca na ziemiach centralnych i wschodnich Rzeczypospolitej, dopuszczała możliwość złożenia apelacji przez podsądnych, oskarżycieli prywatnych, powodów cywilnych oraz prokuratorów i podprokuratorów od wszystkich wyroków sądów okręgowych orzekających w I instancji (art. 583 ustawy rosyjskiej). Zwiększenie kary lub „wyrzeczenie” jej względem podsądnego, uniewinnionego wyrokiem I instancji, mogło nastąpić wyłącznie wtedy, gdy apelację w tym przedmiocie złożył prokurator lub oskarżyciel prywatny (art. 891 ustawy rosyjskiej). Zakaz reformationis in peius obowiązywał również w postępowaniu kasacyjnym. Przy ponownym sądzeniu sprawy orzeczona względem podsądnego kara nie mogła być powiększona, jeżeli wyrok skasowany nie był zaskarżony przez prokuratora lub oskarżyciela prywatnego (art. 931 ustawy rosyjskiej). Instytucja zakazu orzekania na niekorzyść oskarżonego miała jednak charakter względny, ponieważ w przypadku, gdy przy ponownym rozpoznaniu sprawy ujawniły się nowe okoliczno- ści „zmieniające istotę oskarżenia”, zakaz nie obowiązywał (art. 931 zdanie drugie ustawy rosyjskiej). Ustawa nie przewidywała zakazu reformationis in peius w przypad- ku postępowania rewizyjnego, stanowiącego odpowiednik dzisiejszego wznowienia procesu (art. 934 i 935 ustawy rosyjskiej). Jednak już samo zaskarżanie wyroków w sprawach rewizyjnych odbywało się na zasadach ogólnych (art. 940 ustawy rosyjskiej). Ustawa austriacka o postępowaniu karnem z dnia 23 maja 1873 r.34 obowiązująca na terenach byłej Galicji przewidywała kilka rodzajów rekursów (środków odwoławczych). Wyróżniano rekursy zwyczajne i nadzwyczajne. Do pierwszych zaliczano: odwołanie i zażalenie nieważ- ności. Zażalenie nieważności rozpoznawał Trybunał Najwyższy (Kasa- cyjny), odwołanie – trybunały II instancji (§ 280 ustawy austriackiej). Zażalenie nieważności to rekurs, który miał na celu wywołać, w drodze 33 Ustawa Postępowania Karnego tymczasowo obowiązująca w Królestwie Polskim, Warszawa 1917. 34 Zob. Ustawa o postępowaniu karnem z dnia 23-go maja 1873 r. razem z odnoszą- cemi się do niej ustawami i rozporządzeniami, objaśniona przez prof. dra Józefa Rosen- blatta, Kraków 1889. 32 1.3. Zakaz reformationis in peius w tymczasowo... właściwego procesu, zniesienie orzeczenia sądowego wydanego wbrew przepisom obowiązującego prawa (§ 281 ustawy austriackiej)35. Ustawa przewidywała również, że osoby, które zostały pokrzywdzo- ne postępowaniem przygotowawczym, mogą wnieść skargę na działania lub zaniechania sędziego śledczego do izby radnej, tj. organu, który nadzorował prowadzenie śledztw i dochodzeń (§ 12 ustawy austriackiej). Na orzeczenie izby przysługiwało zażalenie do trybunału II instancji. W § 114 wskazanej ustawy przewidziano, że trybunał, rozpoznając ten środek odwoławczy, mógł zarządzić w odnośnej sprawie usunięcie uchybień, przeciwko którym albo nie można było wnieść zażalenia, albo też zaniechano korzystania z tego środka. Do powołanego przepisu wprowadzono quasi-zakaz reformationis in peius. Trybunał nie mógł bowiem w tej ostatniej drodze zmieniać postanowień i uchwał na nie- korzyść oskarżonego (§ 114 ust. 3 ustawy austriackiej). Zakaz reformationis in peius obowiązywał w postępowaniu przed trybunałem II instancji w przypadku wniesienia odwołania. Zgodnie z treścią § 295 ust. 2 wskazanej ustawy wymieniony organ nie mógł – w razie gdyby odwołano się wyłącznie na korzyść oskarżonego – zmienić orzeczenia na jego niekorzyść. Nadmienić należy, że rozstrzy- gając apelację na niekorzyść oskarżonego, trybunał był władny zmienić karę również na jego korzyść36. Podobne rozwiązanie ustawowe przyjęto w przypadku postępowa- nia przed trybunałami I instancji, które jako sądy odwoławcze orzekały w sprawach o wykroczenia w drodze apelacji od wyroków sądów po- wiatowych (§ 13 pkt 2 ustawy austriackiej). Jeżeli odwołano się na ko- rzyść oskarżonego, trybunał I instancji nie mógł na oskarżonego nałożyć surowszej kary od orzeczonej w pierwszym wyroku (§ 477 ust. 2 ustawy austriackiej). W orzecznictwie przyjmowano, że zakaz reformationis in peius rozciągał się również na postępowanie toczące się ponownie przed są- dem powiatowym. Oznaczało to, że jeżeli na skutek środka odwoław- czego wniesionego na korzyść oskarżonego przeprowadzono przed sądem powiatowym ponowną rozprawę, to sąd ten nie mógł oskarżo- 35 Tak E. Krzymuski, Wykład procesu karnego ze stanowiska nauki i prawa obowią- zującego w b. dzielnicy austriackiej oraz z uwzględnieniem ważniejszych różnic na innych ziemiach polskich, Kraków 1922, s. 207. 36 Wniosek taki wypływał a contrario z § 295 ust. 2 ustawy austriackiej, tak E. Krzymuski, Wykład...; ustawa austriacka o postępowaniu karnem z dnia 23 maja 1873 r. (Dz. U. P. nr 111), s. 185. 33 Rozdział 1. Historia rozwoju instytucji i pojęcia zakazu... nemu wymierzyć surowszej kary od tej, jaką przewidziano w wyroku, który został zaskarżony37. Zakaz obowiązywał także w przypadku rozpoznawania przez Try- bunał Kasacyjny zażalenia nieważności. Zgodnie z treścią § 290 ust. 2 wskazanej ustawy, jeżeli zażalenie wniesiono na korzyść oskarżonego, Trybunał nie mógł wymierzyć mu surowszej kary od tej, jaką orzeczono w zaskarżonym wyroku. W takim wypadku obowiązywał również po- średni zakaz reformationis in peius. Sąd ponownie rozpoznający sprawę nie mógł bowiem wydać wyroku surowszego dla oskarżonego niż uchylony, jeżeli zażalenie nieważności było wniesione na jego korzyść (§ 293 ust. 2 ustawy austriackiej). Zakaz orzekania na niekorzyść oskarżonego działał także w przy- padku wznowienia postępowania na korzyść oskarżonego. W § 359 ust. 4 ustawy austriackiej przewidziano, że nowy wyrok nie mógł „na- łożyć na niego cięższej kary od tej jaką nałożono na niego pierwszym wyrokiem”. Nadmienić należy, że w ówczesnej literaturze przedmiotu uznawa- no, że zakaz reformationis in peius obowiązywał tylko wówczas, gdy odwołano się jedynie na korzyść oskarżonego. Jeżeli natomiast złożono apelacje w przeciwnych kierunkach, zakaz nie funkcjonował. Przyjmo- wano, że w takim przypadku środki odwoławcze „wyłączają się wzajem- nie”38. Jak wynika z powyższego zestawienia unormowań obowiązujących na ziemiach polskich w czasie zaborów, instytucja zakazu reformationis in peius funkcjonowała we wszystkich procedurach karnych. Niemniej rozwiązania nade wszystko nowoczesne, zbliżone do aktualnych regu- lacji normatywnych, zapewniała jedynie ustawa postępowania karnego obowiązująca na ziemiach zaboru austriackiego. Powodem takiego stanu rzeczy był zapewne fakt, że to właśnie ustawodawca austriacki jako pierwszy – już w 1788 r. – wprowadził instytucję zakazu reforma- tionis in peius do procedury karnej. 37 Orzeczenie z dnia 22 września 1887 r. (w:) Ustawa o postępowaniu karnem z dnia 23-go maja 1873 r. razem z odnoszącemi się do niej ustawami i rozporządzeniami, obja- śniona przez prof. dr J. Rosenblatta, Kraków 1889, s. 375. 38 E. Krzymuski, Wykład..., s. 192. 34
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zakaz reformationis in peius w polskim procesie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: