Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00387 006788 13594965 na godz. na dobę w sumie
Zarządzanie obszarami metropolitalnymi wobec globalnych procesów urbanizacji - ebook/pdf
Zarządzanie obszarami metropolitalnymi wobec globalnych procesów urbanizacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 433
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-313-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja poświęcona jest zagadnieniom związanym z ustrojem, organizacją i zarządzaniem obszarami metropolitalnymi. Opracowanie prezentuje całościowe ujęcie problematyki zarządzania metropolitalnego, ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji governance jako nowego podejścia do analizowania tych procesów. Koncepcja ta, jej ujęcia i założenia zaprezentowane są w pierwszej części publikacji. Stanowią spójny i kompleksowy opis różnorodnych aspektów współrządzenia w odniesieniu do specyfiki zarządzania obszarami metropolitalnymi.

Istotnym walorem opracowania jest prezentowany w następnej części pracy bardzo bogaty przegląd doświadczeń międzynarodowych w zakresie zarządzania metropolitalnego. Omówione przez autorkę przykłady rozwiązań organizacyjnych i zarządczych stosowanych w wybranych krajach europejskich stanowią cenny zbór przykładów współdziałania w partnerstwie wielopodmiotowym, co stanowi istotę koncepcji governance.

 

Nie mniej wartościowy jest przegląd polskich doświadczeń w sferze zarządzania metropolitalnego. Biorąc pod uwagę ułomności polityczne, prawne ale i ekonomiczne systemowych rozwiązań w zakresie zarządzania obszarami metropolitalnymi w Polsce, opracowanie stanowi istotny przyczynek pozwalający na diagnozowanie najważniejszych problemów w tym zakresie. Autorka wiele uwagi poświęca nie tylko usystematyzowaniu głównych problemów zarządzania metropolitalnego w polskich obszarach zurbanizowanych, ale także wskazuje szereg rekomendacji w zakresie form i systemów zarządzania metropolitalnego, opartych na partnerstwie i współdziałaniu wielopodmiotowym. Tym samym praca kompleksowy sposób traktuje zagadnienia zarządzania obszarami metropolitalnymi i stanowi cenny przyczynek do dalszej dyskusji naukowej w tej dziedzinie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Justyna Danielewicz – Katedra Zarządzania Miastem i Regionem Wydział Zarządzania, Uniwersytet Łódzki, 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 RECENZENT Florian Kuźnik REDAKCJA TECHNICZNA I JĘZYKOWA Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Karolina Dmochowska-Dudek OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Karolina Dmochowska-Dudek Na okładce wykorzystano zdjęcie autorstwa Doroty Sikory-Fernandez Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06276.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-914-8 ISBN (ebook) 978-83-7969-313-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści II. METROPOLIZACJA PRZESTRZENI I ROZWÓJ OBSZARÓW WSTĘP .............................................................................................................................................................. 9  I.  GLOBALIZACJA A ROZWÓJ OBSZARÓW ZURBANIZOWANYCH ................... 17  1.Obszary zurbanizowane wobec globalizacji ekonomicznej ................... 17 2.Globalizacja i polaryzacja przestrzeni ............................................................ 22 3.Zmiany w sferze politycznej a funkcjonowanie obszarów zur‐ banizowanych ........................................................................................................... 27  3.1.  Malejąca suwerenność instytucji państwa .................................................... 31  3.2.  Zmiany roli państwa i władz publicznych ..................................................... 38  3.3.  Miasta światowe jako „lokomotywy” rozwoju .............................................. 42  4.Nowe procesy urbanizacji w gospodarce globalnej .................................. 48 5.Urbanizacja w Polsce ............................................................................................. 52 6.Nowe podejście do zarządzania w miastach i ich otoczeniu ................. 57 METROPOLITALNYCH ................................................................................................................ 71  1.Definicje metropolii i obszaru metropolitalnego ....................................... 71 2.Specyfika procesu metropolizacji ..................................................................... 80 3.Funkcje metropolitalne ......................................................................................... 87 4.Delimitacja obszarów metropolitalnych ........................................................ 89 4.1.  Podejście ESPON ................................................................................................. 90  4.2.  Szersze strefy miejskie według programu Urban Audit .............................. 92  4.3.  Delimitacja według Unii Metropolii Polskich ................................................ 93  4.4.  Delimitacja obszarów metropolitalnych według P. Śleszyńskiego ........... 94  4.5.  Delimitacja według Wojewódzkich Biur Planowania Przestrzennego .... 96  5.Problemy obszarów metropolitalnych ........................................................... 99 6.Polskie metropolie na tle metropolii światowych .................................. 107 ZARZĄDZANIA ............................................................................................................................... 113  1.Rola władz publicznych w świetle koncepcji zarządzania .................. 113 2. Corporate governance jako źródło koncepcji metropolitan governance .... 131 III. WSPÓŁCZESNE KONCEPCJE I KIERUNKI METROPOLITALNEGO IV. METROPOLITALNE ZARZĄDZANIE W WYBRANYCH KRAJACH 3.Definicja zarządzania metropolitalnego (metropolitan gover‐ nance) ........................................................................................................................ 134  4.Interesariusze metropolitan governance .................................................... 143 5.Zasady zarządzania w obszarach metropolitalnych (metropol‐ itan governance) .................................................................................................... 148  6.Cele metropolitan governance ......................................................................... 155 7.Instrumenty metropolitan governance ........................................................ 157 8.Mierniki efektywności metropolitan governance .................................... 168 9.Bariery metropolitan governance ................................................................... 171 EUROPY .............................................................................................................................................. 177  1.Współpraca na poziomie metropolitalnym we Francji ........................ 178 2.Portugalia ................................................................................................................. 193 3.Holandia ................................................................................................................... 203 4.Szwecja ..................................................................................................................... 213 5.Dania .......................................................................................................................... 224 6.Niemcy – różne modele zarządzania obszarami metropolitalnymi ..... 232 6.1.  Region Stuttgart .............................................................................................. 234  6.2.  Zagłębie Ruhry ................................................................................................. 236  6.3.  Obszar Metropolitalny Monachium ............................................................. 238  6.4.  Region Metropolitalny Hamburga ............................................................... 241  7.Włochy – trudna droga do współpracy ....................................................... 244 8.Hiszpania .................................................................................................................. 253 8.1.  Barcelona .......................................................................................................... 255  8.2.  Madryt ............................................................................................................... 262  9.Wielka Brytania ..................................................................................................... 269 9.1.  Władze Wielkiego Londynu ........................................................................... 270  9.2.  Manchester ....................................................................................................... 274  9.3.  Birmingham ...................................................................................................... 277  10.Szwajcaria ............................................................................................................... 280 11.  Podsumowanie sposobów zarządzania obszarami metropolital‐ nymi ............................................................................................................................ 285  V.  METROPOLITALNE ZARZĄDZANIE W POLSCE ...................................................... 297  1.Obszary metropolitalne wobec procesów globalizacji ......................... 297 2.Podejście do obszarów metropolitalnych w dokumentach kra‐ jowych ....................................................................................................................... 303  3.Projekty ustaw metropolitalnych .................................................................. 310 4.Doświadczenia obszarów metropolitalnych w zakresie współ‐ pracy .......................................................................................................................... 320  4.1.  Formy współpracy dopuszczalne przez prawo ......................................... 321  4.2.  Analiza związków międzygminnych w obszarach metropolitalnych ... 322  4.6.  Wnioski z przeglądu studiów przypadku ............................................................. 352  4.3.  Nieformalne formy współpracy .................................................................... 337  4.4.  Od współpracy nieformalnej do formalnej ................................................. 339  4.5.  Szczególne problemy występujące w obszarach metropolitalnych ....... 348  5.Współrządzenie w obszarach metropolitalnych w świetle prze‐ prowadzonych badań ......................................................................................... 353  6. Potencjalne instrumenty metropolitalnego zarządzania w świe‐ tle zasad metropolitan governance ................................................................ 364  WNIOSKI I REKOMENDACJE ....................................................................................................... 369  LITERATURA ...................................................................................................................................... 375  SPIS TABEL .............................................................................................................................................. 427  SPIS RYSUNKÓW ................................................................................................................................. 428  ZAŁĄCZNIKI ............................................................................................................................................ 430  WSTĘP Jednym z najważniejszych procesów kształtujących obecnie przestrzeń wielkich aglomeracji miejskich jest globalizacja oraz będąca jej konsekwen‐ cją metropolizacja. Procesy globalizacji i związana z nimi liberalizacja ryn‐ ków spowodowały wzrost znaczenia czynników lokalizacji jednostek go‐ spodarczych oraz ludności w wielkich obszarach zurbanizowanych. Konse‐ kwencją tego procesu są przekształcenia wewnętrznych struktur miast, a nierzadko zmiany w kształtowaniu całych układów osadniczych. Są to następstwa nie tylko zjawisk i procesów gospodarczych, ale także przemian cywilizacyjnych, postępu techniczno‐technologicznego, rozwoju komunika‐ cji, ewolucji modelu konsumpcji, wzrostu poziomu wykształcenia, stylu życia, oczekiwań w zakresie warunków bytowych oraz zmieniającego się znaczenia dostępności przestrzennej. Zjawiskom tym towarzyszy wzrost i zróżnicowanie cen ziemi i nieruchomości zarówno w miastach, jak i w ich bezpośrednim otoczeniu. W miastach zmieniają się formy zagospodarowa‐ nia, następuje rozwój funkcji dochodotwórczych, metropolitalnych oraz funkcji związanych z obsługą ludności. Wraz ze wzrostem poziomu docho‐ dów ludności pogłębia się zjawisko zróżnicowania dochodów, a także, co jest oczywistym następstwem tego faktu, pojawiają się odmienności w za‐ kresie preferencji miejsca zamieszkania. Metropolizacja przestrzeni nie jest wynikiem świadomych działań plani‐ stycznych. Jest efektem procesów o podłożu ekonomicznym, w tym m.in. możliwości pozyskiwania czynników produkcji, obsługi instytucji otoczenia okołobiznesowego i niższych kosztów pozyskiwania siły roboczej o pożą‐ danych kwalifikacjach. Metropolie odgrywają kluczową rolę w rozwoju społeczno‐gospodarczym regionów i krajów. Będąc miejscami skupiającymi bogactwo i wiedzę, są głównymi podmiotami gospodarczego wzrostu i przyszłego dobrobytu społeczeństw. Spowodowane jest to wzrostem otwartości gospodarki na handel zagraniczny i swobodny przepływ kapita‐ łu, wysoką innowacyjnością, rozwojem nowych technologii, rozbudową wyspecjalizowanej infrastruktury, a także rosnącą skłonnością społeczeń‐ stwa do konsumpcji. Tutaj koncentrują się nowoczesne gałęzie produkcji i wysoko wykwalifikowani pracownicy, specjalistyczne usługi, instytucje finansowe, kulturalne i naukowe. Proces koncentracji funkcji i kapitału powoduje szereg interakcji między różnymi aktorami. Polegają one na Zarządzanie obszarami metropolitalnymi… 10 wymianie informacji, dóbr, ludzi, komunikacji, kooperacji itp. Wymiana ta sprzyja budowaniu sieci, które stanowią podstawę innowacji, wzrostu gospodarczego i konkurencyjności obszarów metropolitalnych. Obszar metropolitalny stanowi funkcjonalnie powiązaną, wspólną przestrzeń działań społeczno‐gospodarczych dla pewnej grupy podmiotów publicz‐ nych, prywatnych i społecznych. Procesy rozwoju obszarów metropolital‐ nych są wypadkową aktywności poszczególnych podmiotów funkcjonują‐ cych w rozpatrywanych obszarach, których interesy, cele i dążenia nie zawsze pozostają zbieżne. Obszar metropolitalny cechuje się dużym stopniem integracji gospodar‐ czej, infrastrukturalnej, zwłaszcza komunikacyjnej oraz społeczno‐ kulturowej. Występują w nim naturalne ciążenia obszaru zewnętrznego do centrum metropolii, która oddziałuje na okoliczne obszary w sferze pracy, obsługi, kształcenia, kultury, opieki zdrowotnej. Obszary metropolitalne są również miejscami konfliktów różnych grup interesów i lokalnych władz. W dobie postępującej globalizacji i metropolizacji obszary metropolital‐ ne konkurują między sobą o uzyskanie wiodącej pozycji na arenie między‐ narodowej. Aby to konkurowanie było skuteczne konieczne jest efektywne współzarządzanie terytorium, które składa się z wielu jednostek admini‐ stracyjnych powiązanych ze sobą relacjami funkcjonalnymi. Każda z tych jednostek ma w pełni autonomiczne władze. Samorządy gmin, funkcjonują‐ ce w ramach jednego układu funkcjonalnego, często ze sobą konkurują (o kapitał, mieszkańców, środki finansowe) zamiast współpracować, przy‐ czyniając się do polaryzacji rozwoju obszaru metropolitalnego. Sytuację dodatkowo komplikuje silna fragmentacja polityczna na wszystkich pozio‐ mach zarządzania oraz kadencyjność władzy. Ten stan rzeczy powoduje, że samorządy patrzą na rozwój jednostki terytorialnej przez pryzmat realizacji swoich własnych celów politycznych. Takie podejście w dłuższej perspek‐ tywie jest kosztowne społecznie, gdyż prowadzi do rozwoju chaotycznego, szeregu negatywnych zjawisk ekonomicznych, społecznych, przestrzennych i środowiskowych. Aby temu zapobiec konieczna jest współpraca interesa‐ riuszy, którzy funkcjonują w obszarze metropolitalnym – począwszy od władz (lokalnych, regionalnych i centralnych), poprzez sektor prywatny po organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Globalizacja spowodowała też zmiany w otoczeniu władz lokalnych. Po pierwsze, zwiększyła ich rolę i uwypukliła znaczenie lokalnych obszarów gospodarczych. Kapitał międzynarodowy woli nawiązywać kontakty go‐ spodarcze z władzami lokalnymi, a nie z rządem centralnym, gdyż to one dysponują zasobami potrzebnymi do funkcjonowania przedsiębiorstw. Druga zmiana w otoczeniu wyraża się w rozwoju społeczeństwa obywatel‐ skiego i demokracji, która została wzmocniona przez rozkwit organizacji Wstęp 11 pozarządowych i społecznych oraz daleko sięgające uczestnictwo społe‐ czeństwa w administracji samorządowej. Trzecia zmiana spowodowana jest wprowadzeniem do polityki gospo‐ darczej liberalnej zasady konkurencyjności i wzmocnieniem rynkowości. Wiązało się to również z dostarczaniem usług publicznych, których koszt musieli ponosić beneficjenci. Ze względu na fakt, iż osłabione zostało zna‐ czenie korzyści publicznych, zaczęto zwracać uwagę na ułomność rynku, spowodowaną przekonaniem, że jest on w stanie rozwiązywać wszelkie problemy. Znów pojawiło się zainteresowanie równością społeczną opartą na demokratycznych i publicznych wartościach. Kolejną zmianą jest zmiana w strukturze popytu na usługi świadczone przez administrację samorządową. W wieku XXI administracja za główne cele stawia sobie dystrybucję dobrobytu i poprawę jakości życia. Dlatego pojawiły się nowe wymogi w zakresie dobrobytu, kultury i środowiska. Obecnie mieszkańcy zgłaszają większy popyt na edukację, miejsca pracy i zabezpieczenia socjalne. Rośnie również popyt na wysokie walory środo‐ wiska naturalnego oraz zapotrzebowanie w obszarze usług kulturalnych. Nowe wymagania zmieniły katalog zadań władz lokalnych. Mimo tego, że zadania mające na celu zaspokojenie popytu na nowe dobra i usługi zajmują istotną pozycję w politykach większości samorządów, to obecne działania władz lokalnych mogą poprawić jakość życia mieszkańców tylko pod wa‐ runkiem stworzenia silnych powiązań między obywatelami a władzami lokalnymi. Potrzebę tę już dawno dostrzeżono w obszarach metropolital‐ nych Stanów Zjednoczonych i Europy Zachodniej, gdzie za najlepszą metodę zarządzania uznano zarządzanie metropolitalne (metropolitan governance) ukształtowane na gruncie nowego zarządzania publicznego. Zakłada ono włączenie w proces zarządzania rozwojem jak największej liczby podmio‐ tów i podejmowanie decyzji na drodze szerokiego consensusu. Zaspokojenie różnorodnych, często sprzecznych ze sobą, interesów nie jest proste i wy‐ maga długotrwałego nawiązywania relacji między poszczególnymi podmio‐ tami, opartych na wzajemnym zaufaniu. Jest to szczególnie trudne w pań‐ stwach, w których mamy do czynienia ze słabo rozwiniętymi instytucjami społeczeństwa obywatelskiego i niskim poziomem kapitału społecznego, do których zalicza się Polska. Polskie obszary metropolitalne skupiają nie w pełni wykształcone funk‐ cje metropolitalne. Ich konkurencyjność na arenie światowej jest słaba. Tylko Warszawa jest uznawana za metropolię europejską, pozostałe obsza‐ ry metropolitalne mają charakter krajowy czy regionalny. W związku z tym należy dążyć do rozwoju i umacniania funkcji metropolitalnych w innych ośrodkach. Tymczasem w Polsce, zgodnie z polityką spójności, przez lata prowadzona była polityka równomiernego rozwoju wszystkich części kraju. Nie było jasno określonej polityki w odniesieniu do dużych aglomeracji. Zarządzanie obszarami metropolitalnymi… 12 Dokumenty planistyczne i strategiczne jakie powstały w ostatnich latach na szczeblu centralnym wyraźnie wskazują, że rola miast i obszarów metropo‐ litalnych jako centrów rozwoju społeczno‐gospodarczego kraju była niedo‐ ceniana. Co za tym idzie, brak jest ukształtowanego, w pełni sprawnego i skutecznego systemu zarządzania rozwojem miast. Brak jest wielu uregu‐ lowań dotyczących współpracy różnych podmiotów, gospodarki ziemią, adekwatnego systemu podatków lokalnych, efektywnego zarządzania prze‐ strzenią publiczną itp. Ta niekorzystna sytuacja wymaga podjęcia aktyw‐ nych działań zmierzających do uregulowania – zarówno od strony prawnej, jak i instytucjonalnej – sfery planowania i zarządzania obszarami zurbani‐ zowanymi, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów metropolitalnych. Zarządzanie rozwojem kształtujących się obecnie regionów miejskich wymaga w szczególności odpowiedniej struktury instytucjonalnej, której dzisiejszym obszarom metropolitalnym w Polsce brakuje. Są one bowiem, w sensie administracyjnym, tworem nieupodmiotowionym, co stanowi istotny problem w koordynacji procesów sterowania rozwojem. W skład obszarów metropolitalnych (wytyczanych w Polsce według różnych kryte‐ riów) wchodzi szereg niezależnych gmin lub powiatów, które zgodnie z istniejącym ustawodawstwem stanowią autonomiczne podmioty władzy samorządowej, niepodlegające żadnemu hierarchicznemu podporządkowa‐ niu. Oznacza to, że nie ma jednego ośrodka władzy, który mógłby podejmo‐ wać decyzje administracyjne i „narzucać” je wyodrębnionym, samorządnym gminom wchodzącym w skład obszaru metropolitalnego. Nie ma zatem metropolitalnego ośrodka zarządzania. Gminy wprawdzie mogą ze sobą współpracować wykorzystując dopusz‐ czalne prawem formy organizacyjne, jak porozumienia, związki międzyg‐ minne i stowarzyszenia, ale praktyka pokazuje, że nie są one stosowane do rozwiązywania problemów o zasięgu metropolitalnym. Polska poszukuje nowego podejścia do zarządzania obszarami metropo‐ litalnymi, które uwzględniałoby powiązania funkcjonalne zachodzące mię‐ dzy poszczególnymi jednostkami i pozwalało na stworzenie elastycznych struktur ponad podziałami administracyjnymi. Mając na uwadze powyższe problemy przyjęto hipotezę, iż zasady doty‐ czące tworzenia struktur metropolitalnych, wynikające z koncepcji gover‐ nance, są w polskich warunkach właściwe. Sformułowano dwie hipotezy pomocnicze: ‒ Samorząd Polski nie jest jeszcze przygotowany do instytucjonalizacji obszarów metropolitalnych. ‒ System związków gminnych nie może być podstawą wdrożenia me‐ tropolitalnego zarządzania. Wstęp 13 Celem pracy jest przedstawienie przesłanek dla tworzenia modelu za‐ rządzania obszarami metropolitalnym w Polsce i weryfikacja przydatności założeń modelu metropolitan governance, który funkcjonuje w krajach wysoko rozwiniętych do warunków polskich. Celowi głównemu pracy podporządkowane są następujące cele szczegółowe: ‒ pokazanie związku między globalizacją a rozwojem obszarów metro‐ politalnych, ‒ identyfikacja systemów zarządzania obszarami metropolitalnymi w państwach europejskich, ‒ analiza form współpracy w polskich obszarach metropolitalnych, ‒ rozpoznanie uwarunkowań prawnych oddziałujących na zarządzanie polskimi obszarami metropolitalnymi. Rozprawa składa się z pięciu części. Rozdział pierwszy, poświęcony jest analizie głównych zjawisk, będących przejawem wszechobecnej globalizacji, zwłaszcza w dziedzinie gospodarki i polityki. Szczególną uwagę zwrócono na oddziaływanie procesów globalizacji gospodarczej na konkurencyjność układów terytorialnych. W dalszej kolejności omówiono zjawisko urbaniza‐ cji zachodzące w Polsce na tle analogicznych procesów obserwowanych na świecie, wskazując na potrzebę wprowadzenia zmian w zarządzaniu ukła‐ dami funkcjonalnymi, jakimi są obszary metropolitalne. Rozdział drugi koncentruje się na identyfikacji podstawowych pojęć związanych z metropolizacją przestrzeni. Dokonano w nim analizy różnych podejść do delimitacji obszarów metropolitalnych, w kontekście ich przy‐ datności do tworzenia systemu zarządzania metropolitalnego, uwzględnia‐ jąc problemy jakie występują w metropoliach. Na koniec ukazano pozycję polskich wielkich miast na tle metropolii światowych, głównie europejskich. Rozdział trzeci jest rozdziałem ściśle teoretycznym i przedstawia ewolu‐ cję koncepcji metropolitan governance jako najlepiej przystającej do zarzą‐ dzania obszarami metropolitalnymi. Wskazano główne zasady governance, których należy przestrzegać w zarządzaniu jednostkami administracji terytorialnej oraz bariery, które trzeba pokonać w celu wdrożenia modelu metropolitalnego zarządzania. Tematyka rozdziału czwartego koncentruje się na analizie sposobów za‐ rządzania w obszarach metropolitalnych w wybranych państwach OECD. Prześledzono jak w czasie zmieniały się modele zarządzania metropoliami. Przedstawiono dziedziny tej współpracy i główne instrumenty stymulujące rozwój całych układów. Omówiono różne podejścia (oddolne i odgórne) do instytucjonalizacji obszarów metropolitalnych. Ostatni rozdział stanowi empiryczną warstwę pracy i bezpośrednio dotyka polskich doświadczeń w zakresie zarządzania obszarami metropolitalnymi. Dokonano w nim analizy podejścia do zarządzania w układach funkcjonalnych od strony dokumentów tworzonych na szczeblu państwowym, uwzględniając 14 również projekty ustaw metropolitalnych. Przedstawiono formy współpracy Zarządzanie obszarami metropolitalnymi… podejmowane przez samorządy wchodzące w skład obszaru metropolitalnego zarówno formalne, jak i nieformalne. Dokonano podsumowania przeprowa‐ dzonych badań oraz weryfikacji postawionych hipotez. Całość rozważań kończy podsumowanie zawierające rekomendacje dla władz centralnych w zakresie wdrażania systemu zarządzania układami funkcjonalnymi oraz wskazujące kierunki dalszych prac badawczych. Pod‐ kreśla się konieczność odejścia od sektorowego planowania rozwoju na rzecz zintegrowanego terytorialnego podejścia w tworzeniu polityk i stra‐ tegii rozwoju oraz znaczenie zachęt finansowych dla stymulowania współ‐ pracy w obszarach metropolitalnych. Podstawową metodą badawczą zastosowaną w części teoretycznej jest analiza opisowa. Opierając się na analizie literatury dotyczącej globalizacji, metropolizacji oraz zarządzania w sektorze publicznym dokonano: ‒ wskazania jak globalizacja w sferze społeczno‐gospodarczej wpływa na obszary metropolitalne, ‒ syntetycznej charakterystyki zjawisk metropolizacji przestrzeni, ‒ analizy rozwoju koncepcji mertropolitan governance, ‒ inwentaryzacji istniejących na świecie inicjatyw i dobrych praktyk związanych z zarządzaniem w obszarach metropolitalnych, ‒ analizy podejść do delimitacji obszarów metropolitalnych. Część empiryczna pracy polegała na przeanalizowaniu realnych proce‐ sów zarządzania w wybranych obszarach metropolitalnych w Polsce. W ra‐ mach przeprowadzonych prac dokonano: ‒ inwentaryzacji podejmowanych w Polsce inicjatyw związanych z za‐ rządzaniem w obszarach metropolitalnych, ‒ inwentaryzacji związków międzygminnych utworzonych przez gminy położone w obszarach metropolitalnych, ‒ analizy źródeł i dokumentów zastanych, takich jak: dokumenty Komi‐ sji Europejskiej, projekty ustaw metropolitalnych, dokumenty o charakterze strategicznym przyjęte bądź tworzone przez rząd, głównie przez Minister‐ stwo Rozwoju Regionalnego i Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. Istotną część badań stanowiły badania ankietowe przeprowadzone w gminach funkcjonujących na terenach obszarów metropolitalnych. Miały one na celu zidentyfikowanie dziedzin i form współpracy podejmowanych przez gminy oraz opinii samorządów na temat instytucjonalizacji obszarów metropolitalnych. Dziękuję Przedstawicielom Ministerstwa Rozwoju Regionalnego za po‐ moc w przeprowadzeniu badania ankietowego. Serdecznie dziękuję prof. zw. dr. hab. Tadeuszowi Markowskiemu za wsparcie i motywację do pro‐ wadzenia badań oraz za cenne rady, które wywarły istotny wpływ na osta‐ teczny kształt pracy. Pragnę również wyrazić wdzięczność za pomoc Wstęp 15 i wsparcie współpracownikom z Katedry Zarządzania Miastem i Regionem UŁ. Szczególne słowa podziękowania kieruję do recenzenta pracy, prof. dr. hab. Floriana Kuźnika za życzliwość i trafne sugestie dotyczące treści niniej‐ szego opracowania. Powstanie tej publikacji nie byłoby możliwe bez wspar‐ cia mojej Rodziny i Przyjaciół za co jestem im niezmiernie wdzięczna. I. GLOBALIZACJA A ROZWÓJ OBSZARÓW ZURBANIZOWANYCH 1. Obszary zurbanizowane wobec globalizacji ekonomicznej Żyjemy w czasach globalizacji. Zjawisko to objęło wszelkie aspekty życia, we wszystkich krajach świata. W literaturze znajduje się różne definicje tego pojęcia. Jedna z nich mówi, iż globalizacja jest procesem, z jednej stro‐ ny spowodowanym, a z drugiej prowadzącym do, rosnącymi przepływami między granicami państw produktów, usług, pieniędzy, ludzi, informacji i kultur [Held, McGrew, Goldblatt, Perraton 1999, s. 16]. Efektem rozwoju zaawansowanych technologii informacyjnych i komunikacyjnych są zwięk‐ szone przepływy technologii, ludzi, kapitału, towarów i idei ponad granica‐ mi1. Globalizacja powoduje „kompresję czasu i przestrzeni, kurczenie się świata” [Mitellman 1996]. G. Gereffi pisze o globalnych łańcuchach towarów przez co produkcja koordynowana jest w skali globalnej [Gereffi 1994]. S. Kobrin opisuje globalizację jako zjawisko spowodowane nie przez handel i inwestycje zagraniczne, lecz przez rosnącą skalę technologii i przepływy informacji [Kobrin 1997, s. 147–148]. R. Gilpin określa globalizację jako rosnącą współzależność gospodarek narodowych w dziedzinie handlu, finansów i polityki makroekonomicznej [Gilpin 1987, s. 389]. Socjolog R. Robertson twierdzi, iż globalizacja odnosi się zarówno do kurczenia się świata, jak i intensyfikacji poczucia jedności świata jako całości [Robertson 1992, s. 8]. M. Albrow definiuje globalizację jako rozprzestrzenienie się praktyk, wartości i technologii, które ma wpływ na życie ludzi na całym świecie [Albrow 1997, s. 88]. Z kolei M. Guillen uważa ją za proces prowadzą‐ cy do większej współzależności i wzajemnej świadomości wśród ekonomicz‐ nych, politycznych oraz społecznych jednostek świata i generalnie wśród różnych podmiotów [Guillen 2001, s. 236]. Według Barbary Liberskiej globalizacja gospodarki światowej jest procesem poszerzania i pogłębiania się współzależności między krajami i regionami wskutek rosnących przepływów mię‐ dzynarodowych oraz działalności korporacji transnarodowych, co prowadzi do ja‐ 1 Więcej na ten temat pisali: Castells 1996; Appadurai 2005; McMahon 2004. Globalizacja a rozwój obszarów zurbanizowanych 18 kościowo nowych powiązań między firmami, rynkami i gospodarkami. W tym ujęciu procesy globalizacji mają dwa ściśle ze sobą powiązane wymiary: ilościowy – gdy wskazuje się na zmiany w zasięgu i wielkości, intensywności czy szybkości różnego rodzaju przepływów globalnych (towarów, usług, technologii, kapitału, informacji) oraz jakościowy – gdzie wskazuje się na nowy charakter współzależności i powiązań strukturalnych oraz technologicznych między rynkami i gospodarkami [Liberska 2002, s. 20]. Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) definiuje globalizację jako historyczny proces będący wynikiem ludzkiej innowacji i postępu technolo‐ gicznego. Odnosi się to do coraz większej integracji między gospodarkami świata, odbywającej się szczególnie poprzez handel i przepływy finansowe, ale również przepływy siły roboczej i wiedzy. MFW dostrzega także kultu‐ rowy, polityczny i środowiskowy wymiar globalizacji. Istotę globalizacji sprowadzić można do wzrostu zasięgu, zakresu, wielo‐ ści i intensywności wzajemnych przepływów, oddziaływań i współzależno‐ ści w wymiarze przekraczającym granice państw, regionów i kontynentów. Kojarzona jest z usuwaniem granic, liberalizacją przepływów, dyfuzją ob‐ cych wpływów i deterytorializacją coraz większej liczby zjawisk i procesów [Polak 2009, s. 8]. Ideologicznym podłożem globalizacji jest neoliberalne podejście do kwe‐ stii gospodarczych [zob.: Nesadurai 2002]. Współczesna globalizacja nie byłaby możliwa bez promowania idei wolności i konkurencji. Wspólnym mianownikiem wszystkich definicji globalizacji jest stwier‐ dzenie, iż powoduje ona rosnące interakcje między państwami narodowymi i społecznościami (społeczeństwem) poprzez przepływ dóbr, pieniędzy, ludzi, idei i informacji w procesie, który powoduje, że granice terytorialne stają się mniej widoczne2. Obecnie globalizacja jest postrzegana jako ogólny paradygmat w wymia‐ rze ekonomicznym, społecznym, kulturowym i politycznym, któremu towa‐ rzyszy poszerzenie, pogłębienie i przyśpieszenie powiązań o zasięgu świa‐ towym we wszystkich aspektach współczesnego życia [Oner et al. 2010, s. 2]. Z uwagi na te powiązania, globalizację można również definiować jako rozwój sieci o wielorakich relacjach między różnymi aktorami o multikon‐ tynentalnym zasięgu [Keohane, Nye 2000, s. 2]. Globalizacja jest najbardziej dynamiczna w sferze gospodarczej. Jej następstwem jest stopniowa integra‐ cja, standaryzacja, a nawet unifikacja gospodarki światowej. K. Zorska definiuje globalizację gospodarczą jako proces integrowania coraz większej liczby krajowych gospodarek ponad ich granicami, dzięki rozszerzeniu oraz intensyfikowaniu wzajemnych powiązań (inwestycyjnych, produkcyjnych, 2 Przeglądu definicji i przyczyn globalizacji dokonała A. Zorska, zob.: Zorska 2000, s. 13–43. 19 Obszary zurbanizowane wobec globalizacji ekonomicznej handlowych, kooperacyjnych) [Zorska 2000]. L. Żabiński określa globaliza‐ cję ekonomiczną jako długotrwały proces integrowania, scalania działalności gospodarczej wielu pod‐ miotów (organizacji gospodarczych, jak również organizacji non‐profit) dla osiąga‐ nia, efektywniejszego niż konkurenci, celów rozwojowych, społecznych, ekonomicz‐ nych, w tym celów rynkowych i finansowych. Podmiotami tymi mogą być odpo‐ wiednio gospodarki narodowe, regiony, sub‐ czy ponadnarodowe, przedsiębiorstwa. W wyniku tego procesu powstają globalne, często otwarte, wielopoziomowe syste‐ my ponadnarodowe czy ponadkontynentalne, o współzależnościach wewnętrznych i zewnętrznych. Dzięki tym współzależnościom i odbywającej się syntezie wielu, nierzadko przeciwstawnych procesów, takich jak: uniwersalizacja vs. regionalizacja, integracja vs. fragmentacja, homogenizacja vs. dyferencjacja pojawiają się nieznane dotąd co do rozmiarów i zasięgu efekty synergii, dyfuzji, transferu, upodobniania, kompresji czasu i przestrzeni [Żabiński 2003, s. 119]. Z ekonomicznego punktu widzenia globalizacja oznacza, że granice mię‐ dzy narodowymi państwami i różnice między rynkami finansowymi stały się dużo mniej ważne. Do przyczyn tej sytuacji należą: ‒ globalizacja finansów, ‒ rosnące znaczenie przedsiębiorstw międzynarodowych, ‒ globalne bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) z Ameryki Pół‐ nocnej, z Zachodniej Europy i Azji Wschodniej (głównie Japonii), ‒ globalna specjalizacja w lokowaniu produkcji (nowy międzynarodo‐ wy podział pracy), ‒ globalizacja trzeciego sektora gospodarki, ‒ globalizacja funkcji biurowych, ‒ globalna turystyka [Graizbord, Rowland, Aguilar 2003, s. 503]. Oprócz współzależności kolejną cechą globalizacji gospodarczej jest rozszerzanie się skali ponadnarodowych operacji – sprzedaży towarów i usług, przepływu różnych form kapitału, inwestycji, transferu technologii, podróży bizne‐ sowych, połączeń komunikacyjnych, migracji związanych z pracą itd. […] Towarzy‐ sząca temu homogenizacja wzorów i metod zarządzania prowadzi do konwergencji, czyli upodobniania się struktur gospodarczych [Waściński 2004, s. 20]. W kurczącym się świecie spadają koszty transportu i komunikacji ponie‐ waż kompresja czasu i przestrzeni zbliża różne miejsca3. Jednym z przejawów globalizacji jest z jednej strony niespotykane na taką skalę rozprzestrzenianie się innowacji, a z drugiej strony absorpcja wszelkiego rodzaju nowości. Globalne korporacje sprzedają standardowe produkty w taki sam sposób na całym świecie. Korporacje wielonarodowe, które działały w różnych 3 Zob.: Harvey 1989; Krugman, Venables 1995. Globalizacja a rozwój obszarów zurbanizowanych 20 krajach i dostosowały swoją ofertę do oczekiwań danego społeczeństwa, stają się organizacjami przestarzałymi. Ogólnoświatowy przepływ informa‐ cji spowodował, że obecnie te same kraje, które apelują o uznanie i posza‐ nowanie ich lokalnych tożsamości kulturowych, jednocześnie nalegają na sprzedawanie im tych samych nowoczesnych produktów, usług i technolo‐ gii. Nawet w najbardziej odległych zakątkach świata oczekuje się takich samych produktów, które mają tę samą jakość, są tak samo zaawansowane technologicznie. Minęły czasy, kiedy przedsiębiorstwa mogły sprzedawać zeszłoroczne modele lub gorsze wersje zaawansowanych produktów w mniej rozwiniętych krajach. Oczywiście ma to również przełożenie na poziom kosztów funkcjonowania przedsiębiorstw, które w korporacjach globalnych są niższe niż w korporacjach wielonarodowych, dostosowują‐ cych swoją ofertę do rynków krajowych [Levitt 1983, s. 92–93]. Mechani‐ zmem regulującym zachowania uczestników gry ekonomicznej jest konku‐ rencja, a dokładniej rzecz ujmując, dążenie do wyeliminowania konkuren‐ tów po uzyskaniu korzystnej pozycji na rynku. Tradycyjne metody uzyski‐ wania przewag konkurencyjnych (przywództwo kosztowe, innowacyjność, marketing, reklama) nie wystarczają już na konkurencyjnym rynku. Ele‐ mentem gry rynkowej staje się walka o redukcję własnych zobowiązań, uzyskanie uprzywilejowanych warunków działania i preferencyjnych regu‐ lacji prawnych oraz ograniczenie dostępu dla innych do poszczególnych rynków. Dotyczy więc ona nie tylko podmiotów gospodarczych, które zaw‐ sze między sobą rywalizowały, jej efekty coraz bardziej zależą od polityki państwa. Jednym z warunków globalizacji w gospodarce jest redukcja in‐ terwencjonizmu państwowego, deregulacja w zakresie gospodarczych i społecznych przepisów prawa oraz prywatyzacja sektora publicznego. Prywatyzacji ulegają tak nierynkowe dziedziny, jak energetyka, wodociągi, służba zdrowia, edukacja, transport miejski, więziennictwo, opieka społecz‐ na [Polak 2009, s. 84]. Państwo wprowadza ulgi i zwolnienia podatkowe, składa zamówienia publiczne, przydziela subwencje, dysponuje narzędzia‐ mi polityki handlowej, współfinansuje badania naukowe, stanowi przepisy gospodarcze, społeczne, pracownicze, ekologiczne itp. Twierdzi się wręcz, że korporacje nie mogą istnieć bez państwa [Bakan 2006, s. 176]. Państwa również zostały więc włączone w tę walkę konkurencyjną. W związku z rosnącą mobilnością, siłą i uniezależnieniem kapitału od lokalnych uwa‐ runkowań są one zmuszone do ciągłych ustępstw i walki o jego pozyskanie [Polak 2009, s. 86]. Korporacje globalne przeciwstawiają konkurentom cały swój ogólnoświatowy system wyrobów i pozycji na rynku. W nowych wa‐ runkach tworzy się sieć powiązań produkcyjnych między przedsiębior‐ stwami w różnych krajach. Globalne strategie działania przedsiębiorstw pozwalają na rozdzielenie poszczególnych etapów produkcji oraz innych funkcji realizowanych w przedsiębiorstwie w zakresie tworzenia wartości 21 Obszary zurbanizowane wobec globalizacji ekonomicznej dodanej na różnych rynkach. Prowadzi to często do ujednolicenia struktur organizacyjnych, metod zarządzania, systemów produkcji, sposobów prze‐ twarzania danych, systemów prawnych oraz wzorów konsumpcji w skali całego świata. Znikają również odwieczne różnice w sposobach prowadze‐ nia interesów. Jednolitość oczekiwań konsumentów prowadzi do standary‐ zacji produktów, metod produkcji oraz instytucji handlowych. Małe naro‐ dowe rynki zmieniają się i rozszerzają. Sukces osiągnięty w konkurencji światowej przekłada się na sprawność w produkcji, dystrybucji, marketin‐ gu, zarządzaniu i nieuchronnie znajduje odzwierciedlenie w cenie. Pod wpływem globalizacji zmienia się rola poszczególnych czynników produkcji. Rośnie znaczenie kapitału a maleje – ziemi i pracy. Współczesny rozwój naukowo‐techniczny, dominująca rola informacji, wiedzy i kwalifi‐ kacji tworzą nowy paradygmat rozwoju – gospodarkę opartą na wiedzy [Mączyńska 2003, s. 15]. Coraz większego znaczenia nabiera prawo do własności intelektualnej i jednym z kluczowych elementów nowego ładu międzynarodowego jest globalny system ochrony własności intelektualnej. Globalizacja i wyzwania związane z gospodarką opartą na wiedzy wy‐ znaczają nowe priorytety, do których należy nowoczesny system edukacyj‐ ny, szybki wzrost sektora badań i rozwoju, rozbudowa infrastruktury. Zglobalizowana konkurencyjna gospodarka coraz bardziej wymaga tworze‐ nia nowych zasobów wiedzy obejmujących zarówno kreatywność, jak i systematyczne badania i rozwój nowych produktów i procesów. Wbrew niektórym teoriom, w tych obszarach nie zmniejsza się, lecz wzrasta rola państwa i władz lokalnych, ze względu na fakt, że te mające fundamentalne znaczenie dla dalszego rozwoju priorytety z reguły przynoszą korzyści w dłuższej perspektywie czasowej [Mączyńska 2003, s. 19] i często wyma‐ gają zainwestowania środków publicznych. „Nowy paradygmat rozwoju wymusza zmiany w relacjach między bizne‐ sem a władzami oraz instytucjami” [Mączyńska 2003, s. 20]. W tej sytuacji tworzą się nowe teorie i kierunki badań w ekonomii, wśród których do ważniejszych należy ekonomia instytucjonalna. Ukazuje ona zależności między funkcjonowaniem tradycyjnych rynków a pozaekonomicznymi obszarami życia społecznego. Zakłada, iż sposób funkcjonowania gospodar‐ ki wyznaczony jest przez pewne ramy prawne zwane instytucjami – ukształtowane normy i zasady postępowania o charakterze prawnym, społecznym lub ekonomicznym. Ich podstawową funkcją jest zmniejszanie nieprzewidywalności zachowań podmiotów gospodarczych i osób oraz ograniczanie deformacji strukturalnych i wynaturzeń rozwojowych4. Atutem w globalnej gospodarce jest niezależność od konkretnego miej‐ sca i lokalnych uwarunkowań, mobilność i elastyczność działania. Kosmo‐ 4 Zob.: Mączyńska 2003; Wilkin 2012; Furubotn, Richter 2000; Hodgson 2003. 2. Globalizacja i polaryzacja przestrzeni Globalizacja a rozwój obszarów zurbanizowanych 22 polityzm przestał być domeną wykształconej części społeczeństwa (elity intelektualnej), stał się w zamian cechą wszystkich sektorów na całym świecie [Levitt 1983, s. 101]. Działalność gospodarcza w coraz większym stopniu dokonuje się w przestrzeni, a nie w miejscu. Właściwą dla niej formą organizacyjną staje się raczej wielopodmiotowa, wielocentryczna i wielowymiarowa sieć, nie zaś pojedyncza firma, nastawiona na efekty skali. W tej skomplikowanej i dynamicznej „nowej gospodarce” tradycyjne, scentralizowane, odgórne zarządzanie staje się coraz mniej przydatne „Globalizacja prowadzi do swoistej relatywizacji przestrzennego wymiaru działalności gospodarczej” [Hausner 2001, s. 7]. Skala krajowa przestaje być najważniejsza, a nie zyskuje tej rangi żadna inna – lokalna, regionalna, międzynarodowa czy globalna. Intensyfikacja działalności gospodarczej w wielkiej skali powoduje, że przeciwwagą dla niej staje się mobilizacja aktywności w skalach mniejszych – lokalnej i regionalnej. Współczesny regionalizm oznacza jednocześnie dostosowanie się do globalizacji, jak i opór wobec niej [Jessop 1999]. Mimo postępującej globalizacji gospodarki światowej nadal utrzymują się wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami i narodami w zakre‐ sie ich systemów ekonomicznych, prawnych, społecznych oraz kulturowych [Jeżak 2010]. Korzyści z globalizacji rozkładają się nierównomiernie. Nie wszystkie kraje na niej zyskują. Globalizacji towarzyszy coraz silniejsza peryferyzacja, która ma dwa aspekty. Po pierwsze następuje marginalizacja wielu krajów, które pozostają poza zasięgiem globalnych przepływów kapitału i technologii. Coraz głośniej mówi się o rosnącej przepaści między bogatą Północą a biednym Południem5. Południe jest głównym dostawcą taniej siły roboczej na potrzeby Półno‐ cy. Gospodarki krajów uprzemysłowionych coraz bardziej rozbudowując sektor usług, przenoszą produkcję wielu towarów do krajów rozwijających się w celu obniżenia kosztów siły roboczej [Berry, Conkling, Ray 1997; Bauman 1998; Held et al. 1999; Beck 2000]. Do krajów Południa przenie‐ siono nie tylko te gałęzie przemysłu przetwórczego, które bazują na inten‐ sywnym wykorzystaniu siły roboczej, ale również sektor usług oraz techno‐ logii informacyjno‐komunikacyjnych (ICT). Nowy podział siły roboczej pociąga za sobą inwestycje kapitałowe na Południu (przejawia się to przede wszystkim w bezpośrednich inwestycjach zagranicznych w sektorze usług oraz w gałęziach przemysłu nastawionych na eksport), zagraniczne inwe‐ stycje pośrednie w przedsiębiorstwa państwowe, banki i budownictwo oraz 5 Zob.: Polak 2009. Globalizacja i polaryzacja przestrzeni 23 rosnącą podaż taniej siły roboczej dzięki międzynarodowym migracjom [Kampen, Naerssen 2008, s. 942]. Pomimo że więzi gospodarcze z krajami rozwijającymi się w ostatnich latach uległy wzmocnieniu, ciągle wielkich obszarów i skupisk ludzkich nie dotyczą główne procesy kreujące zjawisko globalizacji [Waściński 2004, s. 20]. Korzyści z globalizacji odnoszą pań‐ stwa, które selektywnie przyjmują jej reguły gry, przy tym nie rezygnując z interwencjonizmu państwowego. Natomiast na zjawisku tym tracą pań‐ stwa, które bezkrytycznie godzą się na zalecaną im „terapię szokową” (w przeszłości Rosja, Ameryka Łacińska), powodując gwałtowne zubożenie społeczeństw [Polak 2009, s. 30]. Po drugie marginalizacji ulegają regiony wewnątrz krajów, w których pojawia się mało nowych inwestycji kapitałowych. Zarówno w krajach OECD, jak i będących na przeciwnym biegunie rozwoju państwach Afryki Subsaharyjskiej wiele elit czerpie korzyści z globalizacji, podczas gdy w każdym z tych krajów istnieją społeczności, które czują się wykluczone z tego nurtu. Uprzemysłowione regiony metropolitalne przyciągają kapitał i wykwalifi‐ kowaną siłę roboczą z regionów o słabszym poziomie rozwoju (zapóźnio‐ nych) [Chakravorty 2003, s. 358–360]. W rezultacie wzrost jest skoncentro‐ wany w kilku miejscach na świecie i są nimi obszary metropolitalne. Globali‐ zacja jest więc procesem wysoce asymetrycznym [McGrew 2009, s. 22]. Jednym z przejawów globalizacji jest segmentacja gospodarki globalnej, która polega – w uproszczeniu – na powstaniu dwóch segmentów: ‒ tzw. wysokiego, w którym przewagę konkurencyjną osiąga się dzięki innowacjom, ‒ tzw. niskiego – w którym źródłem przewag komparatywnych są niskie koszty wytwarzania produktów i usług, co przekłada się na ich niską cenę. W segmencie wysokim następuje proces koncentracji, ponieważ wytwa‐ rzanie innowacji wymaga innowacyjnego środowiska, czyli odpowiednich warunków społecznych i gospodarczych, mogących zaistnieć tylko w miej‐ scach już silnie rozwiniętych, które dzięki poniesionym dotąd inwestycjom dysponują bogatą infrastrukturą materialną i instytucjonalną oraz zaple‐ czem badawczo‐rozwojowym. W krajach relatywnie wyżej rozwiniętych kapitał zainwestowany w segmencie niskim, zazwyczaj ulokowany w regio‐ nach nieco słabiej rozwiniętych, ale z długimi tradycjami przemysłowymi, przenosi się do tańszych lokalizacji w innych krajach. Nie dotyczy to seg‐ mentu wysokiego, gdyż ten pozostaje w metropoliach. W rezultacie najbo‐ gatsze ośrodki metropolitalne powiększają swoją przewagę nad pozostały‐ mi regionami, co prowadzi do dalszej peryferyzacji przestrzeni [Gorzelak 2008, s. 78]. Globalizacja a rozwój obszarów zurbanizowanych 24 Konwergencja zachodzi wśród krajów najbardziej rozwiniętych, podczas gdy w przypadku krajów o niższym poziomie rozwoju można mówić raczej o postępującej dywergencji. Globalizacja zmniejszyła poczucie izolacji istniejące w wielu krajach rozwijających się i zapewniła ich mieszkańcom dostęp do wiedzy nieosią‐ galny wcześniej nawet w krajach rozwiniętych, jednakże wielu ludziom z tych krajów nie przyniosła spodziewanych korzyści ekonomicznych. Pomimo licznych obietnic zmniejszenia ubóstwa w krajach Trzeciego Świa‐ ta coraz większa liczba osób żyje w skrajnej nędzy, podczas gdy całkowity dochód światowy cały czas rośnie [Stiglitz 2004, s. 22–23]. Do najbardziej zauważalnych korzyści, jakie miasta czerpią z globalizacji, wskazywanych w literaturze, należą: ‒ wzrost bezpośrednich inwestycji zagranicznych, ‒ zwiększenie dostępności do innych ośrodków spowodowane obniże‐ niem kosztów transportu i czasu podróży, ‒ spadek kosztów telekomunikacji, ‒ dostęp do informacji, nowoczesnych technologii, ‒ powiększenie rynków zbytu, ‒ rozszerzenie rynkowej oferty produktów, ‒ zwiększenie presji na modernizację i wzrost efektywności działalno‐ ści gospodarczej, ‒ ożywienie inwestycyjne, ‒ powstanie nowych miejsc pracy, ‒ pobudzenie eksportu, ‒ udział w międzynarodowym podziale pracy, ‒ wzrost gospodarczy, ‒ podniesienie poziomu życia, ‒ awans cywilizacyjny [Hansen, Andersen, Clark 2001; Kukliński et. al. 2000; Jałowiecki 2002]. Jednak globalizacja to nie tylko korzyści, ale również pewne koszty i ograniczenia, do których w sferze ekonomicznej możemy zaliczyć: ‒ rosnącą rolę pozapaństwowych, niewybieralnych i niedemokratycz‐ nych ośrodków władzy gospodarczej, ‒ koncentrację władzy wynikającą z dominacji jednego hipermocarstwa i coraz większej koncentracji bogactwa, ‒ groźbę niestabilności ekonomicznej w skali krajowej i międzynarodo‐ wej wynikającą z potęgi i rosnącej autonomii kapitału międzynarodowego, ‒ oddzielenie świata finansów od realnej gospodarki, ‒ wzrost dystansu pomiędzy poszczególnymi segmentami rynku pracy, ‒ ekonomiczną polaryzację społeczności międzynarodowej oraz po‐ szczególnych państw i miast, ‒ uznanie rynku za jedyny sposób selekcji ludzi, Globalizacja i polaryzacja przestrzeni 25 ‒ niekontrolowaną prywatyzację sektora publicznego i przestrzeni pu‐ blicznej, ‒ prywatyzację problemów społecznych, ‒ zwiększenie kosztów społecznych, ‒ urbanizację (problem ten szerzej omówiono w dalszych częściach pracy), ‒ koncentrację, trwałość i izolację ubóstwa oraz konflikty z tym związane, ‒ dla państw przyjmujących kapitał zagraniczny: • możliwość odpływu części zysków z działalności gospodarczej, • niszczenie rodzimego przemysłu i sieci handlowych, • unikanie płacenia podatków przez zagranicznych inwestorów, • obciążenia bilansu płatniczego, • wzrost bezrobocia, • obciążenie budżetu państwa z powodu preferencyjnego traktowa‐ nia zagranicznych firm, • uzależnienie sfery gospodarczej i politycznej od kapitału ponadna‐ rodowego [Jałowiecki 2007; Majer 2010; Polak 2009; Oduwaye 2006]. Podczas gdy w ciągu kilku ostatnich dekad rozwój technologii informa‐ cyjnych oraz transportu i komunikacji pomaga przezwyciężać bariery prze‐ strzenne poprzez „zbliżenie” wszystkich części świata, na wszystkich kon‐ tynentach w dalszym ciągu rozrastają się i zyskują na znaczeniu gęste aglo‐ meracje miejskie. Wzrost gospodarczy – w tym pobudzony przez globaliza‐ cję – prowadzi do urbanizacji, osłabiając tradycyjne społeczności wiejskie. Jednakże kluczowym efektem globalizacji jest pojawienie się globalnych miast – Nowy Jork, Miami, Londyn, Singapur – o roli i pozycji przewyższają‐ cej pozycję i rolę kraju, w którym te miasta powstały [zob.: Sassen 1991]. Miasta należą do obszarów strategicznych, w których szczególnie wi‐ doczne są efekty globalizacji. Saskia Sassen twierdzi, iż Globalne miasta są ośrodkami obsługi i finansowania handlu międzynarodowe‐ go, inwestycji i operacji siedzib przedsiębiorstw. A zatem różnorodność wyspecjali‐ zowanych czynności, które występują w miastach globalnych, odgrywa główną rolę w odniesieniu do waloryzacji czołowych sektorów dzisiejszego kapitału. I w tym właśnie sensie globalne miasta są strategicznymi obszarami produkcyjnymi dzisiej‐ szych głównych sektorów gospodarczych. Niezwykle duże zagęszczenie, dające się zauważyć w centrach biznesowo‐finansowych tych miast, jest jednym z przejawów przestrzennych tej logiki; innym przejawem jest decentralizacja wielu spośród tych czynności na szerszych obszarach metropolitalnych, a nie ich powszechne rozpro‐ szenie[Sassen 2007, s. 5]. Z jednej strony niezwykła mobilność informacji, siły roboczej i kapitału umożliwia maksymalne rozproszenie, z drugiej zaś rozwija się proces aglo‐ meracji czynności centralizujących, które koncentrują się właśnie w mia‐ stach globalnych i w obszarach metropolitalnych.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarządzanie obszarami metropolitalnymi wobec globalnych procesów urbanizacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: