Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00244 005141 20935020 na godz. na dobę w sumie
Zarządzanie kontraktem psychologicznym w polskiej kulturze organizacyjnej - ebook/pdf
Zarządzanie kontraktem psychologicznym w polskiej kulturze organizacyjnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 196
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-326-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie projektami
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Monografia stanowi wkład w uporządkowanie i poszerzenie wiedzy w obszarze pojęcia kontraktu psychologicznego oraz zarządzania tym kontraktem w organizacjach. Zaprezentowane wyniki badań to pierwszy krok w kierunku określenia, zbadania i zaproponowania do implementacji w firmach zgodnych kulturowo praktyk HR. Przetestowany teoretyczny model może przynieść istotne praktyczne implikacje dla przyszłych badań nad pośredniczącą rolą kontraktu psychologicznego w różnych kontekstach kulturowych. Autorka wskazuje teoretykom i praktykom, jak powinno wyglądać zarządzanie kontraktem psychologicznym w polskiej kulturze organizacyjnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Rogozińska-Pawełczyk – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Logistyki i Informatyki, Katedra Pracy i Polityki Społecznej 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 37 RECENZENT Aleksy Pocztowski REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska REDAKCJA Monika Wolska-Bryl SKŁAD I ŁAMANIE Monika Wolska-Bryl KOREKTA TECHNICZNA Anna Sońta PROJEKT OKŁADKI Agencja Reklamowa efectoro.pl Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Jirsak Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Anna Rogozińska-Pawełczyk, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Monografia powstała w oparciu o wyniki badań prowadzonych w dwóch projektach badawczych: „Model Zarządzania Zasobami Ludzkimi oparty na kontrakcie psychologicznym” nr UMO-2013/09/B/HS4/00474 oraz „Rola kontraktu psychologicznego w budowaniu proaktywności pracowników sektora BSS (Business Services Sector)” nr UMO-2018/31/B/HS4/01284 finansowanych w obu przypadkach przez Narodowe Centrum Nauki Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09961.20.0.M Ark. druk. 12,25 ISBN 978-83-8220-325-7 e-ISBN 978-83-8220-326-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 Kontekst polskiej kultury organizacyjnej 1.1. Kultura organizacyjna – rozważania definicyjne i koncepcyjne 1.2. Polska kultura organizacyjna w świetle badań Hofstede 1.3. Wpływ kontekstu kultury organizacyjnej na praktyki HR 1.4. Kultura organizacyjna a kontrakt psychologiczny Rozdział 2 Efektywne HRM w kontekście kulturowym 2.1. 2.2. 2.3. Praktyki HR z punktu widzenia kultury organizacyjnej i osiągania wyników Dynamika zmian w HRM W poszukiwaniu praktyk HR pracy w ramach realizacji kontraktu psychologicznego Rozdział 3 Kontrakt psychologiczny w organizacji Koncepcja kontraktu psychologicznego – ujęcie teoretyczne 3.1. Zmieniające się relacje pracy i charakter kontraktu psychologicznego 3.2. 3.3. Relacja pracownik–pracodawca w świetle teorii wymiany społecznej 3.4. Realizacja lub naruszenie założeń kontraktu psychologicznego 3.5. Badania związane z kontraktem psychologicznym w kontekście polskiej kultury organizacyjnej Rozdział 4 Pośrednicząca rola kontraktu psychologicznego między praktykami HR a postawami, zachowaniami i wynikami pracy pracowników 4.1. Mediująca rola kontraktu psychologicznego 4.2. Praktyki HR i kontrakt psychologiczny 7 13 13 16 22 24 27 28 30 35 47 47 51 54 56 59 65 65 67 6 4.3. Wpływ kontraktu psychologicznego na indywidualne postawy i zachowania pracowników 4.4. Postawy i zachowania a wyniki pracy Rozdział 5 Metodologiczne podstawy badań 5.1. Przesłanki dla podjęcia badań własnych Cele, pytania badawcze i hipotezy w ramach podjętych badań 5.2. Metoda i przebieg badań własnych 5.3. Metodyka badań jakościowych 5.4. 5.5. Metodyka badan ilościowych Wpływ rezultatów prowadzonych badań na rozwój wiedzy na temat kontraktu 5.6. psychologicznego Rozdział 6 Wyniki badań jakościowych 6.1. 6.2. Kluczowe obszary praktyk HR w polskiej kulturze organizacyjnej Wpływ realizacji kontraktu psychologicznego na kształtowanie postaw i zachowań pracowników 6.3. Dyskusja nad uzyskanymi wynikami Rozdział 7 Wyniki badań ilościowych 7.1. Analiza danych przy użyciu eksploracyjnej analizy czynnikowej 7.2. Analiza danych przy użyciu konfirmacyjnej analizy czynnikowej 7.3. Analiza danych przy użyciu techniki modelowania równań strukturalnych 7.4. Weryfikacja postawionych hipotez badawczych 7.5. Dyskusja nad uzyskanymi wynikami Zakończenie – wnioski i kierunki przyszłych badań Bibliografia Spis rysunków Spis tabel 69 76 81 81 84 89 91 95 101 103 103 115 123 127 127 135 142 151 154 157 171 193 195 Spis treści Wstęp Globalizacja otworzyła nowe możliwości coraz większej liczbie organizacji, umożliwiając im przekraczanie granic państw i wkraczanie na nowe rynki pracy. Zapewnienie sukcesu nowo zaistniałego na rynku międzynarodowego przedsię- biorstwa jest niezwykle trudne. Zarówno na krajowych, jak i międzynarodowych arenach biznesowych uznaje się, że pracownicy stanowią ważne źródło przewagi konkurencyjnej (Pocztowski, 2008; Anbuoli i in., 2016: 105–107). Dlatego też naj- ważniejsze jest, aby korporacje przyjęły politykę zarządzania zasobami ludzkimi (HRM) i praktyki HR, które w najlepszy możliwy sposób wykorzystują w pełni poten- cjał swoich pracowników (Anbuoli i  in., 2016: 105–107). W  niniejszej pracy posiłkowano się praktykami HR w obszarach: retencji zatrudnienia; szkolenia i roz- woju; wynagradzania pracowników; organizowania pracy indywidualnej i  ze- społowej, komunikowania i  stabilnego zatrudnienia, stosowanymi w  badaniach przeprowadzonych przez Finegolda i in. (2000: 497–516), Devine i in. (2007: 333– 349), Chanda (2010: 551–566), Ahmada i Schroedera (2003: 19–43) oraz Aycana (2005: 1083–1119). Prowadzone dotychczas badania wskazują na zachodzące rela- cje pomiędzy praktykami HR a osiąganymi wynikami organizacyjnymi (Lepak i in., 2007: 223–246; Stavrou i in. 2010; 933–962; Sanders i in., 2014: 489–503; Ostroff, Bowen, 2016: 196–214). Ponadto skuteczne HRM może pomóc w  generowaniu w  dłuższej perspektywie trwałej przewagi konkurencyjnej organizacji (Anbuoli i in., 2016: 105–107), ponieważ w odróżnieniu od technologii i zasobów material- nych łatwych do nabycia w dowolnym momencie przez firmy, kapitał ludzki jest często bardzo trudny do naśladowania lub powielania (Maheshwari, Vohra, 2015). Mimo że wiele organizacji przekracza granice, aby osiągnąć korzyści płynące z międzynarodowych rynków, umiędzynarodowienie działalności skutkuje osiąg- nięciem przewagi konkurencyjnej tylko wtedy, gdy firmy integrują lokalne różnice w zakresie HRM, realizują globalne korzyści ekonomiczne i efektywnie przekazują wiedzę i technologię ponad granicami (Alvesson, 2013). Bez zrozumienia specyficz- nych czynników organizacyjnych, społeczno-ekonomiczno-kulturowych, mene- dżerowie nie będą w stanie w pełni wykorzystać dostępnych zasobów i możliwości 8 (Eskiler i in., 2016: 53–64). Jednym z głównych wyzwań stojących przed mene- dżerami międzynarodowych korporacji jest skuteczne HRM w różnych konteks- tach społeczno-ekonomiczno-kulturowych. Te ostatnie odgrywają znaczącą rolę w kształtowaniu stosunku pracy, ponieważ wiele aspektów umów o pracę zawie- ranych w oparciu o orientację kulturową pracowników, nie jest do końca spisa- nych. Niepisana lub nieformalna umowa opiera się na postrzeganiu i interpretacji przez pracownika komunikatu i obietnic złożonych przez pracodawcę, która jest określana mianem kontraktu psychologicznego. Kultura organizacyjna odgrywa ważną rolę w interpretacji idiosynkratycznych i wyraźnych obietnic składanych przez pracodawców swoim pracownikom w procesie realizacji kontraktu psycho- logicznego. Podczas gdy bezpośrednie i  pośrednie skutki naruszenia kontraktu psychologicznego były szeroko badane (Alcover i in., 2017: 4–35; Solinger, 2019: 223–242), niewiele badań zostało przeprowadzonych na temat wpływu realizacji kontraktu psychologicznego na wyniki indywidualne pracownika z pracy. Przed- stawione w niniejszej monografii wyniki badań dotyczą realizacji kontraktu psy- chologicznego, a w szczególności jego pośredniczącej roli między praktykami HR a postawami i zachowaniami pracowników. Badania te zostały przeprowadzone w kontekście polskiej kultury organizacyjnej. Teoria wymiany społecznej (Blau, 2009) została użyta jako tło teoretyczne w celu zrozumienia pośredniczącej roli realizacji kontraktu psychologicznego po- między praktykami HR a indywidualnymi wynikami pracowników. W podjętym procesie badawczym wykorzystano podejście wielopłaszczyznowe integrujące za- równo metodologię badań jakościowych, jak i ilościowych. Głównym celem badań jakościowych było poznanie lepszego rozumienia roli, jaką odgrywa kontekst pol- skiej kultury organizacyjnej w kształtowaniu oczekiwań pracowników oraz spo- sobu, w jaki reagują oni na spełnienie tych oczekiwań w ramach realizowanego kontraktu psychologicznego. W badaniu jakościowym z wykorzystaniem pogłę- bionych wywiadów indywidualnych-IDI (individual in-depth interview) częścio- wo ustrukturyzowanych wzięło udział 56 pracowników średnich i  dużych firm (w tym 10 z sektora Business Services Sector). Wywiady pogłębione pozwoliły na uzyskanie szczegółowych opinii i informacji od respondentów na temat doświad- czeń związanych z wypełnianiem kontraktu psychologicznego, konkretnych przy- kładów zachodzących relacji respondenta z pracodawcą, zarówno w sytuacjach, gdy wzajemne zobowiązania były wypełniane lub nie. Pytania miały także na celu określenie kluczowych obszarów z punktu widzenia polskiej kultury organizacyj- nej praktyk HR, mających wpływ na postrzeganie realizacji kontraktu psycholo- gicznego przez pracownika. Ponadto, w ramach badania oceniono postrzeganie przez pracowników realizacji założeń kontraktu psychologicznego pod kątem poziomu ich motywacji, satysfakcji z pracy, zaangażowania oraz podejmowania zachowań typu OCB. Wstęp 9 Głównym celem badań ilościowych było zbadanie pośredniczącej roli wypeł- nienia kontraktu psychologicznego pomiędzy praktykami HR a postawami i za- chowaniami pracowników. Dane do badania uzyskano za pomocą wywiadów typu „papier i ołówek” (PAPI), przeprowadzonych z 978 pracownikami pracującymi w różnych firmach funkcjonujących na terenie Polski. Zgodnie z przewidywania- mi, wyniki badania wykazały istotne pozytywne relacje pomiędzy sześcioma prak- tykami HR w obszarze: retencji zatrudnienia, szkolenia i rozwoju, wynagradzania, organizowania pracy indywidualnej i zespołowej, komunikowania oraz stabilnego zatrudnienia, a postawami i zachowaniami pracowników w zakresie: motywacji do pracy, satysfakcji z pracy, zaangażowania w pracę i organizacyjnych zachowań obywatelskich, w ramach pośredniczącej roli wypełniania kontraktu psychologicz- nego. Wyniki ujawniły również istnienie statystycznego związku pomiędzy posta- wami i zachowaniami pracowników a ich indywidualnymi wynikami. Analiza ba- dań ilościowych była zgodna z wynikami analizy jakościowej. Badania te stanowią ważny wkład w literaturę z zakresu kształtowania kon- traktu psychologicznego w organizacji. Kontrakt psychologiczny ułatwia elastycz- ne reakcje na wiele zmian organizacyjnych i opiera się na subiektywnych sądach i  przekonaniach członków organizacji. Dlatego też może być inaczej rozumia- ny i postrzegany przez strony kontraktu, w związku z czym może wykraczać daleko poza oficjalne prawne ustalenia, wynikające np. z kodeksu pracy, układu zbiorowe- go, kontraktu menedżerskiego czy umowy o pracę. Ostatnie zainteresowanie kon- traktem psychologicznym przez menedżerów HR koncentruje się głównie na jego zarządzaniu. Jeśli kontrakt psychologiczny jest zdefiniowany jako w dużej mierze ukryty, stwarza to trudności w realizowaniu jego założeń. Dlatego wszystkie dzia- łania personalne (począwszy od wejścia pracownika do organizacji, a skończywszy na opuszczeniu przez niego firmy) związane z zarządzaniem kontraktem psycho- logicznym nie powinny być przypadkowe, ale przybierać charakter regulacyjny. Poznano odpowiedzi, które praktyki HR są praktykami najlepiej pasującymi do polskiej kultury organizacyjnej. Zidentyfikowano i opisano kluczowe obsza- ry sześciu praktyk HR w znaczący sposób wpływających na realizację kontraktu psychologicznego w kontekście polskiej kultury organizacyjnej. Zbadano pośred- niczącą rolę kontraktu psychologicznego w wypełnianiu relacji pomiędzy prakty- kami HR a wynikami pracy pracowników. Według obecnej wiedzy autorki, jest to jedno z pierwszych badań mających na celu zbadanie odczuć i rezultatów postrze- gania przez pracowników kontraktu psychologicznego w organizacjach w kontek- ście polskiej kultury organizacyjnej. Tak zarysowane tło i podejście badawcze znajduje odzwierciedlenie w struktu- rze niniejszej monografii, na którą składa się siedem rozdziałów. Rozdział pierwszy „Kontekst polskiej kultury organizacyjnej” rozpoczyna się dyskusją terminologiczną, wyjaśniającą i  porządkującą stosowane w  literaturze określenia związane z pojęciem kultury i czynników wpływających na nią. Zapre- zentowano najbardziej prawdopodobne wymiary kulturowe dla polskiej kultury Wstęp 10 organizacyjnej na podstawie badań Hofstede (1980, 1993: 81–93). Rozważania prowadzone są wokół znaczenia kontekstu kultury organizacyjnej na praktyki HR i kontrakty psychologiczne. W rozdziale drugim „Efektywne HRM w kontekście kulturowym” zaprezen- towano podejścia do HRM, bazującego na kryteriach wartości i unikalności tego kapitału. Poszukując odpowiedzi, czym powinno charakteryzować się efektywne HRM, skupiono się na stojących przed nim wyzwaniach. Dokonano przeglądu literatury identyfikującej praktyki HR w polskiej kulturze organizacyjnej, czego efektem było zaprezentowanie sześciu praktyk, które w części empirycznej mono- grafii zostały poddane statystycznej weryfikacji. Przeanalizowano wątki teoretycz- ne i praktyczne, wskazujące na relacje pomiędzy praktykami HR a wynikami pracy pracowników w ramach pośredniczącej roli kontraktu psychologicznego. W rozdziale trzecim „Kontrakt psychologiczny w organizacji” skupiono się na poznaniu i lepszym zrozumieniu koncepcji kontraktu psychologicznego w świet- le teorii wymiany społecznej. W syntetyczny sposób zaprezentowano genezę, po- wstanie i rozwój koncepcji kontraktu psychologicznego, koncentrując się wokół zmian, jakie zaszły w charakterze kontraktu psychologicznego w ciągu ostatnich lat. Rozdział kończy się prezentacją dotychczas prowadzonych badań nad kontrak- tem psychologicznym w ramach polskiego kontekstu kulturowego. Rozdział czwarty „Pośrednicząca rola kontraktu psychologicznego między praktykami HR a  postawami, zachowaniami i  wynikami pracy pracowników” w całości poświęcony jest pośredniczącej roli kontraktu psychologicznego. Prze- gląd literatury oraz badań prowadzony był w aspekcie rozpatrywania kontraktu psychologicznego jako regulatora związków zatrudnienia i prawidłowego funkcjo- nowania pracowników w organizacji. Kolejnym krokiem było omówienie relacji pomiędzy przyjmowaniem postaw i zachowań pracowników, postrzeganym wy- pełnieniem lub naruszeniem kontraktu psychologicznego pracownika a indywi- dualnymi wynikami pracowników z pracy. Piąty rozdział „Metodologiczne podstawy badań” wprowadza do badania, określając tło i przesłanki podjęcia badania, dla którego ustalono cele szczegółowe, pytania i hipotezy badawcze. W rozdziale tym omówiono również znaczenie ba- dania, przedstawiając, w jaki sposób może ono przyczynić się do poznania i usta- nowienia praktyk HR w organizacji. Ponadto omówiono znaczenie prowadzenia badań kontraktu psychologicznego w kontekście polskiej kultury organizacyjnej. Przedstawiono krótki opis metodologii stosowanej w odniesieniu do komponen- tów badania jakościowego i ilościowego. W rozdziale szóstym „Wyniki badań jakościowych” przedstawiono dane do- tyczące komponentu jakościowego. Zaprezentowano je w kontekście kluczowych obszarów praktyk HR, które wpływają na oczekiwania pracowników, a następnie na podejmowanie postaw w zakresie motywacji do pracy, satysfakcji z pracy, za- angażowania oraz podejmowania zachowań typu OCB w oparciu o postrzeganie przez respondentów poziomu realizacji kontraktu psychologicznego. Każdy istot- Wstęp 11 ny kulturowo obszar praktyki HR i jej dalszy wpływ na wyniki pracy pracowników zilustrowano za pomocą analizy narracyjnej. Rozdział siódmy „Wyniki badań ilościowych” przedstawia analizę danych z ba- dania przeprowadzonego wśród pracowników firm działających w kontekście pol- skiej kultury organizacyjnej. W celu identyfikacji podstawowych wymiarów oraz statystycznego sprawdzenia poprawności badanych konstruktów, dane poddano najpierw eksploracyjnej analizie czynnikowej (EFA), następnie konfirmacyjnej analizie czynnikowej (CFA), a  na końcu użyto techniki modelowania równań strukturalnych (SEM), w celu zbadania zakładanych relacji pomiędzy konstruk- tami. Na zakończenie rozdziału, została dokonana ocena dobroci dopasowania pomiędzy proponowanym modelem a zebranymi danymi z użyciem metody SEM. Monografia kończy się omówieniem wyników i wniosków z analiz jakościo- wych i ilościowych przeprowadzonych w badaniu. W ramach prowadzonej dysku- sji wyciągnięto szereg wniosków i przedstawiono sugestie pomocne w prowadze- niu dalszych badań oraz sformułowano kilka praktycznych implikacji dla praktyki HR. Wszystko to przedstawiono w  kontekście polskiej kultury organizacyjnej. W zamyśle autorki monografia ma stanowić wkład w uporządkowanie i poszerze- nie wiedzy w obszarze pojęcia kontraktu psychologicznego oraz zarządzania tym kontraktem w organizacjach, wskazując teoretykom i praktykom, jak w polskich realiach powinno wyglądać zarządzanie kontraktem psychologicznym w polskiej kulturze organizacyjnej. Wstęp Rozdział 1 Kontekst polskiej kultury organizacyjnej Kontekst kulturowy odgrywa znaczącą rolę w efektywnym zarządzaniu zasobami ludzkimi organizacji, ponieważ może wynikać z różnic historycznych, społecznych, a także politycznych danego kraju (Tanure, Duarte, 2005: 2201–2217). Praktyki HR mogą prowadzić do długoterminowej przewagi konkurencyjnej organizacji tylko wtedy, gdy są dostosowane do czynników kulturowych i innych czynników kon- tekstowych (Pocztowski, 2019: 17–33). Aby lepiej zrozumieć ten wpływ, niniejszy rozdział swoją uwagę koncentruje wokół zagadnień związanych z polską kulturą organizacyjną. W pierwszej kolejności przedstawiona została istota kultury orga- nizacyjnej i czynników wpływających na nią. Ze względu na rozpatrywany temat, część rozdziału jest poświęcona określeniu najbardziej prawdopodobnych wymia- rów kulturowych dla kontekstu polskiej kultury organizacyjnej na podstawie po- pularnych badań Hofstede (1980, 1993: 81–93). Rozdział zawiera przegląd literatu- ry na temat wpływu kontekstu kultury organizacyjnej na praktyki HR i kontrakty psychologiczne. Z literatury jasno wynika, że kultura może mieć i ma wpływ na praktyki HR (Pocztowski, 2019: 17–33), jak również na postrzeganie przez pracow- ników potencjalnego wypełnienia lub naruszenia ich kontraktu psychologicznego (Triandis, 1994; Kickul i in., 2004: 229–252; Schalk, Soeters, 2008; Kats i in., 2010). Takie postrzeganie kontraktu psychologicznego może mieć w następstwie wpływ na postawy i zachowania, a także wyniki pracy pracowników. Dzięki tym dysku- sjom, w rozdziale opracowano tło teoretyczne, dotyczące kulturowo kluczowych obszarów praktyk HR wpływających na postrzeganie przez pracowników realizacji kontraktów psychologicznych w polskim kontekście kultury organizacyjnej. 1.1. Kultura organizacyjna – rozważania definicyjne i koncepcyjne Kultura organizacyjna jest elementem analizowanym na gruncie zarządzania, psy- chologii, socjologii i antropologii. Powoduje to zróżnicowanie podejść do oma- wianego zagadnienia, a pojawiające się w literaturze definicje charakteryzuje zło- żoność i wieloznaczność. 14 Jedna z ogólnych definicji kultury wskazuje, że składa się ona z różnorodnych sposobów myślenia, odczuwania i reagowania (Kluckhohn, 1951: 181). Jest na- bywana i przekazywana głównie przez symbole. Istotny trzon kultury stanowią tradycyjne idee, a zwłaszcza związane z nimi wartości (Kluckhohn, 1951: 181). W socjologii i psychologii organizacji, kulturę rozumie się w sposób niewar- tościujący, natomiast w teorii organizacji i zarządzania dominuje ujęcie wartoś- ciujące (Hemmatinezhad, 2012: 69–78). Kultura organizacyjna wiąże się przede wszystkim z zasobami ludzkimi przedsiębiorstwa i koncentruje się na zachowa- niach ludzkich, które stały się społecznym nawykiem, będącym regularnością dla licznych członków określonej grupy, podporządkowanym pewnym wzorcom i modelom, głównie osobowym. Geert Hofstede (1980), jeden z pionierów studiów nad kulturą organizacyjną, w następujący sposób określa kulturę: Kultura nie jest cechą charakterystyczną dla jednostek; obejmuje szereg osób, które były uwarunkowane tym samym wykształ- ceniem i doświadczeniem życiowym. Kiedy mówi się o kulturze organizacji odnosi się do zbiorowego programu mentalnego, który różni się od programu innych orga- nizacji. Cameron i Quinn (2006) określają kulturę organizacyjną jako zbiór warto- ści uważanych za oczywiste, założeń, o których się nie mówi, wspólnych oczekiwań, definicji, elementów pamięci zbiorowej. Do najbardziej słynnych definicji kultury należy interpretacja Scheina (2010), według którego kultura jest zespołem podsta- wowych założeń, które dana grupa ustanowiła w trakcie pokonywania problemów adaptacji do otoczenia i budowania wewnętrznej integracji. Kultura jest istotna w za- rządzaniu, zrozumieniu zachowań w wydarzeniach społecznych instytucji i proce- sów (Alvesson, 2013). Każda organizacja charakteryzuje się właściwą tylko sobie kulturą organiza- cyjną, skomponowaną według oryginalnego wzoru, bądź będącą odzwierciedle- niem koncepcji prowadzenia biznesu przez jego właścicieli. Każdą kulturę moż- na jednak standaryzować, wyodrębniając jej cechy dominujące i przyrównujące je do teoretycznych modeli. Trudno jest zmienić kulturę, jeśli w ogóle jest ona zmienna (Hofstede, 1980). Dzieje się tak głównie dlatego, że kultura jest dzielona przez grupę ludzi i zazwyczaj krystalizuje się w budowanych przez nich instytu- cjach społecznych: rodzinie, strukturach, organizacjach religijnych, strukturach edukacyjnych, formach rządów prawa, literaturze i organizacjach pracy (Hofste- de, 1980, 1993: 81–93). Eskiler i współpracownicy (2016: 53–64) przyjmują, że kultura organizacyj- na powstaje i rozwija się na podłożu konkretnych rozwiązań instytucjonalnych, tworzy pozytywne zachowania w pracy oraz ich wzajemne relacje na różnych poziomach organizacyjnych. Takie rozumienie kultury sprawia, że traktuje się ją jako zmienną zależną, aktywnie kształtowaną przez czynniki kulturotwórcze (Khan, 2018) i  wykorzystywaną jako źródło przewagi konkurencyjnej (Eski- ler i in., 2016: 53–64). Według ostatnich opracowań (Lorsch, McTague, 2016: 980–995) należy spojrzeć na kulturę jako na efekt zmian. Modyfikacja kultury Kontekst polskiej kultury organizacyjnej 15 organizacyjnej jest kluczem do pomyślnego wdrożenia wszelkich programów mających przynieść wzrost efektywności, a także warunkiem przystosowania do coraz bardziej zmiennego otoczenia, w którym działają przedsiębiorstwa (Ca- meron, Quinn, 2006). Przegląd wybranych czynników mających wpływ na kulturę organizacyjną po- zwala wyłonić najważniejsze elementy wspólne. Należą do nich: czynniki związane z organizacją i pozaorganizacyjne, mające swe źródło w środowisku zewnętrznym organizacji. A zatem: • kultura jest zwarta w umysłach ludzi, gdyż to oni tworzą organizację, • kultura jest spoiwem, które łączy, jednoczy, stabilizuje, • kultura to całość ludzkich sposobów życia, stosunków międzyludzkich, za- spokajania potrzeb, poczucia bezpieczeństwa, pewności oraz komfortu psy- chicznego każdego z członków organizacji, • kultura pomaga wspólnie utrzymać określone zasady zachowań. Można także powiedzieć, że splot i kombinacja owych czynników wpływa na proces tworzenia kultury danej organizacji (Roşca, 2008: 561). Na potrzeby ni- niejszej pracy przyjmuje się ogólnie, że kultura organizacyjna to zbiór względnie powszechnie podzielanych wartości i  przekonań, determinujących pracownicze postawy i zachowania, wyznaczających normy, reguły i zasady, którym w organi- zacji powinno się podporządkować, oraz nakreślających wzajemne zobowiązania i oczekiwania, a także zachodzące relacje interpersonalne. Kultura organizacyjna stanowi potężną siłę napędową każdego pracodaw- cy. Kultura jest unikalna dla każdej organizacji. Napędzają ją takie czynniki jak: przywództwo organizacyjne czy wytwarzany produkt lub usługa. W przypadku fuzji lub przejęć może być konieczne ponowne zdefiniowanie kultury. Działy HR mogą odgrywać kluczową rolę w tworzeniu lub utrzymaniu kultury poprzez jasne określenie, jaki rodzaj kultury powinna posiadać firma, a następnie zdefiniowanie kultury dla miejsca pracy i wspieranie środowiska pracy. Mocno określona kul- tura przyciąga pracowników, daje im poczucie celu i podstawę do uczestnictwa w podejmowaniu decyzji. Odbiór kultury nie jest jednoznaczny dla różnych ludzi – firmy przyciągają tych, którzy uważają, że kultura jest dla nich pożądana. Atrak- cyjność ta może oznaczać wszystko, od posiadania dużej swobody do uczestnictwa w decyzjach biznesowych, po pracę z misją ratowania życia. Podczas gdy odpo- wiedź na to pytanie wymaga spełnienia szeregu kryteriów, wizerunki kulturowe organizacji, które odniosły sukces, w pełni odnoszą się do tych kategorii: równo- waga między pracą a życiem prywatnym, poczucie celu, celebrowanie różnorod- ności, aktywne uczestnictwo w zarządzaniu i środowisko integrujące ciągłe ucze- nie się (Anbuoli i in., 2016: 105–107). Kultura organizacyjna – rozważania definicyjne i koncepcyjne 16 1.2. Polska kultura organizacyjna w świetle badań Hofstede Teoria wymiarów kultury Hofstede’a stanowi ramy dla zarządzania międzykultu- rowego, które zostały po raz pierwszy opracowane przez holenderskiego naukow- ca z dziedziny zarządzania Greeta Hofstede. Wymiary kultury Hofstede opisują wpływ kultury danego społeczeństwa na wartości jego członków oraz to, jak war- tości te odnoszą się do ich indywidualnych zachowań (Jackson, 2020: 3–6). Wielu badaczy konceptualizuje i mierzy kulturę poprzez różne wymiary (por. Kluckhohn, Strodtbeck, 1961; Triandis, 1994; Trompenaars, Woolliams, 2004; Schein, 2010; Project GLOBE, 2004; Hofstede, 1980; Hofstede, 2011: 1–18). Pomi- mo głosów krytyki, to podejście, oparte na wymiarach, jest powszechne i korzyst- ne, ponieważ zidentyfikowane wymiary kulturowe wykazują zasadność i ustalają związek pomiędzy zjawiskami na poziomie indywidualnym i organizacyjnym, jak również społecznym (Hofstede, 2011: 1–18). Hofstede od czasów opublikowania pierwszej i najbardziej przełomowej pracy (1980) bada różnice kulturowe między 40 narodami. Badacz początkowo określił cztery główne międzykulturowe wymiary opisujące kulturę danego kraju lub spo- łeczeństwa: dystans władzy, unikanie niepewności, indywidualizm/kolektywizm i męskość/kobiecość. Później, w toku dalszych badań Hofstede (1993) dodał piąty wymiar oparty na: orientacji czasowej. Każdy wymiar stanowi pewnego rodzaju kontinuum, w którym na przeciwległych biegunach pojawiają się skrajne wartości. Te wartości są wskaźnikiem relacji lub też dystansu dzielącego poszczególne kraje i regiony w skali danego wymiaru kulturowego. Teoria Hofstede’a przetrwała kilkadziesiąt lat, najprawdopodobniej dzięki swo- jej prostocie oraz praktycznym atutom wraz z proponowanym doradztwem w za- kresie zarządzania organizacjami, dlatego z  powodzeniem jest wykorzystywana przez innych badaczy. Poniżej zostały przybliżone wymiary kulturowe Hofstede najbardziej praw- dopodobne dla polskiej kultury organizacyjnej. Zostały one ograniczone do wątków bezpośrednio związanych z organizacją, pracą, zarządzaniem, relacjami z ludźmi oraz zarządzaniem zasobami ludzkimi ze względu na tytułowy obszar zainteresowań. Dystans władzy to miara psychologicznego dystansu między menedżerem a  podległymi pracownikami oraz akceptacja istnienia hierarchicznej struktury i nierówności związanej z zajmowaną pozycją. Dystans władzy odnosi się do stop- nia, w jakim jednostki akceptują różnice między ludźmi jako uzasadnione i ocze- kiwane (Hofstede, 2011: 1–18). Kultura organizacyjna, w której dystans władzy jest wysoki, eksponuje różnice między przełożonymi i podwładnymi jako odmienne, z dużymi różnicami statusu. Pracownicy w kulturach o małym dystansie władzy postrzegają mniej różnic hierarchicznych, przełożeni są bardziej otwarci, a różnice Kontekst polskiej kultury organizacyjnej 17 między płciami w odniesieniu do statusu społecznego są mniej wyraźne (Hofste- de, 2011: 1–18). Wyniki kolejnych badań Hofstede pokazują, że wyniki dotyczące dystansu wła- dzy w Polsce są dość wysokie (por. tabela 1.1), co oznacza, że polscy pracownicy akceptują hierarchiczny porządek w organizacjach, jak również w społeczeństwie. Miejsce każdej jednostki w organizacji opiera się na dobrze ustalonej hierarchii. Centralizacja władzy jest powszechna w społeczeństwach o dużym dystansie wła- dzy, a podwładni oczekują, że będą prowadzeni lub kierowani przez przełożonych (Hofstede i in., 2005; 2010). Wymiar indywidualizm/kolektywizm odnosi się do zakresu, w jakim ludzie myślą o sobie jako jednostkach lub jako członkach grup i zgodnie z tym poczu- ciem zachowują się w życiu. Indywidualizm związany jest ze skupianiem się pra- cowników na indywidualnych potrzebach i pragnieniach (Hofstede, 2011: 1–18). Polska, jako kraj ze średnim poziomem wymiaru indywidualizmu, podkreśla od- powiedzialność i osiągnięcia poszczególnych jednostek. Z drugiej strony, kultury kolektywistyczne, w tym firmy z Chin, Tajwanu, Meksyku czy Turcji, kładą nacisk na wysiłek grupowy, pracę zespołową i członków grupy (Sung i in., 2020: 15–32). Podstawową kwestią, którą zajmuje się ten wymiar, jest stopień współzależności, jaki członkowie organizacji utrzymują ze sobą. W  społeczeństwach indywidu- alistycznych, w tym w Polsce, ludzie zazwyczaj interesują się tylko sobą i swoją najbliższą rodziną. W przeciwieństwie do nich, osoby o niskim poziomie indy- widualistycznym lub wysokim kolektywizmie należą do grupy lub organizacji, która się nimi opiekuje (Hofstede, 2011: 1–18). W krajach rozwiniętych i Europy Zachodniej dominuje indywidualizm, natomiast w  krajach słabiej rozwiniętych i wschodnich – kolektywizm; Japonia zajmuje w tym wymiarze pozycję środkową (Hofstede, 2011: 1–18). W polskich przedsiębiorstwach, w których kultury organizacyjne charaktery- zuje średni indywidualizm, pracownicy sami dbają o swoje interesy, panuje prze- konanie o trafności decyzji podejmowanych przez pojedyncze osoby, osobista ini- cjatywa jest nagradzana, a podstawą awansu są osiągnięcia w pracy (Sung i in., 2020: 15–32). Męskość/kobiecość to kolejny wymiar kulturowy, w  którym role społeczne wyraźnie się różnią. Męskość odnosi się do stopnia, w jakim pracownicy wykazują męskie zachowania, takie jak dominacja, niezależność, asertywność, skupienie się na sukcesie materialnym. Natomiast kobiety są reprezentantkami takich cech jak: otwartość, wzajemna zależność, skromność, uczciwość, orientacja na jakość ży- cia, relacje interpersonalne. Kobiecość odnosi się do społeczeństw, w których role pokrywają się, tj. zarówno od kobiet i od mężczyzn oczekuje się, że będą łagod- ni, skromni, uczciwi, zorientowani na relacje społeczne (Hofstede, 2011: 1–18). W  kulturach o  wysokim stopniu męskości wyraźnie widać zróżnicowanie płci, ról, niezależnych wyników, osiągnięć i ambicji. W kulturach o wysokim poziomie Polska kultura organizacyjna w świetle badań Hofstede 18 kobiecości kładzie się większy nacisk na równe role płci, jakość życia i pomaganie innym (Hofstede i in., 2005; 2010). Polska wskazuje na męski wymiar kultury organizacyjnej, gdzie oczekuje się, że menedżerowie będą stanowczy i zdecydowani. Dużą wagę przywiązuje się do wyników, konkurencji i  sprawiedliwości. Dla pracowników istotne są wartości ekonomiczne tj.: zarobki, awans czy osiągnięcia zawodowe. W polskich męskich kulturach organizacyjnych menedżerowie dążą raczej do konkurencji niż do kon- sensusu, a pracownicy cenią sobie możliwości płynące z rozwoju kariery, profitów płynących ze statusu stanowiska pracy oraz niezależności w podejmowaniu decy- zji (Sung i in., 2020: 15–32). Wymiar unikanie niepewności to miara tolerancji niepewności i ryzyka, pre- ferowanie sytuacji, w jakich pracownicy są gotowi zaakceptować sytuację niepew- ności i zmiany, a także działać mimo braku formalnych procedur (Hofstede, 2011: 1–18). Innymi słowy, unikanie niepewności odnosi się do stopnia, w jakim ludzie czują się komfortowo z  niejednoznacznością. Tam, gdzie stopień unikania nie- pewności jest niski, pracownicy są skłonni podejmować ryzyko, łatwiej akceptują zmiany, a przepisy i procedury są modyfikowane w uzasadnionych merytorycznie sytuacjach. Osoby o niskim tym wymiarze są bardziej skłonne „iść naprzód” nie wiedząc, co ich w przyszłości czeka. Wysoki stopień unikania niepewności ozna- cza niechęć do podejmowania ryzyka, opór wobec zmian, traktowanie przepisów i procedur jako nienaruszalnych. Osoby o wysokim stopniu unikania niepewności kładą duży nacisk na stabilność i pewność oraz preferują różne mechanizmy, które zwiększają poczucie bezpieczeństwa (Hofstede i in., 2005; 2010). Wyniki badań pokazują, że polską kulturę organizacyjną charakteryzuje wyso- ki poziom unikania niepewności, gdzie nacisk kładzie się na traktowanie proce- dur i przepisów jako nienaruszalnych, a planowanie przyszłości prowadzone jest z  dużą dozą niepewności i  strachem przed zmieniającymi się okolicznościami. Pracownicy podchodzą z  powagą do organizacyjnych spraw dnia codziennego. W rezultacie, istnieje niski stopień akceptacji dla nowych, innowacyjnych pomy- słów, a duży opór wobec zmian ogranicza chęć podejmowania ryzyka (Sung i in., 2020: 15–32). Orientacja czasowa występuje w podziale na orientację krótko i długodystan- sową. Długodystansowa orientacja czasowa, to ukierunkowanie na wzmacnianie zachowań, które przynoszą nagrody w przyszłości, np. wytrwałość lub oszczędza- nie. Orientacja długodystansowa odnosi się do tego, jak organizacja oraz zatrud- nieni w niej pracownicy reagują na obecne i przyszłe wyzwania. Na przeciwległym biegunie znajduje się orientacja krótkodystansowa, która polega na większym za- interesowaniu przeszłością i teraźniejszością. Ważny jest wobec tego np.: szacunek dla tradycji, honorowe zachowanie czy wypełnianie zobowiązań społecznych. Pra- cownicy w orientacji krótkodystansowej zużywają zasoby w celu zaspokojenia bie- żących potrzeb. Z drugiej strony, kultury zorientowane długodystansowo oszczę- Kontekst polskiej kultury organizacyjnej 19 dzają zasoby, aby spełnić długoterminową lub przyszłą wizję własnego rozwoju lub organizacyjną (Hofstede i in., 2005; 2010). Polska, jako kraj, gdzie dominuje kultura organizacyjna z wymiarem orientacji krótkodystansowej, wskazuje na silne preferencje przestrzegania określonych za- sad zgodnie z obowiązującymi przepisami. Pracownicy charakteryzują się posza- nowaniem tradycji, a także społecznych i statutowych zobowiązań, niezależnie od ponoszonych kosztów. W polskich organizacjach o tym wymiarze kultury organi- zacyjnej panuje społeczna presja na dorównanie drugiej osobie, nawet jeśli wiąże się ono z nadmiernymi wydatkami. Ludzie oczekują szybkich rezultatów, dążą do prawdy i do tzw. zachowania „twarzy” (Sung i in., 2020: 15–32). Zwięzłą charakterystykę wymiarów dla Polski zawiera tabela 1.1. Zamieszczono tam wyniki, jakie uzyskała Polska w stosunku do innych badanych krajów, co plasu- je ją na określonej pozycji. Wynik wysoki oznacza wysoki poziom danego wymiaru. W przypadku indywidualizmu/kolektywizmu, Polska uzyskała wynik 60 i zna- lazła się na 22–24 miejscu wśród 74 badanych krajów, co sprzyja średniemu po- ziomowi indywidualizmu. Wymiar dystansu władzy jest na wyższym poziomie, bowiem Polska znalazła się na 27–29 miejscu z wynikiem 68. W polskiej kulturze organizacyjnej występuje niski stopień unikania niepewności. Polska z wynikiem 93 uplasowała się na 9–10 pozycji. Z kolei jeśli chodzi o wymiar męskość/kobie- cość, Polska zdecydowanie należy do wymiaru męskości, gdyż w  tym badaniu osiągnęła wynik 64 i znalazła się na 14–16 pozycji. Polska należy także do krajów z orientacją krótkookresową, gdyż spośród 39 badanych krajów uzyskała wynik 32 i znalazła się na 24 miejscu. Wysoki dystans władzy w  polskich przedsiębiorstwach wiąże się z  tworze- niem relacji o charakterze patriarchalnym między pracodawcą a pracownikami, „spontanicznym” zarządzaniem, małą skłonnością do delegowania zadań. Rela- cje między polskimi pracownikami charakteryzują się dużym dystansem między kierownikiem–właścicielem a pracownikami oraz bardzo silną solidarnością pra- cowników skierowaną przeciwko kierownictwu. W firmach nie ceni się wysoko postaw indywidualistycznych. Znaczną wagę przywiązuje się do więzów rodzin- nych (nepotyzm) oraz tworzenia koleżeńskich nieformalnych „grup wsparcia”. Pracownicy odczuwają silną potrzebę akceptacji ze strony kolegów, solidarności i harmonii w grupie, choć postaw tych nie traktują w kategoriach „kolektywistycz- nych”, a raczej jako przejaw indywidualizmu wobec zwierzchników. Mówiąc o wskaźniku męskości należy zwrócić uwagę na stale utrzymujące się społeczno-gospodarcze uprzywilejowanie mężczyzn – pod względem liczby za- trudnionych, typu, hierarchii zajmowanych stanowisk, płac, możliwości awansu, uregulowań prawnych związanych z zatrudnieniem, a także na zjawisko dyskrymi- nacji kobiet w sferze obyczajowej. Z drugiej strony jednak, dostrzec można skłon- ność Polaków do myślenia i tzw. zachowań kobiecych – przywiązywania większej wagi do pielęgnowania relacji międzyludzkich niż do rywalizacji, niechęć wobec osób dążących do dominacji. Polska kultura organizacyjna w świetle badań Hofstede
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarządzanie kontraktem psychologicznym w polskiej kulturze organizacyjnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: