Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00292 007507 18994363 na godz. na dobę w sumie
Zakres orzekania sądu pierwszej instancji w procesie cywilnym - ebook/pdf
Zakres orzekania sądu pierwszej instancji w procesie cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 527
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8973-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest pierwszym monograficznym opracowaniem poświęconym problematyce zakresu orzekania sądu pierwszej instancji w procesie cywilnym. Szczegółowe rozważania na temat podstaw i zasad wyznaczania granic orzekania sądu w procesie cywilnym zostały poprzedzone uwagami na temat celów i funkcji procesu cywilnego, istoty i przedmiotu orzekania oraz wybranych zasad postępowania cywilnego. Następnie Autorka przeanalizowała podstawową – z punktu widzenia tytułowego zagadnienia – zasadę orzekania uregulowaną w art. 321 § 1 KPC oraz przepisy szczególne modyfikujące tę zasadę. Przedmiotem badań Autorki były nie tylko wybrane przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, ale także prawa materialnego. Bogactwo i złożoność problemów wyłaniających się na tle stosowania tych przepisów stało się dla Autorki inspiracją nie tylko do teoretycznego, ale przede wszystkim praktycznego spojrzenia na kwestię zakresu orzekania sądu pierwszej instancji w procesie cywilnym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego § 1. Uwagi wstępne Cele i funkcje procesu cywilnego ściśle wiążą się nie tyle z samym tokiem postępowania cywilnego, ile przede wszystkim z jego zakończeniem przez wy- danie orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie i to zasadniczo orze- czenia merytorycznego. Wyznaczają one pożądany kierunek działalności sądu i stron. Mają decydujące znaczenie dla określenia ról procesowych, w tym w szczególności sądu oraz stron i związanych z nimi obowiązków w zakre- sie ustalania podstawy faktycznej i prawnej orzeczenia1. W zależności zatem od przyjętego celu i modelu procesu oraz rządzących nim zasad różnie może kształtować się zakres orzekania sądu pierwszej instancji. Z tych względów szczegółowe rozważania na temat zakresu orzekania sądu pierwszej instan- cji w procesie cywilnym trzeba poprzedzić najpierw kilkoma uwagami na te- mat celów i funkcji procesu cywilnego. W literaturze przedmiotu poświęcono temu zagadnieniu wiele uwagi, wskazując na zróżnicowanie tych celów i funk- cji w zależności od przyjętego ustroju społeczno-gospodarczego i politycznego oraz związanego z nim systemu ochrony prawnej. Pierwsze próby określenia celu procesu cywilnego pojawiły się jednak już na etapie procesu w formacjach przedkapitalistycznych2. 1 Zob. m.in. P. Pogonowski, Rola sędziego i autonomia stron w procesie cywilnym. Zagadnie- nia podstawowe, Roczniki Nauk Prawnych 2007, t. XVII, Nr 2, s. 7 i n. 2 Powstanie procesu sądowego wiązało się z powstaniem organizacji państwowej oraz wykształceniem specjalnych organów powołanych do sprawowania wymiaru sprawiedliwości. W czasach przedpaństwowych normalną drogą dochodzenia sprawiedliwości była samopomoc, która często przybierała charakter zemsty prywatnej. Była ona stosowana m.in. przez Germanów w dobie państewek plemiennych. Początkowo była również stosowana w Rzymie. Z chwilą po- wstania państwa rzymskiego jego organy – sądy przejęły tę funkcję. Samopomoc została ogra- niczona tylko do bezprawnej napaści lub nieuchronnej konieczności i była to tzw. samopomoc dozwolona. W pozostałych wypadkach w celu ochrony przyznanych jednostce praw, pokrzyw- dzony powinien ich dochodzić przed sądem w procesie. Celem procesu cywilnego była zatem 1 Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego Na wstępie należy również zauważyć, że w literaturze brak jest zgodności poglądów co do potrzeby odróżnienia celów od funkcji procesu cywilnego, nie- którzy Autorzy mówią tylko o celach procesu cywilnego (np. E. Waśkowski3), inni operują zamiennie pojęciem celów i funkcji procesu cywilnego (np. Z. Re- sich4), są również tacy, którzy dostrzegając potrzebę odróżnienia tych dwóch pojęć, wskazują na ich odmienne znaczenie (np. S. Cieślak5, R. Kulski6)7. Należy przy tym dodać, że ci Autorzy, którzy odróżniają pojęcia celu i funkcji procesu cywilnego, zazwyczaj piszą o celu procesu cywilnego, natomiast w odniesie- niu do funkcji procesu cywilnego posługują się liczbą mnogą. Warto też od- notować, że samo pojęcie funkcji jest różnie definiowane i uznawane za wie- loznaczne8. W literaturze przedmiotu odróżnia się również funkcje procesu cywilnego od funkcji poszczególnych czynności postępowania cywilnego9, funkcji za- ochrona praw podmiotowych jednostek. Bliżej K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 1997, s. 191 i n.; W. Bojarski, Prawo rzymskie, Toruń 1994, s. 59 i n. Zob. też W. Berutowicz, Funkcja postępowania cywilnego w Polsce Ludowej, w: J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa pro- cesowego cywilnego, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974, s. 12 i n.; tenże, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1978, s. 67 i n. 3 E. Waśkowski, Podręcznik procesu cywilnego, Wilno 1932, s. 75–76; tenże, System pro- cesu cywilnego. Wstęp teoretyczny. Zasady racjonalnego ustroju sądów i procesu cywilnego, t. I, Wilno 1932, s. 98. 4 Z. Resich, Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1958, s. 14 i 15. 5 S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008, s. 40 i n. 6 R. Kulski, Cel i funkcje postępowania cywilnego, w: K. Markiewicz, A. Torbus (red.), Postępo- wanie rozpoznawcze w przyszłym Kodeksie postępowania cywilnego. Materiały Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Postępowania Cywilnego w Katowicach–Kocierzu (26–29.9.2013 r.), Warszawa 2014, s. 444. 7 Wiele wypowiedzi dotyczy celów i funkcji postępowania cywilnego, a nie tylko procesu cy- wilnego. Skoro jednak proces cywilny jest jednym z trybów postępowania cywilnego, to rozważa- nia te należy do niego odnieść, biorąc pod uwagę specyfikę tego trybu postępowania. 8 Tak m.in. A. Zieliński, Funkcje prawa cywilnego, ZNIBPS 1979, z. 12, s. 3 i n.; R. Kulski, Cel i funkcje postępowania cywilnego, s. 444. 9 S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, s. 40 i n. Autor ten wskazuje na związek zachodzący między celem czynności a jej istotą, ponadto dostrzega potrzebę zwrócenia uwagi na znaczenie rozumienia celu konkretnej czynności przez podmioty postępowania dla zapewnie- nia „przewidywalności” postępowania, w ramach którego konkretna czynność jest podejmowana. S. Cieślak nawiązuje w swojej pracy do poglądów J. Mokrego na temat celu czynności proceso- wej (Czynności procesowe podmiotów dochodzących ochrony praw w postępowaniu cywilnym, Wrocław 1993, s. 57 i n.). Zdaniem J. Mokrego dane zachowanie się podmiotu będzie można uznać za jedną czynność, jeżeli będzie można dla niego wyznaczyć jeden cel najbliższy, niezależnie od celu dalszego, głównego, dla którego ten pierwszy może stać się tylko etapem pośrednim. Jeśli celem czynności ma być osiągnięcie określonego skutku procesowego uregulowanego przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, to czynność ta będzie miała znaczenie czynności procesowej. 2 § 1. Uwagi wstępne sad10, funkcji orzeczeń11 czy funkcji sądu12. Cele i funkcje analizuje się także w odniesieniu do innych postępowań cywilnych13 oraz komparatystyki prawa Z kolei za zasadniczy skutek czynności procesowych, Autor ten uważa, wydanie orzeczenia koń- czącego postępowanie w sprawie, zwłaszcza orzekającego co do istoty. 10 O funkcjach zasad, a w szczególności formalizmu procesowego pisze S. Cieślak, Formalizm procesowy – środek czy cel postępowania cywilnego?, w: Czterdziestolecie Kodeksu Postępowania Cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7–9.10.2005 r.), Kraków 2006, s. 195 i n. 11 Zob. m.in. S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego w procesie cywilnym, Warszawa 1966, s. 173 i n. Autorka ta pisze o funkcji orzeczenia sądu odwoławczego, która wyraża się w de- cyzji sądu odnośnie dalszych losów zaskarżonego orzeczenia. Autorka, od funkcji orzeczenia sądu odwoławczego odróżnia cel i funkcję środka odwoławczego. Celem środka odwoławczego zda- niem S. Hanausek, zawsze obalenie zaskarżonego przy pomocy tego środka orzeczenia sądowego, zaś funkcją środka odwoławczego jest poddanie zaskarżonego orzeczenia i postępowania, w któ- rym zostało ono wydane kontroli, której wyniki pozwalają na osiągnięcie przez środek odwoławczy celu. Zob. też K. Markiewicz, Zasady orzekania, s. 86 i n. Autor ten analizuje funkcje orzeczeń w po- stępowaniu nieprocesowym. Przez funkcje rozumie on wywoływanie przez prawo określonych skutków społecznych. Wskazuje on na następujące funkcje tych orzeczeń: ochronną, gwarancyjną, wychowawczą, informacyjną, kontrolną oraz funkcję rozstrzygania konfliktów. Najwięcej uwagi K. Markiewicz poświęca funkcji ochronnej, polegającej na zabezpieczeniu przestrzegania prawa przez zastosowanie środków przymusu. K. Markiewicz za M. Borucka-Arctową (Społeczne funkcje prawa formułowane w doktrynie, ustawodawstwie i orzecznictwie, w: M. Borucka-Arctowa (red.), Społeczne poglądy na funkcje prawa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982, s. 15 i n.) powtarza, że funkcja ta polega również na ochronie określonych wartości przez: 1) zabezpiecze- nie interesów ogólnospołecznych; 2) zabezpieczenie interesów indywidualnych; 3) zapewnienie dodatkowych uprawnień stronie słabszej i nałożenie na określone osoby lub instytucje obowiązku zabezpieczenia tych uprawnień i ich realizacji (w tym aspekcie mówi się o funkcji opiekuńczej). K. Markiewicz w ramach funkcji ochronnej wyróżnia również funkcję gwarancyjną, która chroni przed dowolnością w działaniu organów państwa, w tym sądów, nakazując im działać na podsta- wie i w granicach prawa obowiązującego. 12 Zob. m.in. K. Lubiński, Istota i charakter prawny działalności sądu w postępowaniu nie- procesowym, Toruń 1985, s. 227 i n. Autor ten analizuje funkcje sądu w postępowaniu niepro- cesowym, wskazuje on na trzy zasadnicze funkcje: polegającą na wykonywaniu przez sąd wy- miaru sprawiedliwości (funkcja ta wiąże się z imperatywnym rozstrzyganiem przez sąd konfliktów prawnych oraz spraw niekonfliktowych w sferze podstawowych praw i wolności obywatelskich), polegającą na wykonywaniu przez sąd innego rodzaju działalności jurysdykcyjnej (np. czynno- ści orzecznicze sądu w sprawach wieczystoksięgowych, rejestrowych) oraz polegającą na wyko- nywaniu przez sąd czynności pomocniczych wymiaru sprawiedliwości (udzielana w drodze tych czynności ochrona prawna nie polega na ustaleniu, urzeczywistnieniu lub ukształtowaniu praw podmiotowych, ale wyłącznie na ich zabezpieczeniu bądź zapewnieniu prawidłowego przebiegu owych postępowań grupowych). 13 Zob. np. I. Gil, Cele i funkcje postępowania upadłościowego – doświadczenia i perspektywy, w: E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, Ł. Błaszczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego z perspek- tywy pięćdziesięciolecia jego obowiązywania. Doświadczenia i perspektywy, Sopot 2016, s. 491 i n. 3 Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego procesowego14. Z kolei w teorii prawa mówi się o funkcjach prawa15, dysku- syjne jest natomiast, czy należy mówić o funkcjach prawa jako pewnej całości, czy też raczej o funkcjach konkretnych instytucji. Bogaty dorobek przedstawicieli nauki w zakresie celów i funkcji postępo- wania cywilnego stanowi dobry punkt wyjścia do dalszych rozważań na te- mat celów i funkcji procesu cywilnego. Rozważania zawarte w pracy dotyczące celów i funkcji zostały bowiem ograniczone do procesu cywilnego z uwagi na potrzeby badawcze wynikające z zakreślonego tematu pracy. Warto przy tym w niezbędnym zakresie odwołać się również do ujęcia celów i funkcji prawa w teorii prawa, aby następnie podjąć próbę przedstawienia własnego stanowiska. § 2. Przegląd wybranych ujęć doktrynalnych celów i funkcji prawa Cele i funkcje procesu cywilnego należy rozważyć w szerszym kontekście celów i funkcji prawa. W teorii prawa podejmowane są próby zdefiniowania celów i funkcji prawa, przedstawianych jest też wiele klasyfikacji funkcji prawa. 14 Bliżej K. Lubiński, Kilka uwag o komparatystyce prawa procesowego, w: A. Madeja (red.), Nam Hoc Natura Aequum Est... Księga Jubileuszowa ku czci Profesora Janusza Justyńskiego w sie- demdziesięciolecie urodzin, Toruń 2012, s. 451; tenże, Przedmiot komparatystyki prawa proceso- wego, w: P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik (red.), Proces cywilny. Nauka – Kodyfikacja – Praktyka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Feliksowi Zedlerowi, Warszawa 2012, s. 1070 i 1071 oraz powołana tam literatura. Autor ten pisze o celach i funkcjach komparatystyki prawa, odróżniając cele i funkcje w ujęciu teoretycznym, od celów i funkcji w ujęciu praktycz- nym. Do celów i funkcji teoretycznych zalicza: lepsze poznanie i rozumienie krajowego systemu prawa lub jego części składowych; lepsze poznanie i rozumienie zagranicznego lub zagranicz- nych systemów prawa lub ich części składowych; lepsze poznanie i rozumienie ponadnarodowego lub ponadnarodowych systemów prawa lub ich części składowych; zastosowanie wyników badań prawnoporównawczych przy tworzeniu pojęć, typologii i modeli, klasyfikacji oraz systemu kom- paratystyki tego prawa. Z kolei do celów i funkcji praktycznych tego prawa, zalicza tworzenie i stosowanie prawa krajowego, międzynarodowego, ponadnarodowego lub prawa uniwersalnego; harmonizowania i unifikowania prawa w skali międzynarodowej, ponadnarodowej czy uniwer- salnej; dydaktyki prawa. 15 Zob. m.in. Z. Ziembiński, O pojmowaniu celu, zadania, roli i funkcji prawa, PiP 1987, Nr 12, s. 15 i n.; M. Borucka-Arctowa (red.), Społeczne poglądy na funkcje prawa, Wrocław–War- szawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982, s. 7 i n.; L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 1996, s. 32 i n.; I. Bogucka, Funkcje prawa. Analiza pojęcia, Kraków 2000. 4 § 2. Przegląd wybranych ujęć doktrynalnych celów... Funkcje prawa jest to pojęcie wieloznaczne w teorii prawa oraz są one różnie definiowane16. Przedstawicieli nauki zajmujących się tytułową problematyką można po- dzielić na takich, którzy odróżniają cele od funkcji prawa oraz takich, którzy piszą tylko o funkcjach prawa. Do pierwszej grupy można zaliczyć m.in. A. Zielińskiego17, który odróż- nia pojęcie celu od funkcji prawa, koncentruje jednak swoją uwagę głównie na funkcjach prawa. Autor ten swoje rozważania na ten temat odnosi do prawa cywilnego oraz administracyjnego, dostrzegając różnice w funkcjach pełnio- nych przez inne gałęzie prawa. Wskazuje on na nieostrość pojęcia funkcji, przyjmując, że za pomocą pojęcia funkcji zmierza się najczęściej do wyrażenia wzajemnego związku i zależności poszczególnych czynników, które wchodzą w skład pewnej całości, a służą urzeczywistnieniu określonego celu. Funkcję prawa cywilnego stanowi ten wycinek funkcji wewnętrznej państwa, który po- lega na regulowaniu – zgodnie z wolą klasy panującej – społecznych stosunków majątkowych, a także określonych stosunków niemajątkowych, w sposób za- pewniający ich uczestnikom pozycję podmiotów równorzędnych. Regulowa- nie stosunków społecznych przez prawo cywilne odbywa się przede wszystkim, dzięki możliwości zastosowania przymusu państwowego, w czym przejawia się funkcja ochronna prawa, którą można odnieść do ochrony ogółu stosunków społecznych, określonej grupy tych stosunków czy poszczególnych interesów. Zdaniem tego Autora, nie należy przeciwstawiać funkcjom ochronnym prawa cywilnego funkcji regulujących czy organizatorskich. Prawo reguluje (organi- zuje) stosunki społeczne przez swe funkcje ochronne. Nie jest to zatem pro- blem różnych funkcji prawa, a kwestia relacji funkcji do celu. Autor też do- strzega wychowawczą funkcję prawa, która jest funkcją pochodną w stosunku do funkcji ochronnej i polega na dobrowolnym akceptowaniu przez poszcze- gólnych adresatów norm treści, jakie prawo zawiera. A. Zieliński nie widzi po- trzeby wyodrębnienia innych jeszcze funkcji na gruncie prawa cywilnego oraz administracyjnego. Warto przy tym dodać, że zdaniem tego Autora rezygnacja z uruchomienia drogi prawnej oznacza w istocie rezygnację z osiągnięcia celu norm prawnych18. 16 Na wieloznaczność terminu funkcji wskazuje się także w nauce postępowania cywilnego, zob. m.in. S. Cieślak (Formalizm postępowania cywilnego, s. 43). Autor ten ustalił cztery zasadni- cze znaczenia pojęcia funkcji: relacji, roli, celu i skutku. 17 A. Zieliński, Funkcje prawa cywilnego, s. 3 i n. 18 Ibidem, s. 10. 5 Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego Z. Ziembiński także odróżnia cele i funkcje prawa19. Według tego Autora, powszechnie przyjmuje się, że słowo „cel” odnoszone jest do stanu rzeczy, który jest przedmiotem czyjegoś dążenia. Cel jest zatem zasadniczo celem czy- imś. O celu czyimś, o celu czyjegoś zachowania, zdaniem tego Autora, mó- wimy wtedy, „gdy chodzi o sprawę o jakiejś istotnej doniosłości, a przy tym zwłaszcza wtedy, gdy chodzi o osiąganie czegoś przez pewien zespół czynności, z tego właśnie punktu widzenia porządkowany”20. Nie można mówić sensow- nie o celu, nie wymieniając podmiotu, który ten cel wyznacza21. W wypadku celu prawa, byłoby wielkim uproszczeniem utożsamiać tworzenie prawa tylko z wydaniem przepisów. Na podstawie tych samych przepisów, zmieniając np. przesłanki ocenne wykładni, można bowiem wyinterpretować różne zbiory norm, które w dodatku mogą być ostatecznie w różny sposób usystematyzo- wane przy zastosowaniu reguł kolizyjnych. Jeśli prawo będziemy traktować jako wytwór tak złożonego współdziałania tak wielu podmiotów, to mówiąc o celach prawa należałoby odpowiednio określać, komu to w istocie przy- pisujemy miarodajne wyznaczanie tych celów22. Jeżeli zaś chodzi o funkcje prawa, to Autor ten pisze, że „w zasadzie dopiero prawo faktycznie stosowane czy przestrzegane wywołuje określone skutki społeczne, które stosownie do naszego zainteresowania zjawiskami oddziaływania norm prawnych na życie społeczne scharakteryzować możemy jako funkcje prawa23. W najnowszej literaturze z zakresu teorii prawa24 także można spotkać po- glądy o konieczności odróżnienia celu od funkcji prawa. Przez cel prawa rozu- mie się pewien postulowany stan rzeczy, który ma być osiągnięty, dzięki pod- jęciu określonych czynności, ustanowieniu norm, wprowadzeniu rozwiązań organizacyjnych itp. Cel jest zatem zawsze czymś planowanym, zamierzonym przez tego, kto podejmuje działania, ustanawia normy czy wprowadza rozwią- zania organizacyjne. Natomiast terminowi funkcje nadaje się w nauce rozma- ite znaczenie, niekiedy utożsamia się cele z funkcjami prawa. Przez funkcje 19 Z. Ziembiński, O pojmowaniu celu, zadania, roli i funkcji prawa, PiP 1987, Nr 12, s. 15 i n. Autor ten pisze też o zadaniach i roli prawa. 20 Ibidem, s. 17–18. 21 Zob. tak też na gruncie prawa procesowego cywilnego np. S. Cieślak, Formalizm postępo- wania cywilnego, s. 40. Autor ten również w odniesieniu do celu czynności procesowej odnosi go do podmiotu dokonującego tej czynności. 22 Z. Ziembiński, O pojmowaniu, s. 26. 23 Ibidem, s. 27. Poza zakresem rozważań Autora zawartych w tym artykule pozostaje zaś 24 T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014, typologia funkcji prawa. s. 178−180. 6 § 2. Przegląd wybranych ujęć doktrynalnych celów... prawa współczesna nauka najczęściej jednak rozumie rzeczywisty obiektywny skutek istnienia (działania) jakiejś instytucji czy normy dla ich otoczenia. Dys- kusyjne jest, czy należy mówić o funkcjach prawa, czy też raczej o funkcjach instytucji prawnych25. Mówiąc o funkcjach prawa zalicza się do nich: funkcję stabilizacyjną, która przejawia się w tym, że skutkiem działania prawa w spo- łeczeństwie jest utrwalenie istniejącego w nim ładu politycznego, gospodar- czego itp.; funkcję dynamizującą, która polega na promowaniu zmian w róż- nych sferach życia społecznego; funkcję ochronną, która polega na tym, że prawo wspiera (chroni) rozmaite wartości istotne ze społecznego punktu wi- dzenia; funkcję organizacyjną, która objawia się w tworzeniu instytucjonal- nych warunków życia społecznego i państwowego oraz funkcję represyjną i wychowawczą uwzględniające to, czy prawo działa ze względu na obawę dolegliwości, które mogą spotkać naruszycieli norm, czy przez fakt, iż wyra- bia w adresatach norm trwałe przekonania, skłonności i nawyki. Według in- nych poglądów do funkcji prawa zalicza się: funkcję kontrolną, która polega na tym, że rezultatem działania prawa jest poddanie zachowań ludzkich spo- łecznej kontroli; funkcję dystrybutywną, która jest rezultatem tego, że prawo przyczynia się do rozdziału w społeczeństwie różnego rodzaju dóbr i ciężarów oraz funkcję regulacji konfliktów, która polega na tym, że rezultatem działania prawa jest rozstrzyganie sporów, które pojawiają się w przypadku niezgodno- ści interesów i opinii jednostek i grup ludzkich26. Do drugiej zaś grupy należą m.in. M. Borucka-Arctowa. Funkcje prawa określa ona jako: podstawowe kierunki działalności określonej organizacji, instytucji; cele działania; sposoby, metody, środki dla realizacji tych celów oraz jako zespół następstw, skutków społecznych, wywołanych przez działa- nie określonej organizacji, instytucji, bądź przez oddziaływanie określonego systemu normatywnego27. Zdaniem tej Autorki niezbędne jest posługiwanie się terminem „funkcje prawa” w dwojakim znaczeniu: w znaczeniu oczeki- wań, wymagań w stosunku do prawa, określonych jako funkcje założone (ściśle związane z celami prawa) oraz w znaczeniu społecznych skutków, następstw działania prawa, określonych jako funkcje realizowane28. Autorka ta dokonuje 25 Zob. np. T. Stawecki, Rejestry publiczne. Funkcje instytucji, Warszawa 2005, s. 452. 26 T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, s. 179–180. 27 M. Borucka-Arctowa, Społeczne, s. 7. 28 Ibidem, s. 8. Autorka ta wskazuje również na to, że w literaturze niektórzy Autorzy wy- suwają postulat zachowania terminu „funkcje prawa” tylko w odniesieniu do funkcji realizowa- nych, krytykując posługiwanie się terminem „funkcje założone”, który można sprowadzić do po- jęcia „celów”. Podobną definicję funkcji prawa na potrzeby swoich rozważań dotyczących funk- 7 Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego klasyfikacji społecznych funkcji prawa w oparciu o różne kryteria. W zakre- sie zachowań uregulowanych normami prawnymi wyróżnia funkcje informa- cyjną prawa, motywacyjną i kontrolną wraz ze ściśle związaną z nią funkcją ocenną. Z uwagi na sposób oddziaływania na adresata normy prawnej pisze ona o funkcji bezpośredniej i pośredniej. Z kolei na podstawie analizy dorobku nauki i orzecznictwa wyróżnia tzw. metafunkcję (funkcję naczelną), która po- lega na organizacji społeczeństwa, a więc tworzeniu pewnych form życia zbio- rowego i określaniu ich struktury, na regulacji różnych form życia społecz- nego wraz ze sferą gospodarczą oraz na utrzymaniu ładu społecznego i za- bezpieczeniu przestrzegania prawa, w celu osiągnięcia zgodności z zasadami ustroju i chronionymi wartościami29. Jako pochodne funkcji naczelnej traktuje ona funkcje ochronną, organizacyjną oraz wychowawczą. Funkcja ochronna30 polega na zabezpieczeniu przestrzegania prawa przez zastosowanie środków przymusu, w ramach tej funkcji wyróżnia także funkcje opiekuńczą oraz gwa- rancyjną. Funkcja organizacyjna w ujęciu bardzo szerokim polega na two- rzeniu pewnych form życia zbiorowego i określaniu ich struktury, na zarzą- dzaniu i organizacji różnych dziedzin życia społecznego, przez co przyczynia się ona do zapewnienia ładu i porządku w społeczeństwie. Funkcja organiza- cyjna polega również na zapewnieniu właściwego i sprawnego, a więc skutecz- nego działania różnych instytucji oraz jednostek w zakresie wykonywanych przez nie zadań. Za ściśle powiązaną z funkcją organizacyjną M. Borucka-Arc- towa uważa funkcję innowacyjną, polegającą na kreowaniu nowych rozwiązań i norm postępowania, powoływaniu do życia nowych instytucji i struktur orga- nizacyjnych31. Natomiast funkcja wychowawcza polega na kształtowaniu po- zytywnych postaw wobec prawa i to zarówno wobec prawa traktowanego jako wartość samoistna, jak i wobec poszczególnych norm prawnych, wyznaczają- cych określone postępowanie i stanowiących wyraz preferencji i ochrony ta- cji ochronnej postępowania cywilnego w sprawach z zakresu prawa pracy przyjęła M. Mędrala, Funkcja ochronna cywilnego postępowania sądowego w sprawach z zakresu prawa pracy, War- szawa 2011, s. 23–24. 29 M. Borucka-Arctowa, Społeczne, s. 12–14. Według tej Autorki metafunkcja ma swoje dwa aspekty: funkcję stabilizującą, gwarantującą ład, porządek oraz efektywność przyjętych rozwiązań, a zarazem utrzymanie istniejącego układu stosunków społecznych; funkcję dynamizującą, wyraża- jącą się we wprowadzaniu zmian w tym układzie i kształtowaniu nowych stosunków społecznych. 30 M. Borucka-Arctowa, Społeczne, s. 16. Autorka ta w ramach funkcji ochronnej wyróżnia także funkcję gwarancyjną, która polega na szczególnym zabezpieczeniu przez normy praw jed- nostki i wiąże się z koncepcją praw podmiotowych. Zob. uwagi na temat tej funkcji w odniesieniu do orzeczeń K. Markiewicz, Zasady orzekania, s. 89 i n. 31 M. Borucka-Arctowa, Społeczne, s. 16 i n. 8 § 2. Przegląd wybranych ujęć doktrynalnych celów... kich wartości jak wolność, równość, godność osobista, trwałość rodziny i inne. W ramach tej funkcji wyróżnia się funkcję prewencyjną, w rozumieniu pre- wencji ogólnej oraz resocjalizacyjną, polegającą na zindywidualizowanym od- działywaniu na osoby, które dopuściły się naruszeń prawa32. M. Borucka-Arc- towa przybliża w swojej pracy również tradycyjne funkcje prawa, które w sto- sunku do funkcji naczelnej mają charakter usługowy, tj. funkcję rozstrzygania konfliktów, której istota sprowadza się do wiążącego rozstrzygnięcia sporów pomiędzy dwoma stronami przez stronę trzecią oraz funkcję sprawiedliwości wyrównawczej, która wyraża się w zapewnieniu nieuchronnej reakcji i ade- kwatnej kary za wszelkie objawy naruszenia prawa. Dodatkowo Autorka ta pi- sze o funkcji odszkodowawczej, która polega na wynagrodzeniu szkody ponie- sionej przez obywatela lub instytucję bądź przez jej sprawcę, bądź przez inny zobowiązany do tego podmiot33. W literaturze funkcje prawa definiuje się także jako ogół skutków, trwałych oraz istotnych społecznie, wywołanych przez instytucje i normy prawne. Jako metafunkcję prawa wskazuje się regulowanie życia społecznego w skali ogól- nospołecznej. Ponadto wyróżnia się funkcję stabilizacji, funkcję innowacyjną, funkcję motywacyjną, funkcję wychowawczą, funkcję socjalizacyjną prawa (tj. wychowanie przez prawo w duchu określonego zespołu wartości), a także funkcję dystrybucyjną w odniesieniu do prawa administracyjnego i cywilnego (ze względu na tworzenie przez prawo zasad dystrybucji pożądanych dóbr społecznych, a także gwarantowania odpowiednich zasad podziału tych dóbr), w odniesieniu zaś do prawa karnego funkcję represyjną oraz resocjalizacyjną34. Według klasyfikacji dokonywanej przez L. Morawskiego do najważniej- szych funkcji prawa należy zaliczyć: kontrolę zachowań, rozdział dóbr i cię- żarów oraz regulację konfliktów35. Podstawową funkcją norm prawnych jest funkcja kontroli zachowań, czyli takie wpływanie na zachowanie podmiotów prawa, aby podejmowały działania pożądane przez normodawcę i powstrzy- mywały się od działań przez niego zakazanych. Funkcja rozdzielcza prawa wiąże się z tym, że od prawa jako instrumentu rozdziału dóbr i ciężarów, żąda się przede wszystkim tego, aby był to rozdział sprawiedliwy. Funkcja regula- cji konfliktów polega na rozstrzyganiu przez sądy konfliktów, czyli sytuacji, 32 Ibidem, s. 19 i n. 33 Ibidem, s. 22 i n. 34 A. Pieniążek, w: A. Korybski, L. Leszczyński, A. Pieniążek, Wstęp do prawoznawstwa, Lublin 2007, s. 47–48. 35 L. Morawski, Wstęp, 1996, s. 32. 9 Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego w której jedna ze stron występuje z jakimś żądaniem, roszczeniem, twierdze- niem, zaś druga strona kwestionuje36. Z. Muras wskazuje na to, że podstawową funkcją prawa jest funkcja re- gulatora życia społeczeństwa, w ramach której prawo spełnia lub może speł- niać różne funkcje szczegółowe, niektóre z nich spełniane są przez cały system prawa, niektóre zaś łączą się z poszczególnymi jego działami. Do tych funkcji szczegółowych Autor ten zalicza: funkcję ochronną (ma na celu eliminowanie zachowań zagrażających wartościom chronionym); stabilizacyjną (ma na celu utrwalenie istniejącego ładu społecznego, gospodarczego i politycznego); wy- chowawczą (ma na celu upowszechnienie dezaprobaty dla zachowań społecz- nie niepożądanych). Do podstawowych funkcji prawa zalicza on również funk- cję polegająca na zapewnieniu ludziom sprawiedliwości społecznej, przez co rozumie on równość szans i możliwości życiowych, bezstronność i obiektyw- ność w traktowaniu obywateli i innych podmiotów prawa przez organy pań- stwa37. Reasumując, należy zauważyć, że wśród teoretyków prawa brak jest zgod- ności co do potrzeby odróżnienia celu od funkcji prawa. Ci Autorzy, którzy podzielają pogląd o potrzebie takiego rozróżnienia, w zasadzie są zgodni co, do definicji celu prawa, który ujmują jako postulowany stan rzeczy, który ma być osiągnięty, wskazując przy tym, że cel ten jest zawsze celem czyimś. Nie podają jednak, co jest tym celem, nawet w odniesieniu do konkretnych gałęzi prawa, instytucji prawnych czy norm prawnych. Bardziej złożony jest problem funkcji prawa, na tle których nie tylko podej- mowane są liczne próby ich zdefiniowania oraz klasyfikacji, ale także toczy się dyskusja, czy należy mówić o funkcjach prawa, czy raczej funkcjach instytucji prawnych. Dodatkowo M. Borucka-Arctowa ujmuje „funkcje prawa” w dwoja- kim znaczeniu: w znaczeniu oczekiwań, wymagań w stosunku do prawa, okre- ślonych jako funkcje założone (ściśle związane z celami prawa) oraz w znacze- niu społecznych skutków, następstw działania prawa, określonych jako funk- cje realizowane. Według dominującego w teorii prawa poglądu do podstawowych funkcji prawa należy zaliczyć: funkcję ochronną i związaną z nią funkcję gwarancyjną, która polega na zabezpieczeniu przestrzegania prawa przez zastosowanie środ- ków przymusu przez co prawo chroni różne wartości istotne ze społecznego punktu widzenia; funkcję organizacyjną, która przejawia się w tworzeniu in- 36 Ibidem, s. 32 i n.; tenże, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2016, s. 28–37. 37 Z. Muras, Podstawy prawa, Warszawa 2015, s. 6. 10 § 3. Przegląd wybranych ujęć doktrynalnych celów... stytucjonalnych warunków życia społecznego i państwowego oraz w zapew- nieniu właściwego i sprawnego, a więc skutecznego działania różnych insty- tucji i jednostek w zakresie wykonywanych przez nie zadań, a także funkcje represyjną i wychowawczą, które wiązane są z tym, że prawo działa ze względu na obawę dolegliwości, które mogą spotkać naruszycieli norm oraz wyrabia w adresatach norm trwałe przekonania, skłonności i nawyki. Na potrzeby dalszych rozważań, podzielając pogląd o zasadności odróż- nienia celu od funkcji prawa, należy przyjąć, że cel prawa jest to postulo- wany stan rzeczy, który ma być osiągnięty. Cel zawsze należy odnosić do kon- kretnego podmiotu. Z kolei przez funkcje prawa należy rozumieć rzeczywisty i obiektywny skutek istnienia (działania) jakiejś instytucji czy normy dla ich otoczenia. § 3. Przegląd wybranych ujęć doktrynalnych celów i funkcji procesu cywilnego I. Uwagi wstępne W literaturze z zakresu postępowania cywilnego wiele uwagi poświęcono zagadnieniu celów i funkcji postępowania cywilnego, w ramach których oma- wiano również cele i funkcje procesu cywilnego. Zazwyczaj problematykę tę analizowano w odniesieniu do postępowania cywilnego jako całości, chociaż można spotkać także takie wypowiedzi, które dotyczą funkcji określonego ro- dzaju postępowania38. Są również tacy Autorzy, którzy niejako przy okazji roz- ważań na inny temat odwołują się do celów lub funkcji procesu cywilnego39. 38 Zob. bliżej np. J. Jagieła, Tymczasowa ochrona prawna w postępowaniu cywilnym, War- szawa 2007, s. 210 i n. oraz powołana tam literatura. Autor ten zamiennie posługuje się poję- ciami „funkcja” oraz „cel” postępowania. Określając funkcje (cel) postępowania zabezpieczają- cego, wskazuje, że nie zawsze celem tego postępowania jest zabezpieczenie w ścisłym tego słowa znaczeniu, celem tym może być także tymczasowe unormowanie stosunków pomiędzy zaintereso- wanymi podmiotami oraz zaspokojenie roszczeń jednego z nich; M. Mędrala, Funkcja ochronna, s. 21 i n. Autorka ta analizuje w swojej pracy funkcję ochronną postępowania w sprawach z za- kresu prawa pracy w różnych aspektach: organizacyjno-ustrojowym i personalnym postępowa- nia, proceduralnym postępowania, fiskalnym postępowania oraz w kontekście alternatywnych do sądowego postępowania rozpoznawczego form rozwiązywania indywidualnych sporów z zakresu prawa pracy. W ramach tej funkcji M. Mędrala wyróżnia następujące podfunkcje: wyrównawczą, opiekuńczą oraz promocyjną (ibidem, s. 28). Autorka ta przy tym dodaje, że całe postępowanie cywilne pełni funkcję ochronną w szerokim znaczeniu przez ochronę interesów społecznych i in- 11 Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego Zarówno cele, jak i funkcje procesu cywilnego są różnie definiowane przez przedstawicieli nauki. Brakuje zatem nie tylko jednolitości stanowisk w zakre- sie potrzeby odróżnienia celu i funkcji procesu cywilnego, ale także wyjaśnie- nia ich istoty, czy w końcu rozumienia samego terminu „funkcje” procesu cy- wilnego. Ponadto wielu przedstawicieli nauki zajmuje się problematyką celu procesu cywilnego w kontekście poznania prawdy40. Na marginesie warto je- dynie zauważyć, że w literaturze toczy się spór dotyczący prawdy41, w ramach którego jedni postrzegają prawdę w kategorii „zasady”42, inni „postulatu”43, dywidualnych w zakresie stosunków cywilnych, rodzinnych, pracy i ubezpieczeń społecznych po- legającą na konkretyzowaniu i przymusowym urzeczywistnianiu obowiązujących w tym zakresie norm prawnych (ibidem, s. 42). Z kolei przez cel postępowania cywilnego rozumie ona urzeczy- wistnienie, realizację norm prawa materialnego, w tym prawa pracy (ibidem, s. 40). 39 Zob. np. A. Łazarska, Sędziowskie kierownictwo postępowaniem, PS 2012, Nr 5, s. 51 i n. Autorka ta pisze, że sąd nie powinien tracić z pola widzenia, że celem procesu jest nie tylko wła- ściwe, sprawiedliwe i odpowiadające prawu orzeczenie, ale również szybkie wydanie orzeczenia. Podziela tym samym pogląd wyrażony przez T. Erecińskiego, K. Weitza, Efektywność ochrony prawnej udzielanej przez sądy w Polsce, PS 2005, Nr 10, s. 17 oraz T. Ereciński, K. Weitz, Prawda i równość stron w postępowaniu cywilnym a orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, w: T. Ere- ciński, K. Weitz (red.), Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego a Kodeks postępowania cy- wilnego. Materiały Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Postępowania Cywilnego Serock k. Warszawy 24–26 września 2009 r., Warszawa 2010, s. 27, przyp. 53. W pierwszej z powołanych prac T. Ereciński, K. Weitz piszą, że najlepszym rozwiązaniem jest osiągnięcie możliwie najbar- dziej prawidłowego orzeczenia w możliwie najszybszym postępowaniu. Podobnie M. Łochowski, Rola zasady kontradyktoryjności w sprawach cywilnych dotyczących odpowiedzialności lekarzy za błędy w sztuce, PiM 2004, Nr 4, s. 58. Zdaniem tego Autora, celem postępowania cywilnego jest wydanie sprawiedliwego (słusznego) orzeczenia w rozsądnym terminie. 40 Zob. m.in. P. Pogonowski, Realizacja prawa do sądu w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005, s. 55–56, przyp. 113; T. Ereciński, K. Weitz, Prawda i równość, s. 17 i n. Takie ujęcie celu procesu cywilnego jest krytykowane w literaturze niemieckiej m.in. przez O. Jaueringa, Kilka uwag o celu procesu cywilnego, RPEiS 1984, Nr 3, s. 63, którego zdaniem, ustalenie prawdy w procesie cywilnym nie stanowi nigdy celu procesu, lecz jest jedynie środkiem do celu. 41 Rozbieżności dotyczą również tego, czy w obecnym stanie prawnym mamy do czynie- nia z prawdą materialną czy formalną. Zob. szczegółowe rozważania na ten temat T. Ereciński, K. Weitz, Prawda i równość, s. 17 i n. Bezsporne natomiast jest, że w obecnym stanie prawnym nie ma podstaw do uznania za obowiązującą zasady prawdy obiektywnej. Zob. bliżej K. Knoppek, Zmierzch zasady prawdy obiektywnej w procesie cywilnym, Pal. 2005, Nr 1–2, s. 9 i n. Autor ten pisze, że z dniem 5.2.2005 r. kończy się ostatecznie era obowiązywania w polskim postępowaniu cywilnym zasady prawdy obiektywnej, zwanej też prawdą materialną. Por też J. Jaśkiewicz, Prawda jako przypadek praktyki uwagi na marginesie dogmatycznej koncepcji prawdy obiektywnej, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica 2014, Nr 73, s. 76 i n. Bliżej na ten temat w rozdziale III. 42 Zob. co do kryteriów wyodrębnienia zasady prawdy: O. Bogucki, Teoretyczne aspekty za- sady prawdy materialnej w nowym modelu postępowania cywilnego, RPEiS 2000, Nr 1, s. 53 i n. Autor ten wyodrębnia zasadę prawdy materialnej. O zasadzie prawdy pisze również m.in. H. Do- lecki, Jedna czy kilka prawd w poznaniu sądowym?, w: Z. Ofiarski (red.), Księga Jubileuszowa 12 § 3. Przegląd wybranych ujęć doktrynalnych celów... inni jeszcze „celu”44 postępowania cywilnego, czy środka służącego do realiza- cji tego celu45, o czym szerzej w kolejnym rozdziale pracy. Ze względu na bogactwo oraz dużą różnorodność wypowiedzi w przed- miocie celów i funkcji postępowania cywilnego w dużej mierze związanych z panującym ustrojem społeczno-politycznym podzielono je według następu- jących okresów: poglądy polskiej doktryny w latach 1918–195046; poglądy pol- z okazji 15-lecia Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2004, s. 93 i n.; T. Gizbert-Studnicki, Prawda sądowa w postępowaniu cywilnym, PiP 2009, Nr 7, s. 5 i n.; J. Jankowski, Dążenie do poznania prawdy w procesie cywilnym, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica 2014, Nr 73, s. 117 i n.; M. Krok, Realizacja zasady prawdy w postępowaniu cywil- nym a ciężar dowodu i ciężar argumentacji, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica 2014, Nr 73, s. 129 i n.; Ł. Łukowski, B. Żukowski, Zasady tzw. „prawdy materialnej” i „prawdy formal- nej” analiza logiczno-filozoficzna i poglądowa, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica 2014, Nr 73, s. 59 i n. 43 Zdaniem części przedstawicieli nauki poznanie prawdy jest pewnym postulatem rządzącym całym wymiarem sprawiedliwości, do którego dąży całe postępowanie, ideą, do której sąd i uczest- nicy postępowania starają się maksymalnie zbliżyć, ale realizacji której żadne przepisy prawa nie mogą zapewnić. Tak P. Pogonowski, Realizacja prawa, s. 55–56, przyp. 113. Zob. też A. Jakubecki (w: Kontradyktoryjność a poznanie prawdy w procesie cywilnym w świetle zmian kodeksu postę- powania cywilnego, PS 1998, Nr 10, s. 75), według którego dążenie do prawdy jest postulatem wypływającym z wielu przepisów prawa procesowego; por. tenże, Naczelne zasady postępowania cywilnego w świetle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego w: Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7–9.10.2005 r.), Kraków 2006, s. 364 i 371; E. Gapska (w: Realizacja zasady prawdy w świetle ostatnich nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, Rej. 2013, Nr 5(265), s. 40), która pisze, że obecnie bardziej uzasadnione jest twierdzenie o postulacie dążenia do wykrycia prawdy, przy równoczesnym pod- kreśleniu, że środki służące do realizacji tego postulatu spoczywają w znakomitej większości w rę- kach stron. Tak też m.in. T. Pietrzykowski, B. Wojciechowski, Równość prawda i sprawiedliwość w procesie cywilnym. Rozważania na tle nowelizacji k.p.c., Pal. 2004, Nr 9–10, s. 15. 44 Tak m.in. Ł. Błaszczak, w: E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2011, s. 54. Zob. też A. Brzemia-Bonarek (w: Prawda w świetle znowelizowanego kodeksu postę- powania cywilnego, Prawo kanoniczne 2008, Nr 3–4, s. 395 i n.), która pisze, że w ujęciu dyna- micznym prawda to proces poznania, cel każdego postępowania sądowego. Autorka ta krytycznie ocenia odejście przez ustawodawcę od zasady prawdy obiektywnej. Zdaniem A. Brzemia-Bona- rek: „wyrażenie «prawda obiektywna», chociaż powstało w konkretnej rzeczywistości politycznej, ewoluowało niezależnie od subiektywnego zamysłu ustawodawcy, a liczne przepisy powstałe pod rządami prymatu prawdy obiektywnej funkcjonowały dobrze przez wiele lat, służąc wartościom, które miały chronić. (...) Współcześnie podkreśla się, że wyrok ma być legalnym, rzetelnym i ra- cjonalnym działaniem sądu zmierzającym do określonych prawem celów, poprzez zastosowanie nakazanych reguł. Nie mniej ważnym jest dodanie, iż wyrok ma być rezultatem procesu poznania obiektywnej rzeczywistości, a nie tylko formą opanowania jej”. 45 Zob. m.in. T. Ereciński, K. Weitz, Prawda i równość, s. 17 i n. 46 Chodzi tu o poglądy przedstawicieli nauki sformułowane przede wszystkim na tle Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. (rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – 13 Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego skiej doktryny w latach 1951–198947 oraz poglądy polskiej doktryny w latach 1990–201848. II. Poglądy polskiej doktryny w latach 1918–1950 Wprowadzenie do polskiego systemu prawnego Kodeksu postępowania cywilnego otworzyło nowy etap w rozwoju krajowego prawa procesowego cy- wilnego. W dużej mierze przejęto w nim rozwiązania znane prawu państw za- borczych, które to prawo obowiązywało na ziemiach polskich po odzyskaniu niepodległości po pierwszej wojnie światowej. Uchwalenie Kodeksu postępo- wania cywilnego stało się też inspiracją do licznych wypowiedzi na temat pro- cesu cywilnego oraz zagadnień z nim związanych49. Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. Nr 83, poz. 651) w okresie od jego wydania do dnia wejścia w życie ustawy z 20.7.1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 349 ze zm.). Ustawa ta weszła w życie 1.10.1950 r. i dokonała ona istotnej prze- budowy postępowania cywilnego, zob. szerzej J. Jodłowski, Nowe drogi polskiego procesu cywil- nego. Założenia ideologiczne reformy postępowania cywilnego, Warszawa 1951, s. 3. W chwili od- zyskania niepodległości po pierwszej wojnie światowej na ziemiach polskich obowiązywało prawo państw zaborczych, z tych względów przegląd polskiej doktryny rozpoczęto od roku 1918. Prawo to było traktowane jako prawo polskie i stosowane do wejścia w życie dKPC1930. 47 Chodzi tu o poglądy formułowane w okresie, kiedy polski proces cywilny oparty był na mo- delu procesu socjalistycznego. Nowa rzeczywistość społeczno-polityczna, poddana wpływom ide- ologii socjalistycznej w dużej mierze kształtowała także spojrzenie na proces cywilny i jego insty- tucje. W 1989 r., czyli w okresie przełomu ustrojowego wprowadzono także wiele zmian do Ko- deksu postępowania cywilnego, najistotniejsze z nich zostały wprowadzone ustawą z 24.5.1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175 ze zm.). Ustawa ta we- szła w życie 3.9.1989 r. Okres ten zapoczątkował też zasadnicze kierunki przemian postępowania cywilnego, co wiązało się z przewartościowaniem pewnych założeń ideologicznych, które z kolei miały wpływ na model procesu cywilnego. Zob. K. Weitz, Czy nowa kodyfikacja postępowania cywilnego?, PiP 2007, Nr 3, s. 15 i n. 48 Chodzi tu o poglądy formułowane po przełomie ustrojowym na tle obecnego modelu pro- cesu cywilnego. 49 Wcześniejsze wypowiedzi były formułowane na tle ustawodawstw państw zaborczych, które obowiązywały na ziemiach polskich jeszcze w okresie międzywojennym. Zob. szerzej na ten temat K. Lubiński, Komparatystyka prawa a unifikacja i kodyfikacja polskiego prawa procesowego cywilnego w okresie międzywojennym, w: A. Wudarski (red.), Prawo obce w doktrynie prawa polskiego, Warszawa 2016, s. 354–355. Jedna z pierwszych w nauce polskiej wypowiedzi na temat celu procesu cywilnego pochodzi z 1907 r., zaś jej Autorem jest K. Lutostański, Z badań nad pier- wiastkiem prywatnym i publicznym w procesie cywilnym, Warszawa 1907, s. 3, według którego celem procesu jest korzyść jednostki. Przez proces urzeczywistnia się ius privatum w ścisłym tego słowa znaczeniu. Z kolei w 1911 r. na ten temat wypowiedział się F.Ks. Fierich, według którego celem każdego procesu bez względu na jego strukturę jest wydanie sprawiedliwego wyroku. Aby sprostać temu zadaniu należy zbadać zgodnie z rzeczywistością stan faktyczny, następnie usta- 14 § 3. Przegląd wybranych ujęć doktrynalnych celów... E. Waśkowski twierdził, że istota procesu cywilnego w ścisłym znacze- niu tego słowa polega na sprawdzeniu i ostatecznym ustaleniu przez sądy cywilne słuszności żądań prywatnoprawnych, zgłaszanych przez jedne osoby przeciwko drugim. Celem procesu jest wydanie słusznego wyroku. Wyraz „słuszny” oznacza oparty na normach prawnych. Działalność sądu winna po- legać na podciągnięciu faktycznych okoliczności sprawy pod przepisy prawa obowiązującego50. Z kolei M. Waligórski posługiwał się pojęciami cele i funkcje procesu. W jednej z prac Autor ten pisał, że ostatecznym celem procesu jest wydanie słusznego orzeczenia51, z kolei w innej dodał, że w procesie cywilnym zary- sowują się trzy jego cele zasadnicze i odpowiadające im trzy typy procesu. Chodzi zatem albo o stworzenie normy prawnej, albo o jej urzeczywistnienie, albo o zabezpieczenie możliwości jej stworzenia czy urzeczywistnienia. Funk- cję związaną z pierwszym celem procesu, tj. dążność do uzyskania normy kon- kretnej, regulującej stosunek prawny, określał on mianem jurysdykcji i jest ona co do zasady realizowana w ramach procesu jurysdykcyjnego. W proce- sie jurysdykcyjnym Autor ten odróżniał dwa jego zasadnicze cele, według cha- rakteru wydanego orzeczenia. Jeżeli sprawa rozstrzygana w procesie znajduje w przeważającej ilości przypadków rozwiązanie w abstrakcyjnej normie prawa materialnego, to celem procesu jest wówczas tylko wydobycie tego rozwiąza- nia na światło dzienne, czyli jego zadeklarowanie, wydanie orzeczenia dekla- ratywnego. Jeżeli natomiast mamy do czynienia ze sprawą, dla której prawo materialne nie daje samo rozwiązania konfliktu, lecz zawiera upoważnienie dla organu procesowego do jego rozwiązania w sposób, jaki uzna on za właściwy, to celem procesu jest stworzenie przez organ procesowy stanu prawnego do- tychczas nieistniejącego przez wydanie orzeczenia konstytutywnego. Pozostałe dwie funkcje realizowane są odpowiednio w procesie egzekucyjnym oraz przy wykorzystaniu instytucji zabezpieczania. Autor ten zauważa, że niekiedy samo sformułowanie przez organ orzekający normy prawnej dla konkretnego przy- padku nie wystarcza, gdy nie nastąpi dobrowolne podporządkowanie się za- wartemu w niej nakazowi i wtedy należy sięgnąć do jej przymusowego urzeczy- wistnienia. Ponadto zarówno proces jurysdykcyjny, jak i proces egzekucyjny dla osiągnięcia swych celów wymagają pewnego czasu, dlatego prawo proce- lony stan faktyczny należy, kierując się zasadami logiki, podciągnąć pod właściwy przepis prawny (F.Ks. Fierich, Przewodnie zasady procesu cywilnego, Kraków 1911, s. 3). 50 E. Waśkowski, Podręcznik, s. 75–76; tenże, System procesu cywilnego, s. 98. 51 M. Waligórski, Podstawy kasacyjne procesu cywilnego w świetle różnicy pomiędzy faktem i prawem, Lwów 1936, s. 2. 15 Rozdział I. Cele i funkcje procesu cywilnego sowe posiada jeszcze jeden cel, jakim jest zabezpieczenie możliwości osiągnię- cia właściwych celów, omówionych jako dwa pierwsze52. W innej pracy53, bio- rąc pod uwagę datę jej wydania oraz zakreślone w tym punkcie ramy czasowe, mieszczącej się w kolejnym punkcie, M. Waligórski zmienia swoje spojrzenie na cel procesu cywilnego. Natomiast H. Trammer analizując zagadnienie niedopuszczalności orzeka- nia o przedmiocie procesu, stwierdził, że celem procesu jest sprawdzenie za- sadności roszczenia formalnego, a więc zwyczajne postępowanie procesowe powinno zostać ukończone przez wydanie wyroku tzn. orzeczenia rozstrzyga- jącego meritum sprawy, tj. orzekającego o przedmiocie procesu, a więc albo uznającego roszczenie formalne za zasadne, albo oddalające powództwo. Nie- raz jednak proces nie może spełnić tego swego celu, a wówczas ukończony zo- staje w inny sposób, ale zawsze przez wydanie orzeczenia54. Podsumowując wybrane poglądy przedstawicieli nauki sformułowane w latach 1918–1950 w zakresie celów i funkcji procesu cywilnego, należy za- uważyć, że w literaturze z tego okresu przede wszystkim zajmowano się ce- lami procesu cywilnego, które były różnie określane. Natomiast funkcjom pro- cesu cywilnego poświęcano niewiele uwagi. Cele procesu cywilnego określano przy tym w oderwaniu od panującego ustroju społeczno-gospodarczego, kon- centrując się raczej na wskazaniu zależności istniejącej między celem procesu a wydaniem przez sąd słusznego wyroku. III. Poglądy polskiej doktryny w latach 1951–1989 Wraz z przełomem ustrojowym, jaki dokonał się w Polsce w latach 50. ubie- głego stulecia, nastąpiła zmiana podejścia do celów i funkcji postępowania cy- wilnego55. 52 M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947, s. 35 i n. 53 M. Waligórski, Gwarancje wykrycia prawdy w procesie cywilnym, PiP 1953, Nr 8–9, s. 257 i n. Tak też tenże, Polskie prawo procesowe cywilne w świetle zasady dyspozycyjności, SC 1963, t. II, s. 4. 54 H. Trammer, Następcza bezprzedmiotowość procesu cywilnego, Kraków 1950, s. 19. M. Sawczuk [O celach i funkcjach postępowania cywilnego procesowego i nieprocesowego (nie- spornego) w: A. Marciniak (red.), Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza. Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae, Łódź 1998, s. 316] uważa definicję celu procesu podaną przez H. Trammera za najtrafniejszą. M. Sawczuk utożsamia pojęcie celu i funkcji procesu cywilnego (O celach i funkcjach, s. 313). 55 Istotne znaczenie przy ich określaniu miały też wytyczne Sądu Najwyższego (uchwała Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z 27.6.1953 r., C Prez 195/52, OSN 1953, Nr 4, poz. 95), w których Sąd 16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zakres orzekania sądu pierwszej instancji w procesie cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: