Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00497 011963 7454579 na godz. na dobę w sumie
Zarejestrowany związek partnerski a małżeństwo - ebook/pdf
Zarejestrowany związek partnerski a małżeństwo - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 400
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7412-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka stanowi monograficzne opracowanie dotyczące instytucji zarejestrowanego związku partnerskiego oraz małżeństwa osób tej samej płci. Omówiono w niej genezę oraz charakter prawny zarejestrowanego związku partnerskiego przez porównanie tej instytucji prawa cywilnego z małżeństwem. Rozważania prowadzone są na tle regulacji prawa obcego (m.in. Francja, Belgia, Niemcy, Szwajcaria, Irlandia, Holandia, Wielka Brytania, państwa nordyckie) oraz polskich projektów ustaw o związkach partnerskich. Analizie komparatystycznej poddano również charakter prawny małżeństwa, które może zostać zawarte przez dwie osoby, bez względu na ich płeć.

W monografii przedstawiono cywilnoprawne, międzynarodowe oraz konstytucyjne uwarunkowania instytucjonalizacji związków partnerskich w prawie polskim. Szeroko omówiono orzecznictwo sądów europejskich oraz konstytucyjnych, a przeprowadzone badania pozwoliły na sformułowanie postulatów de lege ferenda.

Adresaci:
Publikacja skierowana jest do pracowników naukowych, komparatystów oraz szerokiego kręgu osób zainteresowanych prawną regulacją związków osobistych alternatywnych wobec tradycyjnego małżeństwa. Opracowanie może okazać się pomocne dla osób, które za granicą zarejestrowały związek partnerski lub zawarły małżeństwo z osobą tej samej płci.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

ZAREJESTROWANY ZWIĄZEK PARTNERSKI A MAŁŻEŃSTWO Jakub Pawliczak Warszawa 2014 Stan prawny na 10 lipca 2014 r. Recenzent Dr hab., prof. UW Mirosław Wyrzykowski Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Cybulska Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3370-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 15 Wstęp / 23 2. 1. Rozdział I Prawo wobec związków osobistych na przełomie XX i XXI w. / 29 Od dekryminalizacji do „inflacji” prawa regulującego związki osobiste / 29 Geneza prawna zarejestrowanego związku partnerskiego / 31 2.1. 2.2. Rejestracja partnerstw domowych w USA / 31 Rejestracja związków niemałżeńskich w państwach europejskich / 35 Duńskie zarejestrowane partnerstwo z 1989 r. / 37 2.3.1. 2.3. Geneza duńskiego zarejestrowanego partnerstwa / 37 Duńska ustawa o zarejestrowanym partnerstwie z 1989 r. / 38 Zarejestrowane partnerstwo a małżeństwo w ustawodawstwie duńskim z 1989 r. / 40 Charakterystyka duńskiego zarejestrowanego partnerstwa z 1989 r. / 41 2.3.2. 2.3.3. 2.3.4. 3. 4. Geneza prawna „małżeństwa osób tej samej płci” / 43 3.1. 3.2. Przesłanka różnicy płci nupturientów w końcu XX w. / 43 Geneza prawna „małżeństw osób tej samej płci” w systemach common law / 43 Geneza prawna „małżeństw osób tej samej płci” w systemach prawa cywilnego / 46 Regulacja prawna związków nieformalnych / 49 4.1. 4.2. Pojęcie związku nieformalnego (faktycznego) / 49 Rozwój regulacji prawnej związków nieformalnych / 52 3.3. 5 Spis treści Rozdział II Społeczne oraz teoretyczno-prawne uwarunkowania regulacji związków osobistych / 57 1. 2. 1.3. Zarys uwarunkowań społecznych regulacji związków osobistych / 57 1.1. 1.2. Rozwój alternatywnych form życia rodzinnego / 57 Upowszechnienie się kohabitacji (związków nieformalnych) / 59 Wzrost akceptacji społecznej związków osób tej samej płci oraz reakcja prawa na to zjawisko / 61 Zmiana charakteru relacji między małżonkami / 65 1.4. Zarys uwarunkowań teoretyczno-prawnych regulacji związków osobistych / 68 2.1. Indywidualizm oraz autonomia jednostki w prawie rodzinnym / 68 Funkcjonalne podejście prawa do związków osobistych / 70 Równościowe („antydyskryminacyjne”) podejście prawa do związków osobistych / 73 Tradycyjne (konserwatywne) podejście prawa do związków osobistych / 75 2.2. 2.3. 2.4. Rozdział III Charakter prawny zarejestrowanego związku partnerskiego / 79 Pojęcie oraz rozwój regulacji zarejestrowanego związku partnerskiego / 79 1.1. 1.2. Pojęcie zarejestrowanego związku partnerskiego / 79 Zarejestrowany związek partnerski w ujęciu prawnoporównawczym / 81 Charakterystyka zarejestrowanego związku partnerskiego / 82 2.1. Definicje oraz cechy konstrukcyjne zarejestrowanego związku partnerskiego / 82 Zarejestrowany związek partnerski jako instytucja prawna / 83 Zarejestrowany związek partnerski jako związek formalny / 86 2.2. 2.3. 1. 2. 6 Spis treści 2.4. 2.5. 2.6. Zarejestrowany związek partnerski jako związek „niemałżeński”, aczkolwiek oparty na modelu normatywnym charakterystycznym dla małżeństwa / 87 Zarejestrowany związek partnerski jako związek cywilny (instytucja prawa prywatnego) / 88 Zarejestrowany związek partnerski jako związek dwóch osób (monogamiczny) / 90 Typy zarejestrowanego związku partnerskiego / 91 3.1. 3.2. Trzy typy zarejestrowanego związku partnerskiego / 91 Zarejestrowane związki partnerskie typu „kontraktowego” / 92 Zarejestrowane związki partnerskie typu „małżeństwo-minus” / 92 Zarejestrowane związki partnerskie typu „quasi-małżeństwo” / 94 3.3. 3.4. Klasyfikacje związków osobistych / 94 Prawo związków (osobistych) / 94 4.1. Doktrynalne klasyfikacje związków osobistych / 95 4.2. Proponowana klasyfikacja związków osobistych / 99 4.3. Rozdział IV Zarejestrowane związki partnerskie typu „kontraktowego” / 102 Francuski cywilny pakt solidarności a małżeństwo / 102 1.1. Geneza oraz regulacja cywilnego paktu solidarności we Francji / 102 Cywilny pakt solidarności a małżeństwo w prawie francuskim / 104 1.2.1. 1.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 104 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 108 Wymiar rodzicielski związku / 118 Ustanie związku / 119 1.2.3. 1.2.4. Charakterystyka francuskiego cywilnego paktu solidarności / 120 1.2. 1.3. 3. 4. 1. 2. Belgijska ustawowa kohabitacja a małżeństwo / 125 2.1. Geneza oraz regulacja ustawowej kohabitacji w Belgii / 125 Ustawowa kohabitacja a małżeństwo w prawie belgijskim / 126 2.2. 7 Spis treści 2.2.1. 2.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 126 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 129 Wymiar rodzicielski związku / 135 Ustanie związku / 137 2.2.3. 2.2.4. Charakterystyka belgijskiej ustawowej kohabitacji / 138 Rozdział V Zarejestrowane związki partnerskie typu „małżeństwo-minus” / 140 1. Niemieckie zarejestrowane partnerstwo życiowe a małżeństwo / 140 1.1. 2.3. 1.2. 1.3. 2.2. 2.3. 2. 3. 8 Geneza oraz regulacja zarejestrowanego partnerstwa życiowego w Niemczech / 140 Zarejestrowane partnerstwo życiowe a małżeństwo w prawie niemieckim / 142 1.2.1. 1.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 142 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 145 Wymiar rodzicielski związku / 150 Ustanie związku / 153 1.2.3. 1.2.4. Charakterystyka niemieckiego zarejestrowanego partnerstwa życiowego / 155 Szwajcarskie zarejestrowane partnerstwo a małżeństwo / 157 2.1. Geneza oraz regulacja zarejestrowanego partnerstwa w Szwajcarii / 157 Zarejestrowane partnerstwo a małżeństwo w prawie szwajcarskim / 159 2.2.1. 2.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 159 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 162 Wymiar rodzicielski związku / 167 Ustanie związku / 169 2.2.3. 2.2.4. Charakterystyka szwajcarskiego zarejestrowanego partnerstwa / 170 Irlandzkie partnerstwo cywilne a małżeństwo / 171 3.1. Geneza oraz regulacja partnerstwa cywilnego w Irlandii / 171 Partnerstwo cywilne a małżeństwo w prawie irlandzkim / 174 3.2. Spis treści 3.2.1. 3.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 174 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 176 Wymiar rodzicielski związku / 179 Ustanie związku / 180 3.2.3. 3.2.4. Charakterystyka irlandzkiego partnerstwa cywilnego / 182 3.3. Rozdział VI Zarejestrowane związki partnerskie typu „quasi-małżeństwo” / 183 1. 2. 3. 2.2. 2.3. Nordyckie zarejestrowane partnerstwa a małżeństwo / 183 1.1. Geneza oraz regulacja zarejestrowanych partnerstw w państwach nordyckich / 183 Zarejestrowane partnerstwo a małżeństwo w ujęciu nordyckim / 185 1.2.1. 1.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 185 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 186 Wymiar rodzicielski związku / 187 Ustanie związku / 189 1.2.3. 1.2.4. Charakterystyka nordyckiego modelu zarejestrowanego partnerstwa / 189 1.2. 1.3. Holenderskie zarejestrowane partnerstwo a małżeństwo / 191 2.1. Geneza oraz regulacja zarejestrowanego partnerstwa w Holandii / 191 Zarejestrowane partnerstwo a małżeństwo w prawie holenderskim / 193 2.2.1. 2.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 193 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 195 Wymiar rodzicielski związku / 197 Ustanie związku / 200 2.2.3. 2.2.4. Charakterystyka holenderskiego zarejestrowanego partnerstwa / 203 Brytyjskie partnerstwo cywilne a małżeństwo / 203 3.1. Geneza oraz regulacja partnerstwa cywilnego w Wielkiej Brytanii / 203 Partnerstwo cywilne a małżeństwo w prawie brytyjskim / 206 3.2.1. Zawarcie (rejestracja) związku / 206 3.2. 9 Spis treści 3.2.2. Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 211 Wymiar rodzicielski związku / 214 Ustanie związku / 216 3.2.3. 3.2.4. Charakterystyka brytyjskiego partnerstwa cywilnego / 218 3.3. Rozdział VII Zarejestrowany związek partnerski a małżeństwo w polskich projektach ustaw / 221 Uwagi wprowadzające / 221 Projekt ustawy o rejestrowanych związkach partnerskich z dnia 10 grudnia 2003 r. / 222 2.1. 2.2. Geneza, założenia oraz kształt normatywny projektu / 222 Projektowany rejestrowany związek partnerski a małżeństwo / 223 2.2.1. 2.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 223 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 224 Wymiar rodzicielski związku / 226 Ustanie związku / 226 2.2.3. 2.2.4. Charakterystyka projektu ustawy o rejestrowanych związkach partnerskich z dnia 10 grudnia 2003 r. / 228 Senacki projekt ustawy o rejestrowanych związkach między osobami tej samej płci z dnia 22 grudnia 2004 r. / 228 3.1. 3.2. Geneza, założenia oraz kształt normatywny projektu / 228 Projektowany rejestrowany związek między osobami tej samej płci a małżeństwo / 230 3.2.1. 3.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 230 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 231 Wymiar rodzicielski związku / 233 Ustanie związku / 233 3.2.3. 3.2.4. Charakterystyka projektu ustawy o rejestrowanych związkach między osobami tej samej płci z dnia 22 grudnia 2004 r. / 234 Poselski projekt ustawy o umowie związku partnerskiego z dnia 19 maja 2011 r. / 234 4.1. Geneza, założenia oraz kształt normatywny projektu / 234 2.3. 3.3. 1. 2. 3. 4. 10 Spis treści 4.2. 4.3. Projektowana umowa związku partnerskiego a małżeństwo / 236 4.2.1. 4.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 236 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 237 Wymiar rodzicielski związku / 239 Ustanie związku / 239 4.2.3. 4.2.4. Charakterystyka projektu ustawy o umowie związku partnerskiego z dnia 19 maja 2011 r. / 240 Poselski projekt ustawy o związkach partnerskich z dnia 16 lutego 2012 r. (złożony ponownie dnia 1 lipca 2013 r.) / 241 Geneza, założenia oraz kształt normatywny projektu / 241 5.1. Projektowany związek partnerski a małżeństwo / 242 5.2. 5.2.1. 5.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 242 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 244 Wymiar rodzicielski związku / 246 Ustanie związku / 247 5.2.3. 5.2.4. Charakterystyka projektu ustawy o związkach partnerskich z dnia 16 lutego 2012 r. (złożonego ponownie dnia 1 lipca 2013 r.) / 248 5.3. Poselski projekt ustawy o związkach partnerskich z dnia 22 maja 2012 r. (złożony ponownie dnia 29 stycznia 2013 r.) / 249 6.1. 6.2. Geneza, założenia oraz kształt normatywny projektu / 249 Projektowany związek partnerski a małżeństwo / 250 6.2.1. 6.2.2. Zawarcie (rejestracja) związku / 250 Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 251 Wymiar rodzicielski związku / 253 Ustanie związku / 253 6.2.3. 6.2.4. Charakterystyka projektu ustawy o związkach partnerskich z dnia 22 maja 2012 r. (złożonego ponownie dnia 29 stycznia 2013 r.) / 254 Poselski projekt ustawy o umowie związku partnerskiego z dnia 29 sierpnia 2012 r. / 255 7.1. 7.2. Geneza, założenia oraz kształt normatywny projektu / 255 Projektowana umowa związku partnerskiego a małżeństwo / 256 7.2.1. Zawarcie (rejestracja) związku / 256 5. 6. 7. 6.3. 11 Spis treści 7.2.2. Stosunki osobiste oraz majątkowe między stronami / 258 Wymiar rodzicielski związku / 262 Ustanie związku / 263 7.2.3. 7.2.4. Charakterystyka projektu ustawy o umowie związku partnerskiego z dnia 29 sierpnia 2012 r. / 263 7.3. Rozdział VIII Małżeństwo zawarte przez osoby tej samej oraz różnej płci / 265 Małżeństwo zawarte przez osoby tej samej płci / 265 Regulacja „małżeństw osób tej samej płci” / 267 Podobieństwa i różnice między małżeństwem zawartym przez osoby tej samej oraz odmiennej płci / 273 3.1. 3.2. 3.3. Charakterystyka małżeństwa zawartego przez osoby tej samej płci / 281 Uwagi ogólne / 273 Zawarcie małżeństwa / 274 Wymiar rodzicielski małżeństwa / 277 1. 2. 3. 4. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 12 Rozdział IX Podobieństwa i różnice między zarejestrowanym związkiem partnerskim a małżeństwem w prawie cywilnym / 285 Uwagi wprowadzające / 285 Miejsce i metoda regulacji związku / 285 2.1. Usytuowanie przepisów regulujących związek formalny a jego charakter prawny / 285 Stosowanie przepisów odsyłających / 287 2.2. Nazwa związku formalnego a jego charakter prawny / 290 Przesłanki oraz przeszkody zawarcia związku / 294 Przesłanka dotycząca płci stron związku / 294 4.1. Przeszkody zawarcia związku / 295 4.2. Brak przesłanki faktycznego wspólnego życia stron / 298 4.3. Sposób zawarcia (rejestracji) związku oraz zmiana stanu cywilnego / 299 5.1. 5.2. Stosunki osobiste między stronami / 302 Stosunki majątkowe między stronami / 304 Sytuacja stron związku w prawie spadkowym / 307 Sposób zawarcia (rejestracji) związku / 299 Zmiana stanu cywilnego stron związku / 301 Spis treści 9. 10. 11. 9.2. Wymiar rodzicielski związku / 308 9.1. Prawa i obowiązki względem dziecka drugiej strony związku / 308 Ustalenie pochodzenia dziecka oraz dostęp do medycznie wspomaganej prokreacji / 310 Prawo do przysposobienia / 312 9.3. Ustanie związku / 315 Zarejestrowany związek partnerski a małżeństwo w prawie cywilnym – uwagi podsumowujące / 316 Rozdział X Zakres swobody regulacyjnej ustawodawcy zwykłego w instytucjonalizacji związków partnerskich oraz postulaty de lege ferenda / 320 1. 2. 3. 4. 2.2. Uwagi wprowadzające / 320 Cywilnoprawne uwarunkowania instytucjonalizacji związków partnerskich / 322 2.1. Instytucjonalizacja związków partnerskich w świetle funkcji prawa cywilnego (rodzinnego) / 322 Zbliżanie zarejestrowanych związków partnerskich do małżeństwa jako skutek ich cywilnoprawnej natury / 325 Prawnomiędzynarodowe uwarunkowania instytucjonalizacji związków partnerskich / 327 3.1. Wpływ Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz orzecznictwa Trybunału w Strasburgu / 327 Wpływ prawa europejskiego oraz orzecznictwa Trybunału w Luksemburgu / 334 3.2. Konstytucyjne uwarunkowania instytucjonalizacji związków partnerskich / 337 4.1. 4.2. Znaczenie norm konstytucyjnych / 337 Art. 18 Konstytucji RP jako gwarancja instytucjonalna małżeństwa / 338 Art. 18 Konstytucji RP jako norma programowa formułująca obowiązek prawodawczy w zakresie opieki i ochrony małżeństwa / 343 Konstytucyjna dopuszczalność instytucjonalizacji związków partnerskich osób różnej płci / 346 Konstytucyjna dopuszczalność instytucjonalizacji związków partnerskich osób tej samej płci / 350 4.3. 4.4. 4.5. 13 Spis treści 4.6. Konstytucyjna dopuszczalność różnicowania praw i obowiązków zarejestrowanych partnerów oraz małżonków – zarys problematyki / 357 5. Model zarejestrowanego związku partnerskiego dla Polski – postulaty de lege ferenda / 361 Zakończenie / 367 Bibliografia / 371 Orzecznictwo / 395 EKPC k.c. k.c.b. k.c.fr. k.c.h. k.c.n. k.c.sz. Konstytucja RP k.r.o. p.a.s.c. Wykaz skrótów Akty prawne Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) kodeks cywilny belgijski (Code civil) kodeks cywilny francuski z 1804 r. (Code civil) kodeks cywilny holenderski z 1838 r. (Burger- lijk Wetboek) kodeks cywilny niemiecki z 1896 r. (Bürgerli- ches Gesetzbuch) kodeks cywilny szwajcarski z 1907 r. (Zivilge- setzbuch, Code civil) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks ro- dzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 788 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 z późn. zm.) 15 Wykaz skrótów u.p.c.br. u.p.c.ir. u.p.ż. u.z.p.d. u.z.p.sz. brytyjska ustawa z dnia 18 listopada 2004 r. o partnerstwie cywilnym (Civil Partnership Act 2004) irlandzka ustawa nr 24 z dnia 19 lipca 2010 r. o partnerstwie cywilnym oraz niektórych pra- wach i obowiązkach konkubentów (Civil Partnership and Certain Rights and Obliga- tions of Cohabitants Act 2010) niemiecka ustawa z dnia 16 lutego 2001 r. o partnerstwie życiowym (Lebenspartner- schaftsgesetz) duńska ustawa nr 372 z dnia 7 czerwca 1989 r. o zarejestrowanym partnerstwie (Lov om regi- streret partnerskab) szwajcarska ustawa federalna z dnia 18 czerwca 2004 r. o zarejestrowanym partnerstwie między osobami tej samej płci (Loi fédérale sur le par- tenariat enregistré entre personnes du même sexe) Czasopisma* ALF Am.J.Comp.L. B.C.Third World L.J. B.U.L.Rev. B.Y.U.J.Pub.L. Can.J.Fam.L. Can.J.Hum.Rts. Cardozo L.Rev. Amsterdam Law Forum American Journal of Comparative Law Boston College Third World Law Journal Boston University Law Review Brigham Young University Journal of Public Law Canadian Journal of Family Law Canadian Journal of Human Rights Cardozo Law Review * Skróty czasopism anglojęzycznych zgodnie z „Cardiff Index to Legal Abbrevia- tions”, www. legalabbrevs. cardiff. ac. uk/ 16 C.B.R. CFLQ C.J.Q. C.L.J. Colum.J.Eur.L. DJGLP D.U.L.J. Edin.L.R. EJCL E.J.L.R. EPS Fam Law Fam.L.Q. FCR For. Iur. For. Prawn. GLJ Harv.J.L. Pub.Pol y Hofstra L.Rev. H.R.L. Rev. ICCL SS ICLQ IFL I.J.C.L. IJLPF IJLS Ind.R. Int. J.L.C. Wykaz skrótów Canadian Bar Review (La Revue du Barreau canadien) Child and Family Law Quarterly Civil Justice Quarterly Cambridge Law Journal Columbia Journal of European Law Duke Journal of Gender Law Policy Dublin University Law Journal Edinburgh Law Review Electronic Journal of Comparative Law European Journal of Law Reform Europejski Przegląd Sądowy Family Law Family Law Quarterly Family Court Review Forum Iuridicum Forum Prawnicze German Law Journal Harvard Journal of Law Public Policy Hofstra Law Review Human Rights Law Review Irish Council for Civil Liberties Seminar Series International Comparative Law Quarterly International Family Law International Journal of Constitutional Law International Journal of Law, Policy and the Family Irish Journal of Legal Studies Independent Review International Journal of Law in Context 17 Wykaz skrótów J.A.A.M.L. JDI J.Gender Soc.Pol y L. JGRJ JILIR JLFS J.L. Pol y JLPP JSWFL Jur. KPPryw. KPPubl. L. Pol y La.L.Rev. LS McGeorge L.Rev. Mich.L.Rev. MLR MoP New Eng.L.Rev. NLJ Notre Dame L.Rev. PAK Pal. PiP PiZS PPE 18 Journal of the American Academy of Matrimo- nial Lawyers Journal du Droit International Journal of Gender, Social Policy the Law Journal of Gender, Race Justice Journal of International Law and International Relations Journal of Law Family Studies Journal of Law Policy (Washington Univer- sity) Rutgers Journal of Law Public Policy Journal of Social Welfare and Family Law Jurysta Kwartalnik Prawa Prywatnego Kwartalnik Prawa Publicznego Law Policy (Wiley) Louisiana Law Review Legal Studies McGeorge Law Review Michigan Law Review Modern Law Review Monitor Prawniczy New England Law Review New Law Journal Notre Dame Law Review Prawo – Administracja – Kościół Palestra Państwo i Prawo Praca i Zabezpieczenie Społeczne Przegląd Prawa Europejskiego PPPM PPUW Pr. Kan. Prz. Leg. Prz. Sejm. PS RD McGill Rej. RFDC RFS RIDC RPEiS RTDCiv. RTDH SAJHR SC Sc.St.L. SDILJ SIL SJCRCL SP SPP UCLA L.Rev. U.Haw.L.Rev. ULR USTLJ Va.L.Rev. Wykaz skrótów Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodo- wego Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszaw- skiego Prawo Kanoniczne Przegląd Legislacyjny Przegląd Sejmowy Przegląd Sądowy Revue de Droit de McGill Rejent Revue Française de Droit Constitutionnel Revue Française de Sociologie Revue Internationale de Droit Compare Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Revue Trimestrielle de Droit Civil Revue Trimestrielle des Droits de l Homme South African Journal on Human Rights Studia Cywilistyczne Scandinavian Studies in Law San Diego International Law Journal Studia Iuridica Lublinensia Stanford Journal of Civil Rights and Civil Li- berties Studia Prawnicze Studia Prawa Prywatnego University of California, Los Angeles Law Re- view University of Hawaii Law Review Utrecht Law Review University of St. Thomas Law Journal Virginia Law Review 19 Wykaz skrótów VUWLR Wis.L.Rev. Yale L.J. Victoria University of Wellington Law Review Wisconsin Law Review Yale Law Journal Wydawnictwa promulgacyjne AC ALL ER BGBl. BOE Dz. U. Dz. Urz. EWHC IEHC JORF Journ. proc. MB NJ N.W.2d OSAB OSNC OSNCP OSNCK OTK-A RO RS SA Law Reports, Appeal Cases All England Law Reports Bundesgesetzblatt Boletín Oficial del Estado Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy England Wales High Court High Court of Ireland Journal officiel de la République française Journal des procès Moniteur belge Nederlandse Jurisprudentie North Western Reporter, Second Series Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na, Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na i Karna Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; Zbiór Urzędowy, Seria A Recueil officiel du droit fédéral Recueil systématique du droit fédéral South African Law Reports 20 Wykaz skrótów Statutes of Canada Supreme Court Reports (Canada) Supreme Court of the United States Staatsblad Van Het Koninkrijk der Nederlan- den United Kingdom House of Lords United Kingdom Supreme Court Inne skróty alinéa (ustęp, akapit) Biuro Analiz Sejmowych Europejski Trybunał Praw Człowieka Federalny Sąd Konstytucyjny (Bundesverfas- sungsgericht) System informacji prawnej LEX, Wolters Klu- wer Polska pacte civil de solidarité (cywilny pakt solidar- ności) Rzeczpospolita Polska Republika Południowej Afryki Sąd Najwyższy RP Trybunał Konstytucyjny RP Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Unia Europejska Stany Zjednoczone Ameryki urząd stanu cywilnego S.C. SCR SCUS Stb. UKHL UKSC al. BAS ETPC FSK LEX PACS (pakt) RP RPA SN TK TS UE UE USA u.s.c. 21 Wstęp Procesy społeczne, których wyrazem jest różnorodność form i funkcji związków osobistych nawiązywanych w społeczeństwach kultury zachodniej, na przełomie XX i XXI w. znalazły bezprecedensowe odzwierciedlenie na płaszczyźnie prawnej. Wcześniej niemal powszech- nie jedynym związkiem osobistym prawnie regulowanym było małżeń- stwo, dostępne wyłącznie dla osób różnej płci, które uznawano za podstawową instytucję społeczną oraz prawną – fundament rodziny. Małżeństwu, jako związkowi formalnemu, przeciwstawiano faktyczne pożycie (konkubinat), które per se nie wywoływało skutków prawnych. Między tym ekstremum (małżeństwo) i minimum (związek faktyczny) regulacji prawnej istniała jurydyczna wolna przestrzeń. Współcześnie nie tylko przestrzeń ta jest coraz szczelniej wypełniana przez nowe formy prawnie relewantnych związków osobistych, lecz także małżeń- stwo i konkubinat poddane zostały redefinicji. W ostatnich latach za granicą nasilił się proces instytucjonalizacji (formalizacji) związków osobistych. Geneza tego procesu wiąże się z dostrzeżeniem potrzeby zapewnienia dwóm osobom tej samej płci możliwości zawarcia związku rejestrowanego. W ten sposób wykształcił się nowy rodzaj formalnego związku osobistego, najczęściej określany mianem „zarejestrowanego związku partnerskiego”. W niektórych systemach prawnych związek ten jest dostępny także dla dwóch osób różnej płci, które uzyskały prawo wyboru rodzaju zawieranego związku rejestrowanego. Formalizacja związków partnerskich miała istotny wpływ na otwarcie małżeństwa dla dwóch osób tej samej płci, co nastą- piło dotychczas w kilkunastu państwach oraz w wielu amerykańskich stanach. Zarazem wzmożona w ostatnich latach regulacja skutków prawnych związków faktycznych, których stronom coraz częściej przyznawane są uprawnienia uprzednio zastrzeżone dla małżonków, 23 Wstęp może powodować zatarcie wyraźnych dotychczas granic między związkami formalnymi a faktycznymi. Instytucjonalizacja związków partnerskich stanowi nie tylko istotne zagadnienie prawne, lecz także społeczne, polityczne i kulturowe. To- cząca się w Polsce dyskusja na ten temat w ostatnich kilku latach uległa intensyfikacji z uwagi na wzrost liczby projektów ustaw o związkach partnerskich. Natomiast problemy wynikające z zarejestrowania za granicą związku partnerskiego zostały dostrzeżone przez polskie orzecznictwo sądowe. Analizie poddaje się także zasadność oraz dopusz- czalność zbliżenia kształtu normatywnego ewentualnego zarejestrowa- nego związku partnerskiego do krajowej regulacji małżeństwa. Jednakże nazbyt często pomija się – jak mogłoby się wydawać – oczywisty fakt, że zarejestrowany związek partnerski, tak jak małżeństwo, stanowiłby przede wszystkim instytucję prawa cywilnego. Zawarcie związku part- nerskiego poddałoby sferze zainteresowania prawa życie codzienne partnerów – ich stosunki osobiste i majątkowe, a także miałoby wpływ na stosunki partnerów z osobami trzecimi. Zasadniczym celem monografii jest określenie charakteru prawnego zarejestrowanego związku partnerskiego przez porównanie tej instytucji prawa cywilnego z małżeństwem. Wstępne ustalenia badawcze dopro- wadziły do sformułowania tezy, że w każdej postaci normatywnej zare- jestrowany związek partnerski wzorowany jest na instytucji małżeństwa oraz pełni taką samą podstawową funkcję jak małżeństwo – gwarantuje ochronę prawną osobom, które zdecydowały się na sformalizowanie wzajemnych relacji. Warto zaznaczyć, że w polskim piśmiennictwie prawniczym omawiane zagadnienie nie doczekało się opracowania monograficznego. W monografii wykorzystano metodę formalno-dogmatyczną. Znaczną część rozważań zajmuje analiza źródeł prawa obcego, która wzbogacona została nawiązaniami do orzecznictwa sądowego oraz wypowiedzi doktryny. W braku krajowej regulacji zarejestrowanego związku partnerskiego naturalną platformę dla rozważań nad postawio- nym problemem zapewnia metoda prawnoporównawcza. Obecnie większość państw Unii Europejskiej przewiduje możliwość zawarcia zinstytucjonalizowanego związku przez osoby tej samej płci. Formalne związki partnerskie znane są w Ameryce Północnej i Południowej, Australii oraz Nowej Zelandii. Współcześnie trudno jest znaleźć drugą taką instytucję prawa rodzinnego, na której ukształtowanie i upowszech- nienie tak istotny wpływ miałyby badania prawnoporównawcze. Za 24 Wstęp granicą badania te są szeroko wykorzystywane w pracach legislacyjnych oraz dyskursie politycznym, społecznym i naukowym dotyczącym związków partnerskich. Odgrywają one istotną rolę z uwagi na prze- mieszczanie się społeczeństwa, w szczególności w ramach Unii Euro- pejskiej. Metoda komparatystyczna pozwala również – w kontekście doświadczeń zagranicznych – usytuować prezentowany problem na gruncie polskiego porządku prawnego, w którym zgłaszane są projekty ustaw zmierzające do instytucjonalizacji związków partnerskich. Przyjęte założenia rzutowały na systematykę monografii oraz jej zakres merytoryczny. W Rozdziale I przedstawiono zmianę w podejściu prawa do regu- lacji związków osobistych, która miała miejsce w państwach zachodnich na przełomie XX i XXI w. Omówiono genezę instytucji zarejestrowane- go związku partnerskiego, która pojawiła się po raz pierwszy w 1989 r. w Danii, a także genezę otwarcia małżeństwa dla dwóch osób tej samej płci w systemach common law oraz prawa cywilnego. Zwrócono również uwagę na wzmożoną regulację prawną związków faktycznych. W Roz- dziale II zarysowano uwarunkowania społeczne oraz koncepcje teore- tyczno-prawne, które legły u podstaw zmiany podejścia prawa do regu- lacji związków osobistych. W Rozdziale III przedstawiono charakterystykę instytucji zareje- strowanego związku partnerskiego. W Rozdziałach IV–VI – w ramach trzech typów zarejestrowanych związków partnerskich – szczegółowej analizie zostały poddane najbardziej reprezentatywne rozwiązania prawa obcego, które porównano z przepisami prawa małżeńskiego. W pierwszej kolejności omówiono regulacje przyznające partnerom najmniej uprawnień, a zarazem przewidujące najwięcej różnic między zarejestrowanym związkiem partnerskim a małżeństwem. Następnie opracowano rozwiązania prawa obcego, które są bardzo zbliżone do regulacji prawnej małżeństwa. W konsekwencji Rozdział IV dotyczy zarejestrowanych związków partnerskich typu „kontraktowego”, czyli instytucji wykształconych we Francji oraz w Belgii. W Rozdziale V analizie poddano zarejestro- wane związki partnerskie typu „małżeństwo-minus”, na przykładzie regulacji niemieckiej, szwajcarskiej oraz irlandzkiej. W Rozdziale VI wyróżniono zarejestrowane związki partnerskie typu „quasi-małżeń- stwo”. Przedstawione zostały zbliżone rozwiązania nordyckie (Dania, Norwegia, Szwecja, Islandia, Finlandia), brytyjskie (Anglia i Walia, Szkocja, Irlandia Północna), a także regulacja holenderska. 25 Wstęp Natomiast w Rozdziale VII – na tle krajowego prawa małżeńskiego – krytycznej analizie poddano polskie projekty ustaw o związkach partnerskich. W Rozdziałach IV–VII, dla ułatwienia analizy porównawczej omawianych zagadnień, zastosowano zbliżony układ podrozdziałów, odzwierciedlający wyróżnione – szeroko rozumiane – płaszczyzny ba- dawcze, tj.: zawarcie (rejestrację) związku, stosunki osobiste i majątkowe między stronami, „wymiar rodzicielski” związku oraz ustanie związku. W Rozdziale VIII analizie komparatystycznej poddano charakter prawny małżeństwa, które może zostać zawarte przez dwie osoby, bez względu na ich płeć. Zwrócono uwagę na rozwiązania holenderskie, belgijskie, hiszpańskie, kanadyjskie, norweskie, południowoafrykańskie, nowozelandzkie, francuskie, angielskie oraz szkockie. Rozdział IX zawiera prawnoporównawczą syntezę oraz ocenę po- dobieństw i różnic między zarejestrowanym związkiem partnerskim a małżeństwem w prawie cywilnym. W Rozdziale X rozprawy, przy uwzględnieniu doświadczeń zagra- nicznych, zwrócono uwagę na cywilnoprawne, międzynarodowe i konstytucyjne uwarunkowania instytucjonalizacji związków partner- skich, które wyznaczają granice swobody regulacyjnej ustawodawcy zwykłego. Umożliwiło to sformułowanie postulatów de lege ferenda w sprawie instytucjonalizacji związków partnerskich w polskim prawie cywilnym. W badaniach komparatystycznych wykorzystano regulacje obowią- zujące w państwach szeroko rozumianej kultury zachodu, w których zaobserwowany został proces instytucjonalizacji alternatywnych form związków osobistych. Uwzględniono rozwiązania należące do tradycji prawnej romańskiej, germańskiej, nordyckiej oraz anglosaskiej. Badania komparatystyczne miały na celu przedstawienie jak najszerszego obrazu wykształconych za granicą regulacji, co pozwoliło zidentyfikować uni- wersalne elementy konstrukcyjne instytucji zarejestrowanego związku partnerskiego. Z uwagi na potrzebę utrzymania maksymalnej zwięzłości i jasności tekstu nie przedstawiono szczegółowo tych elementów regu- lacji zarejestrowanego związku partnerskiego, które nie różnią się od znanych i omówionych już w literaturze rozwiązań prawa małżeńskiego. Rozważania skoncentrowano na zagadnieniach cywilnoprawnych, które w polskim systemie prawnym należałoby na ogół zaliczyć do dziedziny prawa rodzinnego materialnego. Zagadnienia prawa publicz- nego, w tym podatkowego i zabezpieczenia społecznego, zostały zasy- 26 Wstęp gnalizowane. Uwarunkowania konstytucyjne oraz prawnomiędzynaro- dowe uwzględniono w zakresie, w jakim determinują swobodę regula- cyjną ustawodawcy zwykłego w instytucjonalizacji związków partner- skich. Z uwagi na ograniczone ramy monografii nie przedstawiono zagadnień prawa prywatnego międzynarodowego oraz ściśle z nimi związanych wymagań dotyczących obywatelstwa lub stałego pobytu stawianych osobom, które chcą zawrzeć związek formalny. Problema- tyka ta nie jest jednak obca polskiej doktrynie prawa prywatnego mię- dzynarodowego, a przeprowadzone badania mogą przyczynić się do jej dalszego rozwoju. W rozprawie zaznaczone zostały istotne – w kontekście genezy omawianych rozwiązań – uwarunkowania polityczne i społeczne. Przyjęto jednak generalne założenie, że w szerszym zakresie ta złożona problematyka wymaga oddzielnego opracowania w oparciu o właściwą metodologię. Z tego samego powodu zrezygnowano z wykorzystywania wyników badań opinii społecznej oraz danych statystycznych dla oceny racjonalności wprowadzenia zarejestrowanego związku partnerskiego o określonym kształcie normatywnym. W opracowaniu prawniczym dotyczącym tak złożonych stosunków osobistych mogłoby to mieć je- dynie charakter posiłkowy, co w przypadku wrażliwej społecznie pro- blematyki narażałoby na zarzut wybiórczości. Monografia podejmuje tematykę podatną na zmiany. Stan prawa polskiego i europejskiego uwzględniono na dzień 10 lipca 2014 r. Do- łożono wszelkich starań, żeby w przypadku każdego z omówionych systemów prawa obcego uwzględnić stan prawny na drugi kwartał 2014 r. W miarę możliwości zwrócono również uwagę na zmiany ustawodawcze, które oczekują na wejście w życie. *** Monografia powstała na bazie rozprawy doktorskiej obronionej z wyróżnieniem w październiku 2013 r. w Instytucie Prawa Cywilnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Pragnę serdecznie podziękować promotorowi rozprawy doktorskiej oraz mojemu opiekunowi naukowemu – Panu Prof. dr. hab. Wojcie- chowi J. Kocotowi za zachęcenie mnie do podjęcia wymagającego tema- tu oraz ogromną pomoc i życzliwość, których udzielał mi w trakcie prac nad rozprawą doktorską i studiów doktoranckich. Składam również serdeczne podziękowania Panu Prof. dr. hab. Krzysztofowi Pietrzykowskiemu oraz Panu Prof. dr. hab. Mirosła- 27 Wstęp wowi Nazarowi – recenzentom rozprawy doktorskiej, których wnikliwe uwagi przyczyniły się do nadania jej obecnego kształtu. Pragnę także wyrazić wdzięczność autorowi recenzji wydawniczej – Panu Prof. dr. hab. Mirosławowi Wyrzykowskiemu za życzliwą po- moc, która pozwoliła na oddanie do druku monografii. Odrębnie i szczególnie dziękuję Kochanej Żonie Gosi za wsparcie oraz podjęcie trudu dbania o naszą rodzinę w niełatwym okresie inten- sywnej pracy naukowej. 28 Rozdział I Prawo wobec związków osobistych na przełomie XX i XXI w. 1. Od dekryminalizacji do „inflacji” prawa regulującego związki osobiste Przełom XX i XXI w. to okres wzmożonego zainteresowania prawa bliskimi relacjami interpersonalnymi, które można określić mianem „związków osobistych”. Proces ten pozostaje w opozycji do poprzedza- jącej go tendencji deregulacyjnej. Polegała ona na odstępowaniu od karania niektórych praktyk pożycia intymnego odbiegających od przyjętych w danym społeczeństwie wzorców obyczajowych. W szcze- gólności dotyczyło to pożycia homoseksualnego, którego legalizacja w Europie i Ameryce Północnej miała miejsce niejednokrotnie dopiero w II połowie XX w., a nawet na początku obecnego stulecia (np. na Węgrzech w 1962 r., w Anglii w 1967 r., w Republice Federalnej Niemiec w 1969 r., w Rosji w 1993 r., w niektórych stanach USA w 2003 r.)1. Warto zaznaczyć, że w Polsce już kodeks karny z 1932 r.2 nie przewidy- wał kryminalizacji stosunków homoseksualnych3. Legalizacja stosunków 1 Zob. T. Pietrzykowski, Etyczne problemy prawa, Warszawa 2011, s. 180–181; M. Nowacka, Sytuacja prawna osób homoseksualnych a regulacja związków partnerskich na tle prawno-porównawczym, Toruń 2004, s. 10–12; K. Waaldijk, Patterns of Reform in the Legal Position of Same-Sex Partners in Europe, Can.J.Fam.L. 2000, nr 1(17), s. 66–75. 2 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.). 3 Zob. J. Stanley, Kodeks karny II Rzeczypospolitej a dekryminalizacja zachowań homoseksualnych (w:) W kręgu nowożytnej i najnowszej historii ustroju Polski. Księga dedykowana Profesorowi Marianowi Kallasowi, red. S. Godek, D. Makiłła, M. Wilczek-Kar- czewska, Warszawa 2010, s. 801 i n. 29 Rozdział I. Prawo wobec związków osobistych... intymnych między osobami dorosłymi oparta była na założeniu, że mają one charakter prywatny, a zatem nie powinny stanowić przedmio- tu zainteresowania władzy publicznej, chyba że powodują zagrożenie dla zdrowia lub życia ich uczestników4. Tymczasem współcześnie od państwa i stanowionego przez nie prawa wymaga się rozpoznawania i ochrony różnorodnych stosunków osobistych. W społeczeństwach zachodnich dynamiczny rozwój alter- natywnych wobec tradycyjnie rozumianego małżeństwa form związków osobistych nie szedł w parze z ich regulacją. Dopiero w końcu XX w. zaobserwowany został proces instytucjonalizacji związków osobistych. Genezy prawnej tego procesu należy dopatrywać się w rozwiązaniach prawnych pozwalających na rejestrację związków faktycznych. Początkowo instytucjonalizacja związków osobistych polegała na umożliwieniu dwóm osobom tej samej płci zawarcia nowego rodzaju związku formalnego o charakterze instytucji prawnej, określanego w polskiej literaturze mianem „zarejestrowanego związku partnerskie- go”5. Związek ten miał stanowić substytut lub odpowiednik małżeństwa. Następnie w licznych ustawodawstwach zagwarantowano dwóm oso- bom tej samej płci prawo do zawarcia małżeństwa. Tym samym w wielu państwach niedługo po tym, jak związki dwóch osób tej samej płci zaczęły być uznawane za akceptowane zjawisko prywatne, zyskały również wymiar publiczny6. Ponadto w niektórych systemach prawnych wprowadzono rejestrowane związki partnerskie otwarte dla osób różnej płci, które uzyskały możliwość zawarcia związku formalnego alterna- tywnego wobec małżeństwa. Wykształcenie się w kolejnych porządkach prawnych nowych ro- dzajów związków formalnych nie spowodowało osłabienia popularności związków faktycznych (nieformalnych). Partnerzy związków nieformal- nych, nawet tych długotrwałych, na ogół nie są chronieni przez prawo na wypadek rozpadu związku lub śmierci partnera. Taki stan rzeczy niejednokrotnie okazuje się niekorzystny dla słabszego ekonomicznie partnera, w szczególności osoby, która poświęciła karierę zawodową 4 Tamże, s. 815–817; B. Banaszkiewicz, Problem konstytucyjnej oceny instytucjona- lizacji związków homoseksualnych, KPPryw. 2004, z. 2, s. 360–361. Zob. również wyrok ETPC z dnia 22 października 1981 r. w sprawie 7525/76, Dudgeon v. Wielka Brytania, LEX nr 80824. 5 Zob. uwagi terminologiczne w Rozdziale III. 6 Zob. B. Banaszkiewicz, Problem konstytucyjnej..., s. 361; R. Sobański, Związki partnerskie, For. Iur. 2003, nr 2, s. 229. 30 2. Geneza prawna zarejestrowanego związku... dla zajmowania się domem lub dziećmi7. Zastosowanie dostępnych w obrocie powszechnym instrumentów prawa cywilnego do rozliczania stosunków majątkowych między partnerami, które zdeterminowane są łączącymi ich relacjami osobistymi, powoduje poważne trudności w każdym systemie prawa8. W konsekwencji na przełomie XX i XXI w. szerokiej regulacji prawnej zaczęto również poddawać pozostawanie w związkach faktycznych. W związku z powyższym w ostatnich kilkunastu latach na płasz- czyźnie prawnoporównawczej można zaobserwować „inflację” regulacji prawnej związków osobistych. Każdego roku kolejne prawodawstwa odchodzą od uprzednio uniwersalnie przyjmowanej dychotomii regu- lacyjnej: małżeństwo (związek formalny) – konkubinat (związek niefor- malny), jako związków, dla których przewidziano odpowiednio maksi- mum i minimum zainteresowania prawa. Wprowadzane zostają nowe rodzaje związków formalnych, a stan faktyczny wspólnego życia dwóch osób coraz częściej powoduje daleko idące skutki prawne. W państwach, w których nie doszło do instytucjonalizacji związków osobistych alter- natywnych wobec tradycyjnie rozumianego małżeństwa, jak na przykład w Polsce, zaobserwować można wzmożoną presję regulacyjną. 2. Geneza prawna zarejestrowanego związku partnerskiego 2.1. Rejestracja partnerstw domowych w USA W 1985 r. kalifornijskie miasto Zachodnie Hollywood utworzyło rejestr tzw. partnerstw domowych (domestic partnership registry)9. Za- rejestrowanie związku faktycznego pozwalało dwóm osobom, bez 7 Zob. np. szeroko dyskutowaną angielską sprawę Burns v. Burns, 1984 [1984] 1 All ER 244, która dotyczyła skutków prawnych ustania prawie 20-letniego związku fak- tycznego. 8 Zob. np. badania przeprowadzone w Anglii i Walii (w:) G. Douglas, J. Pearce, H. Woodward, Cohabitants, Property and the Law: A Study of Injustice, MLR 2009, nr 1(72), s. 24–47. Zob. również B. Paul, Koncepcje rozliczeń majątkowych między kon- kubentami, PS 2003, nr 3, s. 17–41. 9 Zob. co do genezy tego terminu: I. Curry-Sumner, S. Curry-Sumner, Is the Union Civil? Same-Sex Marriages, Civil Unions, Domestic Partnerships and Reciprocal Benefits in the USA, ULR 2008, nr 2(4), s. 245. 31 Rozdział I. Prawo wobec związków osobistych... względu na ich płeć, uzyskać zaświadczenie pozostawania w partnerstwie domowym10. Przedłożenie takiego zaświadczenia pracodawcy zapew- niało partnerowi pracownika ochronę socjalną i ubezpieczenie zdro- wotne związane ze stosunkiem pracy, jeżeli pracodawca przewidywał rozszerzenie tych uprawnień na partnerów domowych. Partnerowi domowemu przysługiwało również prawo do odwiedzania drugiej strony, gdyby znalazła się w miejskim szpitalu lub więzieniu. Wcześniej pojęcie „partnerstwa domowego” pojawiło się w prawie miejscowym kalifornijskiego miasta Berkeley, którego radni w 1984 r. przyjęli uchwałę przyznającą partnerom domowym pracowników miasta nie- które uprawnienia socjalne związane ze stosunkiem pracy11. Uprawnie- nia te uprzednio zarezerwowane były dla małżonków pracowników. Rejestr partnerstw domowych otwarty dla mieszkańców miasta Berkeley powstał w 1991 r. Na bazie przedstawionych rozwiązań w USA wykształcił się model rejestracji związków osobistych określany mianem „partnerstwa domo- wego” (domestic partnership). Rozwiązania zaliczane do tego modelu miały i mają bardzo zróżnicowany charakter. Przyjmowane były przez podmioty publiczne – początkowo miasta i okręgi administracyjne (county), a od 1999 r. także amerykańskie stany (po raz pierwszy stan Kalifornia) – lub pracodawców prywatnych (po raz pierwszy w 1982 r.)12. Na ogół rozwiązania wprowadzone przez podmioty pub- liczne uzależniają uzyskanie przez partnerów określonych uprawnień od zarejestrowania związku faktycznego. W niektórych przypadkach warunkiem rejestracji jest złożenie oświadczenia, że związek faktyczny między stronami trwał wcześniej przez określony czas13. W literaturze amerykańskiej partnerstwo domowe najczęściej definiowane jest jako trwały, zaangażowany, niemałżeński związek między dwiema niespo- krewnionymi osobami dorosłymi tej samej płci (czasami także osobami 10 Zob. Los Angeles Times, W. Hollywood to Recognize Non-Married Partnerships, lutego 1985 r., http: // articles. latimes. com/ 1985- 02- 23/ local/ me- 1069_ 1_ west- 23 hollywood- city- council (ostatni dostęp: 10 lipca 2014 r.). 11 Zob. Y. Merin, Equality for Same-Sex Couples. The Legal Recognition of Gay Partnerships in Europe and the United States, Chicago 2002, s. 203; I. Curry-Sumner, S. Curry-Sumner, Is the Union Civil..., s. 245. 12 Y. Merin, Equality..., s. 200–201. 13 Zob. D. Dupuis, The Impact of Culture, Society and History on the Legal Process: An Analysis of the Legal Status of Same-Sex Relationships in the United States and Den- mark, IJLPF 1996, nr 1(9), s. 87–88; Y. Merin, Equality..., s. 200. 32 2. Geneza prawna zarejestrowanego związku... różnej płci), które dzielą wspólne miejsce zamieszkania i łączą je więzi bliskości14. Skutki zarejestrowania partnerstwa domowego należy rozpatrywać na trzech płaszczyznach. Po pierwsze, zarejestrowanie związku może mieć dla partnerów znaczenie wyłącznie „symboliczne”, w szczególności w przypadku osób tej samej płci, które nie mogą zawrzeć małżeństwa. Niejednokrotnie amerykańskie miasta tworzyły rejestry partnerstw domowych nie przyznając zarejestrowanym parom żadnych istotnych uprawnień. Po drugie, zarejestrowanie związku może być warunkiem uzyskania uprawnień, których przyznanie leży w kompetencjach pod- miotu prowadzącego rejestr, a które nie przysługiwałyby partnerom w związku z samym faktem wspólnego życia. Przede wszystkim dotyczy to przyznawania przez miasta praw socjalnych partnerom swoich pra- cowników, prawa do urlopu okolicznościowego, a także prawa do od- wiedzin partnera w lokalnym szpitalu lub więzieniu15. Lokalny charakter rejestrów oznacza, że na ogół rejestracja związku w określonym mieście lub stanie nie zapewnia możliwości korzystania z analogicznych uprawnień poza jego jurysdykcją. Po trzecie, zarejestrowanie związku pozwala uzyskać zaświadczenie pozostawania w partnerstwie domowym, którego mogą wymagać pracodawcy dla rozszerzenia na partnerów pracowników miasta uprawnień socjalnych i ubezpieczeniowych związanych ze stosunkiem pracy. W świetle przedstawionych cech charakterystycznych partnerstw domowych zasadne jest stanowisko, że ich zarejestrowanie nie oznacza zawarcia przez strony związku formalnego, skutkującego przyznaniem stronom szeregu praw i obowiązków skutecznych inter partes oraz erga omnes, tak jak w przypadku małżeństwa (a także zarejestrowanego związku partnerskiego). Rejestracja partnerstwa domowego najczęściej stanowi jedynie potwierdzenie (dowód) już istniejącego związku fak- tycznego, a właściwie potwierdzenie złożenia przez strony oświadczenia co do istnienia takiego związku, które nie jest w żaden sposób weryfi- kowane. W zdecydowanej większości regulacji partnerstw domowych nie przewidziano żadnej zinstytucjonalizowanej procedury rozwiązy- wania związku. Zarejestrowanie partnerstwa domowego może skutko- wać uzyskaniem przez partnerów określonych uprawnień, jednakże 14 Zob. Y. Merin, Equality..., s. 199. 15 Tamże, s. 197. 33 Rozdział I. Prawo wobec związków osobistych... w przypadku rejestrów prowadzonych przez miasta są one z reguły bardzo ograniczone albo mają w istocie charakter symboliczny16. Należy podzielić stanowisko, że na ogół regulacja prawna part- nerstw domowych jest tak ograniczona, że czyni te związki nieporów- nywalnymi z instytucją małżeństwa17. Obrazowo wskazuje się, że part- nerstwa domowe są „o krok za konkubinatem, ale kilka kroków przed małżeństwem”18. W konsekwencji odróżnić należy możliwość rejestracji związku faktycznego o ograniczonych skutkach prawnych (partnerstwo domowe) od rejestracji skutkującej nawiązaniem przez strony związku formalnego o charakterze instytucji prawnej (małżeństwo, zarejestro- wany związek partnerski). Jednakże powyższe wnioski nie stanowią przeszkody do uznania, że amerykańskie regulacje partnerstwa domo- wego stanowiły pierwowzór wykształconej w 1989 r. w Danii instytucji zarejestrowanego związku partnerskiego, czyli związku formalnego al- ternatywnego wobec małżeństwa. Należy odnotować, że z upływem czasu stanowe przepisy o part- nerstwach domowych uległy zbliżeniu do rozpowszechnionego już w Europie modelu zarejestrowanego związku partnerskiego19. Widoczne było to na przykładzie Kalifornii, gdzie wraz z przyznaniem w 2003 r. partnerom domowym dodatkowych praw, które wcześniej zastrzeżone były dla małżonków, przewidziano zinstytucjonalizowaną procedurę rozwiązania związku20. Natomiast niektóre stanowe regulacje partner- stwa domowego zostały zastąpione unią cywilną – civil union (stano- wiącą rodzaj zarejestrowanego związku partnerskiego) lub pozostały dostępne wyłącznie dla osób w starszym wieku, bez względu na ich płeć (tak np. New Jersey)21. W stanach, które wprowadziły unię cywilną, na ogół partnerom tej samej płci zapewniono zasadniczo te same prawa i obowiązki, które przysługują na gruncie prawa stanowego małżonkom. Natomiast w innych amerykańskich stanach przepisy o partnerstwie domowym lub unii cywilnej zostały uchylone w związku z otwarciem 16 Por. I. Curry-Sumner, S. Curry-Sumner, Is the Union Civil..., s. 245. 17 Tak Y. Merin, Equality..., s. 209. 18 Tamże, s. 198. 19 Zob. szerzej: I. Curry-Sumner, S. Curry-Sumner, Is the Union Civil..., s. 245–255. 20 The California Domestic Partners Rights and Responsibilities Act 2003 (AB 205). 21 Domestic Partnership Act z 2003 r. (Chapter 246, P.L. 2003), zmieniony przez tzw. Civil Union Act z 2006 r. (Chapter 103, P.L. 2006). 34 2. Geneza prawna zarejestrowanego związku... małżeństwa dla osób tej samej płci (tak np. New Hampshire22, Connec- ticut23). 2.2. Rejestracja związków niemałżeńskich w państwach europejskich Rozwiązania prawne pozwalające na rejestrację związku osobistego, która nie powoduje zawarcia przez strony związku formalnego, znane są również systemom prawa cywilnego. W Europie genezy tego typu regulacji można doszukiwać się we Francji, gdzie merostwa wydają certyfikaty poświadczające pozostawanie w konkubinacie (certificat de concubinage)24. Stanowią one dowód jawności, stabilności i długotrwa- łości związku faktycznego, od czego zależy uzyskanie przez partnerów pozostających w tych związkach określonych praw. Francuskie rozwią- zania nie przewidują jednak formalnej rejestracji związku, a jedynie otrzymanie odpowiedniego certyfikatu na skutek złożenia przez part- nerów oświadczenia o zamieszkiwaniu pod wspólnym adresem, potwier- dzonego oświadczeniami świadków. Wydanie certyfikatu pozostawania w konkubinacie, podobnie jak rejestracja partnerstwa domowego, nie ma charakteru konstytutywnego, albowiem jedynie ułatwia wykazanie istnienia związku faktycznego25. Możliwość rejestracji związków faktycznych pojawiła się także w Niemczech już na dziesięć lat przed przyjęciem przepisów o zareje- strowanym partnerstwie życiowym osób tej samej płci. W literaturze wskazuje się, że 1991 r. w Hamburgu wprowadzono „księgę związków partnerskich”, w której mogły być rejestrowane związki faktyczne osób tej samej płci26. Rejestracja tzw. „małżeństwa hamburskiego” miała charakter symboliczny. Nie wywoływała żadnych skutków prawnych27. 22 An Act Relative to Civil Marriage and Civil Unions z 2009 r. (HB 436). 23 An Act Implementing the Guarantee of Equal Protection Under the Constitution of the State for Same Sex Couples z 2009 r. (P.A. 09-13). 24 Zob. M. Nazar, Rozliczenia majątkowe konkubentów, Lublin 1993, s. 46–47; D. Huet-Weiller, „L union libre” (La cohabitation sans mariage), Am.J.Comp.L. 1981, nr 29, s. 249–250. 25 Zob. M. Nazar, Rozliczenia majątkowe..., s. 46; B. Paul, Francuska umowa cywilna o współodpowiedzialności, PPE 2003, nr 1, s. 36. 26 Zob. B. Janowski, Rejestracja w RFN związków partnerskich osób tej samej płci, Rejent 2001, nr 12, s. 22, przypis 2. 27 Tamże. 35 Rozdział I. Prawo wobec związków osobistych... Podobne rozwiązania przyjmowane były od 1991 r. w niektórych mia- stach holenderskich28. Trudniejsze w charakterystyce prawnej są regulacje przewidujące możliwość rejestracji związków osobistych (bez względu na płeć part- nerów), które wprowadzono w hiszpańskich wspólnotach autonomicz- nych na przełomie XX i XXI w.29 Zbliżone do modelu partnerstwa do- mowego były przede wszystkim rozwiązania przyjęte w Walencji i Madrycie w 2001 r. oraz w Asturii w 2002 r., czyli wspólnotach niepo- siadających jurysdykcji w sprawach cywilnych30. W świetle powyższych regulacji, rejestracja związku zapewniała partnerom podobny do mał- żonków status na gruncie tych przepisów prawa podatkowego, zabez- pieczenia społecznego oraz dotyczących dostępu do świadczeń zdro- wotnych, które leżą w kompetencji danego regionu31. Rejestracja związku nie powodowała powstania między partnerami stosunku ro- dzinnoprawnego. Od typowego modelu partnerstwa domowego odróż- niała te regulacje zinstytucjonalizowana procedura „wyrejestrowania” związku. Z kolei rozwiązania przyjmowane przez wspólnoty autono- miczne posiadające jurysdykcję w sprawach cywilnych (np. Katalonia, Kraj Basków) zapewniały partnerom szereg uprawnień prawa rodzin- nego i spadkowego zastrzeżonych wcześniej dla małżonków. W litera- turze podkreśla się, że były to „instytucje o wymiarze rodzinnym, oparte na zbliżonym do małżeństwa charakterze więzów łączących partnerów”32. Niektóre z tych regulacji dla powstania skutków prawnych nie wymagały zarejestrowania związku, a jedynie faktycznego wspólnego życia partnerów przez określony czas. 28 Zob. I. Curry-Sumner, All s Well That Ends Registered? The Substantive and Pri- vate International Law Aspects of Non-Marital Registered Relationships in Europe, Antwerp 2005, s. 120; Y. Merin, Equality..., s. 113. 29 Zob. M. Stus, Instytucjonalizacja związków partnerskich i małżeństw homoseksu- alnych w ustawodawstwie państw europejskich, PiP 2005, z. 5, s. 80–82; H.I. Pichardo Gálan, Same-Sex Couples in Spain. Historical, Contextual and Symbolic Factors (w:) Sa- me-Sex Couples, Same-Sex Partnerships Homosexual Marriages. A Focus on Cross-National Differentials, red. M. Digoix, P. Festy, Paris 2004, s. 162–164. 30 Zob. M.M. Casals, Same-Sex Partnerships in the Legislation of Spanish Autonomous Communities (w:) Legal Recognition of Same-Sex Couples in Europe, red. K. Boele-Woelki, A. Fuchs, Antwerp–Oxford–New York 2003, s. 55, 64–66; E. Roca, Same-Sex Partnerships in Spain: Family, Marriage or Contract? E.J.L.R. 2001, nr 3(3), s. 369–381. 31 Zob. M. Stus, Instytucjonalizacja..., s. 82; M.M. Casals, Same-Sex Partnerships..., 32 Zob. M. Stus, Instytucjonalizacja..., s. 81. s. 65. 36 2. Geneza prawna zarejestrowanego związku... 2.3. Duńskie zarejestrowane partnerstwo z 1989 r. 2.3.1. Geneza duńskiego zarejestrowanego partnerstwa W 1989 r. przyjęto w Danii ustawę, która wprowadziła „zarejestro- wane partnerstwo” (duń. registreret partnerskab), czyli instytucję umożliwiającą formalizację związku przez dwie osoby tej samej płci. W literaturze wskazuje się, że nie bez przyczyny to właśnie w Danii po raz pierwszy przewidziano możliwość zawierania przez osoby tej samej płci związków formalnych wzorowanych na rozwiązaniach prawa małżeńskiego33. Przemawiały za tym uwarunkowania społeczne, kultu- rowe oraz prawne. W literaturze podkreśla się, że Duńczycy cenią sobie indywidualizm oraz swobodę wyboru przekonań politycznych i religij- nych, a także zachowań moralnych34. Stanowią społeczeństwo toleran- cyjne i otwarte na zmiany. W procesie instytucjonalizacji związków osób tej samej płci nie bez znaczenia pozostawało stanowisko Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego Danii, który stanowczo nie sprzeciwiał się wprowadzeniu zarejestrowanego partnerstwa35. Zarazem Konstytucja Królestwa Danii z dnia 5 czerwca 1953 r.36 nie zawiera postanowień dotyczących ochrony małżeństwa, a prawodawstwo tego kraju znane jest z liberalnego podejścia do regulacji zachowań seksualnych. W Danii dyskusja nad instytucjonalizacją związków osób tej samej płci toczyła się od końca lat 60. XX w.37 W 1984 r. parlament powołał komisję, której powierzono zbadanie prawnej i społecznej sytuacji osób homoseksualnych oraz zaproponowanie środków prawnych mających na celu poprawę tej sytuacji38. Większość członków komisji stwierdziła, że należy przyjąć regulacje prawne ukierunkowane na zwalczanie dys- 33 Zob. szerzej: M.D. Dupuis, The Impact of Culture..., s. 106–108. 34 Tamże. 35 Zob. D. Borrillo, Pluralisme conjugal ou hiérarchie des sexualités: la reconnaissance juridique des couples homosexuels dans I Union européenne, RD McGill 2001, nr 4(46), s. 908. 36 Danmarks Riges Grundlov, ustawa nr 169 z 1953 r. 37 Zob. Y. Merin, Equality..., s. 61–68. 38 Zob. L. Nielsen, Family Rights and the Registered Partnership in Denmark, IJLPF 1990, nr 3(4), s. 297; I. Lund-Andersen, The Danish Registered Partnership Act (w:) Legal Recognition of Same-Sex Couples in Europe, red. K. Boele-Woelki, A. Fuchs, An- twerp–Oxford–New York 2003, s. 14–15; J. Scherpe, The Nordic Countries in the Vanguard of European Family Law, Sc.St.L. 2007, nr 50, s. 267–269. 37 Rozdział I. Prawo wobec związków osobistych... kryminacji ze względu na orientację seksualną39. Wskazano, że nie ma potrzeby tworzenia nowej instytucji prawnej umożliwiającej zawieranie związków formalnych przez osoby tej samej płci. Z przedstawionym stanowiskiem nie zgodziła się mniejszość członków komisji, którzy uznali, że rekomendowane środki nie są wystarczające dla całkowitego wyeliminowania dyskryminacji osób homoseksualnych. Za konieczne dla realizacji tego celu uznano przyznanie im możliwości zawierania związków formalnych, co miałoby nie tylko znaczenie normatywne, ale również istotny wymiar społeczny40. Na propozycji mniejszości członków komisji bazował projekt ustawy o rejestrowanym partnerstwie przedłożony duńskiemu parla- mentowi dnia 22 listopada 1988 r.41 W uzasadnieniu projektu wskazano, że tylko wynikająca wprost z ustawodawstwa akceptacja związków między dwiema osobami tej samej płci zapewni homoseksualistom taką samą pozycję prawną oraz społeczną, jaką mają osoby heteroseksualne42. Wprowadzenie nowej instytucji prawnej – wzorowanej na regulacji prawa małżeńskiego – miało umożliwić partnerom tej samej płci regu- lowanie ich życia zgodnie z własnymi życzeniami i przekonaniami, tak jak mogą czynić to małżonkowie. Podkreślono, że formalne uznanie związków osób tej samej płci przez ustawodawstwo przyczyni się do zwiększenia ich trwałości i stabilności, a także ograniczy negatywne postrzeganie związków homoseksualnych w społeczeństwie43. Projek- towane przepisy były wyrazem przekonania, że wprowadzenie nowego rodzaju związku formalnego będzie lepszym rozwiązaniem niż zwięk- szona regulacja nieformalnego pożycia osób homoseksualnych, której część osób może sobie nie życzyć44. 2.3.2. Duńska ustawa o zarejestrowanym partnerstwie z 1989 r. Zaproponowane w 1988 r. rozwiązania zostały przyjęte przez duński parlament dnia 7 czerwca 1989 r. jako ustawa nr 372 o zareje- 39 Zob. M.P. Broberg, The Registered Partnership for Same-Sex Couples in Denmark, CFLQ 1996, nr 8, s. 149–150. 40 Tamże, s. 150; M.D. Dupuis, The Impact of Culture..., s. 104. 41 Zob. J. Scherpe, The Nordic Countries..., s. 268. 42 Zob. L. Nielsen, Family Rights..., s. 298. 43 I. Lund-Andersen, The Danish Registered..., s. 13–14. 44 Por. L. Nielsen, Family Rights..., s. 300. 38 2. Geneza prawna zarejestrowanego związku... strowanym partnerstwie (dalej: u.z.p.d.)45, która weszła w życie dnia 1 października 1989 r. Wraz z tym aktem normatywnym uchwalono ustawę nr 373 zmieniającą ustawę o małżeństwie, ustawę o dziedzicze- niu, kodeks karny oraz ustawę o podatku od dziedziczenia i darowizn46. Ustawa o zarejestrowanym partnerstwie składała się zaledwie z siedmiu artykułów. Art. 1 u.z.p.d. stanowił, że dwie osoby tej samej płci mogą zarejestrować swoje partnerstwo. Art. 2 ust. 1 ustawy duńskiej odsyłał do odpowiedniego stosowania przepisów prawa małżeńskiego dotyczących przesłanek oraz przeszkód zawarcia związku. Art. 2 ust. 3 upoważniał ministra sprawiedliwości do określenia procedury rejestracji związku, która została ustalona w nawiązaniu do formy cywilnej zawar- cia małżeństwa47. Art. 3 ust. 1 u.z.p.d. regulował skutki prawne zareje- strowania partnerstwa wskazując, że zasadniczo są one takie same jak skutki zawarcia małżeństwa. Art. 3 ust. 2 stanowił, że przepisy duńskiego prawa dotyczące małżeństwa oraz małżonków stosuje się odpowiednio do zarejestrowanego partnerstwa i zarejestrowanych partnerów. Wyjątki od stosowania do zarejestrowanych partnerów przepisów dotyczących małżonków określał art. 4 ustawy duńskiej. Przewidywał, że nie znajdują do nich zastosowania przepisy o przysposobieniu przez małżonków, a także przepisy ustawy o opiece dotyczące wspólnego sprawowania przez małżonków władzy rodzicielskiej nad dzieckiem jednego z nich. Art. 4 ust. 3 u.z.p.d. wskazywał, że przepisy prawa duńskiego, których treść zdeterminowana jest płcią jednego z małżon- ków, nie znajdują zastosowania do zarejestrowanych partnerów48. Art. 4 ust. 4 u.z.p.d. stanowił, że przepisy umów międzynarodowych doty- czące małżonków nie znajdują zastosowania do zarejestrowanych partnerów, chyba że strony tych umów się na to zgadzają. Art. 5 u.z.p.d. odsyłał do odpowiedniego stosowania do rozwiązania zarejestrowanego partnerstwa przepisów o rozwodzie. Odpowiednie 45 Lov om registreret partnerskab, Lovtidende A. 46 Ustawa nr 373 z dnia 7 czerwca 1989 r. – lov om ændring af ægteskabsloven, arveloven, straffeloven og lov om afgift af arv og gave (Ændringer som følge af indførelse af registreret partnerskab), Lovtidende A. 47 Zob. H.V. Godsk Pedersen, I. Lund-Andersen, Family Law in Denmark, Alphen aan den Rijn (Kluwer Law International) 2011, s. 71. 48 Jako przykłady takich regulacji wskazywano domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki oraz odpowiedzialność męża za umowy zawierane przez żonę dla zaspo- kojenia jej zwykłych potrzeb. Zob. Y. Merin, Equality...., s. 73; H.V. Godsk Pedersen, I. Lund-Andersen, Family Law..., s. 72. 39 Rozdział I. Prawo wobec związków osobistych... zastosowanie znajdowały także przepisy o separacji. Art. 6 ustawy duńskiej określał datę jej wejścia w życie, a art. 7 przewidywał warunki rozszerzenia jej obowiązywania na terytorium Wysp Owczych oraz Grenlandii. 2.3.3. Zarejestrowane partnerstwo a małżeństwo w ustawodawstwie duńskim z 1989 r. W pierwotnej wersji ustawy duńskiej z 1989 r. zasadnicze różnice między zarejestrowanym partnerstwem a małżeństwem, oprócz nazwy związku oraz wymagań co do płci partnerów, sprowadzały się do zagad- nień uwarunkowanych religijnie oraz wymiaru rodzicielskiego związku. W przeciwieństwie do małżeństwa zarejestrowane partnerstwo nie mogło być zawarte w wyniku ceremonii religijnej49. Dla partnerów tej samej płci dostępna była tylko forma cywilna zawarcia związku w urzędzie stanu cywilnego. Ewentualne błogosławieństwo przez du- chownego mogło mieć wyłącznie charakter prywatny i uzależnione było od decyzji władz kościelnych. Nie mogło mieć miejsca w kościele50. Najdalej idące różnice między zarejestrowanym partnerstwem a małżeństwem dotyczyły wymiaru rodzicielskiego związku. Partnerzy nie mogli wspólnie przysposobić dziecka, a jeden z partnerów nie mógł przysposobić dziecka drugiej strony bez pozbawienia jej praw i obowiąz- ków względem dziecka. W
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarejestrowany związek partnerski a małżeństwo
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: