Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00330 005788 11248008 na godz. na dobę w sumie
Zarządzanie szkołą XXI wieku. Perspektywa menedżerska - ebook/pdf
Zarządzanie szkołą XXI wieku. Perspektywa menedżerska - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-0801-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka Zarządzanie szkołą XXI wieku. Perspektywa menedżerska prezentuje tezę o upodabnianiu się roli dyrektora szkoły publicznej do roli menedżerskiej realizowanej w organizacjach gospodarczych. Zmiany w polskiej gospodarce, wynikające przede wszystkim z transformacji ustrojowej i integracji Polski z Unią Europejską wymagają nowego spojrzenia na zarządzanie placówką oświatową. Opracowanie kompleksowo przedstawia rolę i zadania dyrektora w zarządzaniu szkołą, zwłaszcza publiczną, w zmieniającej się rzeczywistości społecznej XXI wieku Z przeprowadzonej analizy wynika, że proces menedżeryzacji kadry kierowniczej oświaty będzie się pogłębiał.

Publikacja jest nieocenionym wsparciem dla osób zarządzających szkołami. Może stanowić podręcznik do nauczania przedmiotu Organizacja i Zarządzanie Oświatą, bez względu na kierunek studiów. Oraz innych przedmiotów, które w swych programach podejmują problemy pracy dyrektora szkoły, ze szczególnym uwzględnieniem podyplomowych studiów poświęconych zarządzaniu oświatą. Przydatne informacje znajdą w niej wszystkie osoby zainteresowane procesem oraz szkołą.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SPIS TREŚCI Wprowadzenie .........................................................................................................7 Rozdział 1. Miejsce szkoły w procesie zarządzania ........................................13 1.1. Funkcjonowanie szkoły jako organizacji publicznej ................................ 13 1.2. Relacje dyrektor – środowisko w zarządzaniu szkołą publiczną ............ 23 1.3. Usytuowanie dyrektora w strukturze szkoły – jego zadania i obowiązki .................................................................................................. 31 Rozdział 2. Kształtowanie się menedżeryzmu oświatowego w Polsce ........37 2.1. Podstawowe koncepcje w zarządzaniu oświatą – ich istota i oddziaływanie na pracę dyrektora szkoły ............................................... 37 2.2. Zmiany w sferze edukacji a rozwój menedżeryzmu oświatowego .......... 46 2.3. Wpływ menedżeryzmu oświatowego na rolę dyrektora w zarządzaniu szkołą publiczną ................................................................ 55 Rozdział 3. Kompetencje menedżera oświaty w świetle praktyki zarządzania szkołą ................................................................................................63 3.1. Kompetencje jako podstawowa kategoria opisu roli kierowniczej ........ 63 3.2. Charakterystyka i zakres kompetencji dyrektora szkoły ......................... 66 3.2.1. Wiedza ............................................................................................... 67 3.2.2. Doświadczenie zawodowe ................................................................ 73 3.2.3. Cechy osobowościowe ...................................................................... 77 3.2.4. Umiejętności ..................................................................................... 86 3.3. Zarządzanie kompetencjami w szkole oraz praktyczne możliwości ich zastosowania .......................................................................................... 96 Rozdział 4. Funkcje zarządzania menedżera oświaty – teoretyczne i praktyczne aspekty ich realizacji ...................................................................102 4.1. Funkcje kierownicze – istota i ich znaczenie w pracy dyrektora szkoły .......................................................................................................... 102 4.2. Rodzaje funkcji dyrektora szkoły ............................................................ 106 4.3. Stanowisko dyrektora szkoły w kontekście realizacji funkcji zarządzania ................................................................................................ 108 4.3.1. Planowanie ...................................................................................... 108 6 SPIS TREŚCI 4.3.2. Organizowanie ................................................................................ 119 4.3.2.1. Organizacja czasu pracy .................................................... 120 4.3.2.2. Struktura organizacyjna szkoły ......................................... 127 4.3.3. Motywowanie .................................................................................. 134 4.3.4. Kontrolowanie................................................................................. 140 4.3.4.1. Dyrektor jako podmiot kontrolujący ................................ 141 4.3.4.2. Dyrektor jako podmiot kontrolowany .............................. 144 Rozdział 5. Kierunki zmian w zarządzaniu szkołą .......................................148 5.1. Wyzwania dla menedżera oświaty w świetle współczesnych koncepcji zarządzania – wytyczne dla dyrektorów szkół ....................... 148 5.2. Zalecenia dotyczące działań wspierających adaptację menedżera oświaty w warunkach zmian ..................................................................... 161 Zakończenie .........................................................................................................167 Bibliografia ...........................................................................................................171 Spis ilustracji .......................................................................................................180 Spis tabel ...............................................................................................................181 Spis wykresów ......................................................................................................182 WPROWADZENIE Współczesne organizacje pozostają pod wpływem wielu zmian dokonują- cych się we wszystkich obszarach życia. Zmiany te powszechnie charaktery- zowane są jako szybkie i coraz częściej głęboko ingerują w dotychczasowy stan rzeczy. Funkcjonowanie organizacji w warunkach zmian wymaga zatem szczególnego rodzaju elastyczności, mającej u swojego podłoża przede wszystkim odpowiednie kompetencje ich zasobów ludzkich. Powyż- sze wymaganie dotyczy nie tylko organizacji o charakterze gospodarczym, ale i szczególnego zbioru organizacji publicznych, tj. szpitali, szkół czy instytucji kulturalnych. To właśnie te organizacje stają się coraz częściej obszarem badań naukowych i przedmiotem zainteresowań praktyki or- ganizacyjnej. Wskutek dokonujących się zmian w polskiej gospodarce, do których zalicza się przede wszystkim transformację ustrojową i integrację Polski z Unią Europejską, w organizacjach tych pojawiła się potrzeba usprawnień uwzględniająca nowe warunki ich funkcjonowania. Wśród organizacji publicznych szczególne miejsce zajmują szkoły publiczne. Ich rola ciągle wzrasta zwłaszcza w kontekście budowy gospo- darki opartej na wiedzy, której głównym punktem odniesienia jest wiedza i kapitał intelektualny pracowników. Stąd też konkurencja między krajami coraz bardziej o szkoły publiczne i niepubliczne piera się na zasobie ludz- kim. M. Castells twierdzi, że główną cechą gospodarki opartej na wiedzy jest podejmowanie działań konkurencyjnych we wszystkich sferach życia1. Szczególna rola przypada edukacji, która jest ważnym czynnikiem z punktu widzenia konkurencji ekonomicznej między krajami. Dlatego też coraz częściej poszukuje się efektywnych sposobów zarządzania placówkami oświatowymi. Istotna zaś rola w tym procesie przypada dyrektorowi szkoły, który znalazł się w zupełnie innej sytuacji wymagającej nowego spojrzenia na jego rolę w zarządzaniu szkołą. Na sytuację tę złożyły się czynniki: 1 A. Tjeldvoll, A. Welle-Strand, A Report on the HEAD-Ache in Norway, European Education, vol. 41, no. 3, Fall 2009, s. 65. 8 WPROWADZENIE prawne, społeczne i ekonomiczne. Zmiany transformacyjne usankcjo- nowały także podział wszystkich szkół (podstawowych i ponadpodstawo- wych) na szkoły publiczne i niepubliczne. Choć dyrektorzy tych szkół realizują podobne funkcje, takie jak: planowanie pracy, organizowanie działań, motywowanie pracowników czy kontrolowanie, to w przypadku szkół publicznych występują większe ograniczenia ze strony przepisów prawnych i mniejsza swoboda działania w podejmowaniu decyzji. Jest to spowodowane przede wszystkim zróżnicowaniem warunków działania. Szkoły publiczne muszą ponadto odnaleźć się w warunkach nasilającej się konkurencji wymuszającej podjęcie działań między innymi o charak- terze marketingowym. Tego rodzaju działania są niezbędne szczególnie w sytuacji trwającego niżu demograficznego i intensywnego rozwoju szkół niepublicznych. Szkoła publiczna zaczęła również zbliżać się do lokalnego środowiska, co jest efektem samorządności placówek oświatowych i coraz większego wpływu rodziców na to, co dzieje się w szkole. Pojawiła się także możliwość przenoszenia charakterystycznych metod dla organizacji gospodarczych do zarządzania szkołą i dostosowywania ich do potrzeb placówki edukacyjnej. W tej sytuacji dyrektorzy szkół musieli nabyć nowe kompetencje ułatwiające im zarządzanie szkołą w nowych warunkach. Warunki te spowodowały, że rozpoczął się proces przekształceń w roli dyrektora szkoły. Powinny one podążać w kierunku modyfikacji dotychczasowych wymagań kompetencyjnych i struktury jego funkcji kierowniczych. Praca dyrektora szkoły publicznej jako pracownika sektora publicznego jest obecnie inna od tej eksponowanej nie tylko w gospodarce planowanej centralnie, ale również od tej, której koncepcje przyniosły zmiany po roku 1990. Nowe warunki działania, w których obecnie funkcjonuje dyrektor szkoły publicznej sprawiły, iż musi on mieć świadomość, że system oświa- ty podlega urynkowieniu. Implikuje to nową strukturę roli dyrektora w zarządzaniu szkołą, zwłaszcza publiczną. Coraz częściej uwidacznia się również podobieństwo roli dyrektora szkoły do roli menedżera organizacji gospodarczej. Wydaje się zatem, że mamy do czynienia z procesem kształ- towania się zuniformizowanych ról kierowniczych charakterystycznych dla wszystkich organizacji, niezależnie od ich rodzaju. Podjęta w niniejszym opracowaniu tematyka dotycząca roli dyrektora w zarządzaniu szkołą z perspektywy menedżerskiej jest w odróżnieniu od ujęcia z perspektywy pedagogicznej, socjologicznej i psychologicznej WPROWADZENIE 9 podejmowana w naukach o zarządzaniu bardzo rzadko. Nie ma jednolitej publikacji podejmującej zagadnienia zarówno od strony funkcji dyrektora szkoły, jak i jego wymagań kompetencyjnych zwłaszcza udokumentowanej badaniami empirycznymi. Niewiele jest zatem współczesnych badań na temat roli dyrektora w zarządzaniu szkołą. Brakuje również empirycznych uzasadnień stwierdzających ukierunkowanie roli dyrektora w zarządzaniu szkołą na upodabnianie się jej do roli kierowniczej realizowanej w orga- nizacjach gospodarczych. Dodatkową przesłanką wyboru problemu badawczego w opracowaniu jest także zorientowanie podstawowych zadań w oświacie na poprawę efektywności zarządzania poprzez precyzyjne określenie zakresu kompe- tencji dyrektorów placówek edukacyjnych znajdujących odzwierciedlenie między innymi w Strategii rozwoju edukacji na lata 2007–2013. Również zmiany w systemie edukacji zmierzające do coraz większej autonomii dyrektorów szkół publicznych, rozliczania go z pracy za efekty oraz zwiększonej odpowiedzialności za zarządzanie powierzonym mieniem przez samorząd terytorialny sprawia, iż szczególnie istotna staje się wiedza na temat rzeczywistych zachowań dyrektora w procesie zarządzania szkołą. W tym zakresie istnieje potrzeba wypełnienia luki poznawczej. Wyżej wymienione przesłanki stały się podstawowym motywem do podjęcia analiz teoretycznych i przeprowadzenia badań własnych na temat roli dyrektora w zarządzaniu szkołą. Celem książki jest prezentacja treści roli dyrektora w zarządzaniu szkołą, zwłaszcza publiczną, oraz przedstawienie tendencji upodabniania się tej roli do roli kierowniczej realizowanej w organizacjach gospodar- czych. Charakterystyka zaś roli dyrektora w zarządzaniu szkołą dokonana została za pomocą koncepcji roli z perspektywy podmiotowej oraz pod względem funkcjonalnym. W tym również zakresie książka ma na celu wskazać wspólne elementy łączące pracę dyrektora szkoły z pracą me- nedżera. Realizacja powyższego celu możliwa była dzięki analizie krajowej i zagranicznej literatury z zakresu zarządzania, socjologii, psychologii oraz pedagogiki poświęconej roli dyrektora w zarządzaniu szkołą, obejmująca zwłaszcza zagadnienia sposobu pełnienia i realizacji funkcji kierowniczych, a także adresowane do niego wymagania kompetencyjne. Badania lite- raturowe stanowiące podstawę teoretyczną niniejszej rozprawy, uzupeł- nione zostały badaniami własnymi przeprowadzonymi w oparciu o dwa 10 WPROWADZENIE narzędzia badawcze: kwestionariusz ankiety i wywiad kwestionariuszowy. Badaniem objęto 392 respondentów, stanowiących cztery grupy: dyrek- torzy szkół publicznych, pracownicy nadzoru pedagogicznego, rodzice i nauczyciele szkół publicznych. Badania zostały podzielone na dwa etapy. W pierwszym etapie były to badania przeprowadzone we wrześniu 2006 r. na I Kongresie Zarządzania Oświatą w Łodzi. Choć uczestnicy reprezen- towali różne organy administracji oświatowej, to do badań wytypowano osoby, które zarządzały szkołą publiczną w województwie łódzkim oraz reprezentujące nadzór pedagogiczny w tym regionie. Drugi etap badań został zrealizowany w trzecim kwartale 2007 r. Objął on nauczycieli szkół publicznych i rodziców również z województwa łódzkiego, którzy stanowią ważną grupę w ocenie roli dyrektora i jego pracy kierowniczej. Na treść książki składa się pięć rozdziałów zawierających rozważania teoretyczne oraz prezentujące wyniki badań własnych. W rozdziale pierw- szym przedstawiono charakterystykę szkoły jako specyficznej organizacji oraz zachodzące relacje między dyrektorem a środowiskiem szkoły. Scharakteryzowano również elementy otoczenia szkoły i wskazano na ich znaczenie w pracy dyrektora szkoły. W tej perspektywie omówiono obowiązki i zadania dyrektora szkoły w świetle obowiązujących przepisów prawa. W rozdziale drugim poruszono zagadnienia ewolucji roli dyrektora szkoły, odnosząc się do podstawowych koncepcji w opisie jego roli w za- rządzaniu szkołą, począwszy od XVIII wieku do czasów współczesnych. Są one punktem wyjścia do zaprezentowania rozwoju menedżeryzmu w oświacie jako konsekwencji takiej zmiany jak transformacja gospo- darcza. Przedstawiono także wpływ menedżeryzmu oświatowego na rolę dyrektora w zarządzaniu szkołą poprzez omówienie rodzaju ról dyrektora w świetle wybranych propozycji klasyfikacyjnych. W rozdziale tym poru- szono również kwestie związane z obowiązkiem dydaktycznym dyrektora szkoły w Polsce oraz w kontekście rozwiązań proponowanych w wybranych krajach Unii Europejskiej. Trzeci i czwarty rozdział są rozdziałami empirycznymi. Zawierają one wymagania kompetencyjne dyrektora szkoły oraz podstawowe jego funkcje kierownicze. W rozdziale trzecim omówiono zatem składniki kompetencji dyrektora szkoły, do których należą: wiedza, doświadczenie zawodowe, cechy osobowościowe i umiejętności. Przedstawiono także zarządzanie kompetencjami jako sposób na prowadzenie polityki personalnej. Nato- WPROWADZENIE 11 miast rozdział czwarty porusza zagadnienie podstawowych funkcji kie- rowniczych: planowanie, organizowanie, motywowanie i kontrolowanie w procesie zarządzania szkołą. W rozdziałach tych przedstawione są wyniki badań własnych autorki skonfrontowane z innymi badaniami empirycz- nymi dotyczącymi zarówno dyrektora szkoły, jak i menedżera organizacji gospodarczej. Sformułowano także wnioski na podstawie uzyskanego materiału empirycznego dotyczące pracy dyrektora szkoły w kontekście funkcjonowania menedżeryzmu oświatowego. Rozdział piąty przedstawia wyzwania dla roli, jakie musi podjąć dy- rektor szkoły w świetle współczesnych koncepcji zarządzania. Wskazano również zalecenia dotyczące działań wspierających adaptację menedżera oświaty w sytuacji zmian oraz opracowano podstawowe rekomendacje. W zakończeniu dokonano podsumowania rozważań zawartych w książ- ce i wskazano na pojawiające się przesłanki zmian w systemie oświaty. Rozdział 1 MIEJSCE SZKOŁY W PROCESIE ZARZĄDZANIA 1.1. Funkcjonowanie szkoły jako organizacji publicznej Każda organizacja funkcjonuje w określonym środowisku, z którego czer- pie niezbędne zasoby. W wyniku ich przekształcenia powstają produkty bądź usługi. Szczególną rolę w tym procesie odgrywają zasoby ludzkie, które kształtowane są przez wiele czynników występujących zarówno w środowisku wewnętrznym organizacji, jak i w jej otoczeniu. Przesłanki te można odnieść także do szkoły, która jest organizacją, choć o specy- ficznym charakterze. Realizuje ona bowiem zupełnie odmienne cele niż organizacja gospodarcza. Ważne jest więc przybliżenie jej specyfiki, które stanowi tło dla charakterystyki dyrektora w zarządzaniu szkołą. Pierwsze refleksje nad problemami funkcjonowania szkoły jako organizacji pojawiły się tysiące lat wcześniej niż powstały nauki np. o za- rządzaniu. W interpretacji słownikowej podaje się, że szkoła pochodzi od gre- ckiego słowa – schole, co oznacza spokój, czas przeznaczony na naukę. Definiowana jest jako instytucja oświatowo-wychowawcza koncentrująca się na realizowaniu celów i zadań kształcenia, wychowania i opieki szkolnej dzieci, młodzieży i dorosłych. W osiąganiu jej celów istotną rolę spełnia odpowiednio wykształcona kadra, rodzice, środowisko, baza lokalowa i dydaktyczna2. Tematykę funkcjonowania i zarządzania szkołą podejmuje wiele dyscy- plin naukowych: pedagogika, historia wychowania, socjologia czy nauki o zarządzaniu, a w jej ramach subdyscyplina określana jako zarządzanie oświatą. 2 L. Stankiewicz, Słownik organizacji i kierowania w oświacie, Toruń 2000, s. 138. 14 ROZDZIAŁ 1 Istnieje wiele dowodów historycznych, że szkoła pojawiła się w czasach bardzo odległych od współczesności. Wskazuje na to analiza dokonana w ramach przedmiotu „historia wychowania”, która pierwsze wzmianki o szkole datuje na ok. 2500 lat przed narodzeniem Chrystusa. W okresie tym szkoła nie utożsamiana była de facto z instytucją. Także sofiści, którzy nauczali młodzież, gromadzili ją wokół siebie, wpajając im wiedzę jedynie ogólnokształcącą i obywatelską3. Początek jednak szkół publicznych zwią- zany jest z pojawieniem się pierwszych uczonych w piśmie w IX wieku4. Analizując dalszy rozwój szkolnictwa, można zauważyć, iż wraz z po- jawieniem się i rozkwitem kultury helleńskiej zaczyna wyodrębniać się funkcjonalna struktura organizacyjna szkoły, na czele której stał dyrektor5. Do jego zadań należała przede wszystkim troska o sprawne funkcjono- wanie podległej placówki. Od tego momentu szkoła jako instytucja pod- legała procesom ewolucji. Przemiany te uzależnione były od warunków politycznych, aktualnych doktryn i nurtów panujących w danym kraju. Coraz częściej także funkcjonowanie szkoły znajdowało się w centrum zainteresowania uczonych. W Polsce natomiast więcej uwagi zaczęto poświęcać problemom doty- czącym funkcjonowania szkoły jako organizacji oraz roli dyrektora w jej zarządzaniu dopiero w 1773 r. Wówczas to powołano Komisję Edukacji Narodowej, co stało się punktem przełomowym w postrzeganiu pracy dyrektora szkoły i jej funkcjonowaniu w otoczeniu. Niektórzy organ ten utożsamiali nawet z dzisiejszym Ministerstwem Edukacji Narodowej6. Zanim jednak zostanie scharakteryzowana szkoła jako organizacja, należy najpierw dokonać podziału organizacji w celu właściwego umiej- scowienia szkoły. Najczęściej stosowanym kryterium podziału jest cel oraz przedmiot działalności danej organizacji. Kryterium to leży u źródeł klasycznego już podziału organizacji na organizacje nastawione na zysk (organizacje gospodarcze) i organizacje użyteczności publicznej (organi- zacje non-profit), które funkcjonują w sferze działalności charytatywnej, edukacyjnej, religijnej czy socjalnej7. 3 S. Litak, Historia wychowania. Do wielkiej Rewolucji Francuskiej, Kraków 2005, 4 S.I. Możdżeń, Historia wychowania do 1795, Sandomierz 2006, s. 15–19. 5 Tamże, s. 73. 6 S. Litak, Historia wychowania. Do wielkiej Rewolucji Francuskiej..., s. 223. 7 S. Lachiewicz, Menedżerowie w strukturach władzy organizacji gospodarczych, s. 28. Warszawa 2007, s. 21. MIEJSCE SZKOŁY W PROCESIE ZARZĄDZANIA 15 M. Bielski natomiast dokonał podziału organizacji według tzw. funkcji genotypowej, czyli według roli, jaką spełniają w zaspokajaniu potrzeb społecznych. Na tej podstawie wyodrębnił następujące typy organizacji8: • • gospodarcze (nastawione na zysk, zwane także biznesowymi), użyteczności publicznej (szkoły, szpitale, instytucje kulturalne i nauko- we), mające charakter niedochodowy, • • administracyjne: państwowe i samorządowe, militarne i policyjne (tzw. służby mundurowe, służące zapewnieniu bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego), • społeczne, czyli partie polityczne, związki zawodowe, stowarzyszenia, fundacje charytatywne, • religijne: kościoły, klasztory, związki wyznaniowe. Należy zauważyć, że w przytoczonym podziale organizacji mogą mieć miejsce różne przejawy działalności, a niektóre organizacje mogą być za- liczane do więcej niż jednej grupy, np. szkoła świadczy usługi edukacyjne w ramach bezpłatnej, gwarantowanej nauki przez państwo, a obok tego realizuje działalność gospodarczą. Zdecydowanie przyjmuje się jednak, że szkoła jest organizacją należącą do organizacji użyteczności publicznej, której podstawowym celem jest działalność niedochodowa. Jeśli zaś szkoła jest organizacją, to należy ją traktować jako „rzecz zor- ganizowaną, posiadającą cechę celowego uporządkowania wchodzących w jej skład elementów”9. W związku z tym szkoła, aby mogła osiągnąć określone cele i założenia, dla realizacji, których została powołana, musi stanowić kompatybilny system tworzących ją osób, a więc nauczycieli, uczniów i kadry kierowniczej, w tym dyrektora szkoły. Analizując szkołę jako organizację należy zwrócić uwagę na to, że termin „organizacja” używany jest w trzech znaczeniach: rzeczowym, atrybutowym i czynnościowym10. W znaczeniu rzeczowym organizacja rozumiana jest jako „rzecz zorganizowana, w której skład wchodzą ludzie i aparatura”11. Odnosząc tę definicję do szkoły, wyodrębnić należy: dyrektora szkoły, nauczycieli, personel administracyjny, uczniów, rodziców i innych przedstawicieli 8 M. Bielski, Podstawy teorii organizacji i zarządzania, Warszawa 2002, s. 35. 9 J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, wyd. IV, Warszawa 1975, s. 267. 10 M. Bielski, Podstawy teorii organizacji..., s. 29. 11 J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie..., 268. 16 ROZDZIAŁ 1 oświaty, a także wszelkie środki potrzebne do realizacji zadań. Organizacja natomiast rozumiana w znaczeniu czynnościowym to inaczej tworzenie lub przekształcenie zorganizowanych całości – ludzi i aparatury12. Jest to więc organizowanie działań szkoły prowadzących do osiągnięcia jej celów. Całość ta rozpatrywana jest czynnościowo, a więc traktowana jako „rezultat określonego procesu tworzenia organizacji (organizowania), czyli nadawania ludzkiemu działaniu cechy zorganizowania”13. W znacze- niu atrybutowym organizacja definiowana jest jako „pewien szczególny rodzaj stosunków części do siebie i do złożonej z nich całości, przy czym poszczególne części przyczyniają się do jej powodzenia14. Przedstawione znaczenia organizacji można z powodzeniem odnieść do charakterystyki organizacji, jaką jest szkoła. Z drugiej jednak strony uwi- dacznia się jej specyficzny charakter, który zawdzięcza zasobom ludzkim oraz bardzo specyficznym procesom „produkcyjnym” (procesom szkol- nym). Poza tym do specyfiki szkoły należy zaliczyć przedmiot i podmiot oddziaływania. W tym przypadku to właśnie uczeń jest podmiotem, a nie materiałem, co decyduje o specyficznych problemach funkcjonowania szkoły15. Przedstawiając specyficzny charakter szkoły, można zilustrować go za pomocą elementów, które wspólnie tworzą model szkoły jako organizacji. Elementy te są ze sobą ściśle powiązane i pozostają w zależnych związ- kach. Takie podejście wydaje się uzasadnione, ponieważ funkcjonowanie poszczególnych elementów wpływa na to, w jaki sposób kształtuje się obraz danej szkoły w jej otoczeniu. 12 M. Bielski, Podstawy teorii organizacji..., s. 30. 13 J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie..., 269. 14 Tamże, s. 270. 15 H. Jarosiewicz, O specyfice pojęcia sukcesu w kierowaniu placówkami oświato- wymi (w:) Sukces w zarządzaniu kadrami. Perspektywa globalna i lokalna, red. T. Li- stwan, Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu Nr 1032, Wrocław 2004, s. 443. MIEJSCE SZKOŁY W PROCESIE ZARZĄDZANIA 17 Ilustracja 1.1. Model szkoły jako organizacji Źródło: K.B. Everard, G. Morris, Effective School Management, London 1990, cyt. za D. Elsner, D. Ekiert-Grabowska, B. Kożusznik, Jak doskonalić pracę dyrektora szkoły?, Ma- teriały do samokształcenia, Część III, Kierowanie szkołą, Wojewódzki Ośrodek Metodyczny w Katowicach, Katowice 1997, s. 9. Model ten zawiera cztery elementy: procesy nauczania i wychowania, strukturę, kulturę i ludzi. Procesy nauczania i wychowania stanowią np. o kształtowaniu „produktu”, jakim są uczniowie. Na strukturę składa się natomiast wewnętrzna organizacja szkoły, podział na klasy czy hierarchia władzy. Kulturę tworzą normy i wartości, relacje między ludźmi, zwyczaje i tradycje uznawane przez szkolę, zaś kategoria ludzie to wszystkie pod- mioty edukacyjne, wchodzące w skład szkoły16. Zaprezentowany powyż- szy model miał na celu ukazać specyfikę szkoły w porównaniu z innymi organizacjami. Uświadamia on, iż w procesie zarządzania dyrektor szkoły musi brać pod uwagę poszczególne jej elementy wraz ze specyficznymi jej cechami. Właściwe zaś wypełnianie roli dyrektora to nie tylko kiero- wanie wskazanymi wyżej elementami, ale także utrzymywanie status quo 16 Tamże, s. 9. 18 ROZDZIAŁ 1 i harmonii między nimi. W tym miejscu warto również zaznaczyć, iż choć występują elementy ukazujące specyfikę szkoły jako organizacji, to można również odnaleźć te, które są charakterystyczne dla organizacji gospodar- czych. Należą do nich: konkurencja, oferowanie usług (w przypadku szkoły – edukacyjnych) oraz funkcjonowanie w gospodarce rynkowej. Przyjmując założenie, że szkoła jest organizacją, powinno się ją także traktować holistycznie – jako system. Modelem organizacji, który opisuje ją w postaci systemu jest model organizacji w ujęciu H.J. Leavitta17. Według tego autora organizacja składa się z czterech podstawowych elementów: celów, ludzi, wyposażenia i formalnej struktury. Model ten jednak, pomimo swojej uniwersalności, pomija jeden ważny element – kierownictwo w orga- nizacji. M. Bielski proponuje zatem zmodyfikowany model i wyróżnia pięć podsystemów: podsystem celów i wartości, podsystem psychospołeczny, podsystem techniczny, podsystem struktury i podsystem zarządzania18. Rolę i zadania poszczególnych podsystemów szkoły jako organizacji przedstawiono poniżej, gdyż wskazują one jednoznacznie, jak należy ją rozpatrywać. Podsystem celów i wartości wyznacza kierunki współdziałania, które określone są np. w ustawie o systemie oświaty oraz zdefiniowane przez dyrektora szkoły, a ujęte w odpowiednim statucie. Podsystem techniczny to natomiast wszelkie środki rzeczowe, technologie i umiejętności (know- -how) tworzące daną organizację. Można więc wyodrębnić budynki szkolne wraz z wyposażeniem, zastosowane technologie informatyczne, a także know-how, czyli np. unikalny sposób zarządzania szkołą. Z kolei podsy- stem struktury obejmuje formalny podział zadań, uprawnień, informacji, władzy oraz odpowiedzialności w organizacji19. Jest to określony podział zadań w szkole, stopień delegowania uprawnień, a także sposób, w jaki dochodzi do wymiany informacji między uczestnikami danej zbiorowości. Jeśli zaś bierzemy pod uwagę podsystem psychospołeczny, to należą do niego wszyscy pracownicy szkoły oraz inne podmioty edukacyjne, które w procesie wypełniania ról korzystają z określonych wcześniejszych czyn- ników i realizują cele danej organizacji. 17 B. Kaczmarek, C. Sikorski, Podstawy zarządzania. Zachowania organizacyjne, Łódź 1998, s. 33. 18 M. Bielski, Podstawy teorii organizacji..., s. 39. 19 A.K. Koźmiński, Organizacja (w:) Zarządzanie. Teoria i praktyka, red. A.K. Koź- miński, W. Piotrowski, wyd. V, Warszawa 2002. s. 30. MIEJSCE SZKOŁY W PROCESIE ZARZĄDZANIA 19 Powyższe podsystemy łączy podsystem zarządzania. Jego zadaniem jest utrzymanie status quo pomiędzy szkołą jako organizacją a otoczeniem, a także wszystkimi podsystemami. Także jego rola polega na monito- rowaniu sytuacji w otoczeniu szkoły, redefiniowaniu celów i wartości, tworzeniu systemu motywacji dla nauczycieli. Podsystem ten przekształca także inne podsystemy, co przekłada się na różnorodne działania. Należą do nich między innymi: jakość i ilość świadczonych usług edukacyjnych, zadowolenie klientów, pozycja szkoły na rynku usług edukacyjnych, rozwój infrastruktury materialnej szkoły oraz jej kondycja finansowa20. Organizację szkoły determinują zatem z jednej strony takie czynniki, jak cele (misja, zadania) przed nią stawiane i określone przez odbiorców jej usług, a więc przez państwo, społeczeństwo lokalne, przez rodziców i samych uczniów. Z drugiej strony determinują ją przepisy prawa w od- niesieniu do szkół publicznych i niepublicznych21.W podsumowaniu należy zauważyć, że każda organizacja funkcjonuje w otoczeniu, wchodząc w róż- ne interakcje. Dynamika jej opiera się na procesach wzajemnych relacji. Organizacja jest zatem systemem otwartym, czyli takim, który prowadzi wymianę energii (zasileń materialnych) i informacji z otoczeniem. Wymia- na ta polega przede wszystkim na tym, że wytwarzane przez organizacje produkty (dobra, usługi) przyjmowane są przez otoczenie (odpłatnie lub nieodpłatnie). W zamian za to otoczenie zaopatruje organizację w mate- rialne i niematerialne czynniki umożliwiające jej kontynuowanie działalno- ści lub też stawia do dyspozycji organizacji środki finansowe umożliwiające nabycie tych czynników22. Szkoła jako organizacja może zatem pobierać opłaty za pewne usługi edukacyjne i właśnie dzięki nim inwestuje w bu- dynki, w nowy sprzęt czy zatrudnia nowych pracowników. Ponieważ efektem transformacji była reforma całego polskiego szkol- nictwa, ustawa o systemie oświaty podzieliła wszystkie szkoły podstawowe i ponadpodstawowe na szkoły publiczne i niepubliczne. 20 J. Szczupaczyński, Edukacja a zarządzanie: podręcznik akademicki, Pułtusk 21 J. Pielachowski Organizacja i zarządzanie oświatą i szkołą, wyd. III, Poznań 2004, s. 14. 2002, s. 35. 22 A.K. Koźmiński, Organizacja (w:) Zarządzanie. Teoria i praktyka, red. A.K. Koź- miński, W. Piotrowski..., s. 31.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarządzanie szkołą XXI wieku. Perspektywa menedżerska
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: