Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00560 010961 7499531 na godz. na dobę w sumie
Zarys gramatyki uogólnień na materiale aforyzmów (ujęcie polsko-rosyjskie) - ebook/pdf
Zarys gramatyki uogólnień na materiale aforyzmów (ujęcie polsko-rosyjskie) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 170
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2197-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> nauka języków obcych >> rosyjski
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Publikacja jest poświęcona opisowi najistotniejszych zagadnień dotyczących zdań ogólnych, omawianych na materiale aforyzmów. Analiza lingwistyczna miała na celu skatalogowanie polskich i rosyjskich wykładników generalizacji oraz przybliżenie typowych dla aforystyki mechanizmów uogólniania. Na podstawie zgromadzonego korpusu tekstów udało się skonstruować swego rodzaju „gramatykę uogólnień”: przedmiotowych, jakościowych, ilościowych oraz temporalnych eksponentów generycznego rejestru komunikacyjnego. W wyniku całościowego ujęcia fenomenu generalizacji w powiązaniu z analizowanym gatunkiem wyodrębnił się bogaty zasób językowych nośników generyczności, częściowo potwierdzając hipotezę o generalizacji jako kategorii tekstowej aforyzmu. Zarówno polski, jak i rosyjski materiał aforystyczny ukazuje podobne mechanizmy wyrażania uogólnień. Każda z rozpatrywanych grup materiałowych ujawnia przy tym swoją wewnętrzną specyfikę w zakresie stosowanych sposobów generalizowania, a także pewne międzyjęzykowe różnice systemowe, które autorka starała się uwzględniać w opisie. Z przeprowadzonych badań wynika, że uogólnienia, jakich dokonuje człowiek w codziennej praktyce językowej, cechuje wyjątkowa różnorodność i kreatywność (w odróżnieniu od sformalizowanych ujęć tego problemu). Monografia jest adresowana do filologów różnych specjalności, w szczególności językoznawców: rusycystów oraz polonistów. Książka może również znaleźć zastosowanie w dydaktyce języka polskiego i rosyjskiego, a także w praktyce przekładu.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Zarys gramatyki uogólnień na materiale aforyzmów (ujęcie polsko-rosyjskie) PRACE NAUKOWE 3051 Agnieszka Gasz Zarys gramatyki uogólnień na materiale aforyzmów (ujęcie polsko-rosyjskie) Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2013 Redaktor serii Henryk Fontański Recenzent Wojciech Chlebda Spis treści Wprowadzenie Stan badań nad generalizacją i aforyzmem Rozdział pierwszy – Wykładniki referencji ogólnej Wykładniki referencji ogólnej Generalizujące użycie nazw Generalizacja dystrybutywna Generalizacja kolektywna Generalizacja a negacja Generalizacja i nieokreśloność Mechanizm łączenia generalizatorów Wykładniki aproksymacji Generalizacja generyczna i typizująca Rozdział drugi – Jakościowe wykładniki generalizacji Jakościowe wykładniki generalizacji Rozdział trzeci Ilościowe wykładniki generalizacji Rozdział czwarty Wykładniki omnitemporalności Czasowy wymiar generalizacji Osoba uogólniona Panchroniczne użycie imperatywu Okoliczniki gnomiczne Zakończenie Materiał źródłowy Bibliografia Summary Резюме 9 18 23 23 33 41 43 45 47 48 49 50 67 67 79 91 95 107 118 129 141 145 149 169 171 Podstawę książki stanowi rozprawa doktorska Aforyzm. Tworzywo i mechani- zmy generalizacji w rosyjsko-polskiej konfrontacji językowej, przyjęta w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Śląskiego w styczniu 2007 roku. Przygotowanie tekstu do druku wiązało się z koniecznością jego skrócenia oraz przeredagowania w celu wyodrębnienia zeń przewodnika po językowych noś‑ nikach generyczności (zgodnie z radą profesora Wojciecha Chlebdy). Przedsta‑ wienie pracy w jej pierwotnym kształcie nie było bowiem możliwe ze względu na ograniczenia wydawnicze. Konsekwencją tego było podjęcie decyzji o doko‑ naniu pewnych wyborów: skondensowaniu rozważań teoretycznych, selek‑ cji materiału egzemplifikacyjnego, aktualizacji bibliografii oraz modyfikacji tytułu. Monografia prezentuje wyniki badań nad językowymi mechanizmami generalizacji na przykładzie tekstów aforyzmów. * * * Chciałabym w tym miejscu wyrazić wdzięczność promotorowi – Profesorowi Henrykowi Fontańskiemu – za powołanie do pracy naukowej oraz sprawowanie opieki merytorycznej nad moją działalnością badawczą i dydaktyczną. Dziękuję również recenzentom, Pani Profesor Jadwidze Stawnickiej oraz Panu Profeso‑ rowi Wojciechowi Chlebdzie, za cenne uwagi, które wpłynęły na ostateczny kształt tej publikacji. Szczególne podziękowania składam Profesorowi Wojcie‑ chowi Chlebdzie, który opiniował pracę do druku. Słowa wdzięczności kieruję także pod adresem moich Najbliższych – za ich życzliwość i wsparcie, które nieustannie towarzyszyły mi w trakcie studiów oraz pracy nad książką. 7 Wprowadzenie Wprowadzenie Mechanizmy generalizacji (łac. generalis ‘ogólny’, ‘powszechny’) wykazują ści‑ sły związek z procesami wykształcania się pojęć ogólnych, znajdując odbicie w postaci sądów ogólnych. Od wieków żywo zajmują one filozofów i logików, a współcześnie także psychologów. Wystarczy wziąć pod uwagę średniowieczny spór filozoficzny o uniwersalia1, czyli powszechniki (idee lub terminy ogólne napotykane we wszelkim poznaniu), który w zasadzie po dziś dzień nie przy‑ niósł jednoznacznych rozwiązań, dlatego nadal zachowuje swoją aktualność2 jako wspólny przedmiot badań wielu dyscyplin naukowych. Istota mechanizmu uogólniania absorbuje również językoznawców, których jednak, jak podkreśla Tomasz Nowak, nie interesują „filozoficzne rozstrzygnię‑ cia – dla nich decydującym kryterium jest zawsze język, który wyraża potoczny  1 Mieczysław Krąpiec, omawiając własności poznania pojęciowego, stwierdza, że od czasów Platona wzajemnie dopełniającymi się cechami myśli skonkretyzowanej w „słowie” są: ogólność, konieczność, stałość. Przechodząc od opisu cech pojęcia do jego struktury, wkraczamy na teren średniowiecznego sporu o uniwersalia, ponieważ pojęcie funkcjonujące w języku naturalnym jest takim właśnie universale. Zob. M.A.Krąpiec: Charakter pojęć. W: Idem: Język i świat realny. Lublin 1985, s. 77–87. W zakresie struktury pojęcia uniwersalnego wykształciły się następujące stanowiska: platoński skrajny realizm poznawczy, nominalizm, umiarkowany realizm oraz kon‑ ceptualizm. Ryszard Wójcicki odnotowuje, że współcześnie do przedstawianych w ciągu stuleci rozwiązań tej kwestii pewien ład wnosi cechująca się niezwykłą prostotą koncepcja trzech rze‑ czywistości (światów) Karla Poppera, która głosi istnienie świata rzeczy, świata doznań subiek‑ tywnych oraz świata idei (utrwalonych społecznie pojęć). Zob. R. Wójcicki: Wykłady z logiki z elementami teorii wiedzy. Warszawa 2003, s. 47. Por. też: J. Odrowąż ‑Sypniewska: Rodzaje naturalne. Rozważania z filozofii języka. Warszawa 2006; K. Termińska: Refleksy sporu o uni- wersalia w sporze o stereotypy. W: „Język a Kultura”. T. 12. Red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński. Wrocław 1998, s. 42–52. Warto również w tym miejscu przytoczyć trafne uwagi Teresy Hołówki: „[…] błędne jest przypisywanie Szaremu Człowiekowi jakiegokolwiek stanowiska w sprawie tzw. uniwersaliów: na gruncie powszednim »istnieje« wszystko, czemu można nadać nazwę; problem statusu odnośników owych nazw po prostu nie pojawia się wcale, bo nie ma obiegowych termi‑ nów, za pomocą których dałoby się go ująć. Szary Człowiek nie jest filozofem”. T. Hołówka: Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku. Warszawa 1986, s. 53.  2 R. Grzegorczykowa: Filozoficzne aspekty kategoryzacji. W: Językowa kategoryzacja świata. Red. R. Grzegorczykowa, A. Pajdzińska. Lublin 1996, s. 14–15. 9 wprowadzenie ogląd rzeczywistości”3. Wydaje się, że pomimo pewnych różnic w ujmowaniu sedna operacji uogólniania, wynikających z celów badawczych zakładanych przez filozofię, logikę czy psychologię, spoiwem łączącym wymienione wyżej dyscypliny jest właśnie język, który jako podstawowe tworzywo i narzędzie wyrażania myśli ludzkiej stanowi również formę myśli abstrakcyjnej. Trady‑ cyjnie tzw. pierwsze zasady, czyli najwyższe prawa myślenia, do których zali‑ czano też zasadę dictum de omni et de nullo (łac. co ma walor w zastosowaniu do każdego, ma zarazem walor w zastosowaniu do poszczególnych, a co nie ma waloru w zastosowaniu do żadnego, nie ma też waloru w zastosowaniu do poszczególnych), były rozumiane nie tylko w sensie logicznym, lecz także ontologicznym, jako najogólniejsze twierdzenia o rzeczywistości, oraz w sensie psychologicznym, jako twierdzenia o procesach myślenia4. Z punktu widzenia psychologii poznawczej kształtowanie się pojęć polega na wyodrębnianiu ele‑ mentów rzeczywistości podobnych do siebie pod pewnymi względami i rów‑ nocześnie różnych pod tymi względami od innych elementów5. Uogólnianie spostrzeżeń jest zatem nieodłącznym elementem myślenia, które umożliwia ujmowanie ogólnych cech rzeczy odnoszących się do całych grup przedmio‑ tów i zjawisk. Myślenie polega więc na wyszukiwaniu ogólnych cech rzeczy oraz związków między rzeczami i zjawiskami. Opieranie się na uogólnieniach umożliwia także poznanie tego, co nie zostało bezpośrednio zaobserwowane, lecz o czym można wnioskować na podstawie wiedzy o przebiegu określonych procesów oraz prawach, jakim one podlegają. Posługiwanie się uogólnieniami uprzednich obserwacji pozwala przewidywać zjawiska, które dopiero nastą‑ pią6. Psychologiczną naturę tego mechanizmu oddaje definicja wyrazu uogól- niać zaczerpnięta ze Słownika wyrazów bliskoznacznych pod redakcją Stanisława Skorupki. Ilustrują ją następujące przykłady użycia: „Uogólniać spostrzeżenia. Generalizować: Generalizować pojęcia. Sprowadzać do wspólnego mianownika: Różne zjawiska sprowadzać do wspólnego mianownika”7. Według słów Hannah Arendt „myślenie zawsze »generalizuje«, wyciska z wielości szczegółów, dzięki procesowi odzmysłowienia umożliwiającemu tę manipulację, jakieś wewnętrzne znaczenie rzeczy. Generalizacja jest nieod‑ łączna od myśli, nawet jeśli myśl podkreśla prymat konkretu”8. Jak stwierdza  3 T. Nowak: O czasowniku „uogólnić” (analiza semantyczna). W: W kręgu teorii. Studia języko- znawcze dedykowane Profesorowi Kazimierzowi Polańskiemu in memoriam. Red. H. Fontański, R. Molencki, O. Wolińska. Katowice 2009, s. 155.  4 Por. Mała encyklopedia logiki. Red. W. Marciszewski.Wrocław 1970, s. 141.  5 Zob. J. Trzebiński: Model teoretyczny pojęć naturalnych. W: Idem: Twórczość a struktura  6 Por. T. Nowacki: Analiza procesu poznawczego. W: Idem: Elementy psychologii. Wrocław  7 Słownik wyrazów bliskoznacznych. Red. S. Skorupka. Warszawa 1987, s. 233.  8 H. Arendt: Myślenie. Tłum. H. Buczyńska ‑Garewicz. Warszawa 1991, s. 269. pojęć. Warszawa 1981, s. 54. 1973, s. 227–228. 10 wprowadzenie Mieczysław Krąpiec, pamięć łatwo strukturalizuje pierwotne, ogólne pojęcie bytu w pojęcia określonych przedmiotów, tworząc w ten sposób uniwersalia9. W pracy Idy Kurcz czytamy z kolei, że wiedza ogólna złożona jest z pojęć ogól‑ nych, które posiadają całą klasę potencjalnych odnośników, a wiedza faktualna składa się z pojęć jednostkowych, mających tylko jeden odnośnik w świecie zewnętrznym. W opinii Frederica Bartletta człowiek „przejawia wszechobecną tendencję do odbierania ogólnego wrażenia całości i w oparciu o nią konstruuje prawdopodobne szczegóły”10. Myślenie odzwierciedla rzeczywistość w sposób pośredni i uogólniony. Zgod‑ nie z relatywistyczną teorią poznania Friedricha Nietzschego nasz umysł nie ujmuje wiernie nieprzebranego bogactwa rzeczywistości będącej nieustanną zmiennością, chaosem, dlatego też, aby ją odpowiednio ująć i zużytkować dla swoich życiowych celów, człowiek musi ją porządkować, utrwalać, upraszczać poprzez doszukiwanie się w niej praw11. Postrzegamy więc świat na zasadzie łatwo zauważalnych opozycji: każdy – wszyscy – nikt, indywidualność – zbiorowość, szczegół (konkret) – ogół, jed‑ ność – wielość, jednorodność – różnorodność, stałość – zmienność. Spostrze‑ żenia tego rodzaju pozwalają konstruować wyobrażenia o  otaczającej nas rzeczywistości, klasyfikować i systematyzować obiekty oraz zjawiska. Syste‑ matyzacja ta polega na wyróżnianiu klas obiektów bądź zjawisk oraz ich indy‑ widualnych reprezentantów poprzez nadawanie im wspólnych nazw na pod‑ stawie istotnych dla nich cech, wyabstrahowanych ze zjawisk rzeczywistych, stanowiących bazę dla tworzenia sądów oraz zdań na temat nowo spotkanych zjawisk12. Sądy ogólne przybierają postać zdań o statusie ogólnym. Zdanie ogól ne, według Szkolnego słownika wiedzy o języku, „orzeka coś o jakimś zbio‑ rze, np. Kobiety bywają złośliwe”13. Tego rodzaju operacje mentalne w ogrom‑ nym stopniu ułatwiają człowiekowi oswajanie, porządkowanie oraz utrwalanie rzeczywistości – nie tylko poprzez doszukiwanie się w niej pewnych stałych praw, np. Człowiek rodzi się, żyje i umiera, a dwa razy dwa wciąż równa się cztery (H. Jagodziński), В теории мы знаем, что земля вращается, но на практике этого не замечаем. Со временем то же самое (М. Пруст), lecz także poprzez jej upraszczanie, np. Mężczyźni są zajęci pracą i dlatego miłość jest dla nich na trzecim planie (A. Czechow), Голова имеется у всякого, но не всякому нужна (А. Чехов).  9 Por. M.A. Krąpiec: Charakter pojęć…, s. 87.  10 Cyt. za: I.  Kurcz: Wiedza o  świecie  – analiza poznawcza (semantyczna i  epizodyczna). W: Eadem: Język a reprezentacja świata w umyśle. Warszawa 1987, s. 161.  11 Zob. W. Tatarkiewicz: Nietzsche. W: Idem: Historia filozofii. T. 3. Warszawa 1988, s. 164– 165.  12 Zob. R. Grzegorczykowa: Rola języka w tworzeniu kultury umysłowej. W: „Język a Kultura”. T. 1. Red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński. Wrocław 1991, s. 62.  13 T. Nowak: Szkolny słownik wiedzy o języku. Warszawa 2005, s. 179. 11 wprowadzenie Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego definiuje gene‑ ralizację właśnie jako ‘uogólnianie, upraszczanie’14. W świetle przytoczonej definicji istota mechanizmu „upraszczania” – w odróżnieniu od precyzującego „uściślania” – polega na tym, by uczynić coś mniej skomplikowanym, bardziej zrozumiałym (z reguły poprzez ujęcie zjawisk, zagadnień czy problemów w spo‑ sób powierzchowny). Jednak przytoczona wyżej definicja słownikowa ograni‑ cza się zaledwie do podania synonimów analizowanego wyrazu bez ich szer‑ szego omówienia. Bardziej szczegółowe omówienie odnajdujemy dopiero pod hasłem generalizować – ‘rozszerzać na ogół albo na duży zakres zjawisk czy fak‑ tów twierdzenia, wnioski wyciągnięte z poszczególnego, jednostkowego faktu; uogólniać’15. Bardzo zbliżone wyjaśnienie podaje także Słownik filozofii, a miano‑ wicie: generalizować ‘uogólniać, wychodząc od szczegółów, wnioskować o tym, co ogólne’16. Generalizacja jest tutaj utożsamiana z indukcją logiczną, czyli rozumowaniem pozwalającym przejść od przypadków jednostkowych do uogólnień, dlatego jej konkluzja jest zawsze hipotetyczna. Generalizowanie stale implikuje abstraho‑ wanie od pewnych cech, którymi przedmioty różnią się między sobą, a koncen‑ truje się na tym, co jest właściwością wszystkich, gdyż myśl zatrzymuje jedynie cechy właściwe wszystkim przedmiotom (większości przedmiotów)17. Uogól‑ nienie indukcyjne może mieć dwojaką postać. W logice wyróżnia się indukcję enumeracyjną zupełną w wypadku wnioskowań, w których zdanie stwierdza‑ jące jakąś ogólną prawidłowość uznaje się za wniosek na podstawie uznanych już zdań jednostkowych, stwierdzających wszystkie poszczególne przypadki tej prawidłowości, oraz indukcję niezupełną, kiedy to stwierdza się poszczególne (lecz nie wszystkie) przypadki danej prawidłowości18. To podstawowe rozróż‑ nienie bezpośrednio przekłada się na dychotomiczny podział generalizacji, któ‑ rego można dokonać ze względu na stopień precyzji uogólnienia, na ścisłe (pre‑ cyzyjne) oraz niedokładne (przybliżone, o charakterze statystycznym), zwane również niewłaściwymi albo też uogólnieniami w stereotypie. Dokonanie weryfikacji sądu ogólnego w przeważającej większości wypadków nie jest możliwe. Jak zauważa Teresa Hołówka: „[…] nie sposób przetestować  14 Słownik języka polskiego. Red. W. Doroszewski. T. 2. Warszawa 1958, s. 1088.  15 Ibidem.  16 J. Didier: Słownik filozofii. Tłum. K. Jarosz. Katowice 1998, s. 131.  17 Zwykle dokonuje się także rozróżnienia pomiędzy ideą generalną, czyli uogólnieniem przypadków jednostkowych w rezultacie abstrakcji, a tzw. pojęciem uniwersalnym (pocho‑ dzenia racjonalnego, nie empirycznego). Max Scheler ilustruje mechanizm wykształcania się pojęć uniwersalnych następującym przykładem: Budda wyszedł z pałacu swego ojca, w którym nigdy nie był świadkiem ludzkiego bólu i cierpienia, i nagle spostrzegł na ulicy trupa. W taki sposób na podstawie jednostkowego przypadku w jego umyśle pojawiło się uniwersalne pojęcie śmierci jako dotyczącego ludzi zjawiska, które ma wymiar uniwersalny. Zob. J. Didier: Słownik filozofii…, s. 131–132.  18 Mała encyklopedia logiki…, s. 71–72. 12 wprowadzenie takich pseudotwierdzeń, jak np. »Koty są fałszywe« czy »Ludzie dbają głównie o własny interes«, ponieważ – wskutek niedopowiedzeń kwantyfikacji oraz wieloznaczności i notorycznej nieostrości zaangażowanych w nie terminów – nie można wskazać żadnych wyobrażalnych zdarzeń, które by je falsyfikowały. Uogólnienia potoczne mają wbrew swym apodyktycznym zapędom bardzo ograniczoną moc wyjaśniającą – obejmują niezmiernie małą liczbę przypadków, w których podstawowe czynniki nie ulegają zmianie”19. Powstałą niszę wypeł‑ niają zatem uogólnienia niewłaściwe, które nie poddają się empirycznej wery‑ fikacji. Posługiwanie się nimi w języku codziennym spełnia określone funkcje w komunikacji (zwłaszcza w dyskusji). Generalizowanie może tutaj służyć jako środek w osiągnięciu pewnych celów zakładanych przez nadawcę – propago‑ wania, upowszechniania, a czasem nawet narzucania pewnych postaw, świa‑ topoglądu, systemu wartości (szczególnie w języku propagandy politycznej). W wypadku zakwestionowania wyrażonej stereotypowej opinii tego rodzaju uogólnienie może utrudniać dyskusję czy wręcz ją uniemożliwiać20. W codzien‑ nej komunikacji obserwuje się procedurę użycia zdania ogólnego zamiast szcze‑ gółowego, czyli popularnego zabiegu uciekania się do ogólników21, por. Dlaczego kobiety tak się wszystkim przejmują?, zamiast: Dlaczego ty tak się wszystkim przej- mujesz?. W ten sposób wyraża się nieweryfikowalne uogólnienie w stereoty‑ pie płci, kiedy od przypadku jednostkowego przechodzi się do sądu ogólnego na temat całej klasy. Strategia ta pozwala na pomijanie lub unikanie pewnych kwestii (trudnych, niezręcznych, kłopotliwych), a także w znacznym stopniu odsuwa na dalszy plan osobiste zaangażowanie nadawcy. Języki naturalne dysponują zróżnicowaną gamą środków (leksykalnych, gra‑ matycznych), dzięki którym na podstawie obserwacji możliwa jest rejestracja pewnych stałych cech osób lub rzeczy (mogą one również dotyczyć określonej jednostki), a ponadto także bardziej lub mniej regularnych zjawisk zachodzą‑ cych w rzeczywistości. Obserwacje te, przybierając formę werbalną w postaci różnego typu twierdzeń ogólnych, generalizują się, czyli stają się powszechne, a niesiona przez nie informacja odznacza się wysokim stopniem ogólności. W  najnowszych koncepcjach językoznawczych zaznacza się tendencja do uwzględniania tego czynnika w klasyfikacji zdań (tekstów). Typologii teks‑ tów dokonuje się zwykle ze względu na tematykę oraz własności gatunkowe, uwzględniając przy tym leksykalne i gramatyczne cechy tekstu. Równolegle funkcjonuje klasyfikacja komunikacyjno‑składniowa w postaci systemu reje‑ strów komunikacyjnych. Jedno z podstawowych kryteriów przesądzających o przynależności do konkretnego rejestru sprowadza się do określenia stop‑  19 T. Hołówka: Myślenie potoczne…, s. 52.  20 Zob. J. Bartmiński, J. Panasiuk: Stereotypy językowe. W: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. T. 2. Red. J. Bartmiński. Wrocław 1993, s. 370.   21 Por. hasło ogólnik. W: Słownik języka polskiego. T. 5. Red. W. Doroszewski…, s. 877. 13 wprowadzenie nia uogólnienia/konkretyzacji osób, przedmiotów, cech, zjawisk opisywanych w tekście. Wykazuje to ścisły związek z referencyjnymi własnościami nazw oraz lokalizacją temporalną predykatów22. Według Galiny Zołotowej generyczny (генеритивный)23 rejestr komunika‑ cyjny pozwala nadawcy formułować lub cytować wypowiedzenia o najwyższym stopniu abstrakcji (aforyzmy, sentencje, przysłowia, prawdy ponadczasowe o wymiarze ogólnoludzkim)24. Podstawowe znaczenie rejestru generycznego polega na przekazywaniu informacji klasyfikującej, uogólniającej, hipotetycz‑ nej, formułowaniu rad lub przestróg. Intencje komunikacyjne uczestników aktu mowy w rejestrze generycznym sprowadzają się do wyrażenia uogólnio‑ nej informacji opartej na powszechnym doświadczeniu. Podmiotem tego typu zdań są zwykle klasy istot, rzeczy, a także zjawiska lub pojęcia. W rejestrze generycznym następuje neutralizacja opozycji dynamiki oraz statyki, narra‑ cji i opisu. „Oderwanie się” od konkretnego czasu umożliwia formułowanie uniwersalnych charakterystyk dotyczących człowieka oraz zjawisk zacho‑ dzących w otaczającej go rzeczywistości. Według autorek Gramatyki komuni- kacyjnej wypowiedzi generalizujące przyjmują najczęściej postać aforyzmów, przysłów, sentencji25. W tradycji genologicznej pojęciem aforyzm26 zwykło się określać zwięzłe, błyskotliwe sformułowanie wyrażające jakieś ogólne spostrzeżenie, które może występować nie tylko jako utwór samodzielny, ale też jako cząstka większej  22 Por. M.Ю. Сидорова: Современный русский язык. Синтаксис. Сборник упражнений. Москва 1998, s. 8–9.  23 Jako polski odpowiednik terminu генеритивный obieram wyraz generyczny ‘właściwy całemu rodzajowi, gatunkowi, grupie przedmiotów, faktów czy zjawisk; rodzajowy’ (Słownik języka polskiego. T. 2. Red. W. Doroszewski…, s. 1092). Aleksander Kiklewicz stosuje w tym wypadku termin rejestr generatywny. Zob. A. Kiklewicz: Podstawy składni funkcjonalnej. Olsztyn 2004, s. 32.  24 Г.А.  Золотовa: Роль грамматики в композиции текста. B: Язык. Культура. Гуманитарное знание. Москва 1999, s. 132. русского языка. Москва 2004, s. 30.  25 Г.А. Золотовa, Н.К. Онипенко, М.Ю. Сидорова: Коммуникативная грамматика  26 Por. definicje aforyzmu w  następujących pracach: M.  Głowiński, T.  Kostkiewi‑ czowa, A. Okopień ‑Sławińska, J. Sławiński: Słownik terminów literackich. Wrocław–War‑ szawa–Kraków 1998, s. 15; S. Sierotwiński: Słownik terminów literackich. Wrocław 1986, s. 17; Словарь литературоведческих терминов. Ред. Л.И. Тимофеев, С.В. Тураев. Москва 1974, s. 23–24; Н.Т. Федоренко, Л.И. Сокольская: Афористика. Москва 1990, s. 181–182; Słownik języka polskiego. Red. W. Doroszewski…, s. 37; Большой толковый словарь русского языка. Ред. С.А Кузнецов. Санкт ‑Петербург 2008, s. 52; С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова: Толковый словарь русского языка. Москва 1999, s. 32; Encyklopedia popularna PWN. Red. R. Łąkowski. Warszawa 1985, s. 15; Wielka encyklopedia PWN. Red. J. Wojnowski. Warszawa 2001, s. 141; Ency- klopedyja powszechna. Red. A. Adamowicz. T. 1. Warszawa 1859, s. 165; Новый энциклопедический словарь. Ред. А.П. Горкин. Москва 1999, s. 59. 14 wprowadzenie wypowiedzi27. Definicja aforyzmu nadal pozostaje zagadnieniem otwartym ze względu na: krzyżowanie się zakresów pojęciowych terminów pokrewnych gatunków (maksyma, sentencja), przeobrażenia ewolucyjne, a także różnice w tradycji terminologiczno‑gatunkowej, ujawniające się w poszczególnych językach. W tej sprawie wypowiada się Wojciech Chlebda, który ze względu na brak zasadniczych różnic obejmuje wspólną (roboczą) nazwą aforyzmy lite- rackie następujące gatunki pokrewne: apoftegmat, gnoma, maksyma, sentencja, złote myśli28. Piotr Michałowski stwierdza, że kwestii przyporządkowania afo‑ ryzmu do określonego rodzaju literackiego nie sposób rozstrzygnąć inaczej, jak tylko na drodze kompromisu – jest to gatunek czerpiący wymiennie ze wszystkich trzech rodzajów literackich, a ponadto także z form nieliterackich, użytkowych – z piśmiennictwa naukowego i dydaktycznego, z publicystyki29. Były zresztą podejmowane pewne próby unifikacji: Franz Mautner zapropo‑ nował słowo rumby przejęte przez Paula Valéry’ego z terminologii żeglarskiej dla oznaczenia wszystkich odmian gatunku. Termin ten jednak nie spotkał się z powszechną aprobatą i nie przyjął się30. W pracach rodzimych filologów poświęconych różnym aspektom aforystyki można również spotkać wyrażenie tekst aforystyczny31. Na gruncie rosyjskim skomplikowane kwestie natury ter‑ minologicznej aforyzmu omawiają Nikołaj Fiedorienko i L.I. Sokolskaja, pro‑ ponując pojemniejsze, bardziej ogólne określenie – terminologia aforystyczna. W jej ramach badacze umieszczają również terminy aforystyczne, które nie pochodzą od słowa aforyzm, ale od innego rdzenia, takie jak: apoftegmat, sen- tencja, maksyma, gnoma, refleksja32.  27 Pogląd ten podzielają także lingwiści tekstolodzy. Galina Zołotowa krótkie formy, takie jak aforyzm czy przysłowie, traktuje jako kompozytywy generyczne (bloki, fragmenty tekstu). Zob. A. ЗoЛотова: Роль грамматики…, s. 133. Katarzyna Kłosińska z kolei określa to zjawisko mianem tekst w tekście. Por. K. Kłosińska: Słownik przysłów, czyli przysłownik. Warszawa 2004, s. 7–8. Dwo‑ istość natury aforyzmu była również przedmiotem mojego zainteresowania w artykułach: On the dual nature of the aphorism (a linguistic approach). In: Perspectives on Slavistics. Book of Abstracts. Eds. B. Brehmer, S. Schahadat, B. Trawinski, A. Werberger. Hamburg 2008, s. 27–28; К вопросу о двойной природе афоризма (лингвистический подход). W: Коммуникативные аспеты предложения и текста. Red. A. Czapiga, Z. Czapiga. Rzeszów 2009, s. 27–35.  28 Zob. W. Chlebda: W kręgu aforyzmów literackich. W: Idem: Szkice o skrzydlatych słowach. Interpretacje lingwistyczne. Opole 2005, s. 69–77.  29 Zob. P. Michałowski: Aforyzm. W: Idem: Miniatura poetycka. Szczecin 1999, s. 21–66.  30 Por. J.  Glensk: Wstęp. W: Myślę, więc jestem…: aforyzmy, maksymy, sentencje. Oprac. C. i J. Glenskowie. Opole 1986, s. 11.  31 Zob. J. Stawnicka: Defrazeologizacja w przekładzie (polskie teksty aforystyczne w przekła- dzie na język rosyjski). „Przegląd Rusycystyczny” 2004, nr 1, s. 100. W artykule tym termin tekst aforystyczny pojawia się bezpośrednio po definicji aforyzmu przytoczonej ze Słownika terminów literackich i jest używany jako jego synonim.  32 Zob. Н.Т. Федоренко, Л.И. Сокольская: Афористическая терминология. В: Iidem: Афористика. Москва 1990, s. 97–108. 15 wprowadzenie Lektura prac poświęconych definicji oraz naturze genologicznej aforyzmu pozwala na sporządzenie rejestru najczęściej wskazywanych przez teoretyków literatury cech gatunkowych. W wyniku przyporządkowania tych cech do pię‑ ciu nadrzędnych kategorii otrzymujemy następujące zestawienie: 1. Forma: krótkość, lakoniczność, zwartość, paralelność, dwudzielność, samo‑ dzielność, pozakontekstowość, podobieństwo do definicji. 2. Treść: mądrość, głębia. 3. Funkcja: dydaktyzm, dowcip, humor. 4. Wymiar odniesienia: ogólność, uniwersalność. 5. Sposób przekazu: oryginalność, artyzm, wieloznaczność, kontrast, porów‑ nanie33. W otrzymanym modelu można wyodrębnić zrąb istotnych cech gatunkowych aforyzmu. Jest on bardzo zbliżony do definicji Fiedorienki i Sokolskiej, która jednak nie eksponuje kategorii funkcji. Oba te modele nie uwzględniają również uwarunkowań historyczno‑literackich. W zależności od stopnia przejawiania się wymienionych cech gatunkowych aforyzmu możemy mieć do czynienia z jednostkami centralnymi (prototypowymi), realizującymi model klasyczny (podstawowy), oraz z jednostkami peryferyjnymi, zazębiającymi się z innymi kategoriami genologicznymi (modyfikacjami modelu podstawowego). W kon‑ kretnych realizacjach tekstowych omawianego gatunku pewne cechy są bar‑ dzo wyraźnie uwypuklane, a inne albo nie przejawiają się w dostateczny spo‑ sób, albo w ogóle nie występują. Aforyzmy starożytnych realizują klasyczny schemat gatunku. Natomiast teksty aforystów doby współczesnej nierzadko zdecydowanie różnią się od zestawu cech modelu klasycznego. Nie oznacza to jednak, że przestają być aforyzmami. Wydaje się, że proponowane ujęcie pod‑ stawowego modelu gatunkowego aforyzmu oraz jego modyfikacji w oparciu o kategorię prototypowości pozwala na równoprawne traktowanie aforyzmu sensu stricto oraz sensu largo. Umożliwia tym samym wymienne (synonimiczne) użycie terminów aforyzm i tekst aforystyczny. Analiza definicji słownikowych aforyzmu oraz lektura bogatej literatury przedmiotu prowadzi do konkluzji, że w hierarchii podstawowych wyznaczni‑ ków gatunkowych aforyzmu ogólność występuje z niezwykłą wręcz konsekwen‑ cją jako „uogólniający wniosek”, „ogólna prawda”, „ogólne spostrzeżenie”. Jak wskazuje Olga Rechłowa, ogólność (obok lakoniczości i dużej niezależności od kontekstu) jest cechą powszechnie akceptowaną przez badaczy34. W świetle tego faktu można przyjąć, że aforyzm jest predestynowany do wyrażania treści ogól‑  33 Korzystam z przeglądu dotychczasowego stanu badań zamieszczonego we wstępie do książki Mieczysława Balowskiego: Struktura językowa aforyzmów, jak również z definicji Fiedo‑ rienki i Sokolskiej (w punkcie 5. dwie ostatnie cechy dodaję od siebie).  34 Zob. О.А.  Рехлова: К вопросу определения афоризма в современной российской филологии. В: Речевое общение: Специализированный вестник Краснояр. гос. ун -т. Ред. А.П. Сковородников. Красноярск 2004, № 5–6, s. 144. 16 wprowadzenie nych, czyli jako byt literacko‑językowy może funkcjonować w charakterze noś‑ nika uogólnionej informacji, spełniając tym samym podstawowe kryteria reje‑ stru generycznego35. Jego podstawową funkcją jest przekazywanie informacji uogólniającej w postaci definicji, zasad, prawideł, diagnoz, uwag, rad, przestróg lub wskazówek. Istnieją więc podstawy, aby traktować aforyzm jako typ tekstu z natury przystosowany do wyrażania ogólności i tym samym jako reprezenta‑ tywną formę wypowiedzi rejestru generycznego. W myśl akceptowanego przez współczesną humanistykę poglądu o istnieniu kategorii prototypowych36, okre‑ ślających typowość pewnych egzemplarzy danej kategorii, należy stwierdzić, że prototypowy aforyzm wyraża myśl ogólną (powstałą na kanwie uogólnienia). Niniejsze studium lingwistyczne jest próbą wyodrębnienia tworzywa (wykładników) oraz mechanizmów generalizacji na przykładzie tekstów afory‑ zmów. Opis zebranego materiału ma na celu potwierdzenie hipotezy, że genera‑ lizacja jest tekstową kategorią aforyzmu. Praca sytuuje się w nurcie badań kon‑ frontatywnych w tym sensie, że obejmuje refleksją dane pochodzące z języka polskiego i rosyjskiego. W analizie materiału badawczego zostały wykorzystane oraz zaprezentowane ważniejsze ustalenia teoretyczne współczesnej rosyj‑ skiej i polskiej lingwistyki funkcjonalnej, w szczególności semantyki. Materiał źródłowy pochodzi z różnego rodzaju (zestawionych według haseł przedmioto‑ wych bądź według autorów) oraz formatu polskich i rosyjskich zbiorów afory‑ zmów (w niewielkim stopniu skorzystano również ze źródeł internetowych). Przykłady zostały dobrane tak, aby w miarę możliwości czytelnie zilustrować omawiane zagadnienia w obu językach. Przedstawionemu ujęciu towarzyszyło dążenie do zachowania równorzędności i proporcjonalności37. Dotychczas aforyzm nie był analizowany pod kątem możliwości językowego wyrażania treści ogólnych. W monografii tej rozpatruję aforyzm jako mini‑ malną komunikacyjną jednostkę składniową będącą nośnikiem uogólnionej informacji (rejestr generyczny)38. Uniwersalną naturę aforyzmu wyzwala cała  35 Warto tutaj odnotować, że Joachim Glensk określa aforyzmy (oraz niektóre gatunki pokrewne) jako uogólnienia. Zob. J. Glensk: Myślę, więc jestem…, s. 9.  36 Zob. J. Taylor: Kategorie prototypowe. W: Idem: Kategoryzacja w języku. Tłum. A. Skuciń‑ ska. Kraków 2001, s. 65–119.  37 Studium prezentuje ponad 560 przykładów aforyzmów, w tym około 280 polskich i 280 rosyjskich. Bibliografia odsyła do źródeł, z  których pozyskiwano materiał faktograficzny (zarówno wykorzystany, jak i niewykorzystany w pracy). W związku z tym, że rozprawa jest napisana w języku polskim, podjęłam decyzję o wprowadzaniu najpierw polskich aforyzmów, a następnie rosyjskich tłumaczeń, natomiast w przypadku ich braku – przykładów ilustrują‑ cych omawiane zjawisko w języku rosyjskim (dla polskiego czytelnika taki porządek prezentacji materiału egzemplifikacyjnego jest optymalny).  38 Generalizacja aforystyczna sensu largo ma trojaki wymiar – obejmuje ona formę (wyraże‑ nie), warstwę ideową (sens, treść) oraz funkcję w tekście. W celu przybliżenia typowych dla niej mechanizmów ograniczam analizę materiału do aforyzmu jako minimalnego tekstu i doszukuję się w nim językowych wykładników uogólnień. Aforyzmowi rozpatrywanemu jako część kon‑ 17 wprowadzenie gama środków. Zasadniczy cel pracy sprowadza się do skatalogowania inwenta‑ rza polskich i rosyjskich wykładników generalizacji oraz przybliżenia ważniej‑ szych strategii uogólniania zaobserwowanych w trakcie analizy tekstów. Opis zebranego materiału aforystycznego w pewnym zakresie umożliwi skonstru‑ owanie swego rodzaju „gramatyki uogólnień”39, której zwięzły zarys pragnę niżej przedstawić. Stan badań nad generalizacją i aforyzmem „Uogólnianie – jak pisze Renata Grzegorczykowa – jest zabiegiem znajdującym się u samych podstaw języka i myślenia”40. Operacje uogólniania (generaliza‑ cja uniwersalna i egzystencjalna)41 mają wielowiekową tradycję logiczno‑filo‑ zoficzną. Językoznawcy korzystają z osiągnięć logiki, dlatego niejednokrot‑ nie nie sposób się im obejść bez aparatu pojęciowego wypracowanego przez tę naukę. Ryszard Wójcicki wskazuje, że za przedmiot logiki uważa się „zależno‑ ści, które łączą wypowiedzi językowe (zdania) i które można definiować, ana‑ lizując sens stałych logicznych. Te ostatnie to uściślone odpowiedniki termi‑ nów takich, jak: każdy, niektóre, jeśli, nie, a więc terminów, które pojawiają się tekstu poświęciłam uwagę w artykule pt. К вопросу о…, s. 27–35. O tekstotwórczej funkcji przy‑ słów, czyli zdolności do otwierania tekstu, jego wewnętrznego spajania oraz zamykania, pisze Jan Trzynadlowski. Zob. J. Trzynadlowski: Małe formy literackie. Wrocław 1977, s. 22. Uwagi te dotyczą również aforyzmu. Por. О.С. Завьялова: Функции генеритивного высказывания в структуре текста. АКД. Москва 2002.  39 Wydaje się, że wyrażenie to trafnie oddaje cele badawcze i wyznacza kierunek opisu zebra‑ nego materiału. Zob. A. Gasz: Заметки о грамматике обобщений (на материале афоризмов). [w druku]. Niektóre zagadnienia prezentowane w niniejszej pracy doczekały się również cząst‑ kowego opracowania w postaci artykułów opublikowanych w czasopismach krajowych i zagra‑ nicznych, co odnotowano w bibliografii.  40 R. Grzegorczykowa: Rola języka…, s. 63.  41 Cenne obserwacje Geoffreya Leecha na temat związku semantycznego między kwanty‑ fikatorem ogólnym i egzystencjalnym, implikacją oraz znaczeniem rodzajowo ‑gatunkowym przytacza Jurij Apresjan. Zdania o jednakowej strukturze powierzchniowej, np. Dzieci żywią się mlekiem i pochwałami (M. Lem) ‘Wszystkie dzieci…’ oraz Chłopcy rysują obrazki ‘Ci chłopcy…’, ujawniają jednak odmienną reprezentację semantyczną. W zapisie semantycznym pierwszego zdania zawarty jest kwantyfikator ogólny, natomiast w zapisie drugiego – egzystencjalny. Ze zdań ogólnych można więc wyprowadzić zdania, w których wyraz z kwantyfikatorem można zamienić terminem gatunkowym, por. Dzieci żywią się mlekiem i pochwałami → Chłopcy żywią się mlekiem i pochwałami. Natomiast ze zdań szczegółowych można wyprowadzić zdania, w których wyraz z kwantyfikatorem może być zastąpiony przez termin rodzajowy, por. Chłopcy rysują obrazek → Dzieci rysują obrazek. Zob. J.D. Apresjan: Semantyka współczesna jako część ogólnej teo- rii języka. W: Idem: Semantyka leksykalna. Tłum. Z. Kozłowska, A. Markowski. Wrocław– Warszawa–Kraków 2000, s. 38–39. 18 stan badań nad generalizacją i aforyzmem w każdym dyskursie – zarówno w rozprawach naukowych, jak i w potocznej konwersacji”42. Jednak, jak stwierdza Barbara Stanosz, budowa zdań języka naturalnego nie naśladuje wiernie struktury schematów reprezentujących te zdania w języku logiki43. Stanowiska logizujących językoznawców w kwestii, czy wyrażenia te są językowymi wykładnikami kwantyfikatorów, często się od siebie różnią44. Zagadnienie to wchodzi w obszar zainteresowania dwóch dyscyplin naukowych. Ze względu na niewystarczającą kompetencję w zakre‑ sie logiki nie podejmę tu próby rozważania tego problemu. Nowoczesne narzę‑ dzia formalne oraz terminologia logiczna są z pewnością przydatne w ana‑ lizie materiału językowego. Konieczne jednak jest zarazem uświadomienie sobie ich ograniczeń w zastosowaniu do tekstów języka naturalnego. Opis zebranego materiału koncentruje się na użyciu słowa w uogólniającej funkcji. Peter Thomas Geach zwraca uwagę, że może ona występować w wielu języ‑ kach i nie ma przy tym znaczenia, „czy słowo, które spełnia określoną funk‑ cję, to »omnis«, czy »każdy«; liczy się tylko to, czy dana funkcja znaczeniowa została spełniona”45. Zagadnienie ogólności było bezpośrednio lub pośrednio podejmowane przez wielu uczonych na gruncie różnych języków. Jak odnoto‑ wuje Galina Kondratiewa, w większości wypadków wyniki badań potwierdzają tezę Ferdinanda de Saussure’a, że ogólność w specyficzny sposób przejawia się w każdym języku46. W myśl łacińskiej sentencji: Verba generalia generaliter sunt intelligenda47, która głosi, że słowa (wyrazy) o znaczeniu ogólnym powinny być rozumiane w sensie ogólnym, należy odnotować, że generalizacja może dotyczyć w zasa‑ dzie każdego komponentu zdania. W analizie lingwistycznej badacze skupiają zwykle uwagę na danym aspekcie przy okazji omawiania zagadnień z różnych poziomów języka (stąd też zapewne wielość ujęć tego samego problemu w opra‑ cowaniach różnych szkół przy użyciu odmiennych metodologii).  42 R. Wójcicki: Wykłady z logiki…, s. 9.  43 Zob. B. Stanosz: Ćwiczenia z logiki. Warszawa 1980, s. 136–137.  44 Według Stanisława Karolaka wyrazy: wszystko, niektórzy, istnieje, istnieje tylko jeden nie są wykładnikami kwantyfikatorów, natomiast Violetta Koseska ‑Toszewa reprezentuje stano‑ wisko przeciwne. Zob. S. Karolak: Kwantyfikacja a temporalizacja. W: „Studia Gramatyczne Bułgarsko ‑Polskie”. T. 1: Temporalność. Red. V. Koseska ‑Toszewa, I. Sawicka, J. Mindak. Wrocław 1986, s. 80; V. Koseska ‑Toszewa: O pewnym kwantyfikacyjnym modelu opisu językowej kategorii określoności/nieokreśloności. W: „Studia Gramatyczne Bułgarsko ‑Polskie”. T. 2: Określo- ność, nieokreśloność. Red. V. Koseska ‑Toszewa, I. Sawicka, J. Mindak. Wrocław 1987, s. 73.  45 P.T. Geach: Przedmowa do wydania z  1962 roku. W: Idem: Do czego odnoszą się wyra- żenia ogólne? Krytyka pewnych teorii średniowiecznych i współczesnych. Tłum. J.  Odrowąż‑ ‑Sypniewska. Warszawa 2006, s. VII.  46 Zob. Г.Н. Кондратьева: Обобщeнность как структурно -семантическая категория в современном русском языке. АKД. Москва 1994, s. 5.  47 J. Pieńkos: Słownik łacińsko -polski. Zakamycze 2001, s. 446. 19 wprowadzenie Szkolny słownik wiedzy o języku definiuje generalizację (termin z zakresu logiki języka) jako „przekształcenie danej nazwy na nazwę względem niej nadrzędną. Na przykład: przekształcenie nazwy wróbel na nazwę ptak”48. Tego rodzaju ope‑ racje są przedmiotem zainteresowania leksykologii, która zajmuje się bada‑ niem relacji znaczeniowych zachodzących pomiędzy słowami (hiperonimii i hiponimii). Z punktu widzenia stylistyki w wypadku zamienni, tzn. zastępo‑ wania pojęcia ogólniejszego szczegółowym i odwrotnie, nazwy gatunku nazwą rodzaju (pszczoła zamiast owad), użycia liczby pojedynczej zamiast mnogiej i na odwrót (pszczoła zamiast pszczoły, owad zamiast owady), mamy do czynienia ze szczególnym przypadkiem metonimii – synekdochą49. Równie ważne i ciekawe jest także zjawisko antonomazji, kiedy używa się imienia własnego zamiast pospolitego i na odwrót (por. Ewa – kobieta). Powstaje tutaj także kwestia dokładności/niedokładności wyrazu. Na podsta‑ wie tej opozycji dokonuje się podziału nazw na własne i pospolite, przystoso‑ wane do pełnienia odpowiednich funkcji składniowych. Problemy te poruszają w swych pracach Anna i Piotr Wierzbiccy (1968), Czesław Kosyl (1978), Nina Arutiunowa (1976), Dmitrij Rudienko (1986). Taksonomiczny charakter leksyki językoznawcy analizują zwykle przy okazji badania mechanizmów kategoryza‑ cji w języku – możemy tutaj odnotować m.in. prace: Grażyny Habrajskiej (1996), Teresy Zagrodzkiej (1997), Niny Arutiunowej (1999). Zagadnieniom odniesienia przedmiotowego poświęcona jest bogata lite‑ ratura zarówno na gruncie polskim, jak i rosyjskim50. Mechanizm referencji ogólnej rozpatrują m.in.: Renata Grzegorczykowa (1972, 1978, 1987, 1991, 1992, 1996, 2001, 2002), Zuzanna Topolińska (1976, 1977, 1984), Henryk Fontański (1987, 1988), Adam Bednarek, Maciej Grochowski (1993), Aleksander Kiklewicz (2007), Jelena Paduczewa (1989, 1992), Irina Koboziewa (2000). Oddzielnej ana‑ lizy doczekały się również ważniejsze wykładniki ogólności w grupie imien‑ nej. Wyrazy każdy, ktokolwiek zostały omówione przez Aleksandra Kiklewicza (1993), Macieja Grochowskiego (1997) i Krystynę Cyrę (2001). Podstawowe funk‑ cje słowa wszelki przybliżył Maciej Grochowski (2000). Igor Smirnow wskazuje na zależność pomiędzy typem podmiotu a wartością miejscową w czasie (1985, 1992) oraz dokonuje klasyfikacji sytuacji o charakte‑ rze ponadczasowym (1988, 2001). Uniwersalne znaczenie czasownika analizuje Maciej Grochowski (1972). Aleksander Bondarko wśród peryferyjnych typów znaczeń czasu teraźniejszego wyodrębnia czas teraźniejszy tekstów aforyzmów i przysłów (1971). Marian Bobran rozpatruje mechanizm synonimicznego uży‑ cia form czasu przyszłego (futurum gnomicum) i przeszłego (aoryst gnomiczny) w znaczeniu uniwersalnym (1993, 1996). Olga Sieliwierstowa omawia predy‑  48 T. Nowak: Szkolny słownik wiedzy o języku…, s. 56.  49 Zob. S. Sierotwiński: Słownik terminów literackich…, s. 249.  50 Cytowania pochodzące ze źródeł rosyjskich referuję w pracy po polsku. 20 stan badań nad generalizacją i aforyzmem katy klasy (1982). Mechanizmy generalizacji egzystencjalnej przybliżają Renata Grzegorczykowa (1982) oraz Jolanta Lubocha‑Kruglik (2001). W aspekcie kono‑ tacyjnym oddzielnego omówienia doczekał się na gruncie polskim czasownik uogólnić, którego analizę semantyczną przeprowadził Tomasz Nowak (2009). Zdaniem językoznawcy jedyna logiczna odpowiedź na pytanie o to, co można uogólnić, brzmi: wyłącznie to, co może stać się ogólne, a więc to, co dotyczy wielu rzeczy i przyjmuje ogólną postać. Z faktów i zjawisk, doświadczeń i obser‑ wacji można wywieść ogólny wniosek, czyli znaleźć w nich w drodze indukcji wspólne (ogólne) elementy51. Autorki Gramatyki komunikacyjnej języka rosyjskiego (2004) wyróżniają gene‑ ryczno‑wolitywny wariant rejestrowy, wyznaczany ze względu na sposób użycia predykatu w odpowiednich funkcjach pragmatycznych jako: zalecenia, przykazania, przestrogi, wskazówki lub rady. Marian Bobran (1996) wyodręb‑ nia funkcję pobudzenia do wykonania czynności z oceną subiektywną mówią‑ cego (z uogólnionym znaczeniem aforystycznym) oraz funkcję pobudzenia do spełnienia czyjejś powinności (bez wskazania na osobę mówiącego i z uogól‑ nioną osobą wykonawcy woli). Zuzanna Topolińska (1966) i Irena Dulewiczowa (1978) koncentrują uwagę na fakcie zachodzenia ścisłego związku pomiędzy kategoriami trybu, czasu oraz aspektu czasownika w wypadku, gdy chodzi o tzw. panchroniczny imperativus (według Zuzanny Topolińskiej). Referencyjne, komunikacyjne oraz pragmatyczne własności osoby uogólnionej rozpatrują: Teodozja Rittel (1985), Tatiana Bułygina i Aleksiej Szmieliow (1991). Wykładnikami ogólności w grupie werbalnej zajmuje się również Renata Grzegorczykowa (1973, 1975). Zagadnienia czasu i przestrzeni w zdaniach o sta‑ tusie ogólnoreferencyjnym podejmuje Ludmiła Lebiediewa (1984). Powstały także odrębne opracowania poświęcone wyrazom zawsze (Paduczewa, 1992); zawsze, nigdy, za każdym razem (Cyra, 1998) oraz nigdzie, nigdy, przenigdy (Walu‑ siak, 2002). Uwzględniając semantyczną kategorię jakości, atrybutywne użycie deskryp‑ cji, według Paduczewej (1992), dopuszczają wypowiedzi o charakterze uogól‑ niającym, w których istnienie i jednostkowość obiektu są presuponowane, jednakże bez odniesienia do jakiegoś konkretnego obiektu. Ważniejsze cechy wypowiedzeń uogólniająco‑charakteryzujących przybliżają Tatiana Akimowa i Natalia Kozincewa (1996). Igor Smirnow (1996) podkreśla, że wyrażenie czyn‑ ności ponadczasowej jest ściśle związane z semantyką jakości. Mechanizmy kwantyfikacji w języku naturalnym w powiązaniu z semantyką oceny ilościowej opisują Tatiana Bułygina i Aleksiej Szmieliow (1997). Istotne obserwacje na temat semantycznej kategorii ilości i liczby odnotowuje także Dżoj Edelman (1996). Dmitrij Rudienko (1996) koncentruje się na specyfice wyrażania kategorii ilości w zależności od semantyki rzeczowników. Kwestie  51 Por. T. Nowak: O czasowniku „uogólnić”…, s. 155. 21 wprowadzenie ilości absolutnych oraz ilości przybliżonych rozważa Adam Suprun (1996). Jerzy Bralczyk (2000) omawia przy tym także mechanizmy perswazyjnego potęgo‑ wania ilości. Wyspecjalizowane w wyrażaniu uogólnień konstrukcje składniowe rozpa‑ trują Halina Koneczna (1955, 1956, 1958), Wiera Babajcewa (1968), Olga Wolińska (1975, 1978), Ewa Wiese (1989), Marguerite Guiraud‑Weber (1996), Anna Słoń (2001), Galina Zołotowa (2004). Funkcje wypowiedzi generycznych (kompozy‑ tywy generyczne) w strukturze tekstu analizują Galina Zołotowa (1999) oraz Olga Zawiałowa (2002). Językowi ogólników poświęcają uwagę Anna i Piotr Wierzbiccy (1968). Zjawisko generalizacji w strukturze dyskursu, na przykła‑ dzie wyrażeń typu w ogóle, przybliżają Nina Arutiunowa (1999) oraz Kazimierz Ożóg (1990, 1991). Badania nad semantyczną kategorią ogólności we współczes‑ nym języku rosyjskim (обобщенность) przeprowadziła Galina Kondratiewa (1994). Literatura językoznawcza poświęcona różnym aspektom generalizacji jest, jak widać, bardzo obszerna (zarówno pod względem teoretycznym, jak i mate‑ riałowym). Wśród tak wielu opracowań brakuje jednak ujęcia syntetyzującego, które pozwoliłoby wyodrębnić typowe dla kategorii ogólności wykładniki w powiązaniu z określonym gatunkiem tekstu. Aforyzm jako obiekt współczesnych badań lingwistycznych52 przyciąga uwagę głównie ze względu na swe walory artystyczne. W związku z tym domi‑ nują na niwie językoznawczej prace poświęcone mechanizmom gier języko‑ wych, sposobom aktualizacji środków językowych, defrazeologizacji (również w przekładzie). Zagadnienia te porusza w swych pracach Jadwiga Stawnicka (1997, 1999, 2002, 2004, 2005). O języku aforyzmów pisze także Polina Stasiń‑ ska (1996). Strukturę językową aforyzmów na materiale polsko‑czeskim roz‑ patruje Mieczysław Balowski (1992), który skupia się na leksykalnych i frazeo‑ logicznych środkach wyrazu oraz analizie składniowej. Na gruncie rosyjskim podobny charakter ma praca Anżeliki Korolkowej (2005). Taira Czechojewa poświęca uwagę strukturze znaczeniowej aforyzmu (2008), a Inna Naliczni‑ kowa (2010) opisuje kognitywno‑pragmatyczne własności dyskursu aforystycz‑ nego. Olga Rechłowa omawia funkcje aforyzmów we współczesnych rosyjskich tekstach prasowych (2006), natomiast Jelena Szejgał podejmuje zagadnienie wypowiedzi aforystycznych w dyskursie politycznym (2004). Przy okazji prze‑ glądu najnowszej literatury teoretycznej poświęconej aforyzmowi wypada rów‑ nież wspomnieć o jego praktycznym wykorzystaniu w dydaktyce języka rosyj‑ skiego przez Nikołaja Wiekszyna (2004).  52 Warto również odnotować zainteresowanie aforyzmem w ramach współczesnej filozofii. Zob. В.М.  Гонгало: Природа и ценностная интенциональность философской афористики. АКД. Омск 2007; T.B. Сазбандян: Функции афоризмов в структуре и динамике познавательной деятельности человека. АKД. Москва 2008. Agnieszka Gasz An outline of generalization grammar on the basis of aphorisms (a Polish-Russian perspective) Summary The study presents the research findings concerning linguistic mechanisms of gen- eralization on the basis of aphorism texts. The aim of the linguistic analysis was to catalogue Polish and Russian determinants of generalization, as well as to bring the generalization strategies typical of an aphoristic style closer. The aphoristic material being analysed allowed for constructing a kind of “generalization grammar”. The work consists of four chapters devoted to particular aspects of sentences having a gener- alization status. Chapter one concerns the issue of generalizing a subject. Chapter two and three bring the qualitative and quantitative features of generalization closer. In chapter four generalizations in a verbal group were characterized. As a result of the attempt made to holistically describe the material and mechanisms of generalization in relation to the genre analysed a rich source of Polish and Russian generity carriers that partially prove the hypothesis that generalization is a textual category of aphorism was differentiated. Агнешка Гаш Очерк грамматики обобщений на материале афоризмов (польско-русскоe сопоставление) Резюме Настоящая работа содержит результаты исследований по языковым механиз- мам генерализации в текстах афоризмов. Цель лингвистического анализа состо- яла в каталогизировании польских и русских показателей обобщений, а также описании типичных для афоризмов стратегий генерализации. Рассмотренный афористический материал позволил (ре)конструировать своего рода «грамма- тику обобщений». Монография состоит из четырех глав, посвященных опреде- ленным аспектам предложений обобщающего статуса. В первой главе обсужда- ются вопросы обобщения субъекта. Во второй и третьей главах рассматриваются качественные и количественные особенности генерализации. Глава четвертая дает характеристику обобщений в группе предиката. Вследствие предпринятой в данной работе попытки целостного описания языкового субстрата и механиз- мов обобщений в отношении анализируемого жанра удалось выделить богатую палитру польских и русских показателей генеритивности, которые частично подтверждают гипотезу об обобщенности как текстовой категории афоризма. Redakcja  Anna Seweryn-Sakiewicz Projekt typograficzny oraz skład komputerowy  Tomasz Gut Korekta  Olga Nowak Alicja Bronder Copyright © 2013 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-2162-2 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-197-3 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Liczba arkuszy drukarskich: 10,5. Liczba arkuszy wydawniczych: 14,0. Cena 22 zł (+ VAT). Publikację wydrukowano na papierze offset kl. III, 90 g/m2. Do składu użyto kroju pisma Skolar PE (autorstwa Davida Březiny). Druk oraz oprawę wykonano w drukarni pphu totem (ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław). Poniewaz istnieje pewne intuicyjne wyobrazenie 0 tym, czym jest afo(cid:173) ryzm, Autorka przyj~la, ze gatunek ten, jak juz powiedziano, w sposob szczegolny nadaje si~ do wyrazania roznego typu informacji uogolnionej, zarowno sprawdzalnej, jak i nieweryfikowalnej, nienaukowej, potocznej, a wi~c cz~sto i niewlasciwej. T~ cech~ aforyzmu wyzwala caly szereg srod(cid:173) kow, ktorych systematyzacji, opisowi i charakterystyce poswi~cona jest wlasnie recenzowana rozprawa. Jest ona swego rodzaju przewodnikiem po j~zykowych nosnikach generycznosci [ ... ] Z recenzji prof. Wojciecha Chlebdy Do analizy posluzyl bogaty korpus materialowy, w ktorym znalazly si~ aforyzmy rosyjskie i polskie z roznych antologii, a takze zbiorow jednego autora. Autorka dobiera przyklady w sposob niezwykle precyzyjny, zesta(cid:173) wia teksty porownywalne b,!dz pod wzgl~dem bliskosci znaczenia, b,!dz tez funkcji pelnionej przez omawiane wyrazenia lub model skladniowy. Z recenzji prof. Jadwigi Stawnickiej Cena 22 zl (+VAT) ISSN 0208-6336
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarys gramatyki uogólnień na materiale aforyzmów (ujęcie polsko-rosyjskie)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: