Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00332 007881 15361692 na godz. na dobę w sumie
Zarządzanie w XXI wieku. Jakość, twórczość, kultura - ebook/pdf
Zarządzanie w XXI wieku. Jakość, twórczość, kultura - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 348
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5279-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Aktualne teorie i najnowsze światowe osiągnięcia nauk organizacji i zarządzania

Książka jest podręcznikiem akademickim teorii organizacji i zarządzania, przeznaczanym dla studentów nauk ekonomicznych i zarządzania starszych lat. Poświęcana jest wybranym aktualnym i istotnym z punktu widzenia dyscypliny kierunkom, które są powszechnie znane na świecie i wchodzą w zakres kanonów nauczania zarządzania. Materiał zawarty w publikacji wykracza poza typowy program kursu podstawowego zarządzania i teorii organizacji. Obejmuje wybór aktualnych zagadnień przedmiotu, od tematyki zarządzania postkolonialnego, przez zarządzanie w kulturze i zarządzanie jakością, do twórczości organizacyjnej,

'Zarządzanie w XXI wieku' to podręcznik niezwykle interesujący i nietypowy. Autorki nie przedstawiają w swojej książce popularnych obecnie (a często przejściowych] mód w zarządzaniu, ale koncentrują się na wątkach, które uznały za szczególnie znamienne, a stosunkowo mata znane w Polsce. Takiego przeglądu koncepcji na naszym rynku jeszcze nie było, co sprawia, że publikacja powinna znaleźć się na liście lektur tych wszystkich, którzy chcą lepiej poznać współczesne zarządzanie i jego kontekst,

dr hab., prof, UW Beata Glinka



Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wydawca Joanna Dzwonnik Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Projekt grafi czny okładki i stron tytułowych Barbara Widłak Zdjęcie na okładce © architectural-photo – Fotolia.com © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 Wydanie I ukazało się nakładem Wydawnictw Akademickich i Profesjonalnych 2010 ISBN: 978-83-264-4128-8 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wstęp 11 Struktura książki 14 CZĘŚĆ I. WSPÓŁCZESNY KONTEKST ZARZĄDZANIA 17 ROZDZIAŁ I Globalizacja: perspektywy teoretyczne 19 Globaliści 22 Sceptycy 23 Transformacjonaliści 24 ROZDZIAŁ II Wprowadzenie do globalnej polityki ekonomicznej 27 Pierwszy, drugi, trzeci i czwarty świat 30 Inne podmioty w systemie globalnym 31 Instytucje Bretton Woods: refleksje krytyczne 32 ROZDZIAŁ III Korporacje ponadnarodowe a globalizacja Koncepcje globalizacji Leslie Sklaira 37 Ponadnarodowa klasa kapitalistyczna (PKK) 38 Korporacyjna odpowiedzialność społeczna (KOS) w warunkach globalizacji 40 ROZDZIAŁ IV Teoretyczne uzasadnienia KOS 43 Definicja KOS 45 Firma i jej interesariusze 47 Zasady KOS w praktyce organizacji 49 ROZDZIAŁ V Kontekst postkolonialny zarządzania 53 Pojęcie postkolonializmu 55 Główni teoretycy postkolonializmu 57 Postkolonializm w zarządzaniu 58 35 (cid:88) 5 ROZDZIAŁ VI Globalizacja i środowisko naturalne 61 Wpływ globalizacji na zmiany ekologiczne 63 Zagrożenia ekologiczne 64 Wpływ korporacji na środowisko i społeczności w krajach rozwijających się 65 CZĘŚĆ II. ZARZĄDZANIE MIĘDZYKULTUROWE 69 ROZDZIAŁ VII Różnice kulturowe a zarządzanie 71 Kontekst kulturowy zarządzania 73 Wiedza i kultura 74 Stereotypy kulturowe i zarządzanie 76 ROZDZIAŁ VIII Kulturowe uwarunkowania zarządzania 79 Pojęcie kultury 81 Zewnętrzne aspekty kultury 82 Wierzenia i wartości 84 ROZDZIAŁ IX Podstawowe założenia kulturowe 87 Natura i kultura 89 Człowiek i kultura 91 Relacje międzyludzkie i kultura organizacji 92 ROZDZIAŁ X Wymiary i poziomy analizy kultury 93 Przestrzeń, język i czas 95 Zróżnicowanie kulturowe narodów i społeczności 97 Wpływ sektora przemysłu i grup zawodowych na kulturę organizacji 98 ROZDZIAŁ XI Różnice kulturowe w procesie zarządzania 99 Klasyfikacja Hofstede 101 Klasyfikacja Trompenaarsa 103 Klasyfikacja GLOBE 105 ROZDZIAŁ XII Kultura narodowa i zarządzanie 109 Tożsamości kulturowe 111 Zjawisko hybrydyzacji 112 Multikulturalizm 114 (cid:88) 6 ROZDZIAŁ XIII Różnice kulturowe: doświadczenia na poziomie jednostek 115 Akulturacja 117 Współpraca w grupach międzykulturowych 119 Etyka, kultura i zarządzanie 121 CZĘŚĆ III. JAKOŚĆ WE WSPÓŁCZESNYCH ORGANIZACJACH 125 ROZDZIAŁ XIV Jakość w zarządzaniu 127 Historia koncepcji jakości 129 Pojęcie jakości w zarządzaniu 130 Interpretacje jakości w zarządzaniu 132 ROZDZIAŁ XV Jakość w usługach 139 Trzeci sektor i badania jakości 141 Jakość a cechy usług 143 Rola użytkowników w określaniu jakości w usługach 143 ROZDZIAŁ XVI Jakość w usługach a pracownicy organizacji usługowych 145 Koncepcja „łańcucha zysku usług” 148 Niektóre czynniki środowiskowe i stres 149 Jakość usług z perspektywy relacyjnej 150 ROZDZIAŁ XVII Określanie jakości usług 151 Modele SERVQUAL i SERVPERF 153 Inne modele określania jakości usług 155 Zastosowanie metod statystycznych w usługach 159 ROZDZIAŁ XVIII Etyka i polityka w zarządzaniu jakością 161 Poziom globalny 165 Poziom krajowy 166 Poziom organizacji 167 (cid:88) 7 CZĘŚĆ IV. TWÓRCZOŚĆ W ZARZĄDZANIU 169 ROZDZIAŁ XIX Jak znaleźć przepływ? 171 Przepływ 173 Samorealizacja w organizacjach 175 Kres motywowania – praca twórcza jako zabawa 178 ROZDZIAŁ XX Organizacja opowiadana i opowiadająca 181 Typy opowieści w organizacjach 183 Gawęda menedżerska 185 Opowieści przedstawiane – organizacja jako scena 187 ROZDZIAŁ XXI Mity i archetypy w świecie organizacji 191 Mity i zarządzanie 193 Mitologizacja organizacji 195 Archetypy 197 ROZDZIAŁ XXII Zarządzanie sztuką, sztuka zarządzania 201 Zarządzanie sztuką 203 Zarządzanie jako sztuka 206 Wyobraźnia organizacyjna 208 ROZDZIAŁ XXIII Rynek doznań 211 Etapy rozwoju rynku 213 Zarządzanie na rynku doznań 214 Autentyczność i cień 217 ROZDZIAŁ XXIV Ironia i humor 219 Ironia w organizacjach 221 Ironia jako forma organizacyjnego oporu 224 Humor „na górze” 226 ROZDZIAŁ XXV Przedsiębiorczość i duch innowacyjności 229 Przedsiębiorczość jako podejmowanie wyzwań 231 Przedsiębiorczość a zarządzanie 233 Przedsiębiorcy i przedsiębiorczynie 235 Różne rodzaje przedsiębiorczości 238 (cid:88) 8 CZĘŚĆ V. ZARZĄDZANIE A KULTURA 241 ROZDZIAŁ XXVI Kultura organizacji 243 Czy kulturą można zarządzać? 245 Organizacje jako kultury 248 Nadawanie sensu 251 ROZDZIAŁ XXVII Tożsamość a organizacja 253 Tożsamość organizacji 255 Zmiana a trwanie 257 Pamięć i zapominanie 260 ROZDZIAŁ XXVIII Człowiek zarządzany 263 Zarządzanie uczuciami 265 Czas pracy, czas życia 267 Cisza – poza zarządzaniem 270 ROZDZIAŁ XXIX Przestrzeń organizacji 275 Przestrzeń 277 Tworzenie przestrzeni organizacyjnych 279 Inne przestrzenie – heterotopie, puste przestrzenie 281 ROZDZIAŁ XXX Duchowość a zarządzanie 285 Związki duchowości z zarządzaniem 287 Zarządzanie pogranicza: kultywowanie cnót czy biznes? 289 Poszukiwanie sensu w organizacjach 290 ROZDZIAŁ XXXI Kultura zarządzania 295 Kultura menedżerska i menedżeryzm 297 Mody i style w zarządzaniu 300 Edukacja menedżerska 302 ROZDZIAŁ XXXII Zarządzanie różnorodnością 307 Współczesne podejścia do różnorodności 309 Gender i komunikowanie się w pracy 312 Konflikt w organizacjach 314 Bibliografia 316 (cid:88) 9 (cid:88) 10 WSTĘP WSTĘP Niniejsza publikacja ma charakter pracy przeglądowej, poświęconej roz- maitym i, zdaniem autorek, szczególnie interesującym kierunkom w zachod- nich naukach zarządzania, które nadal są w naszym kraju prawie nieznane Czytelnikom. Przyczyną tego smutnego stanu rzeczy jest słaby dostęp do mię- dzynarodowej literatury naukowej, a także brak polskojęzycznych tłumaczeń publikacji ze światowego dorobku nauk zarządzania, w tym tych uznawanych za fundamentalne w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. Z ogromnego bogactwa dorobku współczesnych międzynarodowych nauk zarządzania – na- wet tej ich części, która nie jest w Polsce bliżej znana – musiałyśmy, jako au- torki książki skierowanej do młodego polskiego Czytelnika, dokonać systema- tycznego wyboru. Padł on na wątki i tematy, które uznałyśmy za szczególnie znamienne dla współczesności. Podejmujemy zatem kilka tematów kluczo- wych dla aktualnego czasu, przytaczamy teorie i koncepcje, będące odpowie- dzią na wyzwania, jakie nowe stulecie stawia wobec refleksji o zarządzaniu. Szczególnie trzy aspekty uznajemy tutaj za godne uwagi, a mianowicie: postę- pująca globalizacja świata organizacji, koncentracja na tzw. miękkich narzę- dziach zarządzania, takich jak jakość czy kultura, i wreszcie – ogromna waga, jaką się przywiązuje do innowacji i twórczości. Publikacja ta nie ma ambicji wyczerpania tematu, lecz oferuje przegląd niektórych interesujących nowych tendencji w międzynarodowych naukach zarządzania, które mogą być przy- datne absolwentowi studiów zarządzania we współczesnej Polsce. Jesteśmy przekonane, że przedstawione dalej koncepcje mają w naszym kraju kolo- salną przyszłość. Gdy zostaną odkryte i docenione na szerszą skalę, ruszyć może lawina kreatywności, która przyniesie wiele bardzo ciekawych nowych idei i teorii, w tym także na pewno takich, które zasłyną w szerszym świecie. (cid:88) 11 Stąd też tytuł naszej publikacji – Zarządzanie w XXI wieku – odnosi się nie tylko do praktyki zarządzania, która z pewnością może poszukiwać inspiracji w prezentowanych tu teoriach, ale także do refleksji nad zarządzaniem. Nasze rozważania rozpoczynamy od uwag na temat globalizacji, o której dużo się mówi i pisze zarówno w mediach, jak i w samej literaturze zarzą- dzania, a która bez wątpienia wpływa i będzie nadal wpływać na organizacje – nawet te, których działalność z pozoru determinują jedynie czynniki o cha- rakterze lokalnym. Dla absolwenta studiów z zakresu zarządzania wiedza o istniejących teoriach globalizacji czy procesach globalizacyjnych, którym podlega sfera gospodarcza, polityczna, społeczna czy ekologiczna, jest dzisiaj niezbędna. Bez niej niemożliwie jest bowiem zrozumienie złożoności pro- cesów wpływających na warunki, w jakich we współczesnych organizacjach podejmowane są decyzje, na zachowania menedżerów i innych członków or- ganizacji oraz jej interesariuszy zewnętrznych czy wreszcie na sposób, w jaki sama organizacja – niezależnie od tego, czy jest to niewielka firma o zasięgu lokalnym czy ponadnarodowa korporacja – oddziałuje na otaczające ją środo- wisko i jako taka stanowi ważną część składową globalnego systemu. Sukces w zarządzaniu w dwudziestym pierwszym wieku zależy również od wiedzy i kompetencji menedżerów z zakresu zarządzania międzykulturo- wego. Być może niektórzy z Czytelników tej książki już pracują czy będą pra- cować w organizacjach międzynarodowych lub ponadnarodowych, w których na porządku dziennym jest współpraca pomiędzy osobami pochodzącymi z różnych kręgów kulturowych. Ponadto, już teraz coraz więcej polskich orga- nizacji zatrudnia osoby z innych krajów niż Polska, a wielu Polaków pracuje w organizacjach poza granicami kraju. Do tego, aby funkcjonować efektyw- nie w środowisku międzykulturowym nie wystarczy oparte na stereotypach powierzchowne rozumienie, że osoby z innych krajów są nieco „inne” od nas i że postępując ostrożnie będziemy w stanie uniknąć gaf i nieporozumień. Me- nedżerom dwudziestego pierwszego wieku potrzebna jest głębsza wiedza na temat założeń kulturowych dominujących w różnych miejscach na świecie, wierzeń i wartości wynikających z tych założeń, a także ich wpływu na funk- cjonowanie organizacji i sposób myślenia i zachowania ich członków. Podobnie ma się rzecz z zarządzaniem jakością we współczesnych orga- nizacjach, szczególnie usługowych, które wkładają wiele wysiłku w to, aby przekonać do swoich usług klientów i wytworzyć w nich poczucie przywią- zania i lojalności. Poczucie to ma sprawić, że klient do organizacji powróci, wielokrotnie będzie korzystał z jej usług i traktować je będzie jako lepsze od usług organizacji konkurencyjnych, przekonując przy tym do ich nabywania także swoją rodzinę, przyjaciół i znajomych. Bez dogłębnej wiedzy dotyczącej zarządzania jakością i określania poziomu jakości oraz bez zrozumienia roli (cid:88) 12 WSTĘP pracowników i ich interpretacji jakości w świadczeniu wysokich jakościowo usług, trudno mówić o gwarancji sukcesu we współczesnym środowisku orga- nizacyjnym. Natomiast bez świadomości etycznego i politycznego wymiaru zarządzania jakością nie da się osiągnąć pełnego zrozumienia różnorodności czynników, które oddziałują na jakość w organizacjach. Od początku istnienia naszej dyscypliny naukowcy interesują się wywiera- niem wpływu na organizacje. Coraz częściej jednak zwraca się uwagę na nieli- niowy charakter tego wpływu. Podobnie jak organizowanie, tak i zarządzanie jest działaniem wielokierunkowym, płynnym, umownym i staje się rzeczywi- ste dopiero wtedy, gdy ludzie nadadzą mu znaczenie. Najbardziej znanymi sposobami wywierania wpływu są zarządzanie i przedsiębiorczość. Punktem wyjścia dla powstania zarządzania jest postrzegana niepewność i opiera się ono na radzeniu sobie z nią, głównie poprzez przeciwdziałanie. Przedsię- biorczość – przeciwnie – korzysta z niepewności, pobiera z niej budulec dla tworzenia nowych rzeczy. Tradycyjnie zatem zarządzanie było widziane jako działalność zachowawcza, podczas gdy przedsiębiorczość była innowacyjna. Obecnie coraz częstsze jest patrzenie na zarządzanie, jak i na przedsiębior- czość jako na procesy nacechowane twórczością, która zajmuje coraz więcej miejsca w umysłach naukowców, jak i praktyków oraz konsultantów. Warto przy tym pamiętać, że organizacje posiadają wiele aspektów: eko- nomiczny, etyczny, polityczny, prawny czy strategiczny. Ciężko jest jednak wyodrębnić pojedynczy aspekt, nie niszcząc przy tym możliwości zrozu- mienia całości. Ponadto, organizacje są zanurzone w kontekście i zależą od trendów i dynamiki swego otoczenia. Organizacje w rozmaity sposób nawi- gują po otoczeniu, różnie wobec niego się zachowują i realizują różne cele. Oprócz celów formalnych, racjonalnych, organizacje realizują wiele innych założeń i dążeń, a także zaspokajają różne ludzkie potrzeby. Tak zwane mięk- kie aspekty organizacji często były niedoceniane w tradycyjnym zarządzaniu. Jednak obecnie coraz częściej mówi się i pisze o takich zagadnieniach, jak uczucia uczestników, wartości, moralność, odpowiedzialność, duchowość. Te tematy składają się na – bardzo ostatnio popularny w naukach zarządzania – kierunek kulturowy. (cid:88) 13 Struktura książki Struktura książki Niniejsza książka została podzielona na pięć części tematycznych, oma- wiających różne aspekty zarządzania, które są istotne z perspektywy współ- czesnych organizacji zarówno ze względu na ich znaczenie w chwili obecnej, jak i w nadchodzących latach. Dyskusja przedstawiona w pierwszej części skupia się na procesach wywie- rających wpływ na organizacje, gospodarki i społeczeństwa na całym świecie, określanych w literaturze zarządzania i mediach mianem globalizacji. Globali- zacja rozpatrywana jest tutaj najpierw z perspektywy teoretycznej, ze szcze- gólnym uwzględnieniem trzech nurtów myśli czy „fal” koncepcyjnych, które można wyróżnić w teoriach globalizacji reprezentowanych przez trzy grupy au- torów: globalistów, sceptyków i transformacjonalistów. Następnie przedstawio- ne zostało wprowadzenie do globalnej polityki ekonomicznej, przede wszystkim z punktu widzenia podmiotów – państw narodowych i instytucji ponadnarodo- wych – składających się na ten system. Osobne miejsce zostało poświęcone roli korporacji ponadnarodowych w procesach globalizacyjnych, omawianej tutaj w odniesieniu do teorii Leslie Sklaira z wykorzystaniem koncepcji ponadna- rodowej klasy kapitalistycznej (PKK). Rola korporacji w warunkach globaliza- cji jest także rozpatrywana w kontekście dyskusji – często podejmowanej we współczesnej literaturze oraz w coraz większym stopniu dotyczącej praktyk organizacji – o korporacyjnej odpowiedzialności społecznej (KOS). Ostatnie dwa zagadnienia poruszane w pierwszej części tej książki także odnoszą się do spraw związanych z funkcjonowaniem współczesnych organizacji w pewnym otoczeniu, na które wpływ wywierają zjawiska i koncepcje o znaczeniu global- nym, takie jak postkolonializm oraz zmiany w środowisku naturalnym. Część druga obejmuje szereg zagadnień z zakresu zarządzania między- kulturowego. Po pierwsze, omówione w niej zostały problemy różnic kulturo- wych, wpływu kultury pochodzenia na postrzeganie i interpretację elementów i wartości występujących w innych kulturach oraz implikacji istnienia stereo- typów kulturowych dla zachowań menedżerów w organizacjach. Ponadto przedstawiona dyskusja skupia się na kwestii pojęcia kultury w odniesieniu do zarządzania międzykulturowego, a także na zewnętrznych aspektach kul- tury organizacji, takich jak np. architektura, rozplanowanie przestrzeni we- wnątrz organizacji, ogólnie przyjęte normy zachowania przy powitaniach i pożegnaniach czy sposób ubierania się członków organizacji. W omówieniu zarządzania międzykulturowego zwraca się także uwagę na sprawy wierzeń i wartości, które wpływają na zachowania członków danej grupy kulturowej i na ich znaczenie, szczególnie w kontaktach pomiędzy członkami organizacji (cid:88) 14 WSTĘP pochodzącymi z różnych kręgów kulturowych. Oprócz tego przedmiotem dyskusji w drugiej części są podstawowe założenia kulturowe dotyczące kwe- stii zewnętrznej adaptacji, czyli np. założenia odnoszące się do relacji czło- wieka z naturą, działalności ludzkiej czy prawdy i rzeczywistości, założenia kulturowe odnośnie problemów wewnętrznej integracji, takich jak założenia na temat natury ludzkiej i relacji międzyludzkich czy też inne kryteria kultu- rowe, które odnosząc się do przestrzeni, czasu i języka pełnią rolę warunków spajających założenia dotyczące zewnętrznej adaptacji z założeniami doty- czącymi wewnętrznej integracji. Ponadto poświęcono uwagę problematyce poziomów analitycznych, z perspektywy których można opisywać kulturę, i wpływowi kultur – wyróżnionych na danych poziomach analitycznych, ta- kich jak naród, sektor przemysłu czy grupa narodowa – na kulturę organiza- cji. Związek pomiędzy kulturą danego narodu a procesami zarządzania został opisany w kontekście badań empirycznych wskazujących na wpływ kultury narodowej na zarządzanie, z uwzględnieniem klasyfikacji wymiarów kultu- ry charakterystycznych dla danych krajów, takich jak klasyfikacja Hofstede (1980), Trompenaarsa (1993) czy House’a i współautorów (2004). W części tej podejmowana jest również dyskusja na temat tożsamości kulturowych, zna- czenia różnic kulturowych dla jednostek i grup funkcjonujących w organiza- cjach, a także relacji pomiędzy etyką, kulturą i zarządzaniem. Część trzecia zajmuje się problematyką zarządzania jakością, przede wszystkim w organizacjach usługowych. Dyskusję na temat jakości rozpoczy- nają rozważania dotyczące historii koncepcji jakości i dyscypliny zarządzania jakością, z wyróżnieniem szeregu funkcjonujących w literaturze interpretacji pojęcia jakości, takich jak rozumienie w oparciu o cechy produktu, zgodność z projektem czy specyfikacjami, wartość, oczekiwania klientów i użytkowni- ków, rozumienie transcendentalne, konstruktywistyczne, dyskursywne czy sloganowe. Następnie omówione zostały kwestie typowe dla zarządzania ja- kością usług, z wyszczególnieniem wpływu cech usług na praktyki organiza- cyjne zarządzania jakością oraz roli użytkowników i pracowników organizacji usługowych w określaniu jakości usług. Osobny rozdział przeznaczono na opis stosowanych w praktyce organizacyjnej modeli określania jakości usług, zgodnie z założeniem, iż każda organizacja, której zależy na podnoszeniu jakości świadczonych przez siebie usług pragnie, w pierwszym rzędzie, uzy- skać informacje na temat poziomu ich jakości. Rozważania o zarządzaniu ja- kością zamyka dyskusja na temat etycznych i politycznych wymiarów jakości, z przykładami odnoszącymi się do kwestii możliwych do zaobserwowania na poziomie globalnym, krajowym i organizacji. Część czwarta podejmuje tematykę twórczości w zarządzaniu. Omawiane są teorie przepływu i samorealizacji w organizacjach, kładące szczególny na- cisk na sam proces kreowania nowości: jego przebieg, źródła, uwarunkowania (cid:88) 15 Struktura książki i możliwości zasilania i wspierania takich procesów w praktyce zarządzania. Przedstawiamy także narracyjne aspekty zarządzania: opowieści organizacyjne oraz głęboko zakorzenione w kulturze mity i archetypy. Tak jedne, jak i drugie występują zarówno spontanicznie w większości organizacji, jak też bywają wy- korzystywane przez menedżerów, głównie dla zwiększenia twórczego potencja- łu organizacji. Podobnie patrzy się na sztukę w organizacjach – zarówno jak na spontaniczną część procesów organizowania, jak i na cechę dobrego zarządzania. Ostatnio dużo się mówi o nowym rodzaju rynku, który pojawił się na przełomie wieku i nabiera coraz większego znaczenia dla wielu przedsiębiorstw – rynku doznań, gdzie oferowanym produktem jest nie dobro czy usługa, lecz wrażenia, doznania klientów. W takich warunkach elementy sztuki, szczególnie aktorskiej, stają się kluczowe dla skutecznego konkurowania. Innym wątkiem, często podej- mowanym we współczesnej literaturze zarządzania, jest humor i ironia – podob- nie jak sztuka – widziane zarówno jako zjawisko oddolne, jak i jako narzędzie zarządzania. Wreszcie przedstawiamy kilka nowoczesnych teorii przedsiębior- czości, spinając niejako wątki poruszane wcześniej i wskazując na szczególne, organizacyjne rozumienie i wykorzystanie innowacyjności i postaw twórczych. W części piątej dokonujemy przeglądu aktualnej literatury poświęconej perspektywie kulturowej w zarządzaniu. Wpierw ponownie przedstawiamy koncepcje kultury, tym razem w odniesieniu do zarządzania organizacjami. Zajmujemy się wprost kwestią: czy kulturą można zarządzać, i prezentujemy szerzej organizacje jako kultury. Jednym z najbardziej popularnych wątków, które narodziły się z perspektywy kulturowej, jest tożsamość organizacyjna. Podejmujemy kilka aktualnych tematów związanych z tym dyskursem, takich jak zmiana i trwanie oraz pamięć organizacyjna. Dalej ukazujemy człowieka, a konkretnie związane z nim kwestie dotąd uważane za bardziej osobiste lub niezwiązane z organizacjami, takie jak uczucia, czas wolny czy doświadcze- nia pozawerbalne. Inną ważną częścią kultury jest przestrzeń. Dokonujemy przeglądu literatury, zastanawiając się, jakie są możliwości i granice oddzia- ływania na przestrzeń przez zarządzanie oraz jakie mogą, z różnych prze- strzeni, płynąć korzyści i zagrożenia dla organizacji. Bardzo obecnie popu- larnym tematem jest szeroko rozumiana duchowość zarządzania. Poruszamy tutaj kilka głównych wątków z tego zakresu, ze szczególnym uwzględnieniem implikacji wykorzystania tej sfery w zarządzaniu oraz moralnych i humani- stycznych konsekwencji takich działań. Interesuje nas także kultura samego zarządzania, a więc takie tematy, jak edukacja menedżerska, mody czy też sama profesja menedżerska i jej rozmaite przejawy kulturowe. Wreszcie pre- zentujemy bardzo dynamicznie ostatnio się rozwijający kierunek, jakim jest zarządzanie różnorodnością, który świadomie dąży do tego, by menedżero- wie postrzegali i doceniali kulturę wewnątrz oraz na zewnątrz organizacji, w całej jej złożoności i bogactwie, a także brali pod uwagę inne aspekty zróż- nicowania jednostek i grup w organizacjach, którymi zarządzają. (cid:88) 16 CZĘŚĆ PIERWSZA WSPÓŁCZESNY KONTEKST ZARZĄDZANIA Globalizacja: perspektywy teoretyczne Wprowadzenie do globalnej polityki ekonomicznej Korporacje ponadnarodowe a globalizacja Teoretyczne uzasadnienia KOS Kontekst postkolonialny zarządzania Globalizacja i środowisko naturalne ROZDZIAŁ PIERWSZY GLOBALIZACJA: PERSPEKTYWY TEORETYCZNE Globaliści Sceptycy Transformacjonaliści ROZDZIAŁ ROZDZIAŁ I I GLOBALIZACJA: PERSPEKTYWY TEORETYCZNE W literaturze z zakresu zarządzania powszechnie wyrażany jest pogląd, iż we współczesnym świecie organizacje funkcjonują w dynamicznie zmie- niającym się środowisku zewnętrznym. Zmiany te charakteryzuje odejście od niezależnie od siebie istniejących gospodarek narodowych, oddzielonych barierami geograficznymi, takimi jak fizyczna odległość pomiędzy krajami, barierami ekonomicznymi utrudniającymi wymianę handlową i przepływ kapitału inwestycyjnego czy też różnicami kulturowymi, politycznymi oraz tymi wynikającymi z odmiennych systemów prawnych przyjętych w po- szczególnych krajach. Zdaniem wielu autorów, miejsce tych różnic zastąpiło wyłonienie się modelu ekonomiczno-politycznego świata, w którym, wraz z postępem w rozwoju technologii transportowej i telekomunikacyjnej, od- ległość geograficzna stopniowo traci na znaczeniu, gospodarki narodowe zostają połączone w zintegrowany system globalny i jako takie stają się od siebie współzależne, a w wyniku integracji w sferze ekonomicznej zacierają się również różnice kulturowe pomiędzy społeczeństwami. Tego typu proce- sy są z reguły określane mianem globalizacji. O ile jednak termin „globaliza- cja” przewija się w dyskusjach z zakresu wszystkich aspektów zarządzania w organizacjach – od zarządzania operacyjnego po marketing, zarządzanie zasobami ludzkimi i rachunkowość oraz zarządzanie finansowe – o tyle na- leży mieć świadomość, iż stale trwają debaty dotyczące znaczenia, stopnia i kierunku rozwoju procesów globalizacyjnych w przeszłości, jak i w chwili obecnej. Dlatego też wprowadzenie do dyskusji na temat kontekstu zarzą- dzania we współczesnym świecie warto rozpocząć od przybliżenia, funkcjo- nujących w literaturze akademickiej, stanowisk teoretycznych zajmujących się problematyką globalizacji. (cid:88) 21 Globaliści Globaliści Luke Martell (2007) zwraca uwagę na trzy „fale” koncepcyjne, które moż- na zaobserwować w teorii globalizacji, reprezentowane przez następujące gru- py autorów: globalistów, sceptyków i transformacjonalistów. Pierwsza z tych trzech „fal” – perspektyw teoretycznych – uformowała się w latach osiemdzie- siątych dwudziestego wieku i zawierała argumenty o występowaniu procesów globalizacyjnych prowadzących do integracji ekonomicznej, politycznej i kul- turowej w skali całego świata, przy równoczesnym spadku znaczenia granic terytorialnych oraz gospodarek, państw i kultur narodowych. Wśród najważ- niejszych przedstawicieli takiego spojrzenia na globalizację wymienia się na- zwiska Kenichiego Ohmae, Roberta Reicha czy Martina Albrowa. Dyskurs „globalistyczny” w znacznym stopniu nadal dominuje w mediach, polityce oraz literaturze biznesu i zarządzania. Używa on przede wszystkim argumentacji natury ekonomicznej, podkreślając rolę mobilności kapitału i działalności korporacji wielonarodowych w zmniejszeniu znaczenia gospo- darek narodowych. Zdaniem globalistów, fakt, iż w znacznym stopniu zostały zniesione bariery prawne ograniczające przepływ pieniądza w skali świato- wej, a postęp w technologii stosowanej w transakcjach finansowych umożli- wia obecnie dokonywanie międzynarodowych przelewów gotówki w sposób natychmiastowy sprawia, iż dla przepływu pieniądza granice państw naro- dowych praktycznie już się nie liczą. Ponadto konfiguracja produkcyjnych i marketingowych operacji, wykonywanych w skali globalnej przez korpora- cje wielonarodowe, takie jak McDonalds, Walmart czy Nike podawana jest za dowód na to, iż funkcjonowanie współczesnych organizacji nie odbywa się w ramach granic terytorialnych danego kraju, lecz na poziomie globalnym. Z punktu widzenia globalistów, z integracji ekonomicznej świata wynikają także zmiany natury politycznej. Za przykład można tutaj podać pracę Colina Croucha (2004), który argumentuje, iż interesy biznesu wpływają na podej- mowanie takich decyzji politycznych, w wyniku których maleje rola demo- kracji i świadczeń ze strony państwa na rzecz obywateli. Globaliści zwracają także uwagę na wpływ przemian w sferze ekonomicznej na zmiany kultu- rowe. Zgodnie z tezą Theodora Levitta (1983) na temat globalizacji rynków, kultury poszczególnych krajów ulegają ujednoliceniu, gdyż konsumenci na całym świecie – zainspirowani podróżami zagranicznymi i telewizją satelitar- ną – chcą nabywać te same produkty i usługi. W podsumowaniu omówienia perspektywy globalistycznej Martell (2007, s. 174) stwierdza, iż pod względem „ekonomicznym, politycznym i kulturowym globaliści postrzegają ponadna- rodowe, globalne siły jako przejmujące rolę narodów jako głównych źródeł w rozważaniach z zakresu gospodarki, suwerenności i tożsamości”. (cid:88) 22 GLOBALIZACJA: PERSPEKTYWY TEORETYCZNE ROZDZIAŁ I Sceptycy W odróżnieniu od pierwszej „fali” w teorii globalizacji, przedstawiciele drugiej perspektywy teoretycznej, sceptycy – jak np. Paul Hirst i Grahame Thompson – kwestionują zasadność stwierdzeń o wszechobecności procesów globalizacyjnych. W swojej książce Globalization in Question Hirst i Thomp- son (1996) podają szereg dowodów na to, iż tezy globalistów niekoniecznie znajdują odzwierciedlenie w sferze empirycznej. Po pierwsze, opierając się na danych statystycznych dotyczących międzynarodowego przepływu towarów i ruchu ludności, autorzy ci argumentują, iż procesy globalizacyjne mające miejsce przed pierwszą wojną światową uległy w okresie międzywojennym cofnięciu. Po drugie, Hirst i Thompson zaprzeczają idei istnienia globalnej struktury ekonomicznej, uznając, iż co prawda poziom handlu i inwestycji na świecie jest obecnie wyższy niż w przeszłości, jednakże wymiana gospo- darcza nadal ma charakter międzynarodowy, gdyż odbywa się ona głównie pomiędzy krajami czy regionami, nie zachodzi natomiast w wymiarze ponad- narodowym czy globalnym. Po trzecie, zdaniem Hirsta i Thompsona, liczba prawdziwie ponadnarodowych korporacji jest na świecie niewielka, gdyż większość firm funkcjonujących w gospodarce światowej ma charakter wielo- narodowy, to znaczy posiada główną siedzibę i lokalizację operacji w jednym kraju, a oprócz tego jest także obecna – np. poprzez sprzedaż swoich towarów – w innych krajach. Nie czyni jej to jednakże korporacją ponadnarodową czy globalną. Po czwarte, udział krajów trzeciego świata w bezpośrednich inwe- stycjach zagranicznych pozostaje niewielki, gdyż większość inwestycji nadal odbywa się pomiędzy krajami wysokorozwiniętymi ekonomicznie. Poza tym znacząca większość światowej wymiany gospodarczej ma miejsce pomiędzy Europą, Japonią a Stanami Zjednoczonymi, nie obejmuje natomiast wszystkich obszarów geograficznych na świecie. Po piąte, Hirst i Thompson dowodzą, iż światowe rynki finansowe funkcjonują poza kontrolą rządów krajów wysoko- rozwiniętych nie dlatego, iż sprawowanie nad nimi kontroli jest niemożliwe, lecz dlatego, iż z przyczyn interesów ekonomicznych i ideologicznych rządy tych krajów świadomie podjęły decyzje o niekontrolowaniu ich. Autorzy ci uważają, iż ideologia propagująca wizję neoliberalizmu jako jedynego możli- wego podejścia do gospodarki jest rozpowszechniana po to, aby udzielić po- parcia politykom neoliberalnym, a nie dlatego, iż jest ono nieuniknione. Hirst i Thompson skupiają się w swojej analizie głównie na zjawiskach ekonomicznych poddających w wątpliwość twierdzenia globalistów. Inni au- torzy z grona sceptyków globalizacyjnych podejmują także zagadnienia prze- mian politycznych i kulturowych i na ich podstawie kwestionują tezę o globa- lizacji. Przykładowo, Kevin Robins (1997) zwraca uwagę na wzrost znaczenia (cid:88) 23 Transformacjonaliści fundamentalizmu i nacjonalizmu w różnych częściach świata w odpowiedzi na procesy globalizacji ekonomicznej, a Ulrich Beck razem ze swoimi współ- autorami (2003) twierdzi, iż nie można mówić o globalizacji kultury w sytua- cji, gdy zjawisko rozprzestrzeniania się wzorców kulturowych dotyczy głów- nie rosnącego wpływu kultury amerykańskiej na świecie. Transformacjonaliści Jeśli chodzi o trzecią „falę” w teorii globalizacji, Martell (2007, s. 176) opi- suje autorów do niej należących jako tych, którzy „podzielają zdanie sceptyków na temat dowodów, lecz nie są w stanie nie dostrzec procesów globalizacyj- nych zachodzących na ich oczach i postępujących w skali w niedawnym okre- sie bezprecedensowej”. „Transformacjonaliści” z jednej strony nie zgadzają się z niektórymi wnioskami teoretycznymi sceptyków, a z drugiej przedstawiany przez nich obraz globalizacji jest bardziej złożony i wolny od uogólnień cha- rakteryzujących stanowisko reprezentowane przez globalistów. Szczegółowy opis pozycji transformacjonalistów zawiera książka Global Transformations, której autorzy: David Held, Anthony McGrew, David Goldblatt i Jonathan Per- raton (1999), prezentują zmodyfikowaną wersję teorii globalizacji tłumacząc, iż procesy globalizacyjne rzeczywiście występują we współczesnym świecie, jednakże mają charakter bardziej złożony i mniej jednolity niż sugeruje to podejście globalistów. Ich zdaniem, po pierwsze, globalizacja w formie obec- nej jest historycznie bezprecedensowa. Mimo iż w przeszłości miała miejsce zarówno wymiana handlowa, jak i migracja populacji w różnych częściach świata, to skala, intensywność i tempo procesów zachodzących w świecie na skutek technologicznych i politycznych zmian, jakie nastąpiły od zakończe- nia drugiej wojny światowej nie mają odpowiednika historycznego. Po drugie, Held i jego współautorzy uważają, iż procesy globalizacyjne doprowadziły do głębokiej transformacji na świecie, gdyż w przeciwieństwie do sytuacji z przeszłości nie da się dzisiaj w sposób jednoznaczny rozróżnić pomiędzy tym co lokalne a tym co międzynarodowe, w związku z czym globalizacja kształtuje doświadczenia ludzkie we wszystkich częściach świata. Nie ozna- cza to zarazem, iż nastąpiła konwergencja ekonomiczna i kulturowa świata, gdyż istnienie globalnego systemu nie wymaga integracji gospodarek i społe- czeństw w skali globalnej. Ponadto zmiany w sferze gospodarczej – takie jak mobilność kapitału i pojawienie się korporacji wielonarodowych – powodują zwiększenie współzależności pomiędzy poszczególnymi gospodarkami naro- dowymi. Zmieniła się także rola władz państwowych. Held i współautorzy (cid:88) 24 GLOBALIZACJA: PERSPEKTYWY TEORETYCZNE ROZDZIAŁ I nie twierdzą, iż rola ta uległa marginalizacji, lecz podkreślają, że w dzisiej- szych czasach państwo przestało być jednostką autonomiczną, i że wpływ na nie mają zarówno inne podmioty, na przykład korporacje wielonarodowe czy ruchy społeczne, jak i ustalenia prawa międzynarodowego czy rozwój komunikacji i transportu. Podobnie, mimo iż nadal istnieją granice geogra- ficzne terytoriów państwowych, to, co dzieje się w gospodarce, kulturze czy polityce niekoniecznie zawiera się w ramach tych granic. W dziedzinie zarzą- dzania dowody na poparcie tego argumentu można łatwo znaleźć w oparciu o przykłady firm, które ze względu na swoje pochodzenie mają silny związek z konkretnym krajem, jednakże ich procesy produkcyjne, a tym samym pra- cownicy, są zlokalizowani w innym kraju lub krajach, a produkty i usługi są sprzedawane w jeszcze innych miejscach na świecie. Autorzy książki Global Transformations zwracają także uwagę na niejed- nolitość procesów globalizacyjnych. Przykładowo, globalizacja rynków finan- sowych przyczynia się znacząco do globalizacji przedsiębiorstw wielonarodo- wych, lecz równocześnie wywiera istotnie mniejszy wpływ na gospodarki tych krajów, które w niższym stopniu uczestniczą w tych rynkach. Held i współ- autorzy opisują również nowe konfiguracje w sferze stratyfikacji wewnątrz i pomiędzy społeczeństwami, zwracają uwagę na różnice pomiędzy stanem obecnym a dawnym podziałem na Centrum i Peryferie, Północ i Południe czy pierwszy i trzeci świat. Według nich, miejsce dwubiegunowego układu zajął bardziej złożony model, w którym pozycję pomiędzy tradycyjnie bogatymi a biednymi krajami zajęły niektóre kraje Ameryki Łacińskiej i Azji, natomiast inne kraje stały się jeszcze uboższe i dodatkowo zmniejszył się ich wpływ na sytuację globalną. Fakt, iż jedne kraje zostały włączone do gospodarki światowej, a inne są z niej wyłączone pokazuje, iż globalizacja ma współ- cześnie skutki nierównomiernie rozłożone geograficznie i dlatego nie da się ich rozpatrywać w sposób ogólny. Zdaniem transformacjonalistów nie można również jednoznacznie stwierdzić, w jakim kierunku procesy globalizacyjne rozwiną się w przyszłości, gdyż zależeć to będzie od wyborów dokonywanych przez wielkie korporacje, rządy państw, społeczeństwo obywatelskie i ruchy społeczne. Wybory te mogą natomiast być bardzo różne – przykładowo, rządy państw mogą zdecydować się na podążanie ścieżką liberalizmu ekonomicz- nego, lecz mogą także przyjąć strategię zwiększonego interwencjonizmu pań- stwowego lub postarać się rozwinąć system sprawowania władzy na poziomie światowym, w celu podejmowania decyzji ekonomicznych i rozwiązywania problemów globalnych. Omówione powyżej trzy stanowiska koncepcyjne w stosunku do globali- zacji, mianowicie globalizm, sceptycyzm i transformacjonalizm pokazują, iż samo pojęcie globalizacji jako zjawiska wpływającego na środowisko i warun- ki funkcjonowania współczesnych organizacji nie poddaje się jednoznacznej (cid:88) 25 Transformacjonaliści definicji i interpretacji. Dlatego rozpatrując współczesny kontekst zarządza- nia należy zdawać sobie sprawę, iż to, co uznamy za cechy charakterystyczne tego kontekstu w chwili obecnej, jak również opinia na temat tego, jak ten kontekst będzie się zmieniał w bliskiej przyszłości będzie zależeć od tego, którą perspektywę teoretyczną odnośnie globalizacji przyjmiemy za najbar- dziej przekonującą i odpowiadającą naszej własnej interpretacji otaczającego nas świata. (cid:88) 26 ROZDZIAŁ DRUGI WPROWADZENIE DO GLOBALNEJ POLITYKI EKONOMICZNEJ Pierwszy, drugi, trzeci i czwarty świat Inne podmioty w systemie globalnym Instytucje Bretton Woods: refleksje krytyczne WPROWADZENIE DO GLOBALNEJ POLITYKI EKONOMICZNEJ Organizacje we współczesnym świecie działają w ramach globalnego sy- stemu ekonomiczno-politycznego. Dla zrozumienia stopnia i sposobu, w jaki system ten wpływa na zarządzanie i organizację, warto zastanowić się nad jego strukturą i cechami. Leslie Sklair (2002) przypomina tradycyjną klasyfi- kację krajów należących do systemu globalnego, jako wchodzących w skład tzw. pierwszego, drugiego, trzeciego i czwartego świata. Mimo iż w chwili obecnej, w literaturze stosowanych jest co najmniej pięć różnych klasyfikacji w oparciu o dochód, handel, zasoby, jakość życia i region czy „blok” państw, to najbardziej powszechna jest klasyfikacja, do której odnosi się w swoich publikacjach Bank Światowy, czyli klasyfikacja w oparciu o dochód naro- dowy przypadający na jednego mieszkańca. Pod względem logicznym za- kłada ona, iż po pierwsze – możliwe jest wyliczenie faktycznego dochodu na mieszkańca we wszystkich krajach, w sposób umożliwiający porównania pomiędzy krajami; po drugie – dochód na mieszkańca stanowi właściwe kry- terium porównawcze; po trzecie – najbardziej odpowiednią bazą porównaw- czą jest gospodarka narodowa. Stopień zgodności każdego z tych założeń ze stanem faktycznym można oczywiście poddać dyskusji i krytyce. Niemniej jednak, ze względu na dominującą rolę klasyfikacji przyjętej przez Bank Światowy należy być świadomym, w jaki sposób dzieli ona kraje funkcjonu- jące w systemie globalnym na należące do pierwszego, drugiego, trzeciego i czwartego świata. ROZDZIAŁ ROZDZIAŁ II II (cid:88) 29 Pierwszy, drugi, trzeci i czwarty świat Pierwszy, drugi, trzeci i czwarty świat Branko Milanovic (2005) tłumaczy zasady klasyfikacji gospodarek na- rodowych w oparciu o dochód przypadający na mieszkańca. Do pierwszej grupy należą wszystkie kraje Europy Zachodniej, Ameryki Północnej i bogate kraje Oceanii. Dochód narodowy na mieszkańca w najbiedniejszym z tych krajów stanowi granicę pomiędzy krajami bogatymi a grupą krajów aspirują- cych do znalezienia się w pierwszej grupie. Ogółem, kategoria drugiego świa- ta obejmuje wszystkie kraje, których dochód narodowy na mieszkańca jest nie więcej niż o 1/3 niższy od dochodu najbiedniejszego kraju należącego do pierwszej grupy. W trzeciej grupie znajdują się kraje, których dochód narodo- wy na mieszkańca lokuje się pomiędzy 1/3 a 2/3 dochodu najbiedniejszego kraju pierwszego świata. Przeciętnie, dochód narodowy per capita w kraju trzeciego świata to połowa dochodu przypadającego na mieszkańca w kraju pierwszego świata. Czwarta, ostatnia grupa, składa się natomiast z krajów, których dochód narodowy stanowi mniej niż 1/3 dochodu na mieszkańca w najbiedniejszym kraju zachodnim. Na podstawie analizy zmian przynależności poszczególnych krajów do każdej z grup na przestrzeni 40 lat między 1960 a 2000 rokiem, Milanovic doszedł do wniosku, iż z upływem czasu umocniła się pozycja krajów za- chodnich wśród krajów pierwszego świata, po pierwsze z uwagi na zmniej- szenie się w tej grupie udziału krajów nie-zachodnich z 19 do 9, a po drugie z powodu powiększonego dystansu gospodarczego pomiędzy krajami Zacho- du a krajami innych regionów świata. Poza tym znacząco zmniejszyło się prawdopodobieństwo nadrobienia różnic w poziomie rozwoju gospodarcze- go przez kraje nie-zachodnie. W chwili obecnej, większość krajów drugiego świata stanowią kraje, które nie utrzymały się w kategorii krajów bogatych, nie zaś te, których pozycja umocniłaby się na tyle, iż pozwoliłoby to im na przejście z kategorii trzeciego do drugiego świata. Równocześnie, w ciągu ostatnich kilku dekad nastąpiło zjawisko „afrykanizacji” biedy, gdyż w stop- niu wcześniej niespotykanym bycie krajem afrykańskim stało się równo- znaczne z byciem krajem bardzo biednym. Wszystkie państwa afrykańskie, które w 1960 roku należały do grupy krajów drugiego świata, przesunęły się do kategorii trzeciego świata. Natomiast kraje afrykańskie poprzednio za- liczające się do trzeciego świata należą obecnie do świata czwartego. Poza tym bardzo niewielu państwom udało się podwyższyć swój status poprzez przejście z kategorii kraju biedniejszego do kraju bogatszego. Co więcej, licz- ba krajów zaliczanych do kategorii pierwszego i drugiego świata zmalała, a liczba krajów trzeciego i czwartego – powiększyła się. (cid:88) 30 WPROWADZENIE DO GLOBALNEJ POLITYKI EKONOMICZNEJ ROZDZIAŁ II Milanovic (2005) przewiduje, iż w przyszłości marginalizacja niektórych krajów i całego kontynentu Afryki na mapie gospodarczej świata będzie się pogłębiać i że sytuacji tej nie poprawią inicjatywy redukcji zadłużenia krajów najbiedniejszych. Brecher i Costello (1994) wysuwają ponadto argument, iż wśród wykluczonych z szans korzystania z postępu gospodarczego spowo- dowanego przez procesy globalizacyjne znajduje się także wielu pracowni- ków i obywateli krajów bogatych oraz że, z punktu widzenia populacji całego świata, globalizacja powoduje „wyścig na dno”. Jest to niezależne od faktu, iż dla wielu standard życia znacznie się poprawił w porównaniu ze standardem, w jakim żyli ich rodzice. Pogłębiająca się polaryzacja dochodów i nierówno- ści społecznych pomiędzy krajami bogatymi i biednymi, a także pomiędzy bogatymi a biednymi obywatelami wewnątrz wszystkich kategorii krajów stanowi jedną z najbardziej znamiennych konsekwencji procesów globaliza- cyjnych i cech globalnego systemu. Należy o niej pamiętać w dyskusjach na temat współczesnego kontekstu zarządzania, gdyż jej występowanie wywiera wpływ na zarządzanie, strategie i operacje organizacji na całym świecie. Inne podmioty w systemie globalnym Poza państwami narodowymi, w skład globalnej polityki ekonomicznej wchodzi także szereg instytucji o zasięgu ponadnarodowym. Za najbardziej wpływowe uważa się powstałe w wyniku postanowień konferencji w Bretton Woods: Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), Bank Światowy (BŚ) i Światową Organizację Handlu (ŚOH), dawniej Ogólne Porozumienie o Cłach i Handlu. Jako że celem odbywającej się pod koniec drugiej wojny świato- wej konferencji w Bretton Woods było ustanowienie takiego porządku eko- nomicznego, który sprzyjałby stabilności gospodarczej i społecznej na świe- cie, każdej z tych instytucji przypisano rolę w nowym globalnym układzie ekonomiczno-politycznym. Ze względu na wpływ, jaki MFW, BŚ i ŚOH mają na środowisko funkcjonowania współczesnych organizacji, warto w przed- stawionej tu dyskusji poświęcić trochę miejsca na omówienie podstawowych faktów i kontrowersji związanych z ich działalnością. MFW, który w chwili obecnej skupia 185 krajów, deklaruje jako swój nad- rzędny cel ułatwianie międzynarodowej wymiany monetarnej, stwarzanie warunków stabilnej wymiany gospodarczej i przyczynianie się do rozwoju gospodarczego w warunkach wysokiego zatrudnienia na poziomie świato- wym. Ponadto, pod warunkiem wdrożenia wyznaczonych przez MFW reform (cid:88) 31 Instytucje Bretton Woods: refleksje krytyczne gospodarczych, fundusz udziela pomocy finansowej krajom przeżywającym za- chwianie równowagi bilansu handlowego oraz trudności z wymienialnością wa- luty narodowej. Do Banku Światowego należą te same państwa członkowskie, które wchodzą w skład MFW. BŚ tworzy pięć osobnych instytucji, które w swej działalności mają za zadanie udzielanie finansowej i technicznej pomocy krajom rozwijającym się. Podobnie jak w przypadku MFW, jako warunek udzielenia pożyczki dla danego kraju, BŚ zaleca swoim pożyczkobiorcom programy reform gospodarczych. Prawa głosu w MFW i BŚ oraz udział w procesach decyzyjnych tych instytucji zależą od wkładu danego kraju w ich fundusze. W wyniku stoso- wania tej zasady, grupa gospodarczo rozwiniętych krajów OECD posiada 63,2 głosów w MFW, a grupa krajów Afryki Podsaharyjskiej jedynie 4,6 wszystkich głosów (Woodward, 2007: 2). Oznacza to, iż na decyzje podejmowane w ramach obu instytucji największy wpływ mają kraje najsilniejsze gospodarczo, takie jak Francja, Japonia, Kanada, Niemcy, Rosja, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Włochy. Trzecia z głównych instytucji globalnej polityki ekonomicznej, Światowa Organizacja Handlu, powstała dopiero w 1995 roku, mimo iż utworzenie jej było jednym z postanowień konferencji w Bretton Woods, i że od 1948 roku istniało, poprzedzające jej ustanowienie, Ogólne Porozumienie o Cłach i Han- dlu. Rola ŚOH w zapewnieniu stabilnego rozwoju gospodarczego wiąże się z podstawowym założeniem, w oparciu o które funkcjonuje ta instytucja, czy- li z tym, że wolny handel przynosi rezultaty korzystne dla wszystkich krajów i przyczynia się do ich rozwoju. Dlatego też za swój główny cel ŚOH stawia so- bie liberalizację wymiany handlowej na świecie, tworzenie warunków braku dyskryminacji wobec partnerów handlowych oraz niestosowania przez żaden z krajów członkowskich preferencji w stosunku do towarów i usług wytwarza- nych przez gospodarkę tego kraju. Instytucje Bretton Woods: refleksje krytyczne Krytycy MFW, BŚ i ŚOH kwestionują to, czy i w jakim stopniu okres od Bretton Woods do teraz przyniósł poprawę warunków gospodarczych i spo- łecznych w krajach rozwijających się. W szczególności w wątpliwość podawane są skutki programów dostosowawczych MFW, gdyż, jak argumentują krytycy, (cid:88) 32 WPROWADZENIE DO GLOBALNEJ POLITYKI EKONOMICZNEJ ROZDZIAŁ II zamiast sprzyjać wzrostowi gospodarczemu przyczyniają się one do obniże- nia dostępu społeczeństw do podstawowych dóbr publicznych, podwyższenia stopy ubóstwa oraz braku rozwoju gospodarczego. Podobnie krytykowana jest działalność BŚ, m.in. ze względu na jej związek z pogłębieniem się nierówno- ści społecznych. W tym kontekście podkreśla się, iż na skutek zaangażowania BŚ we wspieranie inwestycji sektora prywatnego w krajach rozwijających się, w wielu przypadkach nastąpiło obniżenie skali usług świadczonych w ramach sektora publicznego, a w konsekwencji zamknięcie dostępu do tych usług naj- biedniejszym grupom w społeczeństwie. Ponadto procesy liberalizacji handlu promowane przez BŚ są przedmiotem krytyki z uwagi na to, iż w ich wyniku kraje biedniejsze zostają pozbawione możliwości wspierania swoich przemy- słów rodzimych za pomocą prowadzenia polityk protekcjonistycznych tego sa- mego rodzaju jak te, które pozwoliły krajom obecnie bogatym na osiągnięcie wysokiego poziomu rozwoju gospodarczego. Oprócz tego MFW, BŚ i ŚOH są krytykowane za niewystarczające poświęcanie uwagi szerszym problemom ekologicznym i społecznym, takim jak negatywne oddziaływanie niektórych projektów budowy infrastruktury w krajach rozwijających się na środowisko naturalne oraz kwestie pracy dzieci czy pracy przymusowej. John Glenn (2008) omawia działalność MFW, BŚ i ŚOH z punktu widze- nia „deficytu demokratycznego” charakteryzującego te trzy instytucje. Zda- niem Glenna, polityka liberalizacji handlu i przepływów kapitału prowadzona przez BŚ i MFW historycznie służyła przede wszystkim interesom dominują- cych krajów wysokorozwiniętych, otwierając przed nimi możliwości ekspor- tu towarów i usług na rynki krajów rozwijających się. Dzięki tym politykom także korporacje wielonarodowe uzyskały dostęp do rynków zbytu w krajach rozwijających się. Ponadto negocjacje w sprawie liberalizacji handlu nie do- prowadziły do powstania sprzyjających warunków handlu dla krajów roz- wijających się, gdyż wiele sektorów, w których kraje te posiadają przewagę konkurencyjną, nadal pozostaje pod ochroną wysokich ceł czy subsydiów. Jak podaje Wilkin (2000), w rezultacie kilku dekad działań MFW, BŚ i ŚOH pozytywne zmiany nastąpiły jedynie z punktu widzenia głównych krajów wy- sokorozwiniętych i pochodzących z nich korporacji. Geider (1997) zwraca uwagę na negatywne, dla krajów rozwijających się, skutki programów dostosowawczych zalecanych przez BŚ i MFW w myśl ogólnych zasad prywatyzacji i liberalizacji. Jego zdaniem, obie instytucje „muszą rozwinąć większy szacunek dla lokalnych strategii rozwoju, poprzez promowanie bardziej cierpliwego podejścia do rozwoju miejscowych gospo- darek w miejsce narzucania im warunków finansowych globalnego systemu” (Geider, 1997, s. 327). (cid:88) 33 Instytucje Bretton Woods: refleksje krytyczne W obliczu kryzysu finansowego dotykającego współczesną gospodarkę światową, Glenn (2008) poddaje też pod wątpliwość wiarygodność analiz ekonomicznych dokonywanych przez MFW. O ile prezydent funduszu, Mar- tin Wolf, jeszcze niedawno sugerował, iż instytucja ta zawsze będzie miała do spełnienia ważną rolę ze względu na dostarczane przez siebie dobra pub- liczne, takie jak „informacje; analizy; porady w sprawie koordynacji polityk; zarządzanie niewypłacalnością i udzielanie pożyczek w sytuacjach kryzyso- wych” (Wolf, 2006, s. 15), o tyle w chwili obecnej istotna stała się potrzeba re- fleksji nad użytecznością porad i analiz przedstawianych przez MFW. Glenn (2008) zauważa, iż w ostatnich kilku latach można co prawda dostrzec więk- szy nacisk społeczności międzynarodowej na udzielanie wsparcia krajom roz- wijającym się, jednakże podkreśla on również, iż dla uzyskania pozytywnych wyników niezbędne są bardziej radykalne reformy zasad funkcjonowania i programów propagowanych przez MFW, BŚ i ŚOH. Strategie rządów państw oraz głównych instytucji polityki ekonomicznej na poziomie globalnym odgrywają najistotniejszą rolę w ustalaniu warunków funkcjonowania organizacji na świecie. Ze względu na to, iż korporacje ponad- narodowe nie podlegają regulacjom prawnym narzuconym przez jakąkolwiek pojedynczą instytucję, dla zrozumienia zasad, których w swojej działalności muszą one przestrzegać, niezbędna jest wiedza na temat szeregu podmio- tów instytucjonalnych oraz powiązań między nimi. Ponadto na środowisko zewnętrzne firm wpływają także inne podmioty – zarówno natury rządowej, jak i pozarządowej – takie jak Międzynarodowa Organizacja Pracy, Między- narodowa Organizacja Morska, Greenpeace czy War on Want. Organizacje te skupiają się w swoich pracach na różnych kwestiach dotyczących działalno- ści firm, w szczególności na arenie międzynarodowej, przede wszystkim na warunkach zatrudnienia kobiet, mężczyzn i dzieci oraz ochronie środowiska naturalnego. Oprócz tego, na zasady funkcjonowania firm wpływają także ustalenia i dyrektywy wydawane przez grupy krajów, tworzone w ramach regionalnych porozumień handlowych i innych form integracji gospodarczej w różnych częściach świata. Przykładem może tu być wpływ Północnoamerykańskiej Strefy Wolnego Handlu – obejmującej Kanadę, Meksyk i Stany Zjednoczone – na otwarcie się meksykańskich rynków zbytu dla firm amerykańskich. Za inny przykład można podać uregulowania w ramach Unii Europejskiej, zgod- nie z którymi firmy planujące fuzję muszą otrzymać na nią zgodę Komisji Europejskiej, która ma za zadanie stwierdzić, czy planowane połączenie się firm nie zagraża warunkom konkurencji wewnątrz Unii. (cid:88) 34 ROZDZIAŁ TRZECI KORPORACJE PONADNARODOWE A GLOBALIZACJA
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarządzanie w XXI wieku. Jakość, twórczość, kultura
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: