Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00501 006403 11255551 na godz. na dobę w sumie
Zarządzanie marką - ebook/pdf
Zarządzanie marką - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-6047-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Wiele firm może szybko skopiować niemal każdą innowację pojawiającą sią na rynku, O ile jednak łatwo jest naśladować cechy produktu, o tyle trudno imitować siłę marki, dlatego może się ona przyczynić do utrzymania trwałej przewagi konkurencyjnej. Poza tym cechy produktów zmieniają się, na przykład za sprawą rozwoju technologicznego, a siła marki może być utrzymywana przez dłuższy czas.
We współczesnej gospodarce wzrasta liczba osób zajmujących się, zarządzaniem marką. Dla nich właśnie przeznaczona jest ta książka. Autorzy odpowiadają w niej na dwa podstawowe pytania: co zrobić, by marka była silna, dostrzegana i doceniana przez nabywców, i jak zwiększyć wartość marki, to znaczy jej zdolność do długoterminowego generowania gotówki.

W książce szczegółowo omówiono takie zagadnienia, jak:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wydawca Kamila Dołęgowska-Narloch Redaktor prowadzący Janina Burek Opracowanie redakcyjne Mirosław Dąbrowski Joanna Hołdys Korekta i łamanie www.wydawnictwojak.pl Projekt graficzny okładki i zdjęcia wykorzystane na okładce Barbara Widłak Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy prawo i własność. Więcej na www.legalnakultura.pl Polska Izba Książki © Oficyna Ekonomiczna, Oddział Polskich Wydawnictw Profesjonalnych Sp. z o.o. 2006 © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA 2013 All rights reserved. ISBN 978-83-264-4277-3 Wydanie II zmienione i uzupełnione Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl Spis treści O autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wstęp do wydania drugiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Rozdział 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy . . . . . . . . . . . . . . 15 Ryszard Kłeczek Świadomość marki i jej rola w procesie zakupu . . . . . . . . . . . . 16 Wizerunek marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Siła, korzystność i wyjątkowość skojarzeń składających się na wizerunek marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Lojalność wobec marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Rozdział 2. Techniki pomiaru świadomości marki . . . . . . . . . . . . . . . 36 Ryszard Kłeczek Pomiar przywołania marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Pomiar rozpoznania marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Pomiar świadomości kategorii produktu . . . . . . . . . . . . . . . . 38 Pomiar rozpoznania kategorii produktu . . . . . . . . . . . . . . . . 39 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 Rozdział 3. Badania jakościowe wizerunku marki . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Ryszard Kłeczek, Adam Sagan Cel i zasady badania wizerunku marki . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Technika swobodnych skojarzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Technika wolnych list i analiza dziedziny w badaniach wizerunku marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Analiza struktury wizerunku marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Techniki drabinowe w badaniach wizerunku marki . . . . . . . . . . 55 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 6 Spis treści Rozdział 4. Badania ilościowe wizerunku marki . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Ryszard Kłeczek, Adam Sagan Techniki pomiaru i analizy wizerunku marki w badaniach ilościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Mapy percepcji i analizy struktury kategorii produktu . . . . . . . . 76 Konstruowanie map percepcji – najprostsze metody . . . . . . . . . 80 Skala dyferencjału semantycznego w badaniach wizerunku marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 Inne metody budowy map percepcji i map preferencji . . . . . . . . 88 Ślepe testy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 Rozdział 5. Pomiar efektów behawioralnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Ryszard Kłeczek, Adam Sagan Techniki pomiaru efektów behawioralnych . . . . . . . . . . . . . . 121 Pomiar satysfakcji i lojalności wobec marki . . . . . . . . . . . . . . 123 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Rozdział 6. Wprowadzanie marki na rynek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Ryszard Kłeczek Wybór rynku docelowego i pozycjonowanie marki . . . . . . . . . . 137 Testowanie koncepcji oferty (marki lub submarki) . . . . . . . . . . 140 Kryteria doboru elementów marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Procedura wyboru elementów marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 Testowanie elementów marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Przykłady udanego wprowadzenia nowych marek na rynek . . . . . 165 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 Rozdział 7. Zarządzanie portfelem marek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Ryszard Kłeczek Poszerzenia marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 Mapa marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 Rewitalizacja marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 Metody szacowania siły marki – Interbrand . . . . . . . . . . . . . . 203 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Rozdział 8. Reklama jako instrument marketingowy wspierający wizerunek marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Ryszard Kłeczek, Adam Sagan Techniki kreatywne w konstrukcji reklamy – matryca Rossitera–Percy’ego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 Techniki przyciągania uwagi w reklamach prasowych . . . . . . . . 225 Testy reklamowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 Badania reklamy – modele i pomiary . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 Spis treści 7 Analiza treści reklam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Rozdział 9. Finansowe aspekty wartości marki . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 Ryszard Kłeczek Marketingowe czynniki wzrostu wartości marki . . . . . . . . . . . 257 Decyzje marketingowe zwiększające wartość marki . . . . . . . . . 262 Controlling i tracking w zarządzaniu marką . . . . . . . . . . . . . 270 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Rozdział 10. Wykorzystanie koncepcji marki przez sieci detaliczne . . . . . 281 Jacek Kall Identyfikatory sieci detalicznej jako marki . . . . . . . . . . . . . . 284 Motywy stosowania marek własnych i powody ich rynkowych sukcesów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Produkty objęte markami własnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 Kategorie marek własnych na rynku dóbr częstego zakupu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Zarządzanie portfelem marek własnych . . . . . . . . . . . . . . . 301 Komunikacja marketingowa marek własnych . . . . . . . . . . . . . 303 Strategia producentów wobec marek własnych . . . . . . . . . . . . 304 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 O autorach Dr hab. Jacek Kall jest pracownikiem naukowym Katedry Marketingu Pro- duktu Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu oraz Wyższej Szkoły Ban- kowej w Poznaniu. Specjalizuje się w zagadnieniach związanych z marką oraz reklamą. Jest autorem wielu publikacji z tego zakresu, m.in. Silna marka, Jak zbudować silną markę od podstaw, Zarządzanie portfelem marek. Pracuje jako niezależny konsultant. Dr hab. Ryszard Kłeczek jest profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. Pracuje także jako konsultant i trener w takich dziedzinach, jak strategia marketingowa, zarządzanie sprzedażą i zarządzanie marką. Jest współautorem książek Marketing – jak to się robi?, Strategiczne pla- nowanie marketingowe oraz autorem książki Marketing i wartość. Jest członkiem rady programowej miesięcznika „Marketing i Rynek”. Dr hab. Adam Sagan jest kierownikiem Katedry Analizy Rynku i Badań Mar- ketingowych Akademii Ekonomicznej w Krakowie oraz Instytutu Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego zainteresowania naukowe dotyczą meto- dologii badań społecznych i marketingowych oraz komunikacji marketingowej. Szczególnie interesuje się analizami z wykorzystaniem zmiennych i klas ukry- tych. Jest autorem i współautorem podręczników dotyczących analizy rynku i badań marketingowych, m.in. Badania marketingowe. Podstawowe kierunki oraz Symbolika produktu w systemie komunikacji marketingowej. Studium teo- retyczno-metodologiczne. Wstęp Ta książka jest o marce. O zarządzaniu marką. Marka to kombinacja kilku elementów: nazwy, logo, opakowania, sloganu, dżingla, postaci, opracowana w celu oznaczenia danego produktu. Źródłem siły marki są efekty komunika- cyjne (świadomość, wizerunek) i behawioralne (zachowania składające się na lojalność wobec marki). Wartość marki to jej zdolność do przyszłego zarabiania pieniędzy, a dokładniej mówiąc, suma przyszłych przepływów gotówkowych generowanych przez markę. Siła marki jest środkiem pozwalającym tworzyć jej wartość. Podstawę siły marki stanowią efekty komunikacyjne, czyli zbiory skojarzeń w umysłach nabywców. Skojarzenia powstają, gdy marka jest wprowadzana na rynek, wpływają na percepcję marki oraz na zachowania zakupowe nabywców. Zakres tych skojarzeń wykracza poza cechy fizyczne i funkcjonalne produktu oznaczonego marką. We współczesnej sytuacji konkurencyjnej możliwe jest szybkie skopiowanie niemal każdej innowacji pojawiającej się na rynku. Lecz o ile łatwo jest naśla- dować cechy produktu, o tyle trudno jest imitować siłę marki, dlatego może się ona przyczyniać do utrzymania trwałej przewagi konkurencyjnej. Poza tym cechy produktów, na przykład za sprawą rozwoju technologicznego, zmieniają się, ale siła marki może być utrzymywana przez dłuższy czas. Na rynkowej sile marki opiera się wartość marki w sensie finansowym, dla- tego niezbędne są inwestycje w źródła tej siły. Inwestycje przynoszą rezultaty, gdy są podejmowane w atrakcyjnych kategoriach i subkategoriach produktów (segmentach rynku). Analizy źródeł siły marki mają zatem sens jedynie w połą- czeniu z analizami struktur kategorii produktów i ich atrakcyjności, jak również z analizami pozycjonowania marek. We współczesnej gospodarce wzrasta liczba osób zajmujących się zarządza- niem marką – zarówno podczas studiów, jak i w praktyce zawodowej. Dla nich 12 Wstęp właśnie przeznaczona jest ta książka. Przedmiotem rozważań w niej zawartych jest próba odpowiedzi na dwa pytania: • co można zrobić, żeby marka była silna na rynku, tj. dostrzegana i doceniana przez nabywców? • co można zrobić, żeby zwiększyć wartość marki, tj. jej zdolność do długo- terminowego generowania gotówki? W rozdziale 1 przedstawiono koncepcję siły marki z punktu widzenia na- bywcy. Omówione zostały kluczowe pojęcia: świadomość, wizerunek i lojalność wobec marki oraz mechanizm oddziaływania marki na decyzje zakupowe. Rozdział 2 jest poświęcony pomiarom świadomości marki (spontanicznej i wspomaganej) i świadomości kategorii produktu. W rozdziale 3 zostaną za- prezentowane techniki pomiaru wykorzystywane w badaniach jakościowych wizerunku marki, a w rozdziale 4 – techniki wykorzystywane w badaniach ilościowych. Omówimy także sposoby analizowania wizerunku marki za po- mocą map percepcji. W rozdziale 5 zostaną przedstawione techniki pomiaru efektów behawioralnych stanowiących następstwo efektów komunikacyjnych marki. Rozdział 6 jest poświęcony skutecznemu wprowadzaniu marki na rynek, na które składa się wybór rynku docelowego i pozycjonowanie marki, wybór elementów marki, testowanie koncepcji oferty i testy produktu. W rozdziale 7 zostaną zaprezentowane zagadnienia związane z zarządzaniem portfelem ma- rek oraz poszerzeniami wewnątrz- i międzykategorialnymi marki. Rozdział 8 prezentuje techniki reklamowe używane do wspierania wizerunku marki oraz metody testowania reklam i pomiaru świadomości reklamy. W rozdziale 9 zostaną przedstawione finansowe aspekty zarządzania wartością marki, ze szczególnym uwzględnieniem marketingowych czynników wzrostu wartości. Rozdział 10 jest poświęcony markom detalicznym. Autorzy oczekują na opinie o książce, w szczególności na opinie i przykłady zastosowania w praktyce przedstawionych w książce technik analizy oraz proce- dur podejmowania decyzji w zarządzaniu marką: Jacek Kall – kalljac@gmail.com; Ryszard Kłeczek – ryszard.kleczek@ue.wroc.pl; Adam Sagan – sagana@uek. krakow.pl. Wstęp do wydania drugiego Oddajemy Czytelnikowi drugie, zmienione i uzupełnione wydanie Zarządzania marką. Zmiany w stosunku do wydania pierwszego są następujące: 1. Zmiana definicji korzyści symbolicznych (jednego z siedmiu elementów wizerunku marki) i odpowiadające jej zmiany w sposobie pomiaru tego elementu wizerunku marki w badaniach jakościowych (w rozdziale 3) i ilo- ściowych (w rozdziale 4). Celem tej zmiany jest wyraźniejsze odróżnienie wizerunku korzyści symbolicznych i wizerunku typu użytkownika marki oraz uzgodnienie treści korzyści symbolicznych z pozytywną motywacją wy- boru marki (akceptacja społeczna) w matrycy J.R. Rossitera i L. Percy’ego przedstawionej w rozdziale 8. 2. Ujednolicono techniki pomiaru wizerunku cech i korzyści funkcjonalnych z pozostałymi elementami wizerunku marki w rozdziale 4. 3. W rozdziale 10 dokonano zmiany wcześniej używanego terminu „marka handlowa” na „marka własna” (wydaje się, iż takie pojęcie zaczęło domino- wać w publikacjach z tego obszaru). Dla zachowania spójności terminolo- gicznej, jedna z kategorii marek należących do sieci detalicznych, określana wcześniej zamiennie jako „marka prywatna” lub „marka własna”, w nowym wydaniu książki przyjęła wyłącznie to pierwsze określenie. Wprowadzono także następujące uzupełnienia: 1. Uzupełnienie zasad badań wizerunku marki o zasadę oddzielania wyników badań zrealizowanych na użytkownikach i na nie-użytkownikach marki, zarówno w badaniach jakościowych (w rozdziale 3), jak i ilościowych (w roz- dziale 4). Celem tego uzupełnienia jest wyraźniejsze wskazanie na związek badań wizerunkowych z segmentacją rynku z punktu widzenia możliwości wzrostu sprzedaży marki przedstawionej na ilustracjach 1.5 i 1.6 w rozdziale 1. 14 Wstęp do wydania drugiego 2. Bardziej szczegółowo niż w wydaniu pierwszym przedstawiono techniki analizy jakościowej (analiza zakresu, siły, pozytywności i unikalności sko- jarzeń) wizerunku marki. 3. W rozdziale 3 dodano podsumowanie technik gromadzenia danych w podej- ściu środków celów. Wprowadzono, obok tabeli implikacji (SIM), również sumaryczną tabelę drabinek (summary ladder matrix) jako alternatywną formę prezentacji relacji między cechami, konsekwencjami i wartościami w skróconym wywiadzie drabinkowym. 4. W rozdziale 4 analiza wizerunku marki na mapach percepcji (w oparciu o pomiar na dyferencjałach semantycznych) została uzupełniona o analizę wizerunku na wykresach kolumnowych (w oparciu o pomiar na podstawie pytań wielokrotnego wyboru). Rozdział 4 uzupełniono także o technikę analizy wizerunkowej w postaci analizy treści reklam z punktu widzenia siedmiu elementów wizerunku marki. 5. W rozdziale 6 uzupełniono treści podkreślające, że działania wizerunkowe składają się ze stałych kroków postępowania: (1) analiza wizerunku, wraz z identyfikacją problemów i szans wizerunkowych, (2) testowanie koncepcji ofert (marek lub submarek), (3) wprowadzanie przetestowanych koncepcji ofert na rynek. 6. W rozdziale 7 dodano treść dotyczącą analizy transferu wizerunku z obiek- tów zewnętrznych na marki produktowe. 7. W rozdziale 10 uaktualnione zostały dane rynkowe obrazujące popularność marek własnych detalistów. Rozbudowano fragment rozważań poświęco- nych kupowaniu marek własnych; dodano też punkt dotyczący zarządzania portfelem marek własnych oraz strategii, jaką mogą (powinni) przyjąć producenci wobec umacniającej się pozycji marek własnych. Autorzy książki mają nadzieję, że zmiany i uzupełnienia przyczynią się do uwydatnienia podstawowych kroków w procesie zarządzania marką, którymi są: (1) analiza strategiczna wizerunku wraz z identyfikacją problemów i szans wizerunkowych, (2) testowanie koncepcji ofert (marek lub submarek) przygo- towanych do wykorzystania zidentyfikowanych szans wizerunkowych, (3) wpro- wadzanie przetestowanych koncepcji ofert na rynek, (4) tracking i kontrola rentowności marek i submarek na rynku. Rozdział 1 Silna marka z punktu widzenia nabywcy Ryszard Kłeczek Jeśli pomyślimy – jako konsumenci – o dwóch dowolnych markach: o jednej, którą uważamy za silną, i o drugiej, którą uważamy za słabą, i zastanowimy się, czym te marki różnią się od siebie, to zapewne stwierdzimy, że naszemu myśleniu o marce silnej towarzyszą trwałe, pozytywne i wyjątkowe skojarzenia, podczas gdy myśleniu o marce słabej nie towarzyszą żadne skojarzenia lub nie są one pozytywne czy wyjątkowe. Można więc powiedzieć, że o sile marki decyduje rodzaj nasuwających się skojarzeń (Keller 1998, s. 43–44; własną koncepcję siły marki prezentuje K. Najder w artykule Co to znaczy „silna marka”, www. stratosfera.com). Silne, pozytywne i wyjątkowe skojarzenia odróżniają markę silną od słabej oraz, co najważniejsze, wpływają na decyzje zakupowe nabywców. Aby określić wpływ skojarzeń dotyczących marki na zachowania zakupowe, można przeprowadzić ślepe testy, które polegają na sprawdzeniu, jak nabywcy oceniają produkty w zależności od tego, czy wiedzą, z jakimi markami mają do czynienia, czy nie. Ponieważ oceny bywają różne, należy zakładać, że największy wpływ na nie mają właśnie skojarzenia. A jeśli tak, to również decyzje zakupowe zależą od skojarzeń. Ilustracja 1.1 przedstawia zakres skojarzeń towarzyszących marce i decy- dujących o jej sile. Dzielą się one na dwie główne grupy: • skojarzenia marki z kategorią produktu, do której marka należy (świadomość marki), • skojarzenia składające się na wizerunek marki. 16 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy Kategoria produktu Przywołanie Rozpoznanie Sytuacja zakupu lub użycia Typ użytkownika Cechy Korzyści funkcjonalne MARKA (nazwa, logo, opakowanie, slogan) Oceny Korzyści związane z doświadczeniami towarzyszącymi używaniu marki Korzyści symboliczne Osobowość marki Ilustracja 1.1. Źródła siły marki Świadomość marki i jej rola w procesie zakupu Świadomość marki to zdolność potencjalnego nabywcy do rozpoznania marki lub przypomnienia sobie, że należy ona do określonej kategorii produktu (Aaker 1991, s. 61). Ponieważ większość marek to submarki, a większość kategorii produktów to subkategorie produktów, świadomość marki można rozpatrywać jako skojarzenie submarki z subkategorią. Na przykład Nivea For Men, Nivea Baby, Nivea Visage i Nivea Sun to 4 submarki marki Nivea. Należą one odpowiednio do następujących subkategorii produktów: męskie kremy do golenia, kosmetyki dla dzieci, damskie kosmetyki do twarzy i kosmetyki ochrony przeciwsłonecznej. Świadomość marki w tym wypadku to kojarzenie przez nabywców, że na przykład submarka Nivea Sun należy do subkategorii kosmetyków ochrony przeciwsłonecznej. Sama znajomość nazwy marki przez potencjalnych nabywców nie jest równoznaczna ze świadomością marki. Również eksponowanie w działaniach reklamowych tylko nazwy marki, bez kojarzenia jej z kategorią produktu, może Świadomość marki i jej rola w procesie zakupu 17 przyczynić się do tego, że nie wytworzy się świadomość marki, mimo iż nazwa utrwali się w pamięci nabywców. Świadomość marki jest efektem: • działań komunikacyjnych mających na celu zwiększenie liczby kontaktów nabywców z reklamą marki, • doświadczeń nabywców korzystających z marki, które zależą od liczby kon- taktów nabywców z marką podczas używania produktów. Ze względu na dużą liczbę kontaktów nabywców z marką podczas używa- nia produktów tej marki możliwe jest utrzymywanie się wysokich wskaźników świadomości marek niereklamowanych od wielu lat lub niereklamowanych w ogóle. Z kolei brak działań komunikacyjnych i brak kontaktów nabywców z marką zwykle powodują zanik efektu świadomości marki. Świadomość marki utrwala się w umysłach nabywców dzięki powtarzaniu skojarzeń. Dochodzi do niego podczas korzystania z marki, ale także podczas kontaktu nabywcy z informacją, której elementami są: • nazwa marki, • kategoria produktu, do której marka należy, • potrzeba zaspokajana przez tę kategorię produktu, • sytuacja, w której dana marka może być używana. Świadomość marki, czyli skojarzenie marki z kategorią produktu, działa na proces decyzyjny nabywcy na dwa sposoby: przez przywołanie marki i przez rozpoznanie marki. Przywołanie marki Mechanizm przywołania marki (brand recall) wykorzystuje skojarzenia mię- dzy marką a kategorią produktu. Jeśli nabywca pomyśli o kategorii produktu, potrzebie przez nią zaspokajanej lub o określonej sytuacji zakupu lub użycia, to siłą rzeczy przypomina sobie (przywołuje) marki, które kojarzą się z tą kategorią (Keller 1998, s. 122–123) (ilustracja 1.2). Gdy na przykład nabywca w sklepie w ostatniej chwili zdecyduje się na kupno piwa (kategoria produktu) lub gdy kelner w restauracji zapyta: „Jakie piwo podać?”, w umyśle nabywcy zaczyna funkcjonować mechanizm przywoływania marki. Jest to naturalna reakcja mentalna na bodziec w postaci kategorii produktu. Im silniejsze są skojarzenia między kategorią produktu a marką, tym bardziej rosną szanse, że marka zostanie przywołana i nabywca wybierze ją spośród innych. A. Ries i J. Trout (1996, s. 14–18) sformułowali nawet tezę, że najlepiej sprzedające się marki to te, które przychodzą nabywcom na myśl jako pierwsze, a nie te, które są najlepsze. 18 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy Kategoria produktu Przywołanie MARKA (nazwa, logo, opakowanie, slogan) Ilustracja 1.2. Przywołanie marki Rozpoznanie marki Mechanizm rozpoznania marki (brand recognition) również wykorzystuje skojarzenia między marką a kategorią produktu, ale w inny sposób. Jeśli na- bywca, zetknąwszy się z nazwą marki (np. dostrzegłszy ją na półce sklepowej), potrafi przyporządkować ją do kategorii produktu, to może zdecydować, czy potrzebuje tej kategorii produktu, czy nie (ilustracja 1.3). Jeśli jednak nazwa marki nie kojarzy mu się z kategorią produktu, to nie jest w stanie stwierdzić, do jakiej kategorii produktu ta marka należy, i nie zada sobie w ogóle pytania, czy potrzebuje tej kategorii. Marki, które nabywcy potrafią bezbłędnie przypo- rządkować do określonych kategorii produktów, mają większe szanse rynkowe niż marki słabo rozpoznawane. Kategoria produktu Rozpoznanie MARKA (nazwa, logo, opakowanie, slogan) Ilustracja 1.3. Rozpoznanie marki Wizerunek marki 19 Znaczenie mechanizmów przywołania i rozpoznania marki zależy od oko- liczności podejmowania decyzji zakupowych. Jeśli decyzja jest podejmowana w sklepie, w bezpośrednim kontakcie wzrokowym z opakowaniem, większe znaczenie (i większy wpływ na decyzję) może mieć mechanizm rozpoznania marki. Jeśli z kolei nabywca podejmuje decyzję bez kontaktu wzrokowego z opakowaniem, rośnie znaczenie mechanizmu przywołania marki. Jeśli nie wiadomo, w jakich okolicznościach nabywca podejmuje decyzje o wy- borze kategorii produktów, działanie obydwóch mechanizmów jest równie ważne. Wizerunek marki Wizerunek marki, rozumiany jako znaczenie marki dla nabywców, to drugie – obok świadomości marki – źródło jej siły. Marki silne to marki cieszące się zarówno wysokim wskaźnikiem świadomości, jak i silnym, korzystnym i wyjątkowym wize- runkiem. Wizerunek marki powstaje w wyniku skojarzeń odwołujących się do1: • sytuacji zakupu lub użycia, • typu użytkownika, • cech produktu, • korzyści funkcjonalnych, • korzyści związanych z doświadczeniami towarzyszącymi używaniu marki, • korzyści symbolicznych, • osobowości marki. Nabywcy mogą oceniać markę, biorąc pod uwagę każdy z tych siedmiu wymiarów, i na podstawie ocen podejmować decyzje zakupowe. Ogólna ocena marki zależy od siły, stopnia i wyjątkowości pozytywnych skojarzeń między marką a poszczególnymi wymiarami wizerunku. Sytuacja zakupu lub użycia Niektóre marki, mimo iż charakteryzują się podobnymi cechami, znajdują zastosowanie w odmiennych sytuacjach. Większość marek spodni dżinsowych jest wykonana z podobnych tkanin oraz ma podobny krój i sposób szycia. Jed- 1 Różni autorzy proponują różne zestawy skojarzeń składających się na wizerunek marki. Oto klasyfikacja D.A. Aakera (1991, s. 114): materialne cechy produktu, niematerialne cechy pro- duktu, korzyści dla nabywcy, względna cena, sytuacja użycia, użytkownik/nabywca, znana postać, styl życia/osobowość, klasa produktu, konkurenci, kraj/obszar geograficzny. J.T. Plumer (1985, s. 27–31) wyróżnia trzy grupy skojarzeń: cechy produktu, korzyści dla nabywcy, osobowość marki. 20 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy nak skojarzenie marki z konkretną sytuacją użycia (np. ciężka praca fizyczna, użytkowanie na co dzień, dyskoteka) wpływa na odmienne decyzje zakupowe nabywców. Zwolennik dżinsów zwykle więc kupuje kilka marek, w zależności od sytuacji, w jakich będzie je nosił. Niektóre preparaty witaminowo-mineralne pełnią funkcje zarówno lecznicze, jak i profilaktyczne. Ich skład jest niemal identyczny, ale marka wywołuje odmienne skojarzenia. W efekcie nabywcy inaczej identyfikują sytuacje użycia tych marek (albo wspomaganie leczenia, albo zapobieganie chorobom). Skojarzenia odwołujące się do sytuacji użycia danej marki odgrywają więc ważną rolę w decyzjach nabywców. Nic dziwnego, że często traktują oni marki o takich samych lub podobnych cechach jako zupełnie różne z punktu widzenia możliwości wykorzystania w różnych sytuacjach i nie wybierają danej marki, jeśli nie kojarzy się ona z sytuacją, w której chcieliby jej używać, lub gdy skojarzenie między marką a sytuacją użycia nie jest dla nich jasne. Typ użytkownika Skojarzenia odwołujące się do typu użytkownika marki mogą obejmować za- równo skojarzenia demograficzne (wiek, płeć, miejsce zamieszkania, profesja, sytuacja majątkowa), jak i psychograficzne (cechy psychiczne, sposób spędzania wolnego czasu, zainteresowania, opinie). Marki spodni dżinsowych, mimo iż są wykonane z podobnych tkanin oraz mają podobny krój i sposób szycia, mogą się kojarzyć z użytkownikami starszymi lub młodszymi, zamożniejszymi lub mniej zamożnymi, poważniejszymi lub mniej poważnymi. Nabywcy wybierają marki, których typowy użytkownik przypomina ich samych lub cenione przez nich wzorce osobowe. Skojarzenia odwołujące się do typu użytkownika odgrywają o tyle ważną rolę w decyzjach nabywców, że mogą oni traktować marki o takich samych lub podobnych cechach jako zupełnie różne i przeznaczone dla różnych użytkow- ników. W rezultacie nie wybiorą danej marki, jeśli nie kojarzy się ona z typem użytkownika, który jest zgodny z wizerunkiem nabywcy lub z wizerunkiem osoby, którą nabywca chciałby być. Cechy produktu Skojarzenia odwołujące się do cech produktu, a więc do jego fizycznego składu lub właściwości, stanowią zwykle bezpośredni powód podjęcia decyzji zaku- powej. Na przykład cechą odplamiacza Vanish jest to, że nie zawiera chloru, cechą oleju Kujawskiego jest to, że pochodzi z pierwszego tłoczenia, cechą cu- kierków M M jest to, że nie rozpuszczają się w dłoni, a cechą baterii Duracell Wizerunek marki 21 i Energizer jest to, że mają długą żywotność. Kojarzenie nazwy marki z cechami produktu to powszechny sposób pozycjonowania marek. Korzyści funkcjonalne Gdy zaczniemy się zastanawiać nad pytaniem, co wynika dla konsumenta z cech danej marki, znajdziemy się w orbicie korzyści funkcjonalnych. Równie często stanowią one bezpośredni powód zakupu produktu danej marki, ale są związane z negatywnymi motywami, takimi jak rozwiązanie problemu lub jego ominięcie (Rossiter i Percy 1998). Na przykład korzyścią funkcjonalną wynikającą z braku chloru w odplamiaczu Vanish jest to, że używając tej marki, nabywca unika problemu zniszczenia czyszczonych tkanin. Również kojarzenie nazwy z ko- rzyściami funkcjonalnymi jest powszechnym sposobem pozycjonowania marek. Korzyści związane z doświadczeniami towarzyszącymi używaniu marki Korzystaniu z marki zawsze towarzyszą jakieś doświadczenia, dlatego sensow- ne jest pytanie, co czuje nabywca, gdy konsumuję markę. Skojarzenia, które odwołują się do korzystnych doświadczeń, wzmacniają pozytywną motywację nabywcy. Zazwyczaj doświadczenia tego typu wiążą się z przyjemnymi dozna- niami zmysłowymi (np. odczuciem gładkości, miękkości i ożywienia podczas używania kremu nawilżającego Nivea Soft) lub stymulacją intelektualną (np. możliwością uzyskania szybkiej i rzetelnej informacji dzięki oglądaniu takich stacji telewizyjnych, jak CNN, BBC lub TVN24). Wizerunek korzyści symbolicznych Wizerunek korzyści symbolicznych to grupa skojarzeń związanych z pozytyw- nym motywem zakupu, jakim jest uzyskanie aprobaty innych w następstwie używania marki (zob. tabela 1.1). Skojarzenia dotyczące korzyści symbolicznych to skojarzenia związane z odpowiedzią na pytanie: w jaki sposób marka X może poprawić lub pogor- szyć akceptację jej nabywcy przez innych? Marki opierające swój wizerunek na korzyściach symbolicznych to marki, z którymi „warto się pokazać”. Wizerunek osobowości marki Często bywa tak, że analiza cech i korzyści marki nie wystarcza. Nabywca chce mieć pewność, że marka odpowiada mu emocjonalnie. Przydaje się wówczas pojęcie osobowości marki. 22 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy Nabywca wybiera marki o osobowościach spójnych z rzeczywistym lub po- żądanym wizerunkiem samego siebie. Osobowość marki odgrywa szczególną rolę, gdy decyzja zakupowa dotyczy kategorii produktów, w których nabywcom trudno rozróżnić marki wyłącznie na podstawie cech (np. perfumy). W takich sytuacjach osobowości marek, kreowane przez wykorzystanie znanych osób w nazwach i reklamie marek (np. postać tenisistki Gabrieli Sabatini w wypad- ku perfum marki Gabriela Sabatini), mogą stać się kluczowymi czynnikami odróżniającymi te marki od innych. Siła, korzystność i wyjątkowość skojarzeń składających się na wizerunek marki Siła skojarzeń Siła skojarzeń związanych z marką to zasadniczy czynnik decydujący o tym, jaka informacja jest przywoływana z pamięci, gdy nabywca pomyśli o nazwie marki, usłyszy ją lub przeczyta (Keller 1998, s. 103). Dzięki pozytywnym i silnym, a więc szybko i łatwo wywoływanym z pamięci skojarzeniom, nabywca odróżnia markę od marek konkurencyjnych i traktuje ją jako markę wyjątkową (Keller 1998, s. 105). Brak takich skojarzeń powoduje, że nabywca postrzega markę jako podobną do innych. Siła skojarzeń składających się na wizerunek marki może zostać wzmocniona w procesie używania marki, jak również za sprawą informacji niekomercyjnych (opinii znajomych, danych z analiz i rankingów konsumenckich) i działań komu- nikacyjnych podejmowanych przez przedsiębiorstwa. Skojarzenia towarzyszące marce są tym silniejsze, z im większej liczby źródeł pochodzą. Na przykład skojarzenie marki McDonald’s z dziećmi byłoby słabsze, gdyby jego źródło stanowiły tylko reklamy marki, w których pokazywane są dzieci. Budowanie miniplaców zabaw przy restauracjach, organizowanie przyjęć urodzinowych dla dzieci czy sprzedawanie zabawek z logo firmy zdecydowanie wzmacnia to skojarzenie (Aaker 1991, s. 109). Nie wolno jednak zapominać, że siła skoja- rzeń słabnie wraz z wydłużaniem się czasu, jaki upłynął od ostatniego kontak- tu z informacjami tworzącymi te skojarzenia, tj. od ostatniego użycia marki, ostatniego kontaktu z informacjami niekomercyjnymi lub ostatniego kontaktu z działaniami komunikacyjnymi przedsiębiorstw. Dlatego konieczne jest jak najczęstsze powtarzanie komunikatów kształtujących te skojarzenia i dbanie o to, aby docierały one do grupy docelowej. Siła, korzystność i wyjątkowość skojarzeń składających się na wizerunek marki 23 Skojarzenia odwołujące się do cech i korzyści funkcjonalnych są kształtowa- ne przede wszystkim przez bezpośredni kontakt z marką, natomiast skojarzenia odwołujące się do typu nabywcy, sytuacji użycia i osobowości marki znajdują się pod dużym wpływem informacji będących wynikiem działań komunikacyjnych. Jeśli marka jest dopiero wprowadzana na rynek lub użytkownik jeszcze jej nie wypróbował, wszystkie skojarzenia towarzyszące marce są efektem działań komunikacyjnych. Korzystność skojarzeń Skojarzenia towarzyszące marce mogą wynikać z pozytywnych lub negatywnych ocen nabywców. Jeśli skojarzenia są silne, ale wiążą się z negatywnymi ocena- mi, lub jeśli wiążą się z pozytywnymi ocenami, ale są nieważne dla nabywcy, to znaczy, że marka ma niewłaściwy wizerunek. Sukces w tworzeniu wizerunku polega na tym, że pozytywne skojarzenia, które wywołuje marka, wiążą się z ważnymi potrzebami i wymaganiami nabywców. Nabywcy oceniają skojarzenia, biorąc pod uwagę ich zgodność z motywami zakupu. Istnieje osiem podstawowych motywów zakupu, w tym pięć motywów negatywnych i trzy pozytywne (Rossiter i Percy 1998, s. 120–121). Ich zesta- wienie zawiera tabela 1.1. Tabela 1.1. Osiem podstawowych motywów zakupu Motywy negatywne Motywy pozytywne Usunięcie problemu Uniknięcie problemu Niepełna satysfakcja z dotychczasowego sposo- bu rozwiązywania danego problemu Uniknięcie ambiwalentnej oceny Normalne wyczerpanie zapasów produktu Uzyskanie gratyfikacji zmysłowej Uzyskanie stymulacji intelektualnej Uzyskanie aprobaty, uznania, akceptacji ze strony innych Źródło: J.R. Rossiter, L. Percy, Advertising Communications and Promotion Management, McGraw-Hill, Boston 1998, s. 120. Negatywne motywy zakupu Nabywca dokonuje wyboru i oceny marki na podstawie motywów negatywnych, jeśli swoją sytuację przed zakupem postrzega jako kłopotliwą, a zakup traktuje jako antidotum, które pozwoli przywrócić stan neutralny, normalny. Innymi słowy, nabywca oczekuje, że po zakupie nastąpi poprawa sytuacji. Motywy 24 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy negatywne są także nazywane motywami informacyjnymi, ponieważ nabywca poszukuje informacji w celu zmiany stanu postrzeganego przez siebie jako negatywny. Tabela 1.2 przedstawia pięć negatywnych motywów zakupu oraz związane z nimi przykładowe cechy lub korzyści, które mogą stanowić ważne kryteria wyboru. Tabela 1.2. Negatywne motywy zakupu Motywy negatywne Przykładowe cechy i korzyści mające wpływ na decyzje zakupowe (wybór marki) Usunięcie problemu Uniknięcie problemu Niepełna satysfakcja z do- tychczasowego sposobu roz- wiązywania danego problemu Uniknięcie ambiwalentnej oceny Usunięcie istniejących problemów, kłopotów, niedogodności (np. zlikwidowanie bakterii w domowych urządzeniach sanitarnych za pomocą składnika bakteriobójczego znajdującego się w środkach do czyszczenia urządzeń sanitarnych) Uniknięcie możliwych problemów, kłopotów, niedogodności (np. zachowanie niezniszczonej tkaniny dzięki użyciu odplamiacza bezchlorowego) Uzyskanie możliwości lepszego rozwiązania dotychczasowych pro- blemów (np. rozwiązanie problemu za pomocą jednego produktu zamiast dwóch lub za pomocą produktu działającego szybciej niż produkty konkurencyjne) Jeśli niektóre cechy danego produktu są oceniane przez nabywcę pozytywnie, a inne negatywnie, eliminacja cech negatywnych w no- wym produkcie pozwala uniknąć kłopotów Normalne wyczerpanie zapa- sów produktu Nabywca odnawia zapasy, jeśli korzystanie z dotychczasowej oferty nie powoduje problemów i nie wywołuje poczucia dyskomfortu Źródło: J.R. Rossiter, L. Percy, Advertising Communications and Promotion Management, McGraw-Hill, Boston 1998, s. 120. Pozytywne motywy zakupu Nabywca dokonuje wyboru i oceny marki na podstawie pozytywnych motywów zakupu, jeśli swoją sytuację przed zakupem postrzega jako neutralną, a zakup traktuje jako środek, który pozwoli uzyskać stan lepszy niż neutralny (normal- ny). Tabela 1.3 przedstawia trzy pozytywne motywy zakupu oraz związane z nimi przykładowe cechy lub korzyści, które mogą stanowić ważne kryteria wyboru. Z pozytywnymi motywami zakupu związane są zwykle korzyści subiektywne, zależne od oczekiwań indywidualnych. Zakupy marek należących do tej samej kategorii produktów mogą być motywowane pozytywnie lub negatywnie. W wypadku gumy do żucia nega- tywnym motywem zakupu może być chęć zapobieżenia wzrostowi wskaźnika ph w ustach, a pozytywnym – oczekiwanie dobrego i trwałego smaku. Typy Siła, korzystność i wyjątkowość skojarzeń składających się na wizerunek marki 25 motywacji, na podstawie których podejmowane są decyzje o zakupie marek, mogą się zmieniać w czasie. Dlatego przed wdrożeniem programu kształtowa- nia wizerunku marki należy wykonać nie tylko badania hierarchii oczekiwanych cech i korzyści, ale także badania motywacji nabywców. Dzięki temu można określić, jaki typ motywacji dominuje w zakupach marki charakteryzującej się określonymi cechami. Tabela 1.3. Pozytywne motywy zakupu Motywy pozytywne Uzyskanie gratyfikacji zmysłowej (pozytywnych doznań zmysłowych) Przykładowe cechy i korzyści mające znaczenie przy zakupie (wyborze marki) Dobry smak, dobry zapach, korzystne wrażenia dotykowe Uzyskanie stymulacji intelektualnej Uzyskanie wiedzy, kwalifikacji, opanowanie umiejętności Uzyskanie aprobaty, uznania, ak- ceptacji ze strony innych Poprawa własnego wyglądu, stylu życia lub postrzeganych cech charakteru Źródło: J.R. Rossiter, L. Percy, Advertising Communications and Promotion Management, McGraw-Hill, Boston 1998, s. 120. Nie wszystkie skojarzenia towarzyszące marce mają znaczenie przy podej- mowaniu decyzji zakupowych. Do skojarzeń w miarę neutralnych można zali- czyć kolor opakowania, logo, postać występującą w reklamie, a także niektóre korzyści i cechy. Chociaż elementy te ułatwiają rozpoznanie marki, często od- grywają drugorzędną rolę. Ponadto ocena skojarzeń związanych z daną marką może być różna w zależności od kontekstu (Day i in. 1979, s. 8–19). To samo skojarzenie będzie dobrze oceniane w jednej sytuacji użycia, a gorzej w innej (Miller i Ginter 1979, za: Keller 1998, s. 108). Wyjątkowość skojarzeń Skojarzenia – nawet silne i ważne – albo są wyjątkowe dla danej marki, albo towarzyszą również innym markom. Jeśli są wyjątkowe, to marka jest postrze- gana jako niepodobna do innych i nabywca nie traktuje jej jako substytutu innych marek. Silne, ważne, pozytywnie oceniane i wyjątkowe skojarzenia, które wyróżniają markę spośród innych marek w danej kategorii produktu, to podstawa jej przewagi konkurencyjnej i warunek sukcesu rynkowego. Noszą one nazwę punktów wyróżnienia (points of difference). Ale nabywca potrzebuje także skojarzeń wskazujących na przynależność danej marki do określonej kategorii produktów. Nazywane są one punktami parytetu (points of parity) (zob. też: Keller i in. 2003, s. 87–95) i przypominają skojarzenia towarzyszące innym, konkurencyjnym markom z tej samej kategorii. Wyznaczenie punktów 26 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy wyróżnienia i punktów parytetów stanowi podstawę pozycjonowania marki (więcej na temat pozycjonowania marki w rozdziale 6). Brak jasności w kwestii, jakie skojarzenia stanowią punkty parytetu, a jakie punkty wyróżnienia, może być powodem słabości marki. Punkty wyróżnienia mogą być związane z dowolnym wymiarem wizerunku marki. Nie zwiększają one siły marki, jeśli dla nabywców nie jest jasne, do jakiej kategorii produktu marka należy. Menedżerowie wyznaczający punkty wyróżnienia muszą pamiętać, że: • skojarzenie zapewniające marce wyróżnienie w jednej kategorii produktu nie musi zapewniać wyróżnienia w innej; • skojarzenie zapewniające marce wyróżnienie teraz nie musi zapewniać wy- różnienia w przyszłości, ponieważ z czasem zaczyna ono towarzyszyć także innym markom (kategoria produktu zapełnia się dużą liczbą podobnych marek) lub traci znaczenie jako kryterium wyboru. Rodzinny samochód osobowy Przywołanie Rozpoznanie OPEL COMBO TOUR Sytuacja zakupu lub użycia: wyjazdy w wolnym czasie Typ użytkownika: rodzina Cechy: duża przestrzeń bagażowa Korzyści funkcjonalne: zwrotny, pojemny Korzyści związane z doświadczeniami towarzyszącymi używaniu marki Korzyści symboliczne Osobowość marki: przyjaciel rodziny Ilustracja 1.4. Kojarzenie nazwy marki z kategorią produktu i elementami wizerunku w re- klamie samochodu Opel Combo Tour Siła, korzystność i wyjątkowość skojarzeń składających się na wizerunek marki 27 Jeśli nabywca ma zakwalifikować markę do jakiejś kategorii produktu, marka ta musi się charakteryzować określonym zbiorem cech. Kategoria „samochody prestiżowe” obejmuje pojazdy o określonej wielkości i podwyższonym stan- dardzie, w kategorii „zdrowa żywność” mieszczą się produkty niezawierające konserwantów, barwników, nieprzetwarzane chemicznie lub niezawierające soli, a kategoria „detaliczne bankowe usługi internetowe” grupuje usługi dostępne bez pośrednictwa tradycyjnych oddziałów bankowych – lokaty są tu wyżej oprocentowane niż w bankach tradycyjnych, a opłaty i prowizje mniejsze. Czasem słabość marki wynika z tego, że nie towarzyszą jej silne skojarzenia umożliwiające zakwalifikowanie jej do określonej kategorii produktów. Od decyzji o tym, w jakiej kategorii produktów marka będzie konkurować, zależą decyzje dotyczące punktów parytetu. Menedżerowie, którzy je wyznaczają, również muszą brać pod uwagę dwie kwestie: • struktura kategorii produktu to struktura postrzegana przez nabywców, a nie struktura określana przez menedżerów, • struktura kategorii produktu może zmieniać się w czasie (często wprowa- dzenie nowych marek na rynek wiąże się z powstaniem nowych kategorii lub subkategorii). Kapitał marki Jak pisze Keller (1998, s. 45; zob. też: Keller 1993), skojarzenia towarzyszące marce wpływają na zachowania nabywców wobec marki. Jeśli skojarzenia od- działują pozytywnie na zachowania nabywców – w porównaniu z zachowaniami wobec takiego samego produktu, ale niemarkowego – to mamy do czynienia z pozytywnym kapitałem marki; w przeciwnym razie mamy do czynienia z ka- pitałem negatywnym. Skojarzenia nie tworzą kapitału marki, jeśli pod ich wpływem nabywcy nie zmieniają swoich zachowań lub zachowują się tak, jakby produkt był niemarkowy. Kapitał marki pomnażają działania marketingowe, ale jego wielkość zależy od tego, jakie zmiany w umysłach i zachowaniach nabywców marka zdoła wy- wołać. Następujące zachowania stanowią odzwierciedlenie reakcji nabywców: • preferencje wobec określonych marek, • sposoby ich postrzegania i oceny, • decyzje o wyborze marek, • zapamiętywanie argumentów z reklam marek, • reagowanie na promocje sprzedażowe innych marek i poszerzenia marek. Najprostszym sposobem, by sprawdzić, czy marka zbudowała kapitał, jest przeprowadzenie ślepego testu. Jeśli nabywcy wyrażają mniej pochlebne opinie 28 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy o produkcie, którego marki nie znają, a następnie pozytywne opinie o tym sa- mym produkcie, którego markę znają, to można zakładać, że wpływ na zmianę ocen i opinii mają skojarzenia towarzyszące badanej marce. Więcej informacji na temat ślepych testów znajduje się w rozdziale 4. Lojalność wobec marki Lojalność wobec marki to zjawisko złożone, które stanowi fundament stabilnej sprzedaży w przyszłości. Dzięki niej zwiększa się finansowa wartość marki. Podstawą lojalności są zazwyczaj efekty komunikacyjne, czyli świadomość i wizerunek marki. Im większą liczbę elementów składających się na lojalność można dostrzec w reakcjach nabywców, z tym większym stopniem lojalności mamy do czynienia (Aaker 1991, s. 39–41; zob. też: Efektywność marketingu 2005, s. 97–100; oraz Urbanek 2002, s. 39–45; więcej informacji na temat po- miarów lojalności znajduje się w rozdziale 5). Są to m.in.: • powtarzalność zakupów marki – nie jest to warunek wystarczający, ale pożądany; • zadowolenie z marki i dobre oceny wystawiane marce – zadowolony nabywca nie zmienia marki, ponieważ nie widzi powodu do zmian; • postrzeganie zmiany marki jako posunięcia ryzykownego, które wiąże się na przykład z koniecznością nauczenia się korzystania z nowej marki lub obawami, że nowa marka nie będzie pasowała do sytuacji, w której nabywca używa dotychczasowej marki, albo że nie będzie pasowała do typu użyt- kownika, za jakiego nabywca siebie uważa; zadowolenie z marki, któremu towarzyszy postrzeganie zmiany marki jako posunięcia ryzykownego, można uznać za wyższy poziom lojalności; • przekonanie do marki – nabywcy są dumni, że z niej korzystają; jeśli prze- konanie do marki jest podstawą powtarzania zakupów, mamy do czynienia z najwyższym poziomem lojalności: w takiej sytuacji nabywcy nie tylko kupują regularnie, ale także rekomendują markę innym. Lojalni nabywcy mogą kupować markę, mimo że jest droższa od pozostałych lub trudniej dostępna, ponieważ uważają ją za wartościowszą od innych. Gdy lojalność wobec marki jest duża, wrażliwość nabywców na działania konkuren- cyjne producentów innych marek spada. Każdy menedżer zarządzający marką chciałby, aby marka miała lojalnych nabywców. Jednak klienci mogą kupować markę ze względu na dotychczasowe nawyki, niską cenę, brak innych ofert lub dużą dostępność, jednocześnie nie będąc jej lojalnymi nabywcami i nie Lojalność wobec marki 29 uważając jej za wartościową. Częste, regularne zakupy marki nie świadczą jeszcze o lojalności. Nielojalni nabywcy, kupujący regularnie daną markę, to nabywcy nawykowi – szczególnie podatni na zmianę marki w wyniku działań marketingowych producentów marek konkurencyjnych (o nabywcach nawy- kowych piszą także: Grabarski i in. 2001, s. 348; Sutherland i Sylvester 2003, s. 147). Brak lojalności wobec marki jest przyczyną niestabilnej sprzedaży marki w przyszłości. Stanowi także barierę utrudniającą wzrost finansowej wartości marki rozumianej jako suma przyszłych przepływów pieniężnych generowanych przez markę. Gdy lojalność wobec marki jest mała, wrażliwość nabywców na działania konkurencyjne innych marek rośnie. Skłonność do zmiany oceny marki Nabywcy wykazują różną skłonność do zmiany oceny danej marki. Ich zacho- wania zależą od ryzyka związanego ze zmianą marki oraz rezultatów porównań z innymi markami (tabela 1.4). Tabela 1.4. Skłonność do zmiany oceny danej marki Postrzegane ryzyko związane ze zmianą marki Oceny innych marek o d ć ś o n n o ł k S y n e c o y n a i m z i k r a m j e n a d Małe Małe Duże Duże Taka sama Gorsza Lepsza Gorsza Źródło: J.R. Rossiter, L. Percy, Advertising Communications and Promotion Management, McGraw-Hill, Boston 1998, s. 93. Nabywcy, którzy uważają markę za podobną do marek konkurencyjnych i dla których zmiana marki nie wiąże się z dużym ryzykiem, to nabywcy najbardziej podatni na zmianę oceny. Nieco mniej podatni są nabywcy, którzy postrzegają ryzyko zmiany marki jako małe, ale inne marki oceniają gorzej. W tych dwóch sytuacjach zmiana marki (zmiana intencji zakupu) może nastąpić, gdy poprawi się ocena marki konkurencyjnej. Nabywcy, którzy postrzegają ryzyko zmiany marki jako duże, ale inne marki oceniają lepiej, są słabo podatni na zmianę oceny. Zwykle kupują daną markę z powodu zawartych wcześniej kontraktów, niedostępności innych marek lub obaw przed wypróbowaniem nowej marki. Najmniej podatni na zweryfikowanie ocen są nabywcy, dla których zmiana marki wiąże się z dużym ryzykiem i wysokimi kosztami i którzy gorzej oceniają 30 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy inne marki. Nie mają oni żadnego powodu, by cokolwiek zmieniać w swoich przyzwyczajeniach. W dwóch ostatnich sytuacjach zmiana marki (zmiana in- tencji zakupu) może nastąpić, gdy poprawi się ocena marki konkurencyjnej, a ponadto zostaną użyte dodatkowe środki, które zmniejszą ryzyko związane ze zmianą marki (w szczególności obawę, że nowa marka nie pasuje do sytuacji, w jakiej nabywca używa dotychczasowej marki). Jeśli jakaś marka zdobyła 10-procentowy udział w rynku, może to być na- stępstwem dwóch sytuacji: • 10 nabywców na rynku wypróbowało markę i powtarza ten wybór przy każdym zakupie produktu z kategorii, do której marka należy, • 100 nabywców wypróbowało markę i kupuje ją przy co dziesiątym zakupie produktu z kategorii, do której marka należy, a w dziewięciu pozostałych wypadkach wybiera inne marki (Sutherland i Sylvester 2003, s. 134). Grupy nabywców a wielkość sprzedaży Biorąc pod uwagę możliwość wzrostu sprzedaży marki pozycjonowanej w okreś- lonej kategorii produktu, nabywców można podzielić na pięć grup, co pokazuje ilustracja 1.5 (podobną klasyfikację nabywców prezentuje Aaker 1991, s. 39–41). Nabywcy niekorzystający z kategorii produktu Nabywcy korzystający z naszej marki Nabywcy korzystający z innych marek Lojalni wobec naszej marki, regularnie ją kupują Lojalni wobec innych marek Nowi użytkownicy, którzy zaczynają korzystać z kategorii produktu, kupując naszą markę Zmieniają marki, kupują m.in. naszą markę i wystawiają jej pozytywną ocenę Zmieniają marki, ale z naszej jeszcze nie skorzystali Źródło: J.R. Rossiter, L. Percy, Advertising Communications and Promotion Management, McGraw-Hill, Boston 1998, s. 58. Ilustracja 1.5. Grupy nabywców a możliwość wzrostu sprzedaży marki Dotychczasową sprzedaż danej marki zapewniają nabywcy lojalni, co jest dość oczywiste, oraz nabywcy zmieniający marki, którzy pozytywnie oceniają tę Lojalność wobec marki 31 markę, ale kupują ją rzadziej niż nabywcy lojalni. Dodatkową sprzedaż marki można osiągnąć, pozyskując nabywców, którzy: • dotychczas w ogóle nie korzystali z kategorii produktu, ale zaczynają z niej korzystać, kupując naszą markę; • zmieniają marki, ale nie korzystają jeszcze z naszej marki; • są lojalni wobec innej marki. Aby ocenić możliwość dodatkowej sprzedaży marki, trzeba oszacować wiel- kość poszczególnych grup nabywców, opisać je za pomocą kryteriów demogra- ficznych i psychograficznych oraz określić ich świadomość i postawy wobec mar- ki. Dla różnych kategorii i subkategorii produktów liczebność grup nabywców może się zmieniać, co ma znaczenie dla siły marki. Liczebność poszczególnych grup nabywców w danej kategorii produktu przedstawia ilustracja 1.6. Model ten znany jest jako wanna firmy Hendry (Hendry’s bathtube) (Rossiter i Percy 1998, s. 68–69; zob. też: Kall 1994, s. 67, oraz Witek-Hajduk 2001, s. 72–73). Liczba nabywców kategorii produktu A Największy potencjał wzrostu częstości zakupów marki B Nigdy nie kupiłbym tej marki Kupiłbym tę markę tylko wtedy, gdyby inne marki nie były dostępne Taka sobie marka Jedna z kilku dobrych marek Jedyna, najlepsza marka Względna ocena marki Źródło: J.R. Rossiter, L. Percy, Advertising Communications and Promotion Management, McGraw-Hill, Boston 1998, s. 69. Ilustracja 1.6. Wanna firmy Hendry W wypadku większości kategorii produktów sukces marki zależy od liczby nabywców, którzy dokonali pierwszego zakupu marki, oraz od powtarzalności zakupów. Aby zwiększyć powtarzalność, należy zdobyć wiedzę o strukturze 32 1. Silna marka z punktu widzenia nabywcy nabywców i ocenach, jakie wystawiają markom z danej kategorii. Możliwe oceny wyszczególniono na osi poziomej modelu. Oś pionowa oznacza liczbę na- bywców. Krzywa A pokazuje, że dla danej kategorii produktu liczba nabywców mających skrystalizowaną ocenę danej marki – pozytywną („Jedyna, najlepsza marka”) lub negatywną („Nigdy nie kupiłbym tej marki”) – jest większa niż liczba nabywców wystawiających jej oceny neutralne („Taka sobie marka”). W takiej sytuacji mówi się, że rynek jest silnie spolaryzowany. Grupy docelowe, które wystawiają marce neutralne lub pozytywne oceny, są najatrakcyjniejsze, ponieważ istnieje spore prawdopodobieństwo, że zwięk- szą powtarzalność zakupów. Łatwiej można zmienić zachowania zakupowe nabywców z tych grup niż zachowania nabywców, którzy źle oceniają markę („kupiłbym tę markę tylko wtedy, gdyby inne marki nie były dostępne”, „nigdy nie kupiłbym tej marki”). Rzecz jasna, zachowań nabywców zdecydowanie po- zytywnie oceniających markę („Jedyna, najlepsza marka”) nie trzeba zmieniać. Im więcej nabywców neutralnie lub pozytywnie ocenia markę, tym większa jest możliwość wzrostu powtarzalności zakupów. Można sobie wyobrazić sy- tuację, gdy wszystkie grupy mają taką samą liczebność (pokazuje to pozioma linia B), a to automatycznie oznacza, że wzrasta liczebność dwóch najbardziej obiecujących grup. W takiej sytuacji rynek jest słabo spolaryzowany. Z dotych- czasowych rozważań można wyciągnąć wniosek, że im mniejsza polaryzacja rynku w danej kategorii lub subkategorii produktu, tym większe możliwości wzrostu powtarzalności zakupów. Innymi słowy, kategorie i subkategorie pro- duktów o mniejszej polaryzacji rynku są atrakcyjniejsze. Stopień polaryzacji rynku jest różny w zależności od kategorii produktu. Tabela 1.5 przedstawia dane, z których wynika między innymi, że w latach 1997–1998 aż 63 Polaków kupowało stale jedną markę płynu do naczyń, a tylko 23 używało kilku marek. W tamtym okresie był to rynek silnie spolaryzowany. Rynkami najmniej spolaryzowanymi były rynki mydła (tylko 39 Polaków używało stale tej samej marki) oraz proszku do prania (37 ). Oczywiście dzisiaj sytuacja może wyglądać całkiem inaczej, ponieważ stopień polaryzacji rynku zmienia się w czasie. Praktyczne analizy powinny zawierać demograficzne i psychograficzne charakterystyki grup nabywców. Należy pamiętać, że kryteria demograficzne lub psychograficzne są podstawą wyodrębniania grupy docelowej wewnątrz każdego z wyżej opisanych pięciu segmentów. Jeśli grupa docelowa zosta- łaby scharakteryzowana według kryteriów demograficznych (np. mężczyźni w wieku 19–25 lat), ale nie określono by, że musi się ona mieścić na przykład w segmencie obejmującym nabywców, którzy zmieniają marki i wystawiają marce pozytywną ocenę, to reklama mająca zachęcić do zwiększenia częstości korzystania z marki byłaby zupełnie nieadekwatna do sytuacji, zwłaszcza gdy
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarządzanie marką
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: