Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00216 003292 18799802 na godz. na dobę w sumie
Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 264
Wydawca: Histmag Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-65156-30-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> kultura, sztuka, media >> film, kino
Porównaj ceny (książka, ebook (-24%), audiobook).

Marek Teler w oparciu o nieznane źródła odkrywa tajemnice przedwojennych gwiazd kina i estrady. Błyskotliwe kariery wielu z nich legły w gruzach wraz z wybuchem II wojny światowej.

Dzięki drobiazgowemu śledztwu Marka Telera poznajemy m.in. losy sławnej Iny Benity, odkrywamy kłamstwa arystokraty ukrywającego się pod pseudonimem Harry'ego Corta oraz podążamy za karierą Edwarda Raquello, etatowego amanta Hollywood, a później wymagającego szefa Głosu Ameryki. Wraz z autorem postaramy się również zrozumieć zawiłe losy Luli Kryńskiej, królowej piękności, na której życiorys padł cień współpracy z III Rzeszą oraz przyjrzymy się imponującej karierze niezbyt utalentowanej aktorki Moniki Carlo.

Wydana przez portal Histmag.org książka „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej” to pozycja obowiązkowa dla wszystkich miłośniczek i miłośników historii dziesiątej muzy. Przenosi nas do świata celuloidowych taśm filmowych, porywających rewii oraz prawdziwych osobistości polskiej kultury. Do świata, którego już nie ma.

Marek Teler – dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Współpracownik portalu historycznego Histmag.org i czasopisma „Focus Historia”. Interesuje się między innymi historią kobiet oraz genealogią. Autor książek: „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego” oraz „Kochanki, bastardzi, oszuści. Nieprawe łoża królów Polski: XVI–XVIII wiek”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek Teler Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej Marek Teler Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej Promohistoria (Histmag.org) Warszawa 2019 SERIA: BIBLIOTEKA HISTMAGA Redakcja: Piotr Abryszeński, Piotr Bejrowski Korekta: Magdalena Mikrut-Majeranek Skład i łamanie: Tomasz Kiełkowski Projekt okładki: Tomasz Kiełkowski Na okładce wykorzystaliśmy ilustrację przedstawiającą Boże- nę Alesso i Wasyla Sonycha jako The Valenos w tańcu, lata 50. (z archiwum Jolanty Rzyszczewskiej). ISBN: 978-83-65156-30-3 All rights reserved. Copyright © 2019 by PROMOHISTORIA Michał Świgoń Warszawa 2019 e-mail: redakcja@histmag.org www: https://histmag.org Wydanie elektroniczne. Jeśli posiadasz ten egzemplarz z naruszeniem praw autorskich, zachęcamy: kup oryginalny e-book i wesprzyj jego twórców. SPIS TREŚCI Wstęp Janina Smolińska: amerykański sen pięknej Polki Edward Raquello: zawrotna kariera polsko-żydowskiego Latynosa Alma Kar: córka popa wkracza na salony Halina Dunin-Łabędzka: piękność z kieszeni Lunia Nester: burzliwe losy „tancerki trzech kontynentów” Harry Cort: wszystkie kłamstwa amanta ze skazą 7 11 29 43 59 75 89 Monika Carlo: dziewczyny ze Spławia pogoń za filmem 117 SPIS TREŚCI 5 | Włodzimierz Łoziński: aktor, żołnierz, więzień Nieznane powojenne losy Iny Benity: tajemnica z Rhumspringe Nieznane powojenne losy Iny Benity: długa droga do Ameryki Bożena Alesso: życie „kobiety bez kości” Lula Kryńska: artystka, która zeszła na złą drogę... Stefan Rogulski: dramatyczne losy cudownego dziecka przedwojennego kina Zakończenie 129 153 173 197 223 243 259 6 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ Wstęp W ostatnich latach można zaobserwować rosnące zainteresowa- nie dziejami świata artystycznego II Rzeczypospolitej. Ukazały się między innymi biografie Eugeniusza Bodo, Toli Mankiewiczówny i Aleksandra Żabczyńskiego autorstwa Ryszarda Wolańskiego oraz książki Ina Benita. Za wcześnie na śmierć Piotra Gacka czy Hanka Ordonówna. Miłość jej wszystko wybaczy Anny Mieszkow- skiej. Bardzo cennym uzupełnieniem życiorysów przedwojennych aktorek, które po wojnie znalazły się w Stanach Zjednoczonych, była z kolei publikacja Skazane na zapomnienie. Polskie aktorki fil- mowe na emigracji Grzegorza Rogowskiego. Rośnie również liczba stron internetowych poświęconych artystycznym elitom dwu- dziestolecia międzywojennego, a nawet pojawiają się czasopisma w całości dedykowane temu tematowi (np. wydawany w latach 2017–2018 kwartalnik „Stare Kino”). Badanie życiorysów gwiazd międzywojnia bardzo usprawnił rozwój Internetu, a przede wszystkim działalność bibliotek cyfro- wych, w których można odnaleźć między innymi zdigitalizowane WSTęP 7 | egzemplarze przedwojennych czasopism filmowych takich jak „Kino”, „Kino dla Wszystkich” i „Wiadomości Filmowe” oraz po- święconych nieco szerszej tematyce magazynów „Światowid” i „As”. Pomocne są również zdigitalizowane zasoby archiwów państwowych, które można znaleźć między innymi na stronach szukajwarchiwach.pl i Genealodzy.pl. Z kolei pokaźne zbiory za- granicznych dokumentów (m.in. karty pokładowe i dokumenty imigracyjne) oferują takie bazy danych jak Ancestry.com i Family Search. Przede wszystkim jednak dzięki mediom społecznościo- wym można łatwiej dotrzeć do rodzin aktorów i aktorek, które cały czas mają w pamięci swoich sławnych przodków i są w po- siadaniu bezcennych pamiątek, dokumentujących ich karierę i po- wojenne losy. Właśnie w dużej mierze na podstawie doniesień wydawa- nej w latach 20. i 30. prasy, dokumentów oraz relacji krewnych gwiazd powstała książka Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej, w której przedstawiam losy dwunastu postaci, święcących trium- fy w przedwojennej Polsce, a dziś zupełnie zapomnianych: Janiny Smolińskiej, Edwarda Raquella, Almy Kar, Haliny Dunin-Łabędz- kiej, Luni Nester, Harry’ego Corta, Włodzimierza Łozińskiego, Mo- niki Carlo, Iny Benity (dwa rozdziały na temat jej powojennych losów), Bożeny Alesso, Luli Kryńskiej i Stefana Rogulskiego. Po- dziękowania dla osób, które pomogły mi w rekonstrukcji tych bio- gramów zamieszczam na końcu kolejnych rozdziałów książki. Dla wielu wymienionych powyżej gwiazd wybuch II wojny światowej oznaczał koniec wielkiej artystycznej kariery, gdyż nie chciały lub nie mogły dalej spełniać się zawodowo. Przykładami mogą tu być historie Iny Benity i Luli (Elżbiety) Kryńskiej, które zostały właściwie uśmiercone za życia – przez lata powielano w książkach błędne informacje o ich śmierci w czasie wojny, gdy tymczasem po prostu wyemigrowały one z kraju. Inni, jak Edward Raquello i Janina Smolińska opuścili Polskę już w latach 20., pró- bując spełnić swój amerykański sen, a Bożena Alesso spełniła ma- rzenie o zagranicznej karierze dopiero w latach 50. i 60. Wszyst- kich bohaterów Zapomnianych artystów II Rzeczypospolitej łączy 8 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ jednak jeden wspólny mianownik: w powojennej Polsce właści- wie nie pisano o ich dalszych losach (jedynie w kilku przypadkach zdarzały się nieliczne krótkie wzmianki), skazując ich na powolne znikanie ze społecznej świadomości. Mam nadzieję, że dzięki tej książce historie tych niezwykłych osób zostaną uchronione od za- pomnienia. * * * Serdecznie dziękuję rodzinom: Iwanowskich, Łagozów, Murasz- ków, Paschów, Scudderów, Rzyszczewskich i Rogulskich za udo- stępnienie zdjęć i dokumentów na potrzeby niniejszej publikacji. WSTęP 9 | 10 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ Janina Smolińska: amerykański sen pięknej Polki Niewielu jest Polaków, którzy osiągnęli ogromne sukcesy w Hollywood. W dwudziestoleciu międzywojennym było ich kilku. Historia Janiny Smolińskiej, która próbowała wtedy zawojować wytwórnie filmowe Los Angeles, pokazuje przy tym, że amerykański sen może zakończyć się równie prędko, jak zacząć. Aktorka, tancerka, nieoficjalna Miss Polonia i korespondent- ka zagraniczna magazynu „Kino” – w latach 20. i 30. XX wieku Janina Smolińska była w Polsce uważana za międzynarodową gwiazdę wielkiego formatu. Dziennikarze walczyli o możliwość przeprowadzenia z nią wywiadu, a o jej skomplikowanych małżeń- skich perypetiach rozpisywała się amerykańska prasa bulwarowa. Dzisiaj aktorka ta jest postacią całkowicie zapomnianą. Na szczę- ście prasa sensacyjna z okresu dwudziestolecia międzywojenne- go pozwala nam częściowo zrekonstruować jej złożony życiorys. JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 11 | Na scenach Moskwy i Paryża Janina Smolińska przyszła na świat w 1897 roku na Mazow- szu jako córka Edwarda Smolińskiego i Wandy z Rutkowskich. Rok urodzenia artystki znany jest z listy pasażerów transatlantyku pły- nącego z portu Cherbourg do Nowego Jorku w 1928 roku, tam też podano jako miejsce urodzenia „Poltzk”, czyli Płock. Nie moż- na jednak wykluczyć, że Smolińska, chcąc ukryć fakt urodzenia się na wsi, podała w dokumentach nazwę najbliższego większego miasta. W latach 1899–1908 rodzice Smolińskiej mieszkali bo- wiem we wsi Konopki w gminie Stupsk, gdzie urodziło się młod- sze rodzeństwo aktorki: w 1899 roku Zofia, w 1905 roku Czesław, a w 1908 roku Wiktoria. W późniejszych latach Janina Smoliń- ska wzorem wielu koleżanek po fachu często odejmowała sobie lat. W akcie ślubu z 1931 roku podała rok urodzenia 1899, zaś w wywiadzie dla „Rzeczypospolitej” z grudnia 1928 roku oszukała dziennikarza, że urodziła się w 1905 roku w Warszawie. Zalotnie dodała przy tym: „Z wieku mojego nie robię żadnej tajemnicy”. Janina Smolińska w Hollywood, fotografia sytuacyjna (fot. ze zbiorów NAC, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji. Sygnatura: 1-K-9047) 12 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ Kiedy Janina miała czternaście lat, rodzice wyjechali z nią do Rosji. Jako, że od wczesnego dzieciństwa fascynowała się teatrem i tańcem, państwo Smolińscy zapisali ją do szkoły ba- letowej działającej przy operze moskiewskiej. W wywiadzie dla „Kina”, w którym aktorka opowiadała o swojej młodości, nie padła wprawdzie nazwa tej instytucji, ale z całą pewnością musiał to być słynny Teatr Bolszoj, który od wielu lat patronował Moskiewskiej Akademii Choreografii. W tym czasie Akademii przewodził wy- bitny baletmistrz i choreograf Wasilij Tikhomirov. Dyrektor ten uczył tańca w sposób bardzo klasyczny, unikając wkradającego się do sztuki baletowej nowatorstwa. Smolińska okazała się pilną uczennicą i szybko stała jedną z głównych tancerek w zespole. Wkrótce wraz z grupą taneczną wyruszyła na światowe tournée. Przez cztery lata młode dziew- częta podróżowały przez centrum Rosji, Syberię, Mandżurię, Japo- nię, Turcję, Bułgarię, Rumunię i Czechosłowację. Polska tancerka miała wówczas okazję występować na scenach w Piotrogrodzie (Petersburgu), Tokio i Konstantynopolu. „Nie straciła Ojczyzna moja w mych oczach na zestawieniu z najbogatszymi czy najpięk- niejszymi krajami na którejkolwiek półkuli świata. Podziwiać moż- na ziemie obce i nieraz można zachwycać się nimi i lubić szczerze to albo inne otoczenie; ale ziemię swoją rodzoną miłuje się prze- cież jak matkę” – pisała o swoich licznych zagranicznych woja- żach w korespondencji dla „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” z marca 1930 roku. W 1918 roku Janina została zaangażowana jako koryfejka (baletnica tańcząca w wyróżnionej grupie tancerek, ale jeszcze nie solistka) do baletu w Jassach i zapewne jeszcze w tym samym roku wyszła za mąż za pułkownika rumuńskiej armii. Nigdy nie podała w żadnym wywiadzie jego nazwiska, był to zresztą bar- dzo krótki związek. Pierwszy mąż Smolińskiej, stojący po stronie białych, zginął wkrótce w czasie walk z bolszewikami. Po śmierci męża, dowiedziawszy się o odzyskaniu przez Polskę niepodległo- ści, stęskniona za ojczyzną tancerka porzuciła szkołę baletową i postanowiła wrócić do odrodzonego kraju. JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 13 | W Polsce Janina Smolińska spróbowała swoich sił w aktor- stwie. Wiadomo, że w 1922 roku wystąpiła w niemym filmie Za trzy spojrzenia produkcji wytwórni Estefilm Katowice, zaś w 1923 roku w Od kobiety do kobiety, w którym główną rolę grał jeden z najwy- bitniejszych polskich aktorów teatralnych – Józef Węgrzyn. Mając wciąż w pamięci sale pełne ludzi oglądających jej występy tanecz- ne, Smolińska liczyła na to, że w krótkim czasie stanie się gwiazdą filmową. Na wielką karierę w Polsce nie miała jednak większych szans. „Grałam w kilku filmach polskich, ale wyniki pracy były tak znikome, że liczyć się z nią nie należy” – wspominała ten epizod z życia na łamach „Kina” w 1932 roku. W 1924 roku wyjechała więc do Paryża, gdzie postanowiła wrócić do korzeni i zatrudnić się jako tancerka. Nabyte w presti- żowej Moskiewskiej Akademii Choreografii umiejętności sprawi- ły, że po kilku miesiącach spędzonych w teatrze Palace stała się jedną z głównych gwiazd Folies Bergère, kultowej paryskiej sali koncertowej. W 1925 roku wystąpiła między innymi jako Le Chia- nti u boku francuskiej aktorki Suzy Béryl w rewii Un Soir de Folie. Smolińska nie bała się wyzwań i nagich scenicznych występów przed ogromną widownią. Wieść o rewiach z udziałem Polki szyb- ko dotarła do polskiej prasy. W lutym 1926 roku jedna z lwow- skich gazet opisała spektakl, w którym Smolińska grała japońską kurtyzanę: „«Robiła» ją Smolińska zupełnie naga, zasłaniając je- dynie trzymanym w ręku czarnym kotem miejsca, które pruderia, nieprzezwyciężona nawet przez współczesne music-halle, każe na scenie zasłaniać”. Jednocześnie jednak Janina Smolińska nie rezygnowała z ambitniejszych przedsięwzięć. W Paryżu zagrała w kilku nowa- torskich filmach wytwórni Pathé, łączących animację z grą praw- dziwych aktorów. Nad całością prac czuwał pionier polskiego filmu rysunkowego, Stanisław Dobrzyński. „Paryż pieścił mnie, jeśli się można tak wyrazić. Role miałam pierwszorzędne, uzna- nie krytyki, jakie tylko wymarzyć sobie można i objawy uwiel- bienia ze strony publiczności” – wspominała na łamach „Ikaca” w 1930 roku. Wkrótce o urodzie polskiej tancerki z Folies Bergère 14 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ Jan Kiepura i Janina Smolińska w Paryżu w 1928 roku (fot. ze zbiorów NAC, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji. Sygnatura: 1-K-8269) zrobiło się głośno, piękno pomogło jej też w późniejszych latach dostać się do Hollywood. U bram Hollywood 13 września 1927 roku Janina Smolińska wzięła udział w wy- borach „La belle de Deauville”, w których nagrodą miała być głów- na rola kobieca w filmie o tym samym tytule w reżyserii Henriego Diamanta-Bergera. Podobny konkurs miał też na celu wyłonienie głównej roli męskiej. Ostatecznie w żeńskiej kategorii zwyciężyła panna Renée Méré i to ona podpisała kontrakt filmowy z wyna- grodzeniem wynoszącym 50 tysięcy franków za rolę. Smolińska zajęła drugie miejsce, ale ponieważ nie wybrano w konkursie żad- nego mężczyzny, podjęto decyzję, że również zostanie zaangażo- wana do filmu w jednej z głównych ról. O samej produkcji, jeżeli w ogóle została nakręcona, brak jakiejkolwiek informacji. JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 15 | Z kolei pod koniec maja 1928 roku artystka uczestniczyła w konkursie piękności aktorek filmowych w Brukseli. Wyróżnia- ła się na tle innych kandydatek niebanalną urodą, dzięki czemu pokonała trzysta innych kobiet z całego świata i otrzymała tytuł nieoficjalnej polskiej Miss Polonia (pierwszą polską miss z praw- dziwego zdarzenia została rok później warszawianka Władysława Kostakówna). Tak opisywał urodę Smolińskiej cztery lata później dziennikarz „Kina”: „Uroda – niezwykle oryginalna i frapująca, chwilami nawet niepokojąca. Heban włosów, głęboko osadzo- ne, żywe i pełne niesamowitego blasku oczy i uśmiech… dziecka. Cocktail. Dziwne połączenie wampira i dziecka”. Urodę polskiej gwiazdy doceniono również na konkursach piękności w Londynie i Paryżu. „Dostaję tysiące propozycji małżeńskich, nawet z naj- bardziej egzotycznych krajów. Jestem stale oblegana przez cie- kawych, niedających mi spokoju fotografów. Ach, panie, jakim przekleństwem jest dla mnie czasami moja piękność” – narzekała nieskromnie na nadmierną popularność w rozmowie z dziennika- rzem „Rzeczypospolitej” w grudniu 1928 roku. 23 listopada 1928 roku Janina Smolińska po ośmiodnio- wej podróży przybyła z Francji do USA. W polskiej i amerykań- skiej prasie pisano, że brała udział w wyborach Miss Universe w Galveston, w Teksasie, lecz nie figuruje ona na liście kandydatek do tytułu. Ponadto teksański konkurs Miss Universe 1928 odbył się 4 czerwca 1928 roku, zatem urodziwa Polka musiała wziąć udział w innym konkursie piękności, być może również noszącym nazwę „Miss Universe”. Wiosną 1929 roku występowała między innymi w teatrze Capitol w Detroit, a polskie dzienniki sensacyjne pisały o jej planach poślubienia księcia Sergiusza Wołkońskiego, prowadzącego w tym mieście szkołę fechtunkową. Ostatecznie jednak do małżeństwa nie doszło, a artystka po kilku miesiącach wyjechała do Los Angeles. Wkrótce Smolińska otrzymała ofertę zagrania w kilku hol- lywoodzkich filmach wytwórni First National Pictures oraz Me- tro-Goldwyn-Mayer. Już po kilku miesiącach trafiła na plan Pło- miennej piosenki w reżyserii Alana Croslanda. Praca w Hollywood 16 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ Fotos z filmu Monsieur Le Fox. W środku z pakunkiem stoi Gilbert Roland. Po jego lewej stronie (oznaczona jako „I“ – Lena Molena, po prawej, oznaczona jako „II“ – Janina Smolińska (fot. ze zbiorów NAC, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji. Sygnatura: 1-M-2787-2) nie należała jednak do najłatwiejszych. W 1930 roku tak żaliła się warszawskiemu miesięcznikowi „Naokoło świata”: „Trzeba prze- cież ciągle ładnie wyglądać, a skąd czerpać to piękno, gdy się jest bezustannie niewyspaną. Nie można tu myśleć o swobodzie, a za- wsze trzeba pozować, ciągle trzeba być lalką i choć nie dla filmu a jednak grać. Zawsze trzeba być ostrożną i sprytną, zawsze sto- sować więcej dyplomacji, niż zaufania. A w dodatku tego wszyst- kiego bardzo często nie rozumieć co zazdrosne usta mówią lub nawet nie rozumieć co życzliwie radzą”. Do filmów malował ją jed- nak wybitny Max Factor (Maksymilian Faktorowicz), a poza tym była otoczona kwiatami i luksusowymi willami, w których miesz- kały największe gwiazdy kina, zatem nie miała na co narzekać. W Płomiennej piosence polska artystka kierowała 300-oso- bową grupą taneczną, lecz jej rola należała do drugoplanowych. JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 17 | Nie obyło się też bez małego skandalu z udziałem tancerki – kiedy reżyser Crosland zdążył już krzyknąć „Kamera, akcja!”, okazało się, że strój Smolińskiej jest zbyt skąpy jak na ówczesne wymagania hollywoodzkich cenzorów. Ostatecznie film odniósł ogromny suk- ces i doczekał się nawet nominacji do Oscara za najlepszy dźwięk. Rok później na ekranach kin pojawił się Monsieur Le Fox, w któ- rym również można było zobaczyć polską piękność. W tym cza- sie o Janinie Smolińskiej zrobiło się w polskiej prasie sensacyjnej naprawdę głośno. Do kraju napływały zdjęcia z Hollywood. Polka pojawiała się na nich obok takich gwiazd, jak choćby Gilbert Ro- land, wybitny amerykański aktor meksykańskiego pochodzenia. Z kolei zagraniczny dziennik „Hollywood News” nazwał Smolińską jedną z najurodziwszych i najbardziej utalentowanych artystek. W Mieście Aniołów z pewnością pomagali odnaleźć się Smo- lińskiej inni przedstawiciele tamtejszej Polonii. W tym samym czasie karierę w USA robił między innymi niegdysiejszy student Politechniki Warszawskiej, Edward Zylberberg-Kucharski, obsa- dzany w amerykańskich filmach w rolach latynoskich kochanków pod pseudonimem Eduardo Raquello. Pod obco brzmiącymi na- zwiskami, takimi jak Pola Negri, Gilda Gray czy Estelle Clark, kry- ły się aktorki polskiego pochodzenia – Apolonia Chałupiec, Ma- rianna Michalska i Stanisława Zwolińska. W Ameryce od kilku lat przebywał również Paweł Faut, którego Smolińska poznała w Pol- sce na planie filmu Za trzy spojrzenia. Młody aktor był aktywnym działaczem Polonii, a jego płyta Polish Eagles sprzedała się w USA w nakładzie 100 tysięcy egzemplarzy. Smolińska zaangażowała się w informowanie polskiej pra- sy o losach mieszkańców Los Angeles, zostając korespondent- ką zagraniczną magazynu „Kino” i dziennika „Ilustrowany Kurier Codzienny”. Dzieliła się między innymi najnowszymi informa- cjami na temat Grety Garbo, Carol Lombard i Clary Bow. Z kolei w listopadzie 1930 roku donosiła o kryzysie przemysłu filmowe- go w Hollywood i plotkach na temat planów przeniesienia całe- go biznesu do Nowego Jorku. „Mary Pickford i Charlie Chaplin sprzeciwiają się temu, bo nie chcą opuścić słonecznej Kalifornii, 18 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ ale też nie chcą uwierzyć w podszepty zakulisowych finansistów, których „genialne” pomysły mogą znów doprowadzić do katastro- fy tak, jak się obraca w katastrofę „business” filmu dźwiękowego, a to z przyczyn, które zaraz wytłumaczę” – snuła swoją drama- tyczną wizję artystka. Ostatecznie stolica amerykańskiej kinema- tografii pozostała na swoim miejscu, chociaż już wkrótce zabrakło w niej miejsca dla Janiny Smolińskiej. Czar pryska Problemem dla polskiej artystki okazało się prawo pobytu w Stanach Zjednoczonych. Ze względu na pracę w wytwórni First National Pictures, 23 listopada 1929 roku przedłużono jej możli- wość legalnego przebywania w Ameryce o pół roku, lecz po tym czasie Smolińska z jakiegoś powodu nie zwróciła się z wnioskiem o kolejną prolongatę. Możliwe, że przez te właśnie kłopoty aktorki Universal Pictures zrezygnowało z obsadzenia jej w głównej roli w jednym ze swoich filmów. Sytuacja stała się na tyle poważna, że 16 czerwca 1931 roku wydano wobec Smolińskiej nakaz aresz- towania. 22 czerwca artystka znalazła się w więzieniu, lecz na- tychmiast, po wpłaceniu kaucji w wysokości 500 dolarów, została uwolniona. O wszystkich wydarzeniach związanych z problemami pięknej Polki w Hollywood skrupulatnie informowały amerykań- skie dzienniki, między innymi „Reading Eagle”, „Pittsburgh Post- -Gazette” i „Miami Daily News”. Na wydłużenie prawa pobytu w Stanach Zjednoczonych imigranci mieli różne sposoby. Jednym z najpopularniejszych były krótkie wyjazdy do Meksyku, po któ- rych mogli automatycznie odnowić prawo zamieszkania w USA. Janina Smolińska znalazła inny sposób – małżeństwo. 3 września 1931 roku w Santa Ana w Kalifornii Smolińska zawarła cywilny ślub z 47-letnim rozwiedzionym przedsiębiorcą Wacławem Walterem Grabowskim, który na początku XX wieku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych z Raciąża. Prowadził on firmę, która dostarczała peruki do hollywoodzkich filmów. Wy- branek Janiny był również aktywnym działaczem polonijnym, JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 19 | prezesem zrzeszenia polsko-amerykańskich klubów w Kalifornii. W 1928 roku podejmował w swoim mieszkaniu Jerzego Jelińskie- go, polskiego harcerza, który w ciągu dwóch lat objechał samo- chodem świat dookoła. Małżeństwo z Grabowskim było wyjątkowo nieudane, a początkowa sielanka szybko zamieniła się w koszmar. Biznes- men zarzucał żonie, że późno wraca do domu i źle się prowadzi, a 31 grudnia 1931 roku w tajemnicy przed nią złożył pozew o roz- wód. Rozpoczęło to prawdziwą batalię w sądzie i na łamach prasy. Smolińska pokazywała sędziemu Charlesowi B. McCoyowi posi- niaczone ramiona i nogi, kreując się na ofiarę przemocy domowej. Grabowski z kolei mówił, że to żona zaatakowała go pierwsza, czego dowodem miało być jego podbite oko. Według Janiny i jej adwokata, L. A. Blooma, wina leżała po stronie męża. Pierwotnie miał zgodzić się na ślub w celu przedłużenia aktorce pobytu w Ka- lifornii oraz na jej wyjazd na kilka miesięcy do Polski. Kiedy jednak Smolińska czekała na pociąg do ojczyzny, dowiedziała się z prasy, że Grabowski złożył pozew rozwodowy. Chociaż w połowie lutego 1932 roku Walter Grabowski wyco- fał pozew i pogodził się z żoną, medialna szopka, którą małżonko- wie urządzili w amerykańskiej prasie, poważnie zaszkodziła ich ka- rierze. Janina chciała przede wszystkim odpocząć i wrócić do ojczy- zny, gdzie czekali na nią z utęsknieniem krewni i dziennikarze, dla których nadal miała nieskazitelną opinię. Jeszcze w trakcie procesu rozwodowego, 5 lutego 1932 roku, wsiadła więc w pociąg do No- wego Jorku, skąd miała się udać w drogę powrotną do Polski. Jak utrzymywali znajomi Grabowskich, to Walter kupił żonie bilet i dał tysiąc dolarów na nieprzewidziane wydatki na trasie. Po krótkim pobycie w Paryżu, 29 maja 1932 roku Smolińska znalazła się już w Hotelu Europejskim w Warszawie, gdzie udzie- liła wywiadu przedstawicielowi magazynu „Kino”. Pragnęła odpo- czynku od nadmiernego zainteresowania, jakie w ostatnim cza- sie wywołała. „Wyjeżdżam nad polskie morze, na Hel. Niech się trochę pocieszę jego widokiem” – opowiadała o swoich planach na łamach gazety. W rozmowie zwierzyła się również z pomysłu 20 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ Janina Smolińska na fotografii sytuacyjnej (fot. ze zbiorów NAC, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji. Sygnatura: 1-K-9046) nakręcenia filmu Emigrant, opowiadającego o losach polskiej emi- gracji w Ameryce. Ostatecznie produkcja nie została zrealizowana. Powrót do korzeni Smolińska miała spędzić w Polsce tylko pół roku, ale została na prawie dwa lata, budząc powszechny podziw na warszawskich salonach. Na początku 1933 roku wzięła udział w Balu Mody w Hotelu Europejskim, na którym otrzymała pierwszą nagrodę za suknię balową ze rdzawej tafty dzieła popularnego warszaw- skiego domu mody Goussin Cattley. Pobyt w ojczyźnie zaowoco- wał jednak również kolejnym skandalem obyczajowym z udziałem Smolińskiej. 18 maja 1933 roku na łamach „Dobrego Wieczoru” ukazała się informacja, że pisarz Stanisław Brochwicz-Kozłowski, jakoby narzeczony aktorki, oskarżył ją o przywłaszczenie 2500 zł i cennych kosztowności oraz pobicie. JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 21 | Wszystko było oczywiście wierutnym kłamstwem, do cze- go po tygodniu przyznał się sam autor pomówień. „Wszelkie za- rzuty przeciw p. Janinie Smolińskiej o przywłaszczenie i działanie na moją szkodę są pozbawione prawdy. Dobre imię p. Smolińskiej, która tak wiele zdziałała na całym świecie dla propagandy polskiej sztuki, nieskazitelność i szlachetność jej charakteru wykluczają możliwość popełnienia przez nią czynów nieetycznych” – tłuma- czył w liście do redakcji „Dobrego Wieczoru” Brochwicz-Kozłow- ski, załączając przeprosiny za wyrządzoną jej krzywdę moralną. Sam autor zamieszania, który już przed wojną sympatyzował z na- zistami, zostanie w 1941 roku zamordowany przez polskie pod- ziemie jako niebezpieczny agent gestapo. Mimo afery z Brochwiczem-Kozłowskim Smolińska bardzo miło spędziła czas w ojczystym kraju. W listopadzie 1933 roku zachwycała się na łamach lwowskiej „Awangardy” perspekty- wą budowy w Brzuchowicach pod Lwowem nowej wytwórni filmowej, stale podkreślała też swoją troskę o Polskę i jej obraz na arenie międzynarodowej. „Wszystko się ogromnie posuwa na- przód. Jedno mam tylko zastrzeżenie: za mało jest u nas rekla- my i propagandy, za mało krzyczymy o sobie” – mówiła o kraju w rozmowie z dziennikarzem Karolem Fordem tuż przed kolejnym wyjazdem do Hollywood w styczniu 1934 roku. Chwaliła się rów- nież, że podczas pobytu w Los Angeles ogłosiła międzynarodowy konkurs na najpiękniejsze pismo filmowe, w którym „Kino” zdoby- ło pierwszą nagrodę. To właśnie z tym pismem Smolińska miała zawsze najlepsze relacje, pojawiła się w nim nawet jako gwiazda z okładki (w 1930 roku jej kadr z filmu Płomienna piosenka trafił też na okładkę „Światowida”). W Mieście Aniołów czekali na nią mąż Walter Grabowski oraz wytwórnia First National Pictures, która postanowiła odnowić z nią kontrakt, ale amerykański sen nie spełnił się już po raz drugi. Paryż, w którym miała się zatrzy- mać w drodze do Stanów Zjednoczonych, z jakiegoś powodu stał się jej domem na kolejne lata. W lipcu 1934 roku Janina Smolińska w wywiadzie udzielonym dziennikarce „Kina” Thei Weinberg, piszącej jako Thea Incognito, 22 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ zdradziła, że Folies Bergère chce ponownie nawiązać z nią współ- pracę. Nie była jednak pewna, jaką podjąć decyzję. „Mam dość kon- traktów i dosyć… doświadczenia” – tłumaczyła. Pracowała w tym czasie nad własną rewią objazdową, planowała wyjazdy do Ame- ryki Południowej i Afryki Północnej oraz chwaliła się propozycjami filmowymi od francuskiego studia Pathé-Natan i polskiego reżysera Jana Kucharskiego. Pierwszą ofertę odrzuciła od razu – właściciel Pathé Bernard Natan cieszył się w prasie złą sławą, a jego firma miała już w tym czasie duże problemy finansowe. Druga propozycja zakładała wyjazd na kilka miesięcy na afrykańską wyspę Fernando Po (obecnie Bioko). „Czy film na Fernando-Po jednak porwie Smo- lińską, czy też jej praca nad rewią, twórcza i samodzielna zatrzyma ją na dłużej?” – zastanawiała się reporterka „Kina”. W czerwcu 1935 roku polska artystka pojawiła się na okład- ce „Paris Music Hall”. W skąpym kostiumie rewiowym, ze smu- kłą sylwetką baleriny podpisana jako „Janina Smolińska. Gwiaz- da Hollywood” promowała najnowsze przedstawienie, w którym brała udział. Po niemal dziesięciu latach szukania swojego miejsca w świecie wybrała powrót do korzeni, na deski ukochanej sceny Folies Bergère. Nie chciała jednak tylko występować. Lata pracy na scenie sprawiły, że postanowiła podzielić się swoją cenną wie- dzą z innymi młodymi dziewczętami, które również marzyły o ka- rierze tanecznej. Pod koniec lat 30. Smolińska założyła własny zespół baletowy o nazwie Balet Polski, do którego zaangażowała polskie tancerki mieszkające we Francji. Część organizowanych przez artystkę spektakli miała charakter typowo rewiowy, chociaż zdarzały się również tańce dziewcząt w polskich strojach ludo- wych. W 1938 roku występ zespołu Smolińskiej w Paryżu oglądał między innymi konsul generalny Rzeczypospolitej, Stanisław Kara. O polskiej gwieździe znów rozpisywała się prasa, a Smolińska zna- lazła swoje miejsce na ziemi. W czerwcu 1939 roku magazyn „As” donosił o występach baletu Baletu Polskiego w Nicei i planach światowego tournée grupy, którego zwieńczeniem miał być występ w Nowym Jor- ku. Dziennikarz „Asa” tak pisał o zespole Smolińskiej: „Francuzi JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 23 | oceniają niezmiernie życzliwie działalność artystyczną świetnej tancerki Janiny Smolińskiej, jak również jej owocną pracę pedago- giczną, która daje pierwszorzędne rezultaty”. Działalność „Baletu Smolińskiej”, jak ochrzciła go polska prasa, została jednak brutal- nie przerwana przez wybuch II wojny światowej. W okresie dzia- łań zbrojnych Janina Smolińska nie zapomniała o swojej ojczyźnie i angażowała się w życie kulturalne francuskiej Polonii. 16 lutego 1940 roku paryski „Narodowiec” donosił, że gościła na uroczystej premierze spektaklu Teatru Polskiego w Paryżu z udziałem emi- gracyjnych władz, gdzie w główne role wcielali się m.in. Zbigniew Ziembiński i Irena Eichlerówna. O dalszych losach artystki wiadomo niewiele. Jeszcze w la- tach 50. mieszkała w Paryżu przy Rue Saint-Marc. W 1954 roku prestiżowe pismo taneczne „Dancing Times” donosiło, że artystka założyła własną szkołę taneczną i planuje realizację nowego pro- gramu baletowego. Z rodzimych gazet zniknęła jednak całkowi- cie. W prasie pogrążonej w mrokach stalinizmu Polski Ludowej nie było już miejsca, aby informować o Polce, która próbowała podbić Hollywood i z sukcesem zawojowała Paryż. Bibliografia Opracowania: 1. Greene Victor, A Passion for Polka. Old-Time Ethnic Music in America, Berkeley-Los Angeles-Oxford 1992. 2. Mamontowicz-Łojek Bożena, Terpsychora i lekkie muzy. Taniec widowiskowy w Polsce w okresie międzywojennym (1918–1939), Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Warszawa 1972. Artykuły: 1. Beauty Accused of Assaulting Husband, „Miami Daily News” z 7 stycznia 1932 roku. 24 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ 2. Beauty And Mate Fight Word Duel, „The Pittsburgh Press” 3. Czy wiadomo p. ministrowi i co zamierza on uczynić? „Ilustrowa- z 28 stycznia 1932 roku. na Republika” 1926, nr 56. 4. Do You Know That Estelle Clark Is Polish?, „Poland” 1928, t. 9. 5. Film Beauty Too Rough, Husband Says. Sent Home, „Reading 6. Janina Smolińska wychodzi za mąż za księcia Wołkońskiego, Eagle” z 6 lutego 1932 roku. „Głos Poranny” 1929, nr 145. 7. La Belle de Deauville, „Figaro” 1927, nr 256. 8. Marital Rift Is Patched Up By Actress and Her Husband, „Pitts- burgh Post-Gazette” z 23 lutego 1932 roku. 9. „Miss Poland” Weds, „The Reading Eagle” z 4 września 1931 roku. 10. Najpiękniejsze kobiety Europy, „Hasło Łódzkie” 1928, nr 333. 11. Nasze okładki. I. Janina Smolińska, „Kino” 1932, nr 22. 12. Niebywała kariera Polki. Janina Smolińska, aktorka warszawska, stała się ulubienicą świata, „Express Wieczorny Ilustrowany” 1928, nr 156. 13. Polish Beauty Ends Suit For Divorce, „The Pittsburgh Press” 14. Polish Beauty Marries But Status As Citizen of U.S. Still Uncertain, z 20 lutego 1932 roku. „The Grape Belt” 1931, nr 11. te” z 28 sierpnia 1931 roku. 15. Polish Beauty May Escape Deportation, „Pittsburgh Post-Gazet- 16. Polish Dancer Wore a Smile, But Forgot Her Beads, „Jefferson City Post-Tribune” z 27 listopada 1929 roku. 17. Pomniejszyciel blasku gwiazdy filmowej, „Dobry Wieczór” 1933, nr 121. 18. Salomé and Sadler’s Wells, „Dancing Times” 1954. 19. Sukcesy polskiej tancerki w Paryżu, „Świat” 1927, nr 13. 20. Wielki sukces Teatru Polskiego, „Narodowiec” 1940, nr 40. 21. Z Balu Mody w Hotelu Europejskim, „Świat” 1933, nr 3. 22. Brochwicz Stanisław, Rehabilitacja Janiny Smolińskiej, „Dobry Wieczór” 1933, nr 121. JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 25 | 23. Ford Karol, Janina Smolińska wraca do Hollywood, „Kino” 1934, nr 3. 24. J. J., Balet Smolińskiej, „As” 1939, nr 23. 25. m. s. [Mieczysław Sztycer?], Gwiazda music hallów paryskich między nami. Dzieje kariery Janiny Smolińskiej, „Kino” 1932, nr 25. 26. R. Z., Polskie filmy rysunkowe z roku… 1918!, „Wiadomości Fil- mowe” 1934, nr 23. 27. Radkiewicz Małgorzata, Publicystki lwowskiej „Awangardy” o „sprawach teatru, kina i radia”, „Kultura Popularna” 2015, nr 4 (46). 28. Smolińska Janina [Smojan], Janina Smolińska w Hollywood, „Naokoło świata” 1930, nr 70. 29. Smolińska Janina, Moje pierwsze wrażenia z Hollywood, „Ilu- strowany Kurier Codzienny” 1930, nr 105. 30. Smolińska Janina, O polskie Hollywood, „Awangarda” 1933, nr 5. 31. Smolińska Janina, W Hollywood „klapa” na całej linii, „Kino” 1930, nr 43. „Kino” 1931, nr 11. 32. Smolińska Janina, Warszawskie „Kino” robi furorę w Hollywood, 33. Smolińska Janina, Wiadomości z Hollywood przesyła Janina Smolińska, „Kino” 1931, nr 9. 34. W. Zan., „Miss Poland”, najpiękniejsza Polka świata, „Rzeczpo- 35. Weinberg Thea [Thea Incognito], Janina Smolińska jako impre- spolita” 1928, nr 358. sario, „Kino” 1934, nr 31. Dokumenty i bazy danych: 1. Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Raciąż. Księ- ga urodzonych z 1884 roku, nr 175/1884. 2. Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Stupsk po- wiat mławski. Księga urodzonych z 1899 roku, nr 15/1899. 3. Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Stupsk po- wiat mławski. Księga urodzonych z 1904 roku, nr 56/1904. 4. Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Stupsk powiat 26 |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ mławski. Księga urodzonych z 1905 roku, nr 66/1905. 5. Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Stupsk po- wiat mławski. Księga urodzonych z 1908 roku, nr 3/1908. 6. Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Stupsk po- wiat mławski. Księga zmarłych z 1905 roku, nr 13/1905. 7. California, County Marriages, 1850-1952, Family Search, ht- tps://familysearch.org/ark:/61903/1:1:K8F8-2LG , [dostęp: 19 sierpnia 2019 roku]. 8. Księgi metrykalne parafii rzymskokatolickiej Wszystkich Świętych w Warszawie. Księga zaślubionych z 1930 roku, nr 314/1930. 9. New York, New York Passenger and Crew Lists, 1909, 1925-1957, Family Search, https://familysearch.org/ ark:/61903/1:1:24XZ-P4L , [dostęp: 19 sierpnia 2019 roku]. JanIna SmolIńSka: amERykańSkI SEn PIęknEJ PolkI 27 | www.histmag.org | redakcja@histmag.org „Histmag.org” to najdłużej istniejący w Polsce serwis poświęcony szeroko rozumianej historii, założony 1 X 2001 roku. Codziennie aktualizujemy portal o nowe treści: artykuły, newsy, recenzje, publicystykę, konkursy. Docieramy do kilkuset tysięcy osób miesięcznie. Publikujemy materiały osób o różnych poglądach, pod warunkiem ich wysokiej wartości merytorycznej. Pragniemy, by Histmag był miejscem dyskusji i ścierania się różnych opinii, nie zaś medium propagującym jedyną słuszną wizję historii. Łączy nas historia! Historię traktujemy w sposób szeroki i interdyscyplinarny. Interesuje nas to, jak przejawia się ona we współczesnym życiu społecznym i kulturalnym – w literaturze, muzyce, sztuce, polityce. Dążymy do rzetelnej popularyzacji historii, bez popadania w tabloidyzację. Histmag to najczęściej wybierany przez reklamodawców internetowy serwis historyczny w naszym kraju. To także stale rosnąca społeczność miłośników historii – pasjonatów, studentów, nauczycieli, naukowców, którzy regularnie wspierają naszą działalność swoimi darowiznami. książki papierowe, koszulki, gadżety: https://histmag.org/fizyczny_sklep 262 Zobacz pozostałe produkty w naszej ofercie: e-booki historyczne: https://histmag.org/sklep/ |MAREK TELER | ZAPOMNIANI ARTYŚCI II RZECZYPOSPOLITEJ Inne książki w serii BIBLIOTEKA HISTMAGA: Jak naprawdę układały się losy Kazimierza Wielkiego i najbliższych mu kobiet? Kazimierz Wielki rządził Królestwem Polskim… w otoczeniu kobiet. Trzy żony (w tym jedna nielegalna), wiele kochanek, niezłomna matka, ambitna siostra oraz córki, które zostały żonami europejskich władców – wszystkie one zasługują na przypomnienie. Marek Teler odsłania tajemnice dawnych kronik i dokumentów. Opowiada o postaciach, które w tamtych czasach znajdowały się na drugim planie „wielkiej historii”, odcisnęły jednak swój ślad na panowaniu ostatniego Piasta na polskim tronie. Lektura obowiązkowa dla miłośniczek i miłośników popularnego serialu telewizyjnego opowiadającego o Kazimierzu Wielkim! Poznaj prawdziwe historie bohaterek i bohaterów popularnego serialu! Marek Teler dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Współpracownik portalu historycznego Histmag.org i czasopisma „Focus Historia”. Interesuje się szczególnie historią kobiet oraz genealogią. Autor popularnego e-booka: „Kochanki, bastardzi, oszuści. Nieprawe łoża królów Polski: XVI–XVIII wiek”. Książka dostępna również jako e-book na: https://histmag.org/sklep z c i w e c a J a n n a z u Z . t o f KOT KRESKOWY MIAUUUU M A R E K T E L E R K O B I E T Y K R Ó L A K A Z I M I E R Z A I I I W I E L K I E G O Od tajemniczej Ameryki Południowej, przez gorącą Afrykę, nieprzystępną Syberię aż do dalekiej Australii. Od tajemniczej Ameryki Południowej, przez gorącą Afrykę, nieprzystępną Syberię aż do dalekiej Australii – Mateusz Będkowski zabiera nas na wyprawę śladami polskich XIX-wiecznych podróżników: naukowców, poszukiwaczy przygód i zesłańców. Pokazuje przy tym, jak w dziewiętnastym stuleciu wyglądały kulisy podróży na odległe lądy, z czego żyli podróżnicy i jak przysłużyli się lepszemu poznaniu egzotycznych krain. To opowieść o świecie wkraczającym w nowoczesność i ludziach gotowych na każdą przygodę. Mateusz Będkowski zabiera nas na wyprawę śladami polskich XIX- wiecznych podróżników: naukowców, poszukiwaczy przygód i zesłańców. Mateusz Będkowski (ur. 1987 w Warszawie) – absolwent Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje się losami polskich podróżników i odkrywców na przestrzeni dziejów, szczególnie w XIX wieku. Na ich temat publikował artykuły m.in. w czasopismach „Mówią Wieki” i „African Review. Przegląd Afrykanistyczny”, a także w portalu „Histmag.org”. jako e-book (w 3 częściach) na: Książka dostępna również https://histmag.org/sklep 9 7 8 8 3 6 6 0 2 2 3 9 3 ISBN 978-83-66022-39-3 M a t e u s z B ę d k o w s k i p o l a c y n a k r a ń c a c h ś w i a t a : X I X w i e k Wydawnictwo CM a k c i z d u B a n n a o J . t o f Dwadzieścia regionów i dziesiątki atrakcji turystycznych, które zasługują na bliższe poznanie i odwiedziny. Zwiedzając nasz kraj warto rozumieć kontekst historyczny, jakże różny dla poszczególnych krain. Polska nie zawsze była jednolita etnicznie, jej granice ulegały zmianom, nasze ziemie zamieszkane były przez inne narody i wyznania. Dwadzieścia regionów i dziesiątki atrakcji turystycznych, które zasługują na bliższe poznanie i odwiedziny. W którym regionie osiedli Kurpie? A w którym Bojkowie? Co się stało z jedynym dziełem Rubensa w naszych zbiorach? Na którym rynku stał pomnik Stalina? Zapraszamy do wspólnej podróży śladami przeszłości! https://histmag.org/sklep Na te i inne pytania odpowiedź znajdziecie w naszym historycznym przewodniku. Zapraszamy do wspólnej podróży śladami przeszłości! Książka dostępna również jako e-book (w 2 częściach) na: I Z H I S T O R Ą N A S Z L A K U ISBN 978-83-66022-95-9 9 7 8 8 3 6 6 0 2 2 9 5 9 ZakońCZEnIE 263 |
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: