Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00378 006789 13594952 na godz. na dobę w sumie
Zarys prawa cywilnego. Wydanie 3 - ebook/pdf
Zarys prawa cywilnego. Wydanie 3 - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 1175
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8807-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik Zarys prawa cywilnego jest dziełem zbiorowym pracowników Zakładu Prawa Cywilnego i Prawa Międzynarodowego Prywatnego Uniwersytetu Wrocławskiego. Autorzy wy­korzystali swoje bogate doświadczenie naukowe, dydaktyczne i praktyczne, by w zwarty, ale wyczerpujący sposób przedstawić całość polskiego prawa cywilnego.

Podręcznik omawia:

Jego układ dostosowany jest do toku wykładu przyjętego na wielu polskich wydziałach prawa, a treść przedstawia najważniejsze cechy uregulowań prywatnopraw­nych z uwzględnieniem przeważających poglądów doktryny i najważniejsze­go orzecznictwa sądowego.

Opracowanie jest przeznaczone do wykorzystania na wszystkich kierun­kach studiów, które obejmują kurs prawa cywilnego lub poszczególnych jego fragmentów. Mogą to być zarówno studia prawnicze, zwłaszcza wówczas, gdy mają postać studiów licencjackich lub studiów drugiego stopnia, jak i stu­dia administracyjne, ekonomiczne, a także studia z innych obszarów, w któ­rych istotna jest wiedza z zakresu prawa prywatnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Zagadnienia wstępne § 1. Pojęcie prawa prywatnego Tradycja podziału prawa na dwie zasadnicze części – prawo prywat- ne i prawo publiczne – sięga korzeniami prawa rzymskiego i nawet sto- sowane wówczas wyjaśnienie zasady podziału oparte na kryterium inte- resu (ogólnego bądź indywidualnego), który ma chronić reguła prawna, po części zachowało aktualność, choć samo nie byłoby już wystarczające. Podział na prawo prywatne i publiczne nie jest już dziś oparty na jednym kryterium o charakterze funkcjonalnym, ale raczej na kompleksie cech de- cydujących o zaliczeniu normy prawnej do jednej lub drugiej dziedziny. Już na wstępie trzeba zaznaczyć, że w tym opracowaniu przyjęto pogląd, że terminy „prawo prywatne” i „prawo cywilne” są synonimami (kwestia ta jest różnie rozstrzygana w literaturze). Nazwa „prawo cywilne” w pol- skim języku prawniczym jest dużo bardziej rozpowszechniona, zasadniczy akt normatywny w tej dziedzinie nazywa się wszak Kodeksem cywilnym. Z kolei, termin „prawo prywatne”, choć mniej popularny, w większym stopniu oddaje istotę tego, co się za nim kryje. Najbardziej rozpowszechniony obecnie pogląd przyjmuje, że tym co rozstrzyga o zaliczeniu norm prawnych do podsystemu prawa prywatne- go jest zastosowana przez prawodawcę metoda regulacji rozumiana jako koncepcja czy też sposób kształtowania relacji pomiędzy podmiotami pra- wa. Cechą prawa prywatnego jest przyznanie podmiotom prawa autonomii woli oraz oparcie relacji pomiędzy podmiotami (nazywanych stosunkami cywilnoprawnymi; pojęcie to zostanie wyjaśnione w rozdziale III) na za- sadzie równorzędności pozycji. Niewątpliwie obydwie te cechy wymagają szerszego omówienia. Pojęcie autonomii należy rozumieć zgodnie z jego greckim rodowo- dem, chodzi tu właśnie o możliwość stanowienia reguł dla samego sie- bie. Najważniejszą cechą prawa prywatnego jest to, że nie określa ono praw i obowiązków swoich adresatów w sposób wyczerpujący, komplet- 1 2 3 Nb. 1–3 P. Machnikowski 4 ny i zamknięty, ale przede wszystkim stwarza podmiotom możliwość two- rzenia tych praw i obowiązków przez ich własne działania. Istotą prawa prywatnego jest więc przyznanie ludziom i ich organizacjom, które ustawa zalicza do kategorii podmiotów prawa możliwości tworzenia wiążących ich reguł postępowania mocą ich własnych decyzji. Mówiąc o autonomii woli jako fundamencie prawa prywatnego, mamy zatem na myśli nie tyl- ko to, że istnieją w nim podmioty mające swoje własne interesy, ale przede wszystkim to, że interesów tych chronią one za pomocą własnych decyzji, którym prawo w oznaczonym przez siebie zakresie przyznaje skuteczność. Decyzje te nazywa się czynnościami prawnymi. Jeżeli zostały one dokona- ne w granicach przyznanych przez ustawodawcę kompetencji oraz zgodnie z regułami ich dokonywania, na równi z przepisami ustawy wyznaczają obowiązki i uprawnienia tych, których dotyczą. Prawo prywatne, jak wspomniano, kształtuje obowiązki i uprawnienia jednych podmiotów wobec innych, a także pozwala samym tym podmio- tom na kształtowanie swojej sytuacji prawnej przez dokonywanie czynno- ści prawnych. Równorzędność podmiotów, którą wskazano powyżej jako drugą zasadniczą cechę tego prawa polega na tym, że ci, do których skiero- wana jest regulacja cywilnoprawna, co do zasady mają wobec siebie rów- ną pozycję prawną – ich zakres kompetencji czy możliwości działania jest formalnie taki sam, możliwości ich wpływu na sferę praw i obowiązków innego podmiotu poddane są takim samym regułom i ograniczeniom. Kon- sekwencją równorzędności podmiotów i jej drugą stroną, jest brak moż- liwości jednostronnego, władczego ingerowania w sytuację prawną innej osoby, brak relacji władztwo–podporządkowanie pomiędzy podmiotami prawa prywatnego. Ponadto, charakterystyczną cechą prawa prywatnego jest to, że zarów- no w technice formułowania przepisów tego prawa, jak i w praktyce ich interpretowania i stosowania ogromną rolę odgrywa pojęcie prawa pod- miotowego. Będzie ono szczegółowo omawiane w rozdziale III, natomiast tu należy jedynie zasygnalizować jego fundamentalne znaczenie. W bar- dzo dużym uproszczeniu, prawem podmiotowym nazywamy korzystną sytuację jaką normy prawne stwarzają dla podmiotu w celu ochrony jego interesów. Oparcie konstrukcji wielu instytucji prawa prywatnego na kon- cepcji prawa podmiotowego oraz przedstawianie relacji pomiędzy podmio- tami tego prawa za pomocą pojęcia praw, jakie jedne z nich mają wobec innych unaocznia zasadniczą cechę prawa prywatnego, którą jest skupie- nie na ochronie interesów podmiotów i rozstrzyganiu konfliktów pomię- dzy tymi interesami. 4 5 Nb. 4–5 Część I. Część ogólna prawa cywilnegoP. Machnikowski 5 6 7 8 Konsekwencją roli, jaką w prawie prywatnym odgrywa autonomia pod- miotów, jest specyficzna – na tle innych dziedzin systemu prawnego – rola państwa jako strażnika przestrzegania norm prawnych. Jak to się zwykle w prawie dzieje, obowiązki nałożone normami prawa prywatnego, a tak- że nałożone przez poprawnie dokonane czynności prawne, zabezpieczone są sankcją państwową (z nielicznymi wyjątkami, o których będzie mowa we właściwych miejscach podręcznika). Oznacza to, że podmiot uchylają- cy się od realizacji obowiązku prawnego może zostać do niej przymuszony przez organy państwa. Szczególna cecha prawa prywatnego polega jednak na tym, że w ogromnej większości wypadków naruszenie norm tego prawa nie spotyka się z sankcją uruchamianą „automatycznie” z urzędu. Decyzja o skorzystaniu z pomocy państwa dla ochrony praw i interesów podmiotu uprawnionego, a więc dla wyegzekwowania realizacji przez inną osobę jej obowiązków cywilnoprawnych, należy do samego uprawnionego. Może on zwrócić się do organów państwowych, którymi są sądy i komornicy, o udzielenie mu ochrony jego praw, może również tego zaniechać. Ten zestaw cech pozwala na pobieżne zarysowanie definicji prawa pry- watnego jako części systemu prawnego złożonej z norm regulujących sto- sunki prawne między autonomicznymi podmiotami na zasadzie ich for- malnej równorzędności i bez bezpośredniego nadzoru władzy publicznej nad wykonywaniem nałożonych przez to prawo obowiązków. Przeciwień- stwo tych cech składa się na równie uproszczone i modelowe określenie prawa publicznego jako zespołu norm prawnych regulujących stosunki prawne z udziałem podmiotu (zwykle organu państwa lub samorządu te- rytorialnego) mającego prawo do władczego kształtowania sytuacji praw- nej drugiej strony stosunku prawnego. Prawo to przewiduje nadzór nad przestrzeganiem swoich norm i bezpośrednie stosowanie przymusu pań- stwowego w razie ich naruszenia Ogromne znaczenie ma obecnie rozróżnienie między formalną a fak- tyczną równorzędnością oraz formalną autonomią a rzeczywistą możli- wością korzystania z niej. Rzeczą oczywistą jest to, że prawodawca może zapewnić jedynie, by ludzie i ich organizacje byli równi pod względem praw. Nie zapobiegnie jednak temu, że nie są oni równi pod względem faktycznej możliwości korzystania z tych praw, która zależy od intelek- tu, umiejętności, zasobów materialnych, wiedzy czy dostępu do informa- cji i innych czynników pozostających poza sferą wpływów ustawodawcy. Idee autonomii i równorzędności pozostałyby więc tylko ideami, cennymi moralnie, ale praktycznie bezwartościowymi, gdyby na ich straży nie sta- ły szczegółowe regulacje prawne chroniące rzeczywistą wolność decyzji i kompensujące niektóre faktyczne nierówności między podmiotami pra- Nb. 6–8 P. MachnikowskiRozdział I. Zagadnienia wstępne 6 wa prywatnego. Znaczna część przepisów tego prawa ma zatem na celu zapewnienie, by jego podmioty były związane tylko tymi własnymi decy- zjami, które zostały podjęte przy wystarczającej wiedzy i z niezbędnym minimum swobody decyzji. Służą temu przede wszystkim przepisy o wa- dach oświadczenia woli (art. 82–88, art. 945 KC) oraz ogólne przepisy ograniczające skuteczność czynności prawnych czy niektórych ich rodza- jów (np. art. 58, art. 3531 KC). Te ostatnie, wraz z bardziej szczegółowymi przepisami o wyzysku (art. 388 KC) i o niedozwolonych postanowieniach umownych (art. 3851–3853 KC) ograniczają ponadto możliwości konstru- owania przez podmioty prawa prywatnego takich stosunków prawnych, w których rozkład korzyści oraz ciężarów i ryzyka byłby nierówny w spo- sób niedający się zaakceptować z punktu widzenia poczucia słuszności. Do tego szereg przepisów nakłada na jedną ze stron planowanej czynności prawnej obowiązek udzielenia drugiej stronie informacji niezbędnych do kompetentnego podjęcia przez tę drugą stronę decyzji, a później do sku- tecznej realizacji uzyskanych praw. Ochronie interesów podmiotów, które takiej ochrony w ocenie ustawodawcy wymagają, służy także technika re- gulowania ich sytuacji przepisami bezwzględnie wiążącymi, czyli takimi, których zastosowania strony nie mogą swoją decyzją wyłączyć. Kwestia ta wiąże się z podziałem norm prawa prywatnego ze względu na charakter ich mocy obowiązującej, który zostanie omówiony w rozdziale II. Na koniec podkreślić trzeba, że przedmiotem tego opracowania jest tzw. materialne prawo cywilne czy też prywatne. Prawem materialnym nazywamy to, które określa prawa i obowiązki podmiotów wobec siebie i służy bezpośrednio ochronie ich interesów, umożliwia im osiąganie eko- nomicznych oraz osobistych korzyści. Odróżnić od niego należy proceso- we (formalne) prawo cywilne, nazywane też procedurą cywilną, okre- ślające zasady postępowania przed sądami i innymi organami wymiaru sprawiedliwości podejmowanego dla ochrony praw i przymusowej reali- zacji obowiązków przyznanych przez prawo materialne. 9 § 2. Zakres i systematyka prawa prywatnego 10 Prawo prywatne nie ma charakteru jednolitego, wyróżnia się w jego ra- mach kilka mniejszych działów. Są one wyodrębniane na podstawie roz- maitych kryteriów, takich jak: rodzaj regulowanych zjawisk społecznych, rodzaj praw podmiotowych tworzonych przez normy danego działu, ce- chy podmiotów, do których normy te są skierowane, typ czynności praw- Nb. 9–10 Część I. Część ogólna prawa cywilnegoP. Machnikowski 7 nych charakterystycznych dla danej dziedziny prawa prywatnego czy typ dóbr, których dotyczą prawa podmiotowe. Najlepiej uzasadniony i przy- datny praktycznie podział prawa prywatnego zakłada wyróżnianie w nim sześciu głównych działów: 1) część ogólna składa się z norm określających podstawowe reguły sto- sowania przepisów prawa cywilnego oraz tworzących instytucje o zna- czeniu uniwersalnym, których zastosowanie obejmuje obszar całego prawa prywatnego, takie jak podmiotowość prawna, przedmioty sto- sunków cywilnoprawnych, czynności prawne i przedawnienie rosz- czeń; 2) prawo zobowiązań (prawo obligacyjne) normuje rozmaite zjawiska społeczne, takie jak wymiana dóbr, świadczenie usług, korzystanie z cudzych rzeczy, kredyt, dostarczanie innej osobie środków utrzyma- nia, współdziałanie wielu osób dla osiągnięcia wspólnego celu i inne, nadając im formę stosunków prawnych pomiędzy indywidualnie ozna- czonymi podmiotami (stosunków zobowiązaniowych); 3) prawo rzeczowe to zespół norm regulujących formy korzystania z rze- czy mające postać majątkowych praw podmiotowych bezwzględnych nazywanych prawami podmiotowymi rzeczowymi (własność, użytko- wanie wieczyste, użytkowanie, służebność, zastaw, własnościowe spół- dzielcze prawo do lokalu, hipotekę), a także pewne postaci faktycznego władztwa nad rzeczami (posiadanie i dzierżenie) oraz materialnopraw- ne zasady prowadzenia ksiąg wieczystych; 4) prawo spadkowe kształtuje losy majątku człowieka po jego śmierci, określa zatem zasady przejścia praw i obowiązków majątkowych zmar- łej osoby fizycznej na inne podmioty; 5) prawo rodzinne i opiekuńcze reguluje niemajątkowe i majątkowe sto- sunki pomiędzy członkami rodziny (stosunku małżeństwa, pokrewień- stwa i powinowactwa), a także zagadnienia opieki i kurateli; 6) prawo własności intelektualnej za swój przedmiot ma prawa podmio- towe do dóbr o charakterze niematerialnym, stanowiących oryginalne wytwory umysłu ludzkiego, przeważnie mających wartość majątkową. Ze względu na zróżnicowane kryteria wyróżniania poszczególnych dziedzin, czasem odwołujące się do przedmiotu regulacji, czasem do kon- strukcji praw podmiotowych czy stosunków prawnych, pomiędzy poszcze- gólnymi działami prawa prywatnego muszą zachodzić liczne powiązania. Przepisy części ogólnej, jak wskazano, mają zastosowanie do zdarzeń i sto- sunków prawnych regulowanych pozostałymi działami prawa prywatnego w sprawach tam odmiennie nie unormowanych. Prawo rzeczowe określa treść, sposoby powstawania i nabywania praw rzeczowych, jednak więk- Nb. 10 P. MachnikowskiRozdział I. Zagadnienia wstępne 8 11 12 szość przypadków nabycia tych praw jest jednocześnie skutkiem zdarzeń normowanych prawem zobowiązań czy prawem spadkowym. Do pewnego stopnia podobnie jest z prawem własności intelektualnej. Część stosunków normowanych przepisami prawa rodzinnego (np. obowiązki alimentacyj- ne) czy prawa spadkowego (zapis zwykły) ma postać zobowiązań i wyma- ga współstosowania do nich przepisów prawa obligacyjnego. W ramach poszczególnych działów prawa prywatnego można wydzie- lić węższe dziedziny, zajmujące się szczegółowymi dziedzinami życia spo- łecznego, często odrębnie uregulowane, np. prawo przewozowe lub pra- wo ubezpieczeniowe. Niekiedy z kolei pewna dziedzina spraw wchodząca w zakres jednego z działów wymienionych powyżej jest na tyle ważna, a jej regulacja prawna na tyle rozbudowana i szczegółowa, że poświęca się jej odrębny, obszerny akt prawny. Tak dzieje się zwłaszcza w odnie- sieniu do podmiotów prawa prywatnego. Co do zasady, zagadnienia pod- miotowości prawnej i katalogu podmiotów prawa należą do części ogól- nej prawa cywilnego. Zarówno praktyczna doniosłość tej problematyki, jak i stopień jej skomplikowania powoduje jednak, że poszczególne kate- gorie podmiotów regulowane są w odrębnych ustawach, czasem opartych na własnych zasadach przewodnich czy charakterystycznych konstruk- cjach prawnych, a wokół tych ustaw budowany jest zbiór twierdzeń za- sługujących na miano samodzielnej specjalności nauk prawnych. Dotyczy to przede wszystkim spółek handlowych, unormowanych odrębnie w ob- szernym Kodeksie spółek handlowych z 2000 r., a w mniejszym stopniu też np. spółdzielni, fundacji i stowarzyszeń. Szczególną dziedziną prawa, najściślej powiązaną z częścią ogólną pra- wa prywatnego, jest prawo prywatne międzynarodowe. Stanowi ono ze- spół reguł określających zakres obowiązywania norm prawnych w prze- strzeni, a więc rozgraniczających sfery działania systemów prawnych różnych państw (norm kolizyjnych). Przepisy tego prawa dookreślają za- kres zastosowania norm materialnoprawnych przez wskazanie jakiego państwa prawo należy stosować, jeżeli dana sytuacja czy stosunek prawny zawiera w sobie element zagraniczny (np. umowa została zawarta pomię- dzy osobami prawnymi mającymi siedziby w różnych państwach, obywa- tel jednego państwa poniósł szkodę w wyniku zdarzenia mającego miejsce w innym państwie, obywatele różnych państw zawarli małżeństwo itp.). Nb. 11–12 Część I. Część ogólna prawa cywilnegoP. Machnikowski § 3. Źródła prawa prywatnego 9 Mówiąc o źródłach prawa, mamy tu na myśli fakty prawotwórcze, czyli takie fakty społeczne, których konsekwencją jest obowiązywanie generalnych i abstrakcyjnych norm postępowania, kwalifikowanych jako normy prawne. Katalog źródeł prawa, aktualny także w odniesieniu do pra- wa prywatnego, zawiera art. 87 Konstytucji RP. Źródłem prawa jest przede wszystkim sama Konstytucja. Jej znaczenie w obszarze prawa prywatnego przejawia się w tym, że jej przepisy wy- znaczają kierunek unormowań zawartych w ustawach zwykłych, a także wpływają na wykładnię ustaw. Obydwa zagadnienia będą jeszcze porusza- ne przy omawianiu problematyki zasad prawa prywatnego oraz jego wy- kładni. Ponadto przepisy Konstytucji mogą być stosowane bezpośrednio, przy czym, z uwagi na niezupełność zawartej w nich regulacji, zwykle jest to stosowanie łącznie z przepisami właściwych ustaw zwykłych. Praktycznie największe znaczenie jako źródło prawa w obszarze prawa prywatnego ma ustawa. Niemal cała materia tego prawa regulowana jest ustawami, czy to mającymi nazwę i strukturę kodeksu, czy też niewyposa- żonymi w te cechy. Pozostałe rodzaje źródeł prawa – ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia, a zwłaszcza akty prawa miejscowego odgrywają w prawie prywatnym mniejszą rolę. Już w tym miejscu trzeba zauważyć, że przepisy prawa cywilnego, w tym przede wszystkim przepisy Kodeksu cywilnego, posługując się sło- wem „ustawa” (np. w art. 58 § 1 czy art. 3531 KC), nadają mu szerokie znaczenie, odmienne od tego, które wiąże z tym słowem art. 87 Konsty- tucji RP. Ilekroć bowiem przepis ustawowego prawa prywatnego mówi o „ustawie”, ma na myśli każde powszechnie obowiązujące w Polsce źró- dło prawa. „Ustawą” w tym sensie są więc zarówno ustawy w ścisłym, konstytucyjnym znaczeniu, jak i ustawa zasadnicza, obowiązujące akty prawa międzynarodowego, rozporządzenia itd. Spośród ustawowych źródeł prawa prywatnego na pierwsze miejsce wysuwa się ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.). Reguluje ona nie wszystkie wprawdzie, ale najważniejsze zagadnienia poddane normowaniu tej dziedziny prawa. Dzieli się na cztery księgi. Pierwsza z nich („Część ogólna” art. 1–125) zawiera podstawowe reguły stosowania przepisów Kodeksu (art. 1–7) oraz przepisy regulujące instytucje o znaczeniu uniwersalnym, stosowane na całym obszarze prawa prywatnego – szczegółową regulację problema- tyki osób fizycznych oraz ogólną regulację pozostałych podmiotów pra- 13 14 Nb. 13–14 P. MachnikowskiRozdział I. Zagadnienia wstępne 10 wa, przepisy odnoszące się do przedmiotów stosunków cywilnoprawnych, ogólne reguły dokonywania czynności prawnych oraz regulację przedaw- nienia roszczeń. Księga druga zatytułowana „Własność i inne prawa rzeczowe” (art. 140–352) reguluje dział prawa prywatnego nazywany prawem rze- czowym. Nie jest to jednak regulacja pełna, gdyż część praw rzeczowych i związanych z nimi instytucji (zwłaszcza hipoteka i księgi wieczyste) unormowana jest poza Kodeksem. Księga trzecia („Zobowiązania” art. 353–92116) reguluje stosunki zo- bowiązaniowe, czyli stosunki prawne mające tę cechę, że występują one pomiędzy dwiema (niekiedy więcej) oznaczonymi indywidualnie pod- miotami. Stosunki te mogą służyć najróżniejszym celom – wymianie dóbr (np. umowa sprzedaży, zamiany), świadczeniu usług (np. umowa o dzie- ło, umowa zlecenia), korzystaniu z cudzych rzeczy (np. umowa najmu, dzierżawy, użyczenia czy leasingu), udzielaniu kredytu (umowa pożycz- ki), dostarczaniu innej osobie środków utrzymania (umowa renty), współ- działaniu wielu osób dla osiągnięcia wspólnego celu (umowa spółki), kom- pensacji poniesionej przez kogoś szkody czy zubożenia (zobowiązania odszkodowawcze i z bezpodstawnego wzbogacenia) itd. Księga czwarta, zatytułowana „Spadki” (art. 922–1086), reguluje przej- ście praw i obowiązków majątkowych zmarłej osoby fizycznej na inne podmioty oraz rozmaite zagadnienia z tym związane. Jak już wspomniano, pierwsza księga Kodeksu zawiera przepisy o cha- rakterze ogólnym, odnoszące się do wszystkich stosunków cywilnopraw- nych. Ponadto jednak i w drugiej, a zwłaszcza w trzeciej księdze Kodeksu można wyodrębnić obok przepisów regulujących poszczególne typy sto- sunków prawnych, także przepisy o znaczeniu ogólnym, normujące pew- ne zagadnienia wspólne dla stosunków prawnych określonego rodzaju. Są nimi art. 244–251 KC, będące przepisami ogólnymi o ograniczonych pra- wach rzeczowych oraz art. 353–534 KC, nazywane zwykle częścią ogól- ną prawa zobowiązań. Rozróżnienie to jest istotne dla określenia zakresu zastosowania przepisów Kodeksu cywilnego. W sprawach nieunormowa- nych przepisami szczegółowymi (np. przepisami o poszczególnym typie ograniczonego prawa rzeczowego czy stosunku zobowiązaniowego) sto- suje się w pierwszej kolejności właściwą regulację ogólniejszą, a gdy tam nie znajduje się przepisu odnoszącego się do danej sytuacji faktycznej – przepisy księgi pierwszej KC. Kodeks cywilny nie jest jedynym źródłem prawa prywatnego i nie nor- muje całości stosunków cywilnoprawnych. Poza nim istnieją liczne poza- kodeksowe źródła prawa cywilnego. Można podzielić je na dwie grupy. 15 Nb. 15 Część I. Część ogólna prawa cywilnegoP. Machnikowski 11 Pierwszą grupę tworzą akty normatywne wyrażające wyłącznie lub przy- najmniej głównie normy prawa cywilnego, takie jak np. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustawa o księgach wieczystych i hipotece, Kodeks spółek handlowych, ustawa o własności lokali, ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów i in. Do drugiej grupy należą tzw. akty normatyw- ne kompleksowe, czyli regulujące we względnie pełny sposób określoną dziedzinę stosunków społecznych, a wyrażające zarówno normy prawa cy- wilnego, jak i prawa administracyjnego lub często też karnego (np. usta- wa o gospodarce nieruchomościami, ustawa o ochronie praw lokatorów, prawo bankowe). § 4. Prawo prywatne Unii Europejskiej i jego wpływ na prawo polskie 16 Członkostwo Polski w Unii Europejskiej spowodowało, że w skład sys- temu prawnego obowiązującego w Polsce weszło prawo unijne z jego zasadami bezpośredniego stosowania i pierwszeństwa przed prawem kra- jowym. Jednym z kierunków działań UE jest harmonizacja praw państw członkowskich w celu zrealizowania zasadniczych celów Unii – przede wszystkim ustanowienia i zapewnienia funkcjonowania jednolitego ryn- ku, urzeczywistnienia swobody przedsiębiorczości, zniesienia przeszkód prawnych w podejmowaniu i prowadzeniu działalności gospodarczej na obszarze państw członkowskich Unii, stworzenia podobnych warun- ków gospodarowania, a więc wyrównania szans przedsiębiorców działa- jących w różnych krajach Unii, a także zapewnienia ochrony konsumen- tów. Dla osiągnięcia tych efektów Unia Europejska dąży do uzgodnienia czy choćby przybliżenia do siebie systemów prawnych państw członkow- skich. Polega to na kilku rodzajach działań. Niekiedy następuje ujedno- licenie regulacji prawnych państw członkowskich przez zastąpienie róż- nych praw krajowych jednolitym (zunifikowanym) prawem europejskim, mającym postać rozporządzenia unijnego. Częściej jednak Unia preferuje zbliżanie (harmonizację) przepisów przez wyznaczenie za pomocą dyrek- tywy unijnej pewnego rezultatu, jaki państwa członkowskie mają osiągnąć, i pozostawienie im swobody wyboru formy oraz środków jego osiągnię- cia. Przed państwem członkowskim staje wówczas zadanie zrealizowania obowiązku wyznaczonego dyrektywą, czyli dostosowania prawa krajowe- go do prawa europejskiego przez zmianę treści bądź sposobu rozumienia norm prawa krajowego. Trzeci sposób przybliżania do siebie systemów Nb. 16 P. MachnikowskiRozdział I. Zagadnienia wstępne 12 prawnych w UE nie polega na zastępowaniu czy zmienianiu prawa krajo- wego, ale na tworzeniu regulacji unijnej funkcjonującej równolegle do regulacji krajowej. Takie istniejące obok siebie akty prawa europejskie- go i krajowego mogą się uzupełniać, gdy każdy z nich ma działać w innej płaszczyźnie lub z innym nastawieniem albo mogą stanowić wobec siebie alternatywę. W tym ostatnim przypadku mówi się o prawie opcjonalnym – osoba zainteresowana ma wybór między stosowaniem prawa krajowego i prawa unijnego. Niewątpliwie nie można jeszcze mówić o istnieniu europejskiego pra- wa prywatnego jako spójnego systemu norm. Ilość przepisów unijnych dotyczących kwestii regulowanych przez prawo prywatne rośnie jednak stale. Unijna harmonizacja prawa prywatnego obejmuje różne dziedziny – stosunki umowne, prawo handlowe, procedurę cywilną, prawo prywat- ne międzynarodowe i inne. Przeważnie narzędziem jej realizacji są dyrek- tywy, które podlegają wdrożeniu do prawa krajowego. Wewnątrzkrajowo obowiązują więc dopiero normy polskich ustaw przyjętych w wykona- niu dyrektywy. Istnieją jednak też normy prawa europejskiego regulujące kwestie prywatnoprawne i bezpośrednio skuteczne w porządku krajowym (np. art. 101 TFUE dotyczący porozumień i decyzji zakłócających konku- rencję, art. 340 ust. 2 TFUE normujący odpowiedzialność pozaumowną Unii za szkodę wyrządzoną przez jej instytucje lub funkcjonariuszy oraz przepisy rozporządzeń np. dotyczących prawa prywatnego międzynaro- dowego czy regulujących prawa pasażerów). Normy cywilnoprawne for- mułuje również orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE, co dotyczy przede wszystkim zagadnień odpowiedzialności odszkodowawczej pań- stwa członkowskiego za szkodę wyrządzoną jednostce wskutek naruszenia prawa unijnego. Trzeba jednak pamiętać, że nawet bezpośrednio skutecz- ne normy prawa europejskiego zwykle nie mają samodzielnego charakteru i wymagają stosowania łącznie z krajowymi przepisami prawa materialne- go oraz procedury cywilnej. § 5. Rola orzecznictwa sądowego 17 Specyficzną rolę w systemie prawa prywatnego odgrywają orzeczenia sądowe. Jak wiadomo, w Polsce praktyka stosowania prawa nie stano- wi źródła prawa. Jednak pozycja, jaką w systemie wymiaru sprawiedli- wości zajmuje Sąd Najwyższy, powoduje, że w rzeczywistości znaczenie jego orzecznictwa jest większe, niż wynikałoby to z konstytucyjnej regu- Nb. 17 Część I. Część ogólna prawa cywilnegoP. Machnikowski 13 lacji źródeł prawa. Zadaniem Sądu Najwyższego jest bowiem nie tylko rozpatrywanie środków zaskarżenia (skarg kasacyjnych) od prawomoc- nych orzeczeń sądów powszechnych, ale także podejmowanie uchwał roz- strzygających zagadnienia prawne. Uchwały te, choć często zapadające w związku z konkretną sprawą rozpatrywaną przez sąd powszechny, sfor- mułowane są w sposób abstrakcyjny jako wypowiedzi o prawie i jego po- prawnej wykładni. Jakkolwiek formalnie uchwały te nie wiążą sądów niż- szej rangi, a tylko niektóre z nich wiążą sam Sąd Najwyższy, to jednak ich treść kształtuje orzecznictwo sądów powszechnych. Niekiedy wykład- nia dokonana przez Sąd Najwyższy odbiega od dosłownej treści przepisu, uchwała rozstrzyga kwestie w ustawie nieunormowane czy zmienia do- tychczasową praktykę interpretacji i stosowania prawa, można zasadnie mówić w tym zakresie o prawotwórczej (de facto, nie de iure) działalno- ści sądu. Normatywnie – w jeszcze bardziej wyraźny sposób – wypowiada się także Trybunał Konstytucyjny, uchylając normy prawne sprzeczne z ak- tami prawnymi wyższego rzędu czy orzekając o zgodnej z tymi aktami (a więc jedynej poprawnej) interpretacji przepisów ustaw. Bez wątpienia normatywny charakter mają też orzeczenia Trybuna- łu Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wykładnia prawa europejskiego dokonana przez Trybunał, zwłaszcza w ramach procedury pytań prejudy- cjalnych kierowanych przez sądy krajowe, jest wiążąca dla organów kra- jowych na równi z samym tekstem aktu normatywnego UE. § 6. Znaczenie zwyczaju i norm moralnych 18 Choć prawo jest bardzo mocno rozwiniętym systemem reguł kierują- cych ludzkimi działaniami, a jego istnienie jest najsilniej odczuwane przez podmioty społeczne, nie jest ono jedynym takim systemem. Na całość re- guł społecznych dotyczących zachowania ludzi składają się także inne sys- temy złożone z norm o innej niż prawo treści, przedmiocie, sposobie po- wstawania i charakterze obowiązywania (uzasadniania). Najważniejsze znaczenie, obok norm prawnych, mają normy moralne i normy obyczajo- we (zwyczaje). Jakkolwiek pojęcia te są różnie definiowane, na potrzeby tego wykładu wystarczy przyjąć ich pewne uproszczone ujęcia. Normami moralnymi są zatem normy postępowania nakazujące podejmować postę- powanie ocenione moralnie dodatnio (przyczyniające się do powiększenia dobra lub zmniejszenia zła innych osób), a powstrzymywać się od postępo- Nb. 18 P. MachnikowskiRozdział I. Zagadnienia wstępne wania moralnie dezaprobowanego. Obyczajem można natomiast nazwać reguły postępowania rozpowszechnione w jakiejś zbiorowości i przez nią narzucone jednostce, których obowiązywanie nie wynika jednak z ich war- tości moralnej, ale wyłącznie z faktu ich dawnego istnienia i szerokiego rozpowszechnienia. Ani normy moralne, ani normy obyczajowe nie mają charakteru praw- nego, nie obowiązują w tym samym sensie co normy prawne. Mogą jednak mieć znaczenie dla określania praw i obowiązków podmiotów prawa pry- watnego, jeżeli przepisy ustawy odsyłają do nich, czyli nakazują sądowi wzięcie ich pod uwagę przy stosowaniu norm prawa prywatnego. Odno- sząc się do norm i ocen moralnych, ustawodawca posługuje się najczęściej zwrotem „zasady współżycia społecznego”, a w nowszej legislacji używa formuły „dobre obyczaje” albo zwrotu „względy słuszności”. Odnosząc się do reguł obyczajowych, ustawa posługuje się terminem „zwyczaj”. Odesłania do norm moralnych służą przede wszystkim wyeliminowaniu kolizji między nimi a normami prawnymi czy postanowieniami czynności prawnych. Dlatego ustawa stanowi m.in., że przyznane i określone co do treści przez ustawę prawa nie mogą być przez uprawnionego wykonywa- ne w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (zob. art. 5, 140 i 233 KC) oraz uznaje za niedozwolone czy nieważne czynności praw- ne, które byłyby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego czy dobry- mi obyczajami (art. 58 § 2, art. 94, 3531, 3851 KC). Ponadto, rozpowszechnienie w społeczeństwie i szeroki zakres spraw objętych regułami moralnymi i obyczajowymi czynią z nich przydatne na- rzędzie uzupełniania działalności prawodawczej. Dlatego zamiast szczegó- łowo regulować przepisami prawa sprawy objęte już normami moralnymi czy obyczajowymi, ustawodawca niekiedy stanowi tylko w akcie norma- tywnym, że odpowiednie reguły moralne czy obyczajowe mają być w da- nym zakresie stosowane na równi z normami prawnymi. Stwierdza więc na przykład, że czynność prawna wywołuje także skutki wynikające z za- sad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów (art. 56 KC), naka- zuje interpretować oświadczenia woli podmiotów dokonujących czynności prawnych z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów (art. 65 KC), czy nakazuje stronom zobowiązania wykonywa- nie go w sposób odpowiadający zasadom współżycia społecznego i zwy- czajom (art. 354 § 1 i 2 KC). 14 19 Nb. 19 Część I. Część ogólna prawa cywilnegoP. Machnikowski
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarys prawa cywilnego. Wydanie 3
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: